नन्वेतदर्थप्रतिपादकसूत्रस्यादर्शनादुत्सूत्रितो ऽयमर्थः कस्मादुक्त इत्यत आह तदेवेति ॥ तदेतद्भगवता सूत्रकारेण स्वयमुक्तमेव नोत्सूत्रितं कथ्यते । तथाच सूत्रम् । "ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एकेऽ; इति । अत्र ज्योतिरिति सूत्रप्रतीके ग्राह्ये यदुपक्रमादित्याह, तेन"ज्योतिरुपक्रमात्ऽ; इति परेषामपपाठ एवेति सूचयति । अथवात्र ज्योतिर्मात्रग्रहणात्कथं सर्वशब्दप्रतिपादनम् । ज्योतिःशब्दस्योपलक्षणत्वादिति वदामः । कथमुपलक्षणाभिप्रायो ऽवगम्यत इत्यत उक्तम् उपक्रमादिति ब्रुवतेति ॥ *४,२२३* अत्र हि"ज्योतिः इति प्रतिज्ञाय उपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एकेऽ; इति हेतुरुच्यते । तस्य चायमर्थः । "एष इमं लोकमभ्यार्चत् इत्युपक्रमात् उपक्रमं विधाय ता वा ता इत्याद्यधीयत एक इति । तथाच यदि ज्योतिःशब्दमात्रसमन्वयो ऽत्र विवक्षितः स्यात्तदा तन्मात्रोपपादकं किमपि वक्तव्यम् । सर्वशब्दवाच्यतोपपादकस्योपादानं क्वोपयुज्यते । नहि विशेषविषयं प्रमाणं नास्ति, येन सामान्यद्वारा साधनं विधेयम् । अतः सर्वविषयं प्रमाणमुपाददानेन सूत्रकृता ज्योतिःशब्दो लाक्षणिको विवक्षित इति ज्ञायते । किञ्च तत्तु समन्वयादिति ब्रह्मणि सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातो न कतिपयशब्दसमन्वय इत्युपपादितम् । तद्विवरणार्थमध्यायशेषस्य प्रवृत्तिरिति चोक्तम् । तत्रानन्दमयाद्यधिकरणैः प्राकरणिकशब्दसमन्वयः प्रतिपादितः । अस्मिंश्रच पादे विरोध्यादिशब्दसमन्वयः । तथाच कर्मक्रमाद्यभिधायिनः शब्दाः, इदं च अधिकरणमवशिष्यमिति परिशेषात्तत्समन्वयार्थमेतदिति ज्ञायत इत्याशयवानाह ब्रुवतेति ॥ अस्त्वत्र सर्वशब्दसमन्वयप्रतिज्ञानम् । तथापि यो ऽत्र तदुप(त्प्रति)पादनार्थं जातमोतमित्यादिनान्वयो(न्यायो)भिहितः स न सूत्रित इत्यतो वोक्तम् उपक्रमादिति ॥ "एष इमं लोकमभ्यार्चत्ऽ; इत्युपक्रमवाक्यमुपादाय तथा ह्यधीयत एक इति वदता सूत्रकारेण तदेवोक्तं यदस्माभिरुक्तम् । उपक्रमे सर्वस्यास्य दर्शनात् । यथा चैतत्तथा एतमेव इत्यादिनोक्तमिति । *४,२२४* एवं सङ्क्षेपविस्तराभ्यां आनुमानिकमित्यादिसूत्राणि व्याख्याय परेषां व्याख्यानं प्रत्याख्याति । तथाहि । केचिदेतत्पादप्रमेयमन्यथा वर्णयन्ति । यदुक्तं प्रधानस्याशाब्दत्वमीक्षतेर्नाशब्दमिति । तदसिद्धम् कासुचिच्छाखासु प्रधानसमर्पणपराणां शब्दानां श्रूयमाणत्वादिति । तदेतद्याबन्न निराक्रियते न तावद्ब्रह्मकारणवाद(स्य)स्थैर्यं भवति । अतः प्रधानस्याशाब्दत्वं प्रतिपादयितुमयं पाद आरभ्यत इति । तत्तावन्निराचष्टे न शब्दवाच्यतैवेति ॥ न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधनस्य निषिद्धयते तत्किं ब्रह्मपरं करिष्यते । तेजो ऽबन्नविषयं हि तद्वयाख्यातं भवता । तथाच लौकिकमाभाणकं नातिवर्तते"व्याघ्रेणोरणे नीते का हानिः वृके(णोरणे)नीते को लाभःऽ; इति । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यते, प्रकृतानुपयोगादिति । शाब्दत्वे हि प्रधानस्य स्वरूपमात्र सिद्धयति नच स्वरूपसिद्धिमात्रेण काचिल्लक्षणक्षतिः । न ह्यस्माभिरिव परेण सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातः । नापि प्रधानं निषिध्य ब्रह्म तत्र निवेशितम् । येनास्मदीयदिशाप्युपयोगः स्यात् । तदिदमुक्तम् । ब्रह्मनिवेशं(शनं) विना प्रधानस्य शब्दवाच्यतैवात्र निषिध्यत इति न युक्तमिति । *४,२२९* किञ्च प्रधानस्य शब्दवाच्यता ईक्षत्यधिकरणानन्तरमेव निषेध्या । त्रिपादीं अतिक्रम्य अत्र निषिध्यत इति (न युज्यते) व्यवधान(ने) कारणानिरूपणादिति । किञ्च पादप्रतिपाद्यो ऽर्थस्तथाविधो भवति, यस्तत्पादस्थसकलसूत्रप्रतिपाद्यः । नच अत्र पादे सर्वेषु (अपि) सूत्रेषु प्रधानस्य शब्दवाच्यतैव निषिध्यत इति नियमो ऽस्ति, येनायमेतत्पादार्थः स्यात् । कारणत्वेनेत्यादौ तदभावात् । तत्रापि परम्परया तदेव साध्यमिति चेत् । तर्हि पारम्पर्यस्यातीतपादार्थे ऽपि सुवचत्वात् अत्रैव प्रधानस्य शब्दवाच्यता निषिध्यत इति नास्ति । स हि पादार्थो यो नान्यत्र प्रतिपाद्यत इति । *४,२३३* एवं सामान्यतः पादार्थं निराकृत्येदानीं प्रथमाधिकरणव्याख्यां निराकरोति न शब्दवाच्यतैवेति ॥ आनुमानिकमित्यादिसूत्रं यत्परेण व्याख्यातम् । आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते । काठके हि पठ्यते । "महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इति । तत्र य एव, यन्नामानो, यत्क्रमका(मा)श्च, महदव्यक्तपुरुषाः स्मृति(प्र)सिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्राव्यक्तमिति रूढियोगाभ्यां प्रधानमुच्यते । एवं तस्य शब्दवत्वादशब्दत्वमनुपपन्नमिति चेत् । नैतदेवम् । न ह्येतत्काठकवाक्यं प्रधानपरमिति । अत्र पृच्छामः । किमत्र काठकगताव्यक्तशब्दवाच्यतैव प्रधानस्य निषिध्यते किंवा कुत्रापि केनापि शब्देन नोच्यत इति । आद्यस्योत्तरम् । अत्र काठके (वाक्ये) अव्यक्तशब्दवाच्यतैव प्रधानस्य निषिध्यत इति नोपपन्नम् । तन्मात्रेणाशब्दत्वासिद्धेः । द्वितीये ऽपि किं परममुख्यया वृत्त्या उत शब्दवाच्यतैव निषिध्यते । आद्ये तन्मात्रमनुमतमेव । सर्वथा शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यत इति द्वितीयस्तु नोपपद्यते । कुत इत्यत आह सर्वेति ॥ सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात्
nanvetadarthapratipādakasūtrasyādarśanādutsūtrito 'yamarthaḥ kasmādukta ityata āha tadeveti // tadetadbhagavatā sūtrakāreṇa svayamuktameva notsūtritaṃ kathyate / tathāca sūtram / "jyotirupakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti / atra jyotiriti sūtrapratīke grāhye yadupakramādityāha, tena"jyotirupakramāt'; iti pareṣāmapapāṭha eveti sūcayati / athavātra jyotirmātragrahaṇātkathaṃ sarvaśabdapratipādanam / jyotiḥśabdasyopalakṣaṇatvāditi vadāmaḥ / kathamupalakṣaṇābhiprāyo 'vagamyata ityata uktam upakramāditi bruvateti // *4,223* atra hi"jyotiḥ iti pratijñāya upakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti heturucyate / tasya cāyamarthaḥ / "eṣa imaṃ lokamabhyārcat ityupakramāt upakramaṃ vidhāya tā vā tā ityādyadhīyata eka iti / tathāca yadi jyotiḥśabdamātrasamanvayo 'tra vivakṣitaḥ syāttadā tanmātropapādakaṃ kimapi vaktavyam / sarvaśabdavācyatopapādakasyopādānaṃ kvopayujyate / nahi viśeṣaviṣayaṃ pramāṇaṃ nāsti, yena sāmānyadvārā sādhanaṃ vidheyam / ataḥ sarvaviṣayaṃ pramāṇamupādadānena sūtrakṛtā jyotiḥśabdo lākṣaṇiko vivakṣita iti jñāyate / kiñca tattu samanvayāditi brahmaṇi sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñāto na katipayaśabdasamanvaya ityupapāditam / tadvivaraṇārthamadhyāyaśeṣasya pravṛttiriti coktam / tatrānandamayādyadhikaraṇaiḥ prākaraṇikaśabdasamanvayaḥ pratipāditaḥ / asmiṃśraca pāde virodhyādiśabdasamanvayaḥ / tathāca karmakramādyabhidhāyinaḥ śabdāḥ, idaṃ ca adhikaraṇamavaśiṣyamiti pariśeṣāttatsamanvayārthametaditi jñāyata ityāśayavānāha bruvateti // astvatra sarvaśabdasamanvayapratijñānam / tathāpi yo 'tra tadupa(tprati)pādanārthaṃ jātamotamityādinānvayo(nyāyo)bhihitaḥ sa na sūtrita ityato voktam upakramāditi // "eṣa imaṃ lokamabhyārcat'; ityupakramavākyamupādāya tathā hyadhīyata eka iti vadatā sūtrakāreṇa tadevoktaṃ yadasmābhiruktam / upakrame sarvasyāsya darśanāt / yathā caitattathā etameva ityādinoktamiti / *4,224* evaṃ saṅkṣepavistarābhyāṃ ānumānikamityādisūtrāṇi vyākhyāya pareṣāṃ vyākhyānaṃ pratyākhyāti / tathāhi / kecidetatpādaprameyamanyathā varṇayanti / yaduktaṃ pradhānasyāśābdatvamīkṣaternāśabdamiti / tadasiddham kāsucicchākhāsu pradhānasamarpaṇaparāṇāṃ śabdānāṃ śrūyamāṇatvāditi / tadetadyābanna nirākriyate na tāvadbrahmakāraṇavāda(sya)sthairyaṃ bhavati / ataḥ pradhānasyāśābdatvaṃ pratipādayitumayaṃ pāda ārabhyata iti / tattāvannirācaṣṭe na śabdavācyataiveti // na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate tatkiṃ brahmaparaṃ kariṣyate / tejo 'bannaviṣayaṃ hi tadvayākhyātaṃ bhavatā / tathāca laukikamābhāṇakaṃ nātivartate"vyāghreṇoraṇe nīte kā hāniḥ vṛke(ṇoraṇe)nīte ko lābhaḥ'; iti / dvitīye tvidamupatiṣṭhate / na śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyate, prakṛtānupayogāditi / śābdatve hi pradhānasya svarūpamātra siddhayati naca svarūpasiddhimātreṇa kācillakṣaṇakṣatiḥ / na hyasmābhiriva pareṇa sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātaḥ / nāpi pradhānaṃ niṣidhya brahma tatra niveśitam / yenāsmadīyadiśāpyupayogaḥ syāt / tadidamuktam / brahmaniveśaṃ(śanaṃ) vinā pradhānasya śabdavācyataivātra niṣidhyata iti na yuktamiti / *4,229* kiñca pradhānasya śabdavācyatā īkṣatyadhikaraṇānantarameva niṣedhyā / tripādīṃ atikramya atra niṣidhyata iti (na yujyate) vyavadhāna(ne) kāraṇānirūpaṇāditi / kiñca pādapratipādyo 'rthastathāvidho bhavati, yastatpādasthasakalasūtrapratipādyaḥ / naca atra pāde sarveṣu (api) sūtreṣu pradhānasya śabdavācyataiva niṣidhyata iti niyamo 'sti, yenāyametatpādārthaḥ syāt / kāraṇatvenetyādau tadabhāvāt / tatrāpi paramparayā tadeva sādhyamiti cet / tarhi pāramparyasyātītapādārthe 'pi suvacatvāt atraiva pradhānasya śabdavācyatā niṣidhyata iti nāsti / sa hi pādārtho yo nānyatra pratipādyata iti / *4,233* evaṃ sāmānyataḥ pādārthaṃ nirākṛtyedānīṃ prathamādhikaraṇavyākhyāṃ nirākaroti na śabdavācyataiveti // ānumānikamityādisūtraṃ yatpareṇa vyākhyātam / ānumānikamapyanumānanirūpitaṃ pradhānamapyekeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate / kāṭhake hi paṭhyate / "mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; iti / tatra ya eva, yannāmāno, yatkramakā(mā)śca, mahadavyaktapuruṣāḥ smṛti(pra)siddhāsta eveha pratyabhijñāyante / tatrāvyaktamiti rūḍhiyogābhyāṃ pradhānamucyate / evaṃ tasya śabdavatvādaśabdatvamanupapannamiti cet / naitadevam / na hyetatkāṭhakavākyaṃ pradhānaparamiti / atra pṛcchāmaḥ / kimatra kāṭhakagatāvyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyate kiṃvā kutrāpi kenāpi śabdena nocyata iti / ādyasyottaram / atra kāṭhake (vākye) avyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyata iti nopapannam / tanmātreṇāśabdatvāsiddheḥ / dvitīye 'pi kiṃ paramamukhyayā vṛttyā uta śabdavācyataiva niṣidhyate / ādye tanmātramanumatameva / sarvathā śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyata iti dvitīyastu nopapadyate / kuta ityata āha sarveti // sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.