अत्र देहशब्दात्प्रागात्मशब्दो ऽध्याहार्यः । स वा एष पुरुष इति श्रुतिः प्रकृतमपि भूतादिकं सर्वं त्यक्तवाऽत्मादिदेहपर्यन्तमागतं तैः शब्दैः प्रकृतं हरिमेव परामृशति । तस्यैव सृष्टिकर्तुः शरीरे ऽन्नमयादिपञ्चरूपत्वज्ञापनायेति । इदमुक्तं भवति । नान्नमयादीनां परब्रह्मत्वपरिग्रहे स वा एष पुरुष इति परामर्शविरोधः । आत्मपदोदितस्य परामर्शो ऽयमिति स्वीकारात् । नच नासौ परब्रह्म । तस्मात्परप्राप्तिकामेन ज्ञातव्यतयोक्तादेतस्मात्पुनः सत्यज्ञानानन्तत्वेन लक्षितादात्मन इति प्रकृतानुसन्धानात् । नच सन्निहितपरामर्शपरित्यागेन दूरप्रकृतपरामर्शाङ्गीकारो ऽनुचित इति वाच्यम् । आत्मादिपुरुषान्तसर्वशब्दैरपि तस्यैव प्रकृतत्वाङ्गीकारात् । न चेश्वरस्योत्पत्तिरनुत्पन्ना । प्रादुर्भावापेक्षया व्याख्यानात् । न चैतदप्रामाणिकं व्याख्यानम् । कारणत्वेनेत्युपपादयिष्यमाणत्वात् । नचैवं भूतादिसृष्टेरप्रामाणिकत्वापत्तिः । आकाशादिशब्दानां भूतादिपरत्वस्यापि स्वीकारात् । अनेकाथर्तायाश्चोपपादयिष्यमाणत्वात् । नचैवं तेषामपि प्रादुर्भावमात्रापत्तिः । सामान्यतः श्रुतस्य सम्भवशब्दस्य यथायोग्यं व्याख्यानोपपत्तेः । नचैवमप्यन्नरसमयस्य प्रकृतसर्वात्मकत्वापत्तिः । प्रकृतानामपि भूतादीनां परित्यागेन हरेरेव परामर्शाङ्गीकारात् । नचैतदन्याय्यम् । आकाशादिशब्दानां हरावेव मुख्यत्वेन तस्यैवोत्कटतया बुद्धिसन्निधानात् । नचेश्वरपरामर्शो व्यर्थः । तस्यैवान्नमयादिपञ्चरूपताज्ञापनाय प्रकरणान्तरारम्भार्थत्वात् । तस्य च लक्षणविवरणार्थत्वेनोपयोगस्योक्तत्वात् । तथाचान्नमयस्य ब्रह्मत्वे ऽनुपपत्त्यभावान्न तत्प्रवाहपतितानां प्राणमयादीनामब्रह्मत्वं कल्पनीयमिति । *३,४२६* ननु किमनेन बहुधा संविधानेन । शरीरमात्रपरामर्शो ऽयं किं न स्यात् । मैवम् । तथा सत्येष पुरुष इत्येतावता पूर्णत्वेन स इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः । भवत्पक्षे ऽपि तत् समानमिति चेन्नेत्यभिप्रेत्याह स इति ॥ स इत्यात्मपदोद्दिष्य एष जीवशरीरगः एष इति जीवशरीरगः परामृश्यते । शरीरग इत्येवोक्ते परमेश्वरस्य शरीरित्वं प्रतीयेत । अतो जीवेत्युक्तम् । किञ्च शरीरपरामर्शे स वा एष पुरुषो ऽन्नमय इत्येव वक्तव्यम् । रसशब्दस्तु व्यर्थः । प्रयोजनानुपलब्धेः । अन्नात्पुरुष इत्येव प्रकृतत्वाच्च । नचास्मत्पक्षे ऽपि रसशब्दस्य वैयर्थ्यम् । अन्नमय इत्येवोक्ते प्राकृतान्नमयत्वं (इत्येव) प्रतीयेत । तन्निवृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यादित्याशयवानाह सारेति ॥ सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः
atra dehaśabdātprāgātmaśabdo 'dhyāhāryaḥ / sa vā eṣa puruṣa iti śrutiḥ prakṛtamapi bhūtādikaṃ sarvaṃ tyaktavā'tmādidehaparyantamāgataṃ taiḥ śabdaiḥ prakṛtaṃ harimeva parāmṛśati / tasyaiva sṛṣṭikartuḥ śarīre 'nnamayādipañcarūpatvajñāpanāyeti / idamuktaṃ bhavati / nānnamayādīnāṃ parabrahmatvaparigrahe sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśavirodhaḥ / ātmapadoditasya parāmarśo 'yamiti svīkārāt / naca nāsau parabrahma / tasmātparaprāptikāmena jñātavyatayoktādetasmātpunaḥ satyajñānānantatvena lakṣitādātmana iti prakṛtānusandhānāt / naca sannihitaparāmarśaparityāgena dūraprakṛtaparāmarśāṅgīkāro 'nucita iti vācyam / ātmādipuruṣāntasarvaśabdairapi tasyaiva prakṛtatvāṅgīkārāt / na ceśvarasyotpattiranutpannā / prādurbhāvāpekṣayā vyākhyānāt / na caitadaprāmāṇikaṃ vyākhyānam / kāraṇatvenetyupapādayiṣyamāṇatvāt / nacaivaṃ bhūtādisṛṣṭeraprāmāṇikatvāpattiḥ / ākāśādiśabdānāṃ bhūtādiparatvasyāpi svīkārāt / anekāthartāyāścopapādayiṣyamāṇatvāt / nacaivaṃ teṣāmapi prādurbhāvamātrāpattiḥ / sāmānyataḥ śrutasya sambhavaśabdasya yathāyogyaṃ vyākhyānopapatteḥ / nacaivamapyannarasamayasya prakṛtasarvātmakatvāpattiḥ / prakṛtānāmapi bhūtādīnāṃ parityāgena harereva parāmarśāṅgīkārāt / nacaitadanyāyyam / ākāśādiśabdānāṃ harāveva mukhyatvena tasyaivotkaṭatayā buddhisannidhānāt / naceśvaraparāmarśo vyarthaḥ / tasyaivānnamayādipañcarūpatājñāpanāya prakaraṇāntarārambhārthatvāt / tasya ca lakṣaṇavivaraṇārthatvenopayogasyoktatvāt / tathācānnamayasya brahmatve 'nupapattyabhāvānna tatpravāhapatitānāṃ prāṇamayādīnāmabrahmatvaṃ kalpanīyamiti / *3,426* nanu kimanena bahudhā saṃvidhānena / śarīramātraparāmarśo 'yaṃ kiṃ na syāt / maivam / tathā satyeṣa puruṣa ityetāvatā pūrṇatvena sa ityasya vaiyarthyāpatteḥ / bhavatpakṣe 'pi tat samānamiti cennetyabhipretyāha sa iti // sa ityātmapadoddiṣya eṣa jīvaśarīragaḥ eṣa iti jīvaśarīragaḥ parāmṛśyate / śarīraga ityevokte parameśvarasya śarīritvaṃ pratīyeta / ato jīvetyuktam / kiñca śarīraparāmarśe sa vā eṣa puruṣo 'nnamaya ityeva vaktavyam / rasaśabdastu vyarthaḥ / prayojanānupalabdheḥ / annātpuruṣa ityeva prakṛtatvācca / nacāsmatpakṣe 'pi rasaśabdasya vaiyarthyam / annamaya ityevokte prākṛtānnamayatvaṃ (ityeva) pratīyeta / tannivṛttyarthatvena sārthakyādityāśayavānāha sāreti // sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.