तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः ननु प्रमाणं वस्तुसिद्धावुपयुज्यते । तत्सविशेषत्वं तु किमर्थमिति चेत्सत्यम् । निर्विशेषस्य प्रामाण्यमेव नोपपद्यत इति तदर्थमेव विशेषानुसरणम् । न हि साधकतमत्वादिविशेषाभावे प्रामाण्यं शक्यनिर्वाहम् । साक्षिण्यारोपिततयैवाज्ञानं सिद्धयति । न ततो ऽतिरिक्तं साधकत्वं तस्येति चेत् । न तर्हि सुतरां साक्षिणाज्ञानसिद्धिः । प्रकाशाश्रयं तमः प्रकाशेनैव सिद्धयतीत्यस्यार्थस्याविशेषवादिना भवता परं प्रत्युपपादयितुमशक्यत्वात् । किञ्चाज्ञानमारोपितमपि साक्षिणो विषयो न वा । आद्ये विषयित्वं साक्षिण्यापतितम् । द्वितीये साक्षित्वमेवानुपपन्नम् । "साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायाम्ऽ; इति निर्वचनासम्भवात् । अतद्विषयेण तत्सिद्धिरलौकिकी । निर्विशेषस्याप्यज्ञानवशात्साक्षित्वमिति च निरस्तम् । यस्तु वैय्यात्याद्ब्रयीति । सिद्धप्रामाण्यमिव साध्यप्रामाण्यमपि प्रमारं प्रयोगार्हमेव । अन्यथा शब्दानित्यत्वे कृतकत्वमुपन्यस्य परेणान्यतरासिद्धावुद्भावितायां तत्साधनस्फूर्तिमतापि तूष्णीं भवितव्यम् । अहं चाविशेषस्य साक्षिणः साधकत्वं विप्रतिपत्तौ साधयिष्यामीति । स प्रष्टव्यः । किं सविशेषेण प्रमाणेनैतत्साध्यते । उताविशेषेणेति । नाद्यः । तस्य तव मिथ्यात्वात् । परेण चोक्तन्यायेन तस्य साधकत्वानभ्युपगमात् । अतो द्वितीय एवाङ्गीकर्तव्य इत्याह तच्चेति ॥ किमतः । इदं ततः । तदविशेषप्रमाणं किं साक्ष्युतन्यत् । आद्ये अन्योन्याश्रयत्वम् । साक्षिणः साधकत्वसिद्धिरिति । न द्वितीयः । तदभावात् । अविशेषान्तराङ्गीकारे दूषणमाह इत्यनवस्थितिरिति ॥ तस्यापि अविशेषस्य साधकत्वमविशेषप्रमाणेनैव साध्यमित्युपपादनमितिशब्देन सूचयति । ननु चाविशेषस्य साध्या साधकतेति प्रकृतमतः सा चेति परामर्शो युक्तः । सत्यम् । तथापि प्राग्यन्मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वं प्रमाणविकल्पनिराकरणेन निरस्तं तत्सविशेषत्वादिविकल्पनिराकरणेनापि निराकरणीयमिति सूचनाय सामान्येन नपुंसकनिर्देशः । एतेन प्राग्विकल्पितः सताऽत्मभूतेनेति पक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः । *१,६४३* अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता
taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ nanu pramāṇaṃ vastusiddhāvupayujyate / tatsaviśeṣatvaṃ tu kimarthamiti cetsatyam / nirviśeṣasya prāmāṇyameva nopapadyata iti tadarthameva viśeṣānusaraṇam / na hi sādhakatamatvādiviśeṣābhāve prāmāṇyaṃ śakyanirvāham / sākṣiṇyāropitatayaivājñānaṃ siddhayati / na tato 'tiriktaṃ sādhakatvaṃ tasyeti cet / na tarhi sutarāṃ sākṣiṇājñānasiddhiḥ / prakāśāśrayaṃ tamaḥ prakāśenaiva siddhayatītyasyārthasyāviśeṣavādinā bhavatā paraṃ pratyupapādayitumaśakyatvāt / kiñcājñānamāropitamapi sākṣiṇo viṣayo na vā / ādye viṣayitvaṃ sākṣiṇyāpatitam / dvitīye sākṣitvamevānupapannam / "sākṣāddraṣṭari saṃjñāyām'; iti nirvacanāsambhavāt / atadviṣayeṇa tatsiddhiralaukikī / nirviśeṣasyāpyajñānavaśātsākṣitvamiti ca nirastam / yastu vaiyyātyādbrayīti / siddhaprāmāṇyamiva sādhyaprāmāṇyamapi pramāraṃ prayogārhameva / anyathā śabdānityatve kṛtakatvamupanyasya pareṇānyatarāsiddhāvudbhāvitāyāṃ tatsādhanasphūrtimatāpi tūṣṇīṃ bhavitavyam / ahaṃ cāviśeṣasya sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ vipratipattau sādhayiṣyāmīti / sa praṣṭavyaḥ / kiṃ saviśeṣeṇa pramāṇenaitatsādhyate / utāviśeṣeṇeti / nādyaḥ / tasya tava mithyātvāt / pareṇa coktanyāyena tasya sādhakatvānabhyupagamāt / ato dvitīya evāṅgīkartavya ityāha tacceti // kimataḥ / idaṃ tataḥ / tadaviśeṣapramāṇaṃ kiṃ sākṣyutanyat / ādye anyonyāśrayatvam / sākṣiṇaḥ sādhakatvasiddhiriti / na dvitīyaḥ / tadabhāvāt / aviśeṣāntarāṅgīkāre dūṣaṇamāha ityanavasthitiriti // tasyāpi aviśeṣasya sādhakatvamaviśeṣapramāṇenaiva sādhyamityupapādanamitiśabdena sūcayati / nanu cāviśeṣasya sādhyā sādhakateti prakṛtamataḥ sā ceti parāmarśo yuktaḥ / satyam / tathāpi prāgyanmithyābhūtasyāpi sādhakatvaṃ pramāṇavikalpanirākaraṇena nirastaṃ tatsaviśeṣatvādivikalpanirākaraṇenāpi nirākaraṇīyamiti sūcanāya sāmānyena napuṃsakanirdeśaḥ / etena prāgvikalpitaḥ satā'tmabhūteneti pakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ / *1,643* anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.