स्वभावस्य सर्वतो वैलक्षण्यं तथाम्बरान्तधृत्यादीति । प्रेक्षापूर्वक्रिया तथेति तथाशब्द उत्तरत्र सम्बध्यते । तेनापहतपाप्मत्वादीनां ग्रहणम् । सूर्याद्यनुकृतिस्तथा सर्वप्रकाशकत्वम् । तच्छब्दानन्यसिद्धतेति ज्योतिःशब्दस्यान्यत्रासम्भव इत्यर्थः । उपजीव्यं प्रमाणं यस्यासौ तथोक्तस्तस्य भाव उपजीव्यप्रमाणता । ता इति सिद्धान्तयुक्तयः । *४,४२* नन्वत्र पादे चतुर्दशाधिकरणानि भाष्यादवगम्यन्ते । विषयाः पूर्वपक्षन्यायाः सिद्धान्तन्यायाश्चात्र द्वादशैवोक्ताः न च विषयादिना विनाधिकरणं सम्भवति । तत्कथमेतदिति चेत् । इत्थम् । "तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात्ऽ"शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हिऽ; इत्येतदधिकरणद्वयं न समन्वयसमर्थनार्थम् । किं नाम देवादीनां वेदविद्याधिकारसमर्थनार्थमाद्यम् । द्वितीयं तु त्रैवर्णिकव्यतिरिक्तानां तदभावसमर्थनाथर्मित्येतज्ज्ञापयितुमेतदधिकरणद्वयविषयविषयाद्यनुक्तिः । अन्यथा तत्रापि समन्वयसम्बन्धान्वेषणेन शिष्याणां वृथा प्रयासः प्रसज्येत । *४,४४* नन्वेतद्द्वयमत्र न विचारणीयम् । असङ्गतत्वात् । तथाहि । सङ्गतिस्तावद्द्विविधा भवति । अन्तर्भावलक्षणाऽनन्तर्यलक्षणा च । तत्राद्या तावदनयोरधिकरणयोर्न सम्भवति । समन्वयलक्षणे प्रथमाध्याये ऽनन्तर्भावस्य भवद्भिरेवोक्तत्वात् । अध्यायानन्तर्भूतयोश्च पादान्तर्भावासम्भवात् । उत्तरापि षोढा भवति । प्रसङ्गोपोद्घातावसरप्राप्तिकारणकार्यत्वैककार्यत्वभेदात् । तत्र न तावत्प्रथमात्रास्ति । स्मारकाभावात् । न द्वितीया । विनैव तेन प्रकृतसिद्धेः । न तृतीया । समन्वयशेषेणावरुद्धत्वात् । न चतुर्थी । उत्तरं प्रबन्धं प्रति कारणत्वानुपलम्भात् । न पञ्चमी । पूर्वप्रबन्धकार्यत्वादर्शनात् । नापि षष्ठी । पूर्वेणानेनोत्तरेण चैकस्याजननात् । तस्मादिदं नेहावकाशमर्हतीत्यत आह अधिकारश्चेति ॥ अधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ अत्र देवानां वेदविद्याधिकाराक्षेपार्थं सूत्रद्वयम्"मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिःऽ"ज्योतिषि भावाच्चऽ; इति । तस्यार्थः । न देवा वैदिकोपासनादावधिक्रियन्ते । तान्प्रति वैदिकविधेरभावात् । "आत्मानमुपासीतऽ; इत्यादिविधिरेव तान्विषयीकरोतीति चेन्न । विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि । किं तेषां सर्ववेदोक्तोपासनादावधिकारः । किं वा क्वचित् । नाद्यः । सर्वत्र तेषां नियोज्यत्वाभावात् । तत्साध्यफलकामो हि तत्र नियुज्यते । फलं च तदुच्यते । यदप्राप्तमननुष्ठितसाधनं च । नच सर्वोपासनादिफले देवानां कामः सम्भवति । मध्वाद्युपासनानां देवतापदप्राप्तिफलत्वात् । तस्य च तैः प्राप्तत्वात् । सर्वज्ञत्वेनोपासनासाध्यज्ञानस्यापि नित्यसिद्धत्वात् । अत एव न द्वितीयः । किञ्च जैमिनिरप्येवं मन्यत इति । *४,५९* एवमवान्तरफलस्य परमप्रयोजनस्य च पदादेः प्राप्तत्वेन विधेरसम्भवाज्जैमिनिवचनाच्च देवानामनधिकार इति प्राप्ते तत्प्रतिविधानार्थं सूत्रम् । ॐ भावं तु बादरायणो ऽस्ति हीति ॐ ॥ तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः
svabhāvasya sarvato vailakṣaṇyaṃ tathāmbarāntadhṛtyādīti / prekṣāpūrvakriyā tatheti tathāśabda uttaratra sambadhyate / tenāpahatapāpmatvādīnāṃ grahaṇam / sūryādyanukṛtistathā sarvaprakāśakatvam / tacchabdānanyasiddhateti jyotiḥśabdasyānyatrāsambhava ityarthaḥ / upajīvyaṃ pramāṇaṃ yasyāsau tathoktastasya bhāva upajīvyapramāṇatā / tā iti siddhāntayuktayaḥ / *4,42* nanvatra pāde caturdaśādhikaraṇāni bhāṣyādavagamyante / viṣayāḥ pūrvapakṣanyāyāḥ siddhāntanyāyāścātra dvādaśaivoktāḥ na ca viṣayādinā vinādhikaraṇaṃ sambhavati / tatkathametaditi cet / ittham / "taduparyapi bādarāyaṇaḥ sambhavāt'"śugasya tadanādaraśravaṇāttadādravaṇātsūcyate hi'; ityetadadhikaraṇadvayaṃ na samanvayasamarthanārtham / kiṃ nāma devādīnāṃ vedavidyādhikārasamarthanārthamādyam / dvitīyaṃ tu traivarṇikavyatiriktānāṃ tadabhāvasamarthanātharmityetajjñāpayitumetadadhikaraṇadvayaviṣayaviṣayādyanuktiḥ / anyathā tatrāpi samanvayasambandhānveṣaṇena śiṣyāṇāṃ vṛthā prayāsaḥ prasajyeta / *4,44* nanvetaddvayamatra na vicāraṇīyam / asaṅgatatvāt / tathāhi / saṅgatistāvaddvividhā bhavati / antarbhāvalakṣaṇā'nantaryalakṣaṇā ca / tatrādyā tāvadanayoradhikaraṇayorna sambhavati / samanvayalakṣaṇe prathamādhyāye 'nantarbhāvasya bhavadbhirevoktatvāt / adhyāyānantarbhūtayośca pādāntarbhāvāsambhavāt / uttarāpi ṣoḍhā bhavati / prasaṅgopodghātāvasaraprāptikāraṇakāryatvaikakāryatvabhedāt / tatra na tāvatprathamātrāsti / smārakābhāvāt / na dvitīyā / vinaiva tena prakṛtasiddheḥ / na tṛtīyā / samanvayaśeṣeṇāvaruddhatvāt / na caturthī / uttaraṃ prabandhaṃ prati kāraṇatvānupalambhāt / na pañcamī / pūrvaprabandhakāryatvādarśanāt / nāpi ṣaṣṭhī / pūrveṇānenottareṇa caikasyājananāt / tasmādidaṃ nehāvakāśamarhatītyata āha adhikāraśceti // adhikāraśca taddhāniḥ prasaṅgādeva cintitau atra devānāṃ vedavidyādhikārākṣepārthaṃ sūtradvayam"madhvādiṣvasambhavādanadhikāraṃ jaiminiḥ'"jyotiṣi bhāvācca'; iti / tasyārthaḥ / na devā vaidikopāsanādāvadhikriyante / tānprati vaidikavidherabhāvāt / "ātmānamupāsīta'; ityādividhireva tānviṣayīkarotīti cenna / vikalpānupapatteḥ / tathāhi / kiṃ teṣāṃ sarvavedoktopāsanādāvadhikāraḥ / kiṃ vā kvacit / nādyaḥ / sarvatra teṣāṃ niyojyatvābhāvāt / tatsādhyaphalakāmo hi tatra niyujyate / phalaṃ ca taducyate / yadaprāptamananuṣṭhitasādhanaṃ ca / naca sarvopāsanādiphale devānāṃ kāmaḥ sambhavati / madhvādyupāsanānāṃ devatāpadaprāptiphalatvāt / tasya ca taiḥ prāptatvāt / sarvajñatvenopāsanāsādhyajñānasyāpi nityasiddhatvāt / ata eva na dvitīyaḥ / kiñca jaiminirapyevaṃ manyata iti / *4,59* evamavāntaraphalasya paramaprayojanasya ca padādeḥ prāptatvena vidherasambhavājjaiminivacanācca devānāmanadhikāra iti prāpte tatpratividhānārthaṃ sūtram / oṃ bhāvaṃ tu bādarāyaṇo 'sti hīti oṃ // tatphalāya vidhiḥ siddhe copāsāyā nirākṛtaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.