चशब्दो ऽवधारणे । अत्र श्रुतौ । कुत इत्यत आह प्रतिपादिता इति ॥ अयमर्थः । मयट्शब्दो हि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मुख्यः । तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनात् । नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यत्र मुख्यः । नच सावकाशेन निरवकाशस्य बाधो ऽस्ति । अतो निरवकाशब्रह्मशब्दबलात्सावकाशस्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वोपपत्तेर्न तद्बलादन्नमयादीनामपरमात्मत्वं कल्प्यमिति । एतेन विकारप्रवाहमध्यपतितत्वान्नानन्दमयशब्दः प्राचुर्यार्थ इत्येतद्गर्भस्रावेणैव गतम् । अन्नमयादिष्वपि मयटः प्राचुर्यार्थतास्वीकारात् । परेणापि हि प्राणमये न विकारार्थत्वं वक्तुं युक्तम् । प्राणानां प्राणविकारत्वासम्भवात् । यथाकथञ्चिद्विकारकल्पने मुख्यार्थपरित्यागात् । स्यादेतत् । अन्नविकारत्ववदन्नप्राचुर्यमपि नेश्वरस्य सम्भवति । तद्धि पाथिर्वशरीराणामन्नोपजीविनां स्यादिति चेन्न । अत्रान्नशब्दस्य प्रसिद्धान्नार्थत्वाभावात् । स्वयमेव हि श्रुतिः"अद्यते ऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यतेऽ; इत्यन्नशब्दं निर्वक्ति । अदिधातोः कर्मणि कर्तरि च क्तप्रत्यये सति रूपमेतत् । नच भूतात्तृत्वं प्रसिद्धान्नस्य सम्भवति । तस्मादन्नशब्दो ऽयं भावप्रधानो भूताद्यत्वं भूतात्तृत्वं च वक्ति । *३,३६६* तथापि न तत्प्राचुर्यं परमेश्वरस्य युज्यते । भूतात्तृत्वस्य संहर्तृत्वेन सम्भवे ऽपि भूताद्यत्वस्य कथमप्यसम्भवादित्यत आह भोग्यत्वमिति ॥ भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः अत्राद्यत्वं नाम गौण्या वृत्त्या भोग्यत्वमेव । भोग्यत्वं च हरेः सर्वभूतोपजीव्यतया युज्यते । एवं प्राणमनोविज्ञानशब्दानामपि वाय्वन्तःकरणबुद्धिलक्षणप्रसिद्धार्थतां परित्यज्य प्राण(व)बोध(न)विज्ञानार्थतामुपादाय तत्प्राचुर्यमशरीरे ऽपि परमात्मन्युपपादनीयम् । तत्रोदाहृतश्लोकार्थानां प्रसिद्धार्थे ऽनुपपत्तेरिति । मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽपि नान्नमयादित्वं परमात्मनो युज्यते । तत्प्रचुर इत्युक्ते तद्विरुद्धस्याप्यल्पस्य प्रसक्तेः । ब्राह्मणप्रचुरो ऽयं ग्राम इति यथा । नहि परमात्मन्यज्ञानदुःखादिलेशो ऽप्यस्ति । मैवम् । विरुद्धाथर्प्राप्तेरशाब्दत्वात् । तत्प्रचुरशब्दो हि तस्य तस्मिन्महत्त्वमात्रमाह । विरुद्धसद्भावस्तु प्रमाणान्तरगम्यः । अन्यथान्नप्रचुरो मखः प्रकाशप्रचुरः सवितेत्युक्ते मखे सवितरि च दुर्भिक्षान्धकारलेशप्रसङ्गात् । *३,३६७* ननु प्राचुर्यं प्रतियोग्यपेक्षयैव भवति । सत्यम् । पदार्थान्तरगताल्पतद्धर्मापेक्षयोपपत्तेरित्याशवान्यथा विरुद्धप्रतीत्यवकाशो न भवेत्तथान्नमयादिशब्दतात्पर्यार्थानाह महाभोक्तेति ॥ महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत्
caśabdo 'vadhāraṇe / atra śrutau / kuta ityata āha pratipāditā iti // ayamarthaḥ / mayaṭśabdo hi vikāra iva prācurye 'pi mukhyaḥ / tatprakṛtavacane mayaḍityanuśāsanāt / naca brahmaśabdo 'nyatra mukhyaḥ / naca sāvakāśena niravakāśasya bādho 'sti / ato niravakāśabrahmaśabdabalātsāvakāśasya mayaṭaḥ prācuryārthatvopapatterna tadbalādannamayādīnāmaparamātmatvaṃ kalpyamiti / etena vikārapravāhamadhyapatitatvānnānandamayaśabdaḥ prācuryārtha ityetadgarbhasrāveṇaiva gatam / annamayādiṣvapi mayaṭaḥ prācuryārthatāsvīkārāt / pareṇāpi hi prāṇamaye na vikārārthatvaṃ vaktuṃ yuktam / prāṇānāṃ prāṇavikāratvāsambhavāt / yathākathañcidvikārakalpane mukhyārthaparityāgāt / syādetat / annavikāratvavadannaprācuryamapi neśvarasya sambhavati / taddhi pāthirvaśarīrāṇāmannopajīvināṃ syāditi cenna / atrānnaśabdasya prasiddhānnārthatvābhāvāt / svayameva hi śrutiḥ"adyate 'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate'; ityannaśabdaṃ nirvakti / adidhātoḥ karmaṇi kartari ca ktapratyaye sati rūpametat / naca bhūtāttṛtvaṃ prasiddhānnasya sambhavati / tasmādannaśabdo 'yaṃ bhāvapradhāno bhūtādyatvaṃ bhūtāttṛtvaṃ ca vakti / *3,366* tathāpi na tatprācuryaṃ parameśvarasya yujyate / bhūtāttṛtvasya saṃhartṛtvena sambhave 'pi bhūtādyatvasya kathamapyasambhavādityata āha bhogyatvamiti // bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ atrādyatvaṃ nāma gauṇyā vṛttyā bhogyatvameva / bhogyatvaṃ ca hareḥ sarvabhūtopajīvyatayā yujyate / evaṃ prāṇamanovijñānaśabdānāmapi vāyvantaḥkaraṇabuddhilakṣaṇaprasiddhārthatāṃ parityajya prāṇa(va)bodha(na)vijñānārthatāmupādāya tatprācuryamaśarīre 'pi paramātmanyupapādanīyam / tatrodāhṛtaślokārthānāṃ prasiddhārthe 'nupapatteriti / mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pi nānnamayāditvaṃ paramātmano yujyate / tatpracura ityukte tadviruddhasyāpyalpasya prasakteḥ / brāhmaṇapracuro 'yaṃ grāma iti yathā / nahi paramātmanyajñānaduḥkhādileśo 'pyasti / maivam / viruddhātharprāpteraśābdatvāt / tatpracuraśabdo hi tasya tasminmahattvamātramāha / viruddhasadbhāvastu pramāṇāntaragamyaḥ / anyathānnapracuro makhaḥ prakāśapracuraḥ savitetyukte makhe savitari ca durbhikṣāndhakāraleśaprasaṅgāt / *3,367* nanu prācuryaṃ pratiyogyapekṣayaiva bhavati / satyam / padārthāntaragatālpataddharmāpekṣayopapatterityāśavānyathā viruddhapratītyavakāśo na bhavettathānnamayādiśabdatātparyārthānāha mahābhokteti // mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.