Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 1.4

अव्यक्तग्रहणमुपलक्षणम् । यत्र वाक्ये सर्वेश्वरत्वविरोधि दुःखित्वादिकं प्रतीयते"जीवा एव तु दुःखिनःऽ,"योनिमन्ये प्रपद्यन्तेऽ; इत्यादौ, तस्य सर्वस्यापि समन्वयो ऽत्र प्रतिपाद्यत इत्यतो दुःख्यादग्रहणम् । नाव्यक्तादिशब्दानां ब्रह्मपरत्वे ऽप्यवरत्वादिप्राप्त्या सर्वमानविरोधो ऽस्ति । यतः स्वस्मिन्नवरत्वाद्यभावे ऽपि तद्वतां प्रधानादीनां ब्रह्माधीनत्वेन हेतुना दुःखी,बद्धः,अवरः, इत्याद्या अपि शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्त इत्यङ्गीकृतम् । एतदुक्तं भवति । दुःख्यादिशब्दबलादेव हि दुःखित्वादिप्राप्तिः । ततश्च प्रमाणविरोधो वाच्यः । नच दुःख्यादिशब्दो नियमेन दुःखादिसमवायस्य वाचकः । किन्तु तदस्यास्तीति तत्सम्बन्धमात्रस्य । सम्बन्धश्च समवाय इव स्वाम्यमपि भवति । "तत्र निरनिष्यो निरवद्यःऽ"नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; इति निरवकाशश्रुतिद्वयान्यथानुपपत्त्या दुःखादिनियन्तृत्वेन दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तिरित्यङ्गीकारे कानुपपत्तिरिति । *४,७१* भवत्वेवं तद्धितान्तेषु गतिः । कृदन्तेषु बद्धादिशब्देषु रूढेषु चावरादिशब्देषु कथम् । इत्थम् । बद्धशब्दस्य बन्धं प्रति कर्मत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम् । तद्यस्यास्ति तत्र स शब्दो वर्तते । यस्यास्तीति च सम्बन्धमात्रमुच्यते । सम्बन्धविशेषे प्रमाणाभावात् । एवं कारकान्तरवाचिष्वपि द्रष्टव्यम् । अवरादिशब्दा अपि अवरत्वादिनिमित्ताधीनप्रवृत्तय एवमेव योज्याः । किञ्च"प्रातिपदिकाद्धात्वर्थःऽ; इति ण्यन्तेभ्यः पचाद्यचि विहिते सुलभैवावरादिशब्दप्रवृत्तिः । स्यादेषा व्याख्या, यत्र शब्दतो ऽवरत्वादिप्रतीतिः । यत्र पुनः"अव्यक्तात्पुरुषः पर इत्यादावर्थादवत्वादिप्राप्तिस्तत्र कथम् । नहि शब्दवदुपपत्तिर्व्याख्यानमर्हति । उच्यते । अव्यक्तादिति पञ्चम्या हि पुरुषगतं परत्वं प्रति अव्यक्तस्यावधित्वमस्तीत्येतावदेव लभ्यते । नच"तदस्यास्तिऽ; इत्यनेन समवाय एव प्राप्नोतीति नियमो ऽस्ति । तत्स्वामित्वेनाप्युपपत्तेः । ततश्च यद्गतं परत्वं प्रति अवधित्वं तस्यावरत्वमर्थादापद्यताम् । परगतं तु यत्स्वामिकं तस्यावरत्वादिकं प्रति स्वाम्यमेवार्थादापद्यत इति न कश्चिद्विरोधः । *४,७६* स्यादेतत् । यद्यपि तदस्यास्तीति सम्बन्धसामान्यं दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुच्यते । तथापि समवायादिरेव न स्वामित्वम् । प्रयोगानुसारित्वात्कृत्तद्धितसमासानाम् । प्रयोगश्च समवायादिनिमित्त एव दृश्यते । न स्वामित्वनिमित्तः । अत एव"तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुब्ऽ; इतीतिकरणो विविक्षितार्थो निबद्धः । तस्मान्न तदधीनत्वहेतुतो दुःख्यादिशब्दानां ब्रह्मणि प्रवृत्तिः इत्यतो ऽस्ति तदधीनत्वनिमित्तो ऽपि प्रयोग इत्याह राज्ञीति ॥ ॥। राज्ञि यद्वत् पराजयः

avyaktagrahaṇamupalakṣaṇam / yatra vākye sarveśvaratvavirodhi duḥkhitvādikaṃ pratīyate"jīvā eva tu duḥkhinaḥ',"yonimanye prapadyante'; ityādau, tasya sarvasyāpi samanvayo 'tra pratipādyata ityato duḥkhyādagrahaṇam / nāvyaktādiśabdānāṃ brahmaparatve 'pyavaratvādiprāptyā sarvamānavirodho 'sti / yataḥ svasminnavaratvādyabhāve 'pi tadvatāṃ pradhānādīnāṃ brahmādhīnatvena hetunā duḥkhī,baddhaḥ,avaraḥ, ityādyā api śabdā brahmaṇi vartanta ityaṅgīkṛtam / etaduktaṃ bhavati / duḥkhyādiśabdabalādeva hi duḥkhitvādiprāptiḥ / tataśca pramāṇavirodho vācyaḥ / naca duḥkhyādiśabdo niyamena duḥkhādisamavāyasya vācakaḥ / kintu tadasyāstīti tatsambandhamātrasya / sambandhaśca samavāya iva svāmyamapi bhavati / "tatra niraniṣyo niravadyaḥ'"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; iti niravakāśaśrutidvayānyathānupapattyā duḥkhādiniyantṛtvena duḥkhyādiśabdapravṛttirityaṅgīkāre kānupapattiriti / *4,71* bhavatvevaṃ taddhitānteṣu gatiḥ / kṛdanteṣu baddhādiśabdeṣu rūḍheṣu cāvarādiśabdeṣu katham / ittham / baddhaśabdasya bandhaṃ prati karmatvaṃ pravṛttinimittam / tadyasyāsti tatra sa śabdo vartate / yasyāstīti ca sambandhamātramucyate / sambandhaviśeṣe pramāṇābhāvāt / evaṃ kārakāntaravāciṣvapi draṣṭavyam / avarādiśabdā api avaratvādinimittādhīnapravṛttaya evameva yojyāḥ / kiñca"prātipadikāddhātvarthaḥ'; iti ṇyantebhyaḥ pacādyaci vihite sulabhaivāvarādiśabdapravṛttiḥ / syādeṣā vyākhyā, yatra śabdato 'varatvādipratītiḥ / yatra punaḥ"avyaktātpuruṣaḥ para ityādāvarthādavatvādiprāptistatra katham / nahi śabdavadupapattirvyākhyānamarhati / ucyate / avyaktāditi pañcamyā hi puruṣagataṃ paratvaṃ prati avyaktasyāvadhitvamastītyetāvadeva labhyate / naca"tadasyāsti'; ityanena samavāya eva prāpnotīti niyamo 'sti / tatsvāmitvenāpyupapatteḥ / tataśca yadgataṃ paratvaṃ prati avadhitvaṃ tasyāvaratvamarthādāpadyatām / paragataṃ tu yatsvāmikaṃ tasyāvaratvādikaṃ prati svāmyamevārthādāpadyata iti na kaścidvirodhaḥ / *4,76* syādetat / yadyapi tadasyāstīti sambandhasāmānyaṃ duḥkhyādiśabdapravṛttinimittamucyate / tathāpi samavāyādireva na svāmitvam / prayogānusāritvātkṛttaddhitasamāsānām / prayogaśca samavāyādinimitta eva dṛśyate / na svāmitvanimittaḥ / ata eva"tadasyāstyasminniti matub'; itītikaraṇo vivikṣitārtho nibaddhaḥ / tasmānna tadadhīnatvahetuto duḥkhyādiśabdānāṃ brahmaṇi pravṛttiḥ ityato 'sti tadadhīnatvanimitto 'pi prayoga ityāha rājñīti // ... rājñi yadvat parājayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्यसमवेतस्य पराजयस्य राजाधीनत्वेन यथा राज्ञि पराजयः पराजयनिमित्तकः पराजयीतिशब्दो वर्तते पराजयी भद्रसेन इति तथेत्यर्थः । किञ्च स्वाम्यसम्बन्धेन मतुबर्थाप्रवृत्तौ गोमान्देवदत्त इत्यादिकमपि न स्यात् । *४,७८* एतदेव विवृणोति स्वातन्त्र्यमिति ॥ स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् यस्मात् प्रवृत्तिनिमित्तानां दुःखादीनां तद्गतत्वमिव परगतेषु स्वातन्त्र्यमपि दुःख्यादिशब्दप्रवृत्तेः कारणम् । अनुशासनप्रयोगयोरुभयत्र साम्यात् । तस्माद्दुःख्यादिशब्दा अपि उक्तार्थापत्तिबलात्तदधीनत्वहेतुतो ब्रह्मणि वर्तन्त इति सम्बन्धः । *४,७९* अस्तु स्वातन्त्र्यमपि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । किं त्वमुख्यमेव । तत्र प्रयोगस्याप्रचुरत्वात् । प्रयोगप्राचुर्यात्तद्गतत्वमेव मुख्यम् । तथाच दुःख्यादिशब्दानां जीवादिष्वेव मुख्यत्वाद्ब्रह्मण्यमुख्यत्वात्"तत्तु समन्वयात्ऽ; इत्यनुपपन्नमित्यत आह स्वातन्त्र्यमिति ॥ स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् ॥। तत्र स्वातन्त्र्यतद्गतत्वयोर्मध्ये स्वातन्त्र्यमेव मुख्यं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् । नतु तद्गतत्वमित्यर्थः । *४,८०* स्वातन्त्र्यमपि शब्दप्रवृत्तिकारणमिति मुख्यमिति च क्रमेण प्रतिज्ञातम् । तत्क्रमेणैवोपपिपादयिषुः स्वातन्त्र्यस्य कारणत्वानभ्युपगमे बादकमाह कुत इति ॥ ॥। कुतो राज्ञि जयो ऽन्यथा

bhṛtyasamavetasya parājayasya rājādhīnatvena yathā rājñi parājayaḥ parājayanimittakaḥ parājayītiśabdo vartate parājayī bhadrasena iti tathetyarthaḥ / kiñca svāmyasambandhena matubarthāpravṛttau gomāndevadatta ityādikamapi na syāt / *4,78* etadeva vivṛṇoti svātantryamiti // svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam yasmāt pravṛttinimittānāṃ duḥkhādīnāṃ tadgatatvamiva paragateṣu svātantryamapi duḥkhyādiśabdapravṛtteḥ kāraṇam / anuśāsanaprayogayorubhayatra sāmyāt / tasmādduḥkhyādiśabdā api uktārthāpattibalāttadadhīnatvahetuto brahmaṇi vartanta iti sambandhaḥ / *4,79* astu svātantryamapi śabdapravṛttinimittam / kiṃ tvamukhyameva / tatra prayogasyāpracuratvāt / prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam / tathāca duḥkhyādiśabdānāṃ jīvādiṣveva mukhyatvādbrahmaṇyamukhyatvāt"tattu samanvayāt'; ityanupapannamityata āha svātantryamiti // svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt ... tatra svātantryatadgatatvayormadhye svātantryameva mukhyaṃ śabdapravṛttinimittaṃ syāt / natu tadgatatvamityarthaḥ / *4,80* svātantryamapi śabdapravṛttikāraṇamiti mukhyamiti ca krameṇa pratijñātam / tatkrameṇaivopapipādayiṣuḥ svātantryasya kāraṇatvānabhyupagame bādakamāha kuta iti // ... kuto rājñi jayo 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा स्वातन्त्र्यस्य शब्दप्रवृत्तिकारणत्वाभावे, राज्ञि जयो जयनिमित्तको जयिशब्दः कुतः । कथम् । स्वधामोपविष्ये राज्ञि जयः कुतः, न कुतो ऽपि यतः, इत्यर्थः । जयस्य राजगतत्वाभावात्स्वातन्त्र्यमपि यदि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं न स्यात् तदा निमित्ताभावाद्राज्ञि जयिशब्दप्रवृत्तिर्न स्यात् । न चैवम् । तस्मात्स्वातन्त्र्यमपि कारणमङ्गीकरणीयमिति । लक्षणया प्रयोगो ऽस्त्विति चेन्न । तदस्यास्तीति निमित्तसाम्यात् । अन्यथा वैपरीत्यस्याप्यापातात् । पराजयस्य प्रकृतत्वे ऽपि जयग्रहणं व्याप्त्यर्थम् । *४,८२* स्वातन्त्र्यस्य मुख्यकारणत्वमुपपादयति न हीति ॥ नहि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते । यावद् राज्ञ्यन्यगत्वे ऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः

anyathā svātantryasya śabdapravṛttikāraṇatvābhāve, rājñi jayo jayanimittako jayiśabdaḥ kutaḥ / katham / svadhāmopaviṣye rājñi jayaḥ kutaḥ, na kuto 'pi yataḥ, ityarthaḥ / jayasya rājagatatvābhāvātsvātantryamapi yadi śabdapravṛttinimittaṃ na syāt tadā nimittābhāvādrājñi jayiśabdapravṛttirna syāt / na caivam / tasmātsvātantryamapi kāraṇamaṅgīkaraṇīyamiti / lakṣaṇayā prayogo 'stviti cenna / tadasyāstīti nimittasāmyāt / anyathā vaiparītyasyāpyāpātāt / parājayasya prakṛtatve 'pi jayagrahaṇaṃ vyāptyartham / *4,82* svātantryasya mukhyakāraṇatvamupapādayati na hīti // nahi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate / yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । तावद्यावदिति क्रियाविशेषणे । जयस्यान्यगत्वे ऽपि भृत्यगतत्वे ऽपि तं जयं प्रति स्वातन्त्र्याभासमात्रेण राज्ञि विजयिशब्दो यावत्प्रयुज्यते तावज्जयाधिकरणस्यापि भृत्यस्य सम्बन्धितया न प्रयुज्यते यस्मात्तस्मात्स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यादिति सम्बन्धः । स्वातन्त्र्यादिति वक्तव्ये स्वातन्त्र्याभासमात्रत इति वचनं किमुतानुपचरितस्वातन्त्र्ये परमात्मनीति कैमुत्यद्योतनार्थम् । भृत्याज्ञाननिमित्तं राज्ञि प्रयोगप्राचुर्यमिति चेन्न । भृत्यज्ञाने ऽपि तदुपलम्भात् । ननु प्रयोगप्राचुर्यं न मुख्यताहेतुः । अज्ञातमुख्यलाक्षणिकादिप्रयोगेष्वपि दर्शनादिति चेत् । सत्यम् । प्रयोगप्राचुर्यात्तद्गतत्वमेव मुख्यम् । स्वातन्त्र्यं तु तदप्राचुर्यादमुख्यमिति परेण पर्यनुयुक्ते ऽसिद्धिरनेनाभिधीयते । नतु प्रयोगप्राचुर्येण मुख्यता साध्यते । येन व्यभिचारचोदना सङ्गता स्यात् । यद्यप्यत्र प्रयोगप्राचुर्यस्य मुख्याज्ञाननिमित्तत्वादिनान्यथासिद्धिर्व्यभिचारो वा शक्यते वक्तुम् । तथापि"जगद्वाचित्वात्ऽ; इति सूत्रदिशा शिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इत्यसिद्धिरेवोक्ता । कुतस्तर्हि मुख्यतासिद्धिरिति चेत् । *४,८६फ़्।* ननु यदि स्वास्यं प्रवृत्तिनिमित्तं स्यात्तदा भृत्ये बद्धे मृते वा, राजा बद्धो राजा मृत इति प्रयोगः स्यात् । न चैवमस्ति । तेन जानीमो न स्वाम्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति । नच वाच्यं प्रयोगे सति निमित्तानुसरणम् । नतु निमित्तमस्तीति प्रयोग इति । अमुख्यप्रयोगविषयत्वादस्य न्यायस्य । तत्र हि निमित्तं न सामग्री । किन्तु तदेकदेशः । मुख्यप्रयोगे तु निमित्तमेव सामग्री । नहि सिंहशब्दस्य शार्दूले प्रयोगाभाववत् उपगोरपत्ये ऽप्यौपगवशब्दप्रयोगाभावो भवतीति । अत्र वक्तव्यम् । को ऽयं प्रयोगो नाम । किं शब्दशक्तिः प्रयोगमूलं व्याकरणमिति यथा । किं वोच्चारणम् । नाद्यः प्रसङ्गस्येष्टत्वात् । विपर्ययपर्यवसाने चासिद्धेः । द्वितीये त्वन्यथासिद्धमाह भृत्येति ॥ *४,८७* भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः । कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते

hiśabdo yasmādityarthe / tāvadyāvaditi kriyāviśeṣaṇe / jayasyānyagatve 'pi bhṛtyagatatve 'pi taṃ jayaṃ prati svātantryābhāsamātreṇa rājñi vijayiśabdo yāvatprayujyate tāvajjayādhikaraṇasyāpi bhṛtyasya sambandhitayā na prayujyate yasmāttasmātsvātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāditi sambandhaḥ / svātantryāditi vaktavye svātantryābhāsamātrata iti vacanaṃ kimutānupacaritasvātantrye paramātmanīti kaimutyadyotanārtham / bhṛtyājñānanimittaṃ rājñi prayogaprācuryamiti cenna / bhṛtyajñāne 'pi tadupalambhāt / nanu prayogaprācuryaṃ na mukhyatāhetuḥ / ajñātamukhyalākṣaṇikādiprayogeṣvapi darśanāditi cet / satyam / prayogaprācuryāttadgatatvameva mukhyam / svātantryaṃ tu tadaprācuryādamukhyamiti pareṇa paryanuyukte 'siddhiranenābhidhīyate / natu prayogaprācuryeṇa mukhyatā sādhyate / yena vyabhicāracodanā saṅgatā syāt / yadyapyatra prayogaprācuryasya mukhyājñānanimittatvādinānyathāsiddhirvyabhicāro vā śakyate vaktum / tathāpi"jagadvācitvāt'; iti sūtradiśā śiṣyaireva jñātuṃ śakyata ityasiddhirevoktā / kutastarhi mukhyatāsiddhiriti cet / *4,86f.* nanu yadi svāsyaṃ pravṛttinimittaṃ syāttadā bhṛtye baddhe mṛte vā, rājā baddho rājā mṛta iti prayogaḥ syāt / na caivamasti / tena jānīmo na svāmyaṃ pravṛttinimittamiti / naca vācyaṃ prayoge sati nimittānusaraṇam / natu nimittamastīti prayoga iti / amukhyaprayogaviṣayatvādasya nyāyasya / tatra hi nimittaṃ na sāmagrī / kintu tadekadeśaḥ / mukhyaprayoge tu nimittameva sāmagrī / nahi siṃhaśabdasya śārdūle prayogābhāvavat upagorapatye 'pyaupagavaśabdaprayogābhāvo bhavatīti / atra vaktavyam / ko 'yaṃ prayogo nāma / kiṃ śabdaśaktiḥ prayogamūlaṃ vyākaraṇamiti yathā / kiṃ voccāraṇam / nādyaḥ prasaṅgasyeṣṭatvāt / viparyayaparyavasāne cāsiddheḥ / dvitīye tvanyathāsiddhamāha bhṛtyeti // *4,87* bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ / kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाधीनभृत्यबन्धादिकं विवक्षित्वा राज्ञि राजा बद्धो मृत इत्यादिवाक्यं न प्रयुज्यते । किं कारणम् । स प्रयोग संशयस्य कारणं स्यादित्येव । नतु स्वातन्त्र्यस्य अकारणत्वात् । कुतः संशयस्य कारणम् । राज्ञो ऽपि बन्धादियोग्यत्वात् । इदमुक्तं भवति । भवत्येव स्वातन्त्र्यं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं, प्रयोगभावस्तु प्रतिबन्धकनिमित्तः । राजा बद्धो मृत इति प्रयोगे हि संशयो व्युत्पन्नस्य स्यात् । किं राजाधीनस्य भृत्यस्य बद्धत्वादिनैवमुच्यते । किं वा राज्ञ एव बद्धत्वादिनेति । आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतानामुभयत्र सद्भावेनार्थद्वयप्रतीतेरवर्जनीयत्वात् । नच संशयो मा भूदित्येवं निवृत्तः प्रयोगाकारणत्वं स्वातन्त्र्यस्य गमयति । नहि मणिमन्त्रादिप्रतिबद्धो ऽग्निर्नाधाक्षीदिति न तत्कारणमिति । *४,९०* न संशयकारणत्वमात्रं प्रयोगप्रतिबन्धकम् । व्याख्यानतः संशयनिवृत्तिसम्भवात् । यथोक्तम् । "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिनर् हि सन्देहादलक्षणम्ऽ; इति । अन्यथा राजा जयीत्यपि प्रयोगो न स्यात् । तत्राप्युक्तविधया संशयावतारादित्यत आह अमङ्गलतवादिति ॥ अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञो योगादमङ्गले । अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम्

rājādhīnabhṛtyabandhādikaṃ vivakṣitvā rājñi rājā baddho mṛta ityādivākyaṃ na prayujyate / kiṃ kāraṇam / sa prayoga saṃśayasya kāraṇaṃ syādityeva / natu svātantryasya akāraṇatvāt / kutaḥ saṃśayasya kāraṇam / rājño 'pi bandhādiyogyatvāt / idamuktaṃ bhavati / bhavatyeva svātantryaṃ śabdapravṛttinimittaṃ, prayogabhāvastu pratibandhakanimittaḥ / rājā baddho mṛta iti prayoge hi saṃśayo vyutpannasya syāt / kiṃ rājādhīnasya bhṛtyasya baddhatvādinaivamucyate / kiṃ vā rājña eva baddhatvādineti / ākāṅkṣāsannidhiyogyatānāmubhayatra sadbhāvenārthadvayapratīteravarjanīyatvāt / naca saṃśayo mā bhūdityevaṃ nivṛttaḥ prayogākāraṇatvaṃ svātantryasya gamayati / nahi maṇimantrādipratibaddho 'gnirnādhākṣīditi na tatkāraṇamiti / *4,90* na saṃśayakāraṇatvamātraṃ prayogapratibandhakam / vyākhyānataḥ saṃśayanivṛttisambhavāt / yathoktam / "vyākhyānato viśeṣapratipattinar hi sandehādalakṣaṇam'; iti / anyathā rājā jayītyapi prayogo na syāt / tatrāpyuktavidhayā saṃśayāvatārādityata āha amaṅgalatavāditi // amaṅgalatvācchabdānāṃ rājño yogādamaṅgale / apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दो ऽवधारणे । शब्दस्येति जात्येकवचनम् । राज्ञो बन्धनादावमङ्गले योगाद्योग्यतासद्भावात् । आकाङ्क्षादेश्च स्फुटत्वाद्राजा बद्ध इत्यादिपदानां पाक्षिकराजबन्धाद्यमङ्गलप्रतीतिजनकत्वसम्भवात् । राज्ञो ऽमङ्गलाभिधानस्य च राजतत्पुरुषाप्रीतिहेतुत्वादेव शब्दस्य प्रयोगनिवर्तनं स्यात् । अयमभिसन्धिः । न केवलं संशयप्राप्तेः प्रयोगाभावः । किन्तु संशयनिमित्ताप्रीतिहेतुकानर्थशङ्कयैव । न पुनः स्वातन्त्र्यस्याकारणत्वादिति । तर्हि राजा पराजयीत्यपि न प्रयोक्तव्यमिति चेत् । भृत्यद्वारैव राजा विजयते पराजयते चेति प्रसिद्धतया संशयानुत्पादात् । *४,९३* नन्वस्ति तावद् राजा बद्ध इत्यादिप्रयोगाभावः । स तु स्वाम्यस्याकारणत्वान्न भवति । किं तूक्तसंशयप्रतिबन्धादिति कुतो निश्चेयम् । नच वाच्यं मा भूदयं निश्चयः । प्रयोगाभावस्यान्यथासिद्धिशङ्कापि तर्कानुमाने शक्नोति दूषयितुमिति । वादिनो ऽपि निश्चयस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा स्वातन्त्र्यनिमित्तकसमन्वयानवधारणापातादित्यत आह गुणास्त्विति ॥ गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्ते ऽखिला अपि तादृशाः स्वाम्यनिमित्तकाः शब्दाः । यत्र यदि । गुणाः शुभाभिधायिनो नतु पक्षिकमप्यमङ्गलं प्रत्ययाययन्ति । तत्र तर्हि । ते अखिला अपि प्रयुज्यन्ते । यथा जितं राज्ञेत्यादयः । प्राप्ताप्राप्तविवेकेनानार्थशङ्कैव प्रयोगाभावकारणम्, नतु स्वातन्त्र्यस्यानिमित्तत्वमिति निश्चीयत इति भावः । अत एवोक्तमखिला अपीति । नचायं नियमो ऽस्ति । निमित्तसद्भावे प्रयोगो भवतीति । अनन्तानां हि शब्दानां लक्षणानि व्याकरणकारैरुक्तानि । नच तेषां प्रयोगो दृश्यत इति स्फुटत्वान्नोक्तम् । तदेवं स्वातन्त्र्यस्य शब्दप्रवृत्तिहेतुत्वं मुख्यत्वं च सिद्धमित्याह पूज्येष्विति ॥ *४,९४* पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम्

tuśabdo 'vadhāraṇe / śabdasyeti jātyekavacanam / rājño bandhanādāvamaṅgale yogādyogyatāsadbhāvāt / ākāṅkṣādeśca sphuṭatvādrājā baddha ityādipadānāṃ pākṣikarājabandhādyamaṅgalapratītijanakatvasambhavāt / rājño 'maṅgalābhidhānasya ca rājatatpuruṣāprītihetutvādeva śabdasya prayoganivartanaṃ syāt / ayamabhisandhiḥ / na kevalaṃ saṃśayaprāpteḥ prayogābhāvaḥ / kintu saṃśayanimittāprītihetukānarthaśaṅkayaiva / na punaḥ svātantryasyākāraṇatvāditi / tarhi rājā parājayītyapi na prayoktavyamiti cet / bhṛtyadvāraiva rājā vijayate parājayate ceti prasiddhatayā saṃśayānutpādāt / *4,93* nanvasti tāvad rājā baddha ityādiprayogābhāvaḥ / sa tu svāmyasyākāraṇatvānna bhavati / kiṃ tūktasaṃśayapratibandhāditi kuto niśceyam / naca vācyaṃ mā bhūdayaṃ niścayaḥ / prayogābhāvasyānyathāsiddhiśaṅkāpi tarkānumāne śaknoti dūṣayitumiti / vādino 'pi niścayasyāvaśyakatvāt / anyathā svātantryanimittakasamanvayānavadhāraṇāpātādityata āha guṇāstviti // guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api tādṛśāḥ svāmyanimittakāḥ śabdāḥ / yatra yadi / guṇāḥ śubhābhidhāyino natu pakṣikamapyamaṅgalaṃ pratyayāyayanti / tatra tarhi / te akhilā api prayujyante / yathā jitaṃ rājñetyādayaḥ / prāptāprāptavivekenānārthaśaṅkaiva prayogābhāvakāraṇam, natu svātantryasyānimittatvamiti niścīyata iti bhāvaḥ / ata evoktamakhilā apīti / nacāyaṃ niyamo 'sti / nimittasadbhāve prayogo bhavatīti / anantānāṃ hi śabdānāṃ lakṣaṇāni vyākaraṇakārairuktāni / naca teṣāṃ prayogo dṛśyata iti sphuṭatvānnoktam / tadevaṃ svātantryasya śabdapravṛttihetutvaṃ mukhyatvaṃ ca siddhamityāha pūjyeṣviti // *4,94* pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*४,९७फ़्।* किमतो यद्येवमित्यत आह अत इति ॥ ततो दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् । दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया

*4,97f.* kimato yadyevamityata āha ata iti // tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt / doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि यतः स्वातन्त्र्यं कारणं मुख्यं चातः स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दुःखिबद्धावराद्या दोषशब्दा अपि विष्णवि विष्णौ"जीवा एव तु दुःखिनःऽ; इत्यादौ प्रयुज्यन्त इति सम्बन्धः । सत्यपि निमित्ते यथा राजा बद्ध इत्यादिप्रयोगाभावस्तथा विष्णुर्दुःखीत्यादिप्रयोगाभावो ऽपि कुतो न भवेत् अत्रापि पाक्षिकस्य विष्णुवैष्णवभयस्य प्रतिबन्धकत्वसम्भवादित्यत उक्तम् दोषेति ॥ निरनिष्यो निरवद्य इत्यादिश्रुतेर्विष्णौ दोषातिदूरत्वनिश्चयात् । प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया दोषाणां विष्णुगत्वस्य तद्विषयस्य संशयस्यासम्भवात् । निमित्तसद्भावात्प्रतिबन्धकाभावादपीत्यपेरर्थः । एतदुक्तं भवति । सत्यपि निमित्ते वैदिकप्रयोगनिवृत्तिर्हि विष्णुवैष्णवेभ्यो भयात्स्यात् । तत्कारणं च तदप्रीतिः । तत्रापि हेतुर्विष्णोरनेन दोषित्वमुच्यत इति संशयः । तस्य च निमित्तं वाक्यस्योभयार्थप्रतीतिजनकत्वम् । तस्याप्युभयत्र योग्यतादिसद्भावः । नचासावस्ति प्रकृते । विष्णुर्वैष्णवानां परमेश्वरनिर्दोषतानिश्चयवत्त्वेन योग्यताध्यवसायानुपपत्तेः । अन्यथा जरद्गवादिवाक्ये ऽपि तत्प्रसङ्गात् । यद्यपि वाक्यतात्पर्याज्ञे ऽप्रीतिसम्भवस्तथापि सदभिप्रायवाक्यप्रयोगनिवृत्तौ किमायातमिति । एतदप्युक्तम् प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षयेति । स्वस्य परमवैदिकताख्यापनाय विष्णवीति वैदिकप्रयोगः । *४,१००* अत्र श्रुतिसंमतिमप्याह वासुदेवेति । वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम्

svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi yataḥ svātantryaṃ kāraṇaṃ mukhyaṃ cātaḥ svātantryārthamabhipretya duḥkhibaddhāvarādyā doṣaśabdā api viṣṇavi viṣṇau"jīvā eva tu duḥkhinaḥ'; ityādau prayujyanta iti sambandhaḥ / satyapi nimitte yathā rājā baddha ityādiprayogābhāvastathā viṣṇurduḥkhītyādiprayogābhāvo 'pi kuto na bhavet atrāpi pākṣikasya viṣṇuvaiṣṇavabhayasya pratibandhakatvasambhavādityata uktam doṣeti // niraniṣyo niravadya ityādiśruterviṣṇau doṣātidūratvaniścayāt / prājñabuddhivyapekṣayā doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya tadviṣayasya saṃśayasyāsambhavāt / nimittasadbhāvātpratibandhakābhāvādapītyaperarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / satyapi nimitte vaidikaprayoganivṛttirhi viṣṇuvaiṣṇavebhyo bhayātsyāt / tatkāraṇaṃ ca tadaprītiḥ / tatrāpi heturviṣṇoranena doṣitvamucyata iti saṃśayaḥ / tasya ca nimittaṃ vākyasyobhayārthapratītijanakatvam / tasyāpyubhayatra yogyatādisadbhāvaḥ / nacāsāvasti prakṛte / viṣṇurvaiṣṇavānāṃ parameśvaranirdoṣatāniścayavattvena yogyatādhyavasāyānupapatteḥ / anyathā jaradgavādivākye 'pi tatprasaṅgāt / yadyapi vākyatātparyājñe 'prītisambhavastathāpi sadabhiprāyavākyaprayoganivṛttau kimāyātamiti / etadapyuktam prājñabuddhivyapekṣayeti / svasya paramavaidikatākhyāpanāya viṣṇavīti vaidikaprayogaḥ / *4,100* atra śrutisaṃmatimapyāha vāsudeveti / vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मङ्गलामङ्गले ऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् । स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः

maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet / svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह एतमर्हम् इति शेषः । यतो नैव विष्णौ अमङ्गलं दुःखादिकमस्ति । ततो योग्यताविरहेणार्थान्तरप्रतीत्यभावात्स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णावमङ्गलोक्तितो दोषोऽनर्थो नास्ति । तास्माद्दुःख्यादिशब्दा अपि विष्णौ वेदे प्रयुज्यन्त इति शेषः । अन्यत्र तु राजादौ यतो मङ्गलामङ्गले संभवतोऽतो योग्यतासंभवेनार्थान्तरप्रतिभासनात्पाक्षिकानर्थशङ्कया तत्रामङ्गलं राजा बद्ध इत्यादिकं न वदेत्यर्थः । एकस्यैव शब्दस्य क्वचिद्दोषप्रत्यायकत्वेनानर्थहेतुत्वं क्वचित्तदभाव इत्येतद्दृष्टान्तेन बोधयति बहुभुक्त्वम् इति । बहुभुक्तवं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् यथा बहुभुग्देवदत्त इत्युक्ते बहुभोगवानिति निन्द्यश्चेति प्रतीयते । अस्वर्ग्यं चातिभोजनम् इति स्मृतेः । उभयस्यापि देवदत्ते संभवेन योग्यत्वात् । अत एव देवदत्ताद्भीरुणा नैवं प्रयुज्यते । परमेश्वरे तु संसारधर्माणामत्यन्तासंभावान्न । किन्तु सर्वसंहर्तृत्वादिकमेव प्रतीयत इति । तत्र तत्प्रयोगः । दार्ष्टान्तिकमाह एवम् इति । एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः

āha etamarham iti śeṣaḥ / yato naiva viṣṇau amaṅgalaṃ duḥkhādikamasti / tato yogyatāviraheṇārthāntarapratītyabhāvātsvātantryāpekṣayā viṣṇāvamaṅgaloktito doṣo'nartho nāsti / tāsmādduḥkhyādiśabdā api viṣṇau vede prayujyanta iti śeṣaḥ / anyatra tu rājādau yato maṅgalāmaṅgale saṃbhavato'to yogyatāsaṃbhavenārthāntarapratibhāsanātpākṣikānarthaśaṅkayā tatrāmaṅgalaṃ rājā baddha ityādikaṃ na vadetyarthaḥ / ekasyaiva śabdasya kvaciddoṣapratyāyakatvenānarthahetutvaṃ kvacittadabhāva ityetaddṛṣṭāntena bodhayati bahubhuktvam iti / bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit yathā bahubhugdevadatta ityukte bahubhogavāniti nindyaśceti pratīyate / asvargyaṃ cātibhojanam iti smṛteḥ / ubhayasyāpi devadatte saṃbhavena yogyatvāt / ata eva devadattādbhīruṇā naivaṃ prayujyate / parameśvare tu saṃsāradharmāṇāmatyantāsaṃbhāvānna / kintu sarvasaṃhartṛtvādikameva pratīyata iti / tatra tatprayogaḥ / dārṣṭāntikamāha evam iti / evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव दोषा हरौ ॥। दोषा दोषहेतवः । प्रथमदृष्टान्तस्यापि दार्ष्टान्तिकमध्याहार्यम् । कथं तर्हि परमेश्वरे दुःखत्वादिवेदनमनर्थहेतुत्वेनोच्यतेऽसन्नेव स भवतीत्यादावित्यत आह तद्गबुध्येति । ॥। तद्गबुद्धयोक्ता दोषकारिणः । तस्मात् ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः

naiva doṣā harau ... doṣā doṣahetavaḥ / prathamadṛṣṭāntasyāpi dārṣṭāntikamadhyāhāryam / kathaṃ tarhi parameśvare duḥkhatvādivedanamanarthahetutvenocyate'sanneva sa bhavatītyādāvityata āha tadgabudhyeti / ... tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ / tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिष्योमेन स्वर्गकामो यजेत । वसन्त वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादिकर्मकाण्डगते वाक्ये सन्देहः किमेतत् ब्रह्मणि समन्वेत्युत नेति । नेति पूर्वः पक्षः । तथाहि । किमत्र वाक्यार्थो ब्रह्म किंवा पदार्थः । नाद्यः । ज्योतिष्योमकतर्व्यतादेर्वाक्यार्थतया प्रतीतेः । न द्वितीयः । पदानि हि अमूनि किं रूढ्या ब्रह्मवाचीनि किंवा योगेन । आद्ये ऽपि किं प्रसिद्धवसन्ताद्यात्मकत्वेन तत्पदानां ब्रह्मणि रूढिराश्रीयते उत पृथगेव । नाद्यः । तेषां जडत्वानियत्वादिना ब्रह्मणो ऽपि दूषणप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । अनेकार्थतास्वीकारस्यान्याय्यत्वात् । न हीश्वरे वसन्तादिशब्दानां रूढिः प्रमाणवती । नच रूढ्या समन्वयसमाश्रयणष प्रयोजनमस्ति । गुणपूर्त्यसिद्धेः । नापि योगेन । योगस्य रूढेर्जघन्यवृत्तित्वेन मुख्यार्थतासिद्धेः । न चैवंविधं योगमपि पश्यामः । योगे च प्रकृत्यादिविभागः पूर्वोत्तरपदविभागश्चाङ्गीकरणीयः । तत्र प्रकृत्यादेरीश्वरवाचित्वमस्ति न वा । आद्ये योगानुपपत्तिः सामर्थ्याभावात् । द्वितीये ब्रह्मणि सर्वशब्दसमन्वयानुपपत्तिः । प्रकृत्यादेरन्यपरत्वात् । किञ्च सर्वेषां पदानां ब्रह्मपरत्वे विभक्तिवैयर्थ्यं कर्मानुष्ठानविलोपश्च प्राप्नोति । क्रियोपहितरूपत्वात्कारकाणां क्रियाभिधायकस्य चाभावात् । अनुष्ठापकप्रमाणान्तरदर्शनात् । तस्मादयुक्तं समन्वयसूत्रमिति । *४,१०६फ़्।* अत्रोच्यते । यत्तावदुक्तं किं ब्रह्मणि वाक्यस्यान्वयः किंवा पदानामिति । तत्र तावत्पदानामिति ब्रूमः । नच वृत्त्यसम्भवः । योगसद्भावादित्यभिप्रेत्य निर्वक्ति जातमिति ॥ जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः षः प्राणरूपतः जिर्जातम् । जनेरौणादिको डिप्रत्ययः ओतिरोतम् । अवतेः क्तिन् । जातं जगत् ओतं प्रविष्यं यस्मिन्नसौ ज्योतिः । प्राणरूपतश्चेष्यकरूपत्वात् । षकारः प्राण आत्माऽ; इति श्रुतेः । ज्योतिश्चासौ षश्चेति ज्योतिषः । तस्य सम्बुद्धिर्ज्योतिष । *४,१०९* आयज्ञेतश्चायजेतो ॥। यजतेर्भावे । घञर्थे"कविधानम्ऽ; इति कप्रत्ययः । सम्प्रसारणाभावः (तु) छान्दसः । यजो यज्ञः । अथवा कर्तर्येव पचाद्यच् । तथाच आउसम्यक् समन्ताद्वा, यजेन यज्ञेन कर्मणा याजकेन पुरुषेण वा, इतः प्राप्तः, आयजेतः । सकलयज्ञभोक्ता यज्वभिर्ज्ञानद्वारा प्राप्यश्चेत्यर्थः । तस्य सम्बुद्धिरायजेत । *४,१११* ॥। वसन्तिश्च वसन्ततः

jyotiṣyomena svargakāmo yajeta / vasanta vasante jyotiṣā yajetetyādikarmakāṇḍagate vākye sandehaḥ kimetat brahmaṇi samanvetyuta neti / neti pūrvaḥ pakṣaḥ / tathāhi / kimatra vākyārtho brahma kiṃvā padārthaḥ / nādyaḥ / jyotiṣyomakatarvyatādervākyārthatayā pratīteḥ / na dvitīyaḥ / padāni hi amūni kiṃ rūḍhyā brahmavācīni kiṃvā yogena / ādye 'pi kiṃ prasiddhavasantādyātmakatvena tatpadānāṃ brahmaṇi rūḍhirāśrīyate uta pṛthageva / nādyaḥ / teṣāṃ jaḍatvāniyatvādinā brahmaṇo 'pi dūṣaṇaprasaṅgāt / na dvitīyaḥ / anekārthatāsvīkārasyānyāyyatvāt / na hīśvare vasantādiśabdānāṃ rūḍhiḥ pramāṇavatī / naca rūḍhyā samanvayasamāśrayaṇaṣa prayojanamasti / guṇapūrtyasiddheḥ / nāpi yogena / yogasya rūḍherjaghanyavṛttitvena mukhyārthatāsiddheḥ / na caivaṃvidhaṃ yogamapi paśyāmaḥ / yoge ca prakṛtyādivibhāgaḥ pūrvottarapadavibhāgaścāṅgīkaraṇīyaḥ / tatra prakṛtyāderīśvaravācitvamasti na vā / ādye yogānupapattiḥ sāmarthyābhāvāt / dvitīye brahmaṇi sarvaśabdasamanvayānupapattiḥ / prakṛtyāderanyaparatvāt / kiñca sarveṣāṃ padānāṃ brahmaparatve vibhaktivaiyarthyaṃ karmānuṣṭhānavilopaśca prāpnoti / kriyopahitarūpatvātkārakāṇāṃ kriyābhidhāyakasya cābhāvāt / anuṣṭhāpakapramāṇāntaradarśanāt / tasmādayuktaṃ samanvayasūtramiti / *4,106f.* atrocyate / yattāvaduktaṃ kiṃ brahmaṇi vākyasyānvayaḥ kiṃvā padānāmiti / tatra tāvatpadānāmiti brūmaḥ / naca vṛttyasambhavaḥ / yogasadbhāvādityabhipretya nirvakti jātamiti // jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ jirjātam / janerauṇādiko ḍipratyayaḥ otirotam / avateḥ ktin / jātaṃ jagat otaṃ praviṣyaṃ yasminnasau jyotiḥ / prāṇarūpataśceṣyakarūpatvāt / ṣakāraḥ prāṇa ātmā'; iti śruteḥ / jyotiścāsau ṣaśceti jyotiṣaḥ / tasya sambuddhirjyotiṣa / *4,109* āyajñetaścāyajeto ... yajaterbhāve / ghañarthe"kavidhānam'; iti kapratyayaḥ / samprasāraṇābhāvaḥ (tu) chāndasaḥ / yajo yajñaḥ / athavā kartaryeva pacādyac / tathāca āusamyak samantādvā, yajena yajñena karmaṇā yājakena puruṣeṇa vā, itaḥ prāptaḥ, āyajetaḥ / sakalayajñabhoktā yajvabhirjñānadvārā prāpyaścetyarthaḥ / tasya sambuddhirāyajeta / *4,111* ... vasantiśca vasantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसतेः पचाद्यच् । वसतीति वसः । तनोतेरौणादिको डिप्रत्ययः । तनोतीति तिः । "वर्णागमो वर्णविपर्ययश्चऽ; इति पूर्वपदस्य नकारागमः । वसंश्चासौ तिश्चेति वसन्तिः । व्याप्तो वर्तत इत्यर्थः । तत्सम्बुद्धिर्वसन्ते । द्विरुक्तिरादरार्था । *४,११२* विगतच्छादनत्वात् तु गच्छ ॥। अमेश्छदेश्च डोऽन्यत्रापि दृश्यत इति डप्रत्ययः । गं विगतं, छं छादनमविद्यादिकं यस्मादसौ गच्छस्तस्य सम्बुद्धिर् गच्छ । ऽइन्द्रागच्छेऽत्यादिव्याख्यानमेतत् । *४,११५* ॥। भूतक्षयङ्करः । भुङ्क्षेत्युक्तो हरिर् ॥। सुशब्दो भूतशब्दस्यादेशः क्षयशब्दस्य च क्ष्वः पूर्वपदस्य मकारागमः । पृष्टोदरादिरयम् । यद्वा क्षि क्षय इत्यस्मात् ड्वप्रत्ययः । अयमपि सम्बुद्ध्यतः । *४,११७* ॥। हुं च हुतमस्मिन् जगद् यतः

vasateḥ pacādyac / vasatīti vasaḥ / tanoterauṇādiko ḍipratyayaḥ / tanotīti tiḥ / "varṇāgamo varṇaviparyayaśca'; iti pūrvapadasya nakārāgamaḥ / vasaṃścāsau tiśceti vasantiḥ / vyāpto vartata ityarthaḥ / tatsambuddhirvasante / dviruktirādarārthā / *4,112* vigatacchādanatvāt tu gaccha ... ameśchadeśca ḍo'nyatrāpi dṛśyata iti ḍapratyayaḥ / gaṃ vigataṃ, chaṃ chādanamavidyādikaṃ yasmādasau gacchastasya sambuddhir gaccha / 'indrāgacche'tyādivyākhyānametat / *4,115* ... bhūtakṣayaṅkaraḥ / bhuṅkṣetyukto harir ... suśabdo bhūtaśabdasyādeśaḥ kṣayaśabdasya ca kṣvaḥ pūrvapadasya makārāgamaḥ / pṛṣṭodarādirayam / yadvā kṣi kṣaya ityasmāt ḍvapratyayaḥ / ayamapi sambuddhyataḥ / *4,117* ... huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जुहोतेरधिकरणे मकारप्रत्ययः । कृन्मेजन्त इत्यव्ययत्वम् । हुतं स्वेनैवास्मिन्विष्णौ जगत्प्रलयादौ यतो ऽतो हुं च असावित्यर्थः । कर्मविशेषानुक्तेर्जगदित्युक्तम् । *४,११८* स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः ॥। स्फौटविकसन इत्यस्मात्कर्तरि क्विप् । सकारलोपः । उकारस्याकारः । स्फुटत्वात्स्वात्मानं प्रति व्यक्तत्वादसङ्कुचितवृत्तित्वात् (इति) वा । ॥। कवरक्षण इत्यतः । कवचं ॥। वृतु वर्तने डप्रत्ययः, वर्तत इति वः । षड्गुणात्मकत्वात् षट् । वश्चासौ षट् चेति वषट् । तस्य तात्पर्यं वर्तत इत्यादि । ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्याणि षड्गुणाः । ॥। तद्गत्वतस्तेषां वौषड् ॥। विः विष्णुः । "अकयप्रविसम्भूमसखाहा विष्णुवाचकाःऽ; इति वचनात् । तस्मिन् वौ वर्तमानाः षट् गुणा वौषट् । सप्तम्या अलुक् । अस्य तात्पर्यार्थः । तेषां षण्णां गुणानां तद्ग(त)त्वतो वौषडिति । *४,१२०* ॥। इत्येव कथ्यते

juhoteradhikaraṇe makārapratyayaḥ / kṛnmejanta ityavyayatvam / hutaṃ svenaivāsminviṣṇau jagatpralayādau yato 'to huṃ ca asāvityarthaḥ / karmaviśeṣānukterjagadityuktam / *4,118* sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ ... sphauṭavikasana ityasmātkartari kvip / sakāralopaḥ / ukārasyākāraḥ / sphuṭatvātsvātmānaṃ prati vyaktatvādasaṅkucitavṛttitvāt (iti) vā / ... kavarakṣaṇa ityataḥ / kavacaṃ ... vṛtu vartane ḍapratyayaḥ, vartata iti vaḥ / ṣaḍguṇātmakatvāt ṣaṭ / vaścāsau ṣaṭ ceti vaṣaṭ / tasya tātparyaṃ vartata ityādi / aiśvaryavīryayaśaḥśrījñānavairāgyāṇi ṣaḍguṇāḥ / ... tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍ ... viḥ viṣṇuḥ / "akayapravisambhūmasakhāhā viṣṇuvācakāḥ'; iti vacanāt / tasmin vau vartamānāḥ ṣaṭ guṇā vauṣaṭ / saptamyā aluk / asya tātparyārthaḥ / teṣāṃ ṣaṇṇāṃ guṇānāṃ tadga(ta)tvato vauṣaḍiti / *4,120* ... ityeva kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचैवं भगवन्नामत्वानुपपत्तिः । तद्गतगुणानामपि तदात्मकत्वात् । तदिदमुक्तम् इत्येवेति ॥ तर्हि कथ्यत इति कथम् । भावे प्रयोगो न कर्मणीत्यतो न दोषः । *४,१२५* स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः हरतेर्जहातेर्वा डः । द्वावप्याङ्पूर्वौर्(वकौ) स्वीकारे वर्तेते । स्वं स्वभावतः स्वीयमेव हविरादि(इतरेषां) भ्रान्त्यास्ववत् प्रतीतं स्वीकुरुत इति स्वाहः । स चासौ अश्चेति स्वाहेति सम्बुद्धिः । *४,१२६* नमन्त्यस्मिन् गुणा यस्यान्नम इत्येव कथ्यते

nacaivaṃ bhagavannāmatvānupapattiḥ / tadgataguṇānāmapi tadātmakatvāt / tadidamuktam ityeveti // tarhi kathyata iti katham / bhāve prayogo na karmaṇītyato na doṣaḥ / *4,125* svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ haraterjahātervā ḍaḥ / dvāvapyāṅpūrvaur(vakau) svīkāre vartete / svaṃ svabhāvataḥ svīyameva havirādi(itareṣāṃ) bhrāntyāsvavat pratītaṃ svīkuruta iti svāhaḥ / sa cāsau aśceti svāheti sambuddhiḥ / *4,126* namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमतेरधिकरणे ऽसुन्प्रत्ययः । नपुंसकलिङ्गता तु शब्दानुसारिणी । गुणा इति योग्यतया सम्बन्धः । नमनेनात्यन्तिकसम्बन्धमुपलक्षयति । अथवा अस्मिन् परमेश्वरे विषये गुणाः उपसर्जनभूता ब्रह्मादयो नमन्ति प्रह्वीभवन्तीति व्याख्येयम् । *४,१२७* एवं योगवृत्या पदसमन्वये ऽङ्गीकृते लब्धं प्रयोजनमाह इत्यशेषेति ॥ इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः । उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरादिभिः

namateradhikaraṇe 'sunpratyayaḥ / napuṃsakaliṅgatā tu śabdānusāriṇī / guṇā iti yogyatayā sambandhaḥ / namanenātyantikasambandhamupalakṣayati / athavā asmin parameśvare viṣaye guṇāḥ upasarjanabhūtā brahmādayo namanti prahvībhavantīti vyākhyeyam / *4,127* evaṃ yogavṛtyā padasamanvaye 'ṅgīkṛte labdhaṃ prayojanamāha ityaśeṣeti // ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ / ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनन्तगुणता ॥। इति उक्तदिशा । तेन च विभक्त्यर्थानुपपत्तिः । क्रियाशब्दा आख्यातपदानि । नामशब्दाः सुबन्ता(पदा)नि । "एकःऽ; इति शब्दान्तरन्यायेन प्राप्तं भेदमपाकरोति । अभिधेयभेदे हि नानन्तगुणता सिद्धयति । मुख्यतो योगवृत्त्या । क्रियानामशब्दैरित्यस्यानुवादः पदवर्णस्वरात्मभिरिति । न केवलं पदवर्णात्मभिः किं तूदात्तादिस्वरात्मभिश्च । ननु वर्णानामपि वाचकत्वे विभक्त्यन्तत्वे च पदत्वमेव । तत्किमर्थं पृथग्ग्रहणम् । एकानेकवर्णात्मकत्वविवक्षयेति ब्रूमः । अनन्तगुणता सिद्धयतीति शेषः । हिशब्दो ऽपर्यायत्वादिति सूचयति । अनेन रूढिमात्रेण पदसमन्वयाङ्गीकारो निष्प्रयोजनः अनन्तगुणत्वासिद्धेरिति पूर्वपक्षिणोक्तं परिहृतमित्युक्तं भवति । ननु च न निर्वचनस्य शक्यकारणत्वमात्रेणानन्तगुणत्वं परमेश्वरस्य वेदतः सिद्धयति । निर्वचनस्य व्याख्यातृमतिपरिकल्पितस्यार्थान्तरे ऽन्यथा च सम्भवात् । अन्यथा श्वित्री शोधनं करोति इत्यभिप्रायेण प्रयुक्तस्य श्वेतो धावतीति वाक्यस्य इतः सारमेयो द्रुतं गच्छतीत्यपि प्रमेयं प्रसज्येतेत्यत उक्तम् श्रुतीति ॥ *४,१२८* ॥। श्रुतितात्पर्यतो ऽस्य हि भवेदेवम् यदि वसन्त इत्यादिश्रुतीनामुक्तविधिनिर्वचनेन परमेश्वरगुणेषु तात्पर्यं न स्यात् । तच्चास्तीत्युपपादयिष्याम इति च हिशब्दः । योगवृत्त्यङ्गीकारस्य प्रयोजनान्तरमाह विज्ञानेति ॥ विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम्

tasmādanantaguṇatā ... iti uktadiśā / tena ca vibhaktyarthānupapattiḥ / kriyāśabdā ākhyātapadāni / nāmaśabdāḥ subantā(padā)ni / "ekaḥ'; iti śabdāntaranyāyena prāptaṃ bhedamapākaroti / abhidheyabhede hi nānantaguṇatā siddhayati / mukhyato yogavṛttyā / kriyānāmaśabdairityasyānuvādaḥ padavarṇasvarātmabhiriti / na kevalaṃ padavarṇātmabhiḥ kiṃ tūdāttādisvarātmabhiśca / nanu varṇānāmapi vācakatve vibhaktyantatve ca padatvameva / tatkimarthaṃ pṛthaggrahaṇam / ekānekavarṇātmakatvavivakṣayeti brūmaḥ / anantaguṇatā siddhayatīti śeṣaḥ / hiśabdo 'paryāyatvāditi sūcayati / anena rūḍhimātreṇa padasamanvayāṅgīkāro niṣprayojanaḥ anantaguṇatvāsiddheriti pūrvapakṣiṇoktaṃ parihṛtamityuktaṃ bhavati / nanu ca na nirvacanasya śakyakāraṇatvamātreṇānantaguṇatvaṃ parameśvarasya vedataḥ siddhayati / nirvacanasya vyākhyātṛmatiparikalpitasyārthāntare 'nyathā ca sambhavāt / anyathā śvitrī śodhanaṃ karoti ityabhiprāyeṇa prayuktasya śveto dhāvatīti vākyasya itaḥ sārameyo drutaṃ gacchatītyapi prameyaṃ prasajyetetyata uktam śrutīti // *4,128* ... śrutitātparyato 'sya hi bhavedevam yadi vasanta ityādiśrutīnāmuktavidhinirvacanena parameśvaraguṇeṣu tātparyaṃ na syāt / taccāstītyupapādayiṣyāma iti ca hiśabdaḥ / yogavṛttyaṅgīkārasya prayojanāntaramāha vijñāneti // vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैदिकानां सर्वशब्दानामेवं योगवृत्त्या विज्ञानार्थत्वतो ऽनन्तगुणोपेततया परमेश्वरज्ञानार्थत्वेनाङ्गीकृतत्वाद्वसन्ताद्यात्मकतया रूढ्यङ्गीकारप्रयुक्तं यदनित्यत्वादिदूषणमुक्तं तन्नास्तीत्यर्थः । तदनेन"ज्योतिःऽ; इति सूत्रस्य लेशतस्तात्पर्यमुक्तं भवति । एवं कर्मकाण्डस्य ब्रह्मणि प्रतिपदसमन्वयप्रतिपादनेन समन्वयसूत्रस्यानुपपत्तिः परिहृता । इदानीं वाक्यान्वयपक्षाङ्गीकारेणापि तां परिहरति अङ्गीकृते ऽपीति ॥ अङ्गीकृते ऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये वाक्यसमन्वये ऽङ्गीकृते ऽपि ब्रह्मणि वसन्त इत्यादिवाक्यानां समन्वयाङ्गीकारादपि दोषः समन्वयसूत्रानुपपत्तिर्नैवास्तीत्यर्थः । अनेन वाक्यान्वयस्यादिति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । *४,१३०फ़्।* ननूक्तमत्र न वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयो घटते । साङ्गकमर्परत्वावगमादागमनामिति तत्राह तदर्थत्वेनेति ॥ तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये

vaidikānāṃ sarvaśabdānāmevaṃ yogavṛttyā vijñānārthatvato 'nantaguṇopetatayā parameśvarajñānārthatvenāṅgīkṛtatvādvasantādyātmakatayā rūḍhyaṅgīkāraprayuktaṃ yadanityatvādidūṣaṇamuktaṃ tannāstītyarthaḥ / tadanena"jyotiḥ'; iti sūtrasya leśatastātparyamuktaṃ bhavati / evaṃ karmakāṇḍasya brahmaṇi pratipadasamanvayapratipādanena samanvayasūtrasyānupapattiḥ parihṛtā / idānīṃ vākyānvayapakṣāṅgīkāreṇāpi tāṃ pariharati aṅgīkṛte 'pīti // aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye vākyasamanvaye 'ṅgīkṛte 'pi brahmaṇi vasanta ityādivākyānāṃ samanvayāṅgīkārādapi doṣaḥ samanvayasūtrānupapattirnaivāstītyarthaḥ / anena vākyānvayasyāditi sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati / *4,130f.* nanūktamatra na vākyānāṃ brahmaṇi samanvayo ghaṭate / sāṅgakamarparatvāvagamādāgamanāmiti tatrāha tadarthatveneti // tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिति विज्ञानं परामृशति । अल्पबुद्धय इति षष्ठयर्थे चतुर्थी । "अहल्यायै जारःऽ; इति यथा । न वाक्यान्वयानुपपत्तिरिति शेषः । यथा खलु यूपाहवनीयादिवाक्यानि न निष्फले तावन्मात्रे पर्यवस्यन्ति । किन्तु ज्योतिष्योमादीतिकर्तव्यतापराणि । तथा सर्वमपि कर्मकाण्डं नाल्पास्थिरफले पर्यवस्यति, किन्तु ब्रह्मज्ञानार्थमेव । तत्प्रतिपादितस्य कर्मादेर्ब्रह्मज्ञानाथर्त्वात् । "विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनऽ; इत्यादिश्रुतेरिति भावः । ननु च यः कर्मकाण्डस्य ब्रह्मणि प्रतिपदसमन्वयो ऽभिहितः स युक्तो न वा । नेति पक्षे न व्युत्पादनीयः । आद्ये किमनेन वाक्यान्वयाङ्गीकारेणेत्यत उक्तम् अल्पबुद्धय इति ॥ प्रपञ्चयिष्यते चैतत् । अनेन"अन्यार्थम्ऽ; इत्यादिसूत्राणां तात्पर्यमुक्तं भवति । *४,१३३* नन्वल्पबुद्धीनामपि प्रतिपदान्वय एव ब्रह्मज्ञानहेतुर्भ(विष्यतीति)वतीति किं वाक्यान्वयेत्यत आह क इति ॥ कश्छन्दसां योगमिति श्रुतेर् ॥। "कच्छन्दसां योगमावेद धीरःऽ; इति श्रुतेर्वैदिकपदयोगवृत्तेरल्पबुद्धिभिरशक्यज्ञानत्वाद्यु(त्वेन)क्तं वाक्यान्वयव्युत्पादनमिति शेषः । नन्वेवं तर्हि योगवृत्त्या प्रतिपदसमन्वयव्युत्पादनं न कर्तव्यम् । को धीरश्छन्दसां योगं ब्रह्मणि योगवृत्तिम् आवेद न को ऽपीति निरधिकारिकत्वश्रवणात् । नहि गायमानो बधिरेषु गायतीत्यत आह योगार्थेति ॥ ॥। योगार्थतत्त्ववित् । ब्रह्मैको नैव चान्यो ऽस्ति ॥। योगस्यार्थो योगार्थः । तस्य तत्त्वं याथार्थ्यम् । चशब्दो ऽर्थद्वयसमुच्चयार्थः । अयमस्याः श्रुतेरर्थ इति शेषः । एतदुपपादयति क इति ॥ ॥। क इत्यस्यरोभयार्थतः

taditi vijñānaṃ parāmṛśati / alpabuddhaya iti ṣaṣṭhayarthe caturthī / "ahalyāyai jāraḥ'; iti yathā / na vākyānvayānupapattiriti śeṣaḥ / yathā khalu yūpāhavanīyādivākyāni na niṣphale tāvanmātre paryavasyanti / kintu jyotiṣyomādītikartavyatāparāṇi / tathā sarvamapi karmakāṇḍaṃ nālpāsthiraphale paryavasyati, kintu brahmajñānārthameva / tatpratipāditasya karmāderbrahmajñānāthartvāt / "vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena'; ityādiśruteriti bhāvaḥ / nanu ca yaḥ karmakāṇḍasya brahmaṇi pratipadasamanvayo 'bhihitaḥ sa yukto na vā / neti pakṣe na vyutpādanīyaḥ / ādye kimanena vākyānvayāṅgīkāreṇetyata uktam alpabuddhaya iti // prapañcayiṣyate caitat / anena"anyārtham'; ityādisūtrāṇāṃ tātparyamuktaṃ bhavati / *4,133* nanvalpabuddhīnāmapi pratipadānvaya eva brahmajñānaheturbha(viṣyatīti)vatīti kiṃ vākyānvayetyata āha ka iti // kaśchandasāṃ yogamiti śruter ... "kacchandasāṃ yogamāveda dhīraḥ'; iti śrutervaidikapadayogavṛtteralpabuddhibhiraśakyajñānatvādyu(tvena)ktaṃ vākyānvayavyutpādanamiti śeṣaḥ / nanvevaṃ tarhi yogavṛttyā pratipadasamanvayavyutpādanaṃ na kartavyam / ko dhīraśchandasāṃ yogaṃ brahmaṇi yogavṛttim āveda na ko 'pīti niradhikārikatvaśravaṇāt / nahi gāyamāno badhireṣu gāyatītyata āha yogārtheti // ... yogārthatattvavit / brahmaiko naiva cānyo 'sti ... yogasyārtho yogārthaḥ / tasya tattvaṃ yāthārthyam / caśabdo 'rthadvayasamuccayārthaḥ / ayamasyāḥ śruterartha iti śeṣaḥ / etadupapādayati ka iti // ... ka ityasyarobhayārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वे ऽपि ब्रह्मवाचकाः

strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीलिङ्गाः प्रकृथत्यादिशब्दाः स्त्रीशब्दाः । निषेधनं निषेधो ऽभावः । निषिद्धयत इति । निषेधः असत् । तदुभयार्थाः । शब्दा इति (च) वर्तते । *४,१३९* अत्र न सर्वाणि सूत्राणि व्याख्यातानि । ततः प्रतिज्ञा व्याहन्येतेत्यतो विषयादिकथनेन व्याख्याततां मन्वानः सर्वाधिकरणविषयपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीराह विरोधीति ॥ विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् । पृथक् समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः

strīliṅgāḥ prakṛthatyādiśabdāḥ strīśabdāḥ / niṣedhanaṃ niṣedho 'bhāvaḥ / niṣiddhayata iti / niṣedhaḥ asat / tadubhayārthāḥ / śabdā iti (ca) vartate / *4,139* atra na sarvāṇi sūtrāṇi vyākhyātāni / tataḥ pratijñā vyāhanyetetyato viṣayādikathanena vyākhyātatāṃ manvānaḥ sarvādhikaraṇaviṣayapūrvapakṣasiddhāntayuktīrāha virodhīti // virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām / pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा अत्राद्येन श्लोकेनाधिकर(णार्थो)णोपाधयः कथ्यन्ते । विरोधीति परमैश्वर्यविरोध्यर्थाः । सर्वेति उक्तवक्ष्यमाणव्यतिरिक्ताः । बाहुल्येति बाहुल्यविशिष्टार्थवाचिनः । कारणेति अवान्तरकारणवाचिनः । स्त्रीति स्त्रीलिङ्गाः । निषेधो वाच्यो येषामस्ति ते निषेधिनः । अथवा । द्वन्द्वात्पर इन्प्रत्ययो द्रष्टव्यः । तथात्वे विरोध्यादयो ऽर्था ग्राह्याः । शब्दानामिति शेषः । एतानि एतत्पादगतानि सर्वशः स्थानानि अधिकरणानि एषां शब्दानां समन्वयप्रयोजनानीत्युक्ते प्रत्येकं सर्वशब्दसमन्वयसिद्धिरित्यपि प्रतीयेत । अतः पृथगित्युक्तम् । *४,१४२* सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता । परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः । स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु हेतवः

yadvā atrādyena ślokenādhikara(ṇārtho)ṇopādhayaḥ kathyante / virodhīti paramaiśvaryavirodhyarthāḥ / sarveti uktavakṣyamāṇavyatiriktāḥ / bāhulyeti bāhulyaviśiṣṭārthavācinaḥ / kāraṇeti avāntarakāraṇavācinaḥ / strīti strīliṅgāḥ / niṣedho vācyo yeṣāmasti te niṣedhinaḥ / athavā / dvandvātpara inpratyayo draṣṭavyaḥ / tathātve virodhyādayo 'rthā grāhyāḥ / śabdānāmiti śeṣaḥ / etāni etatpādagatāni sarvaśaḥ sthānāni adhikaraṇāni eṣāṃ śabdānāṃ samanvayaprayojanānītyukte pratyekaṃ sarvaśabdasamanvayasiddhirityapi pratīyeta / ataḥ pṛthagityuktam / *4,142* sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā / parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ / strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा । बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्तयव्यक्तिविशेषिता

doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā / bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा । इतयाद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह

utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā / itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेत्यनेनैव समाकर्षाधिकरणार्थो ऽपि सङ्गृहीतः । तस्य ज्योतिरधिकरणार्थाक्षेपपरिहारार्थत्वात् । "सर्वमानैर्विरोधश्चऽ; इत्याद्यर्थो न्यायविवरणादाववगन्तव्यः । *४,१४४* एवमानुमानिकमित्यादीनि सूत्राणि सङ्क्षेपतो व्याख्याय सिंहावलोकनन्यायेन समाकर्षाधिकरणं ज्योतिरधिकरणं"चान्वयःऽ; इत्यादिना किञ्चिद्विवृणोति । तथाहि । समाकर्षाधिकरणे प्रतिपाद्यमानो वाक्यान्वयः सूत्रकारस्याभिमानो न वा । आद्ये वक्तव्यम् । प्रागुक्तप्रतिपदान्वयो युक्तो न वेति । नेति पक्षे न वक्तव्यः । युक्तत्वे तु मुख्ये तस्मिन्विद्यमाने ऽस्य वैयर्थ्यम् । किञ्च वाक्यान्वयस्य स्वमतत्वे ऽन्यार्थं तु जैमिनिरित्यादिसूत्रेषु जैमिन्यादिग्रहणं व्यर्थं स्यात् । अपि च प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः उत्क्रमिष्यत एवं, भावादित्यौडुलोमिः अवस्थितेरिति काशकृत्स्न इति वाक्यान्वयस्त्रिप्रकारो ऽभिहितः । तस्य परस्परमविरोधे मतभेदो न स्यात् । विरोधे तु कथं सूत्रकाराभिमतत्वम् । अथ सूत्रकारस्यानभिमतो वाक्यान्वयस्तदा निराकरणसूत्रेणाभाव्यम् । न चैतदस्ति । तत्कथमेतदित्यत आह अन्वय इति ॥ अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा । इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन्

sarvetyanenaiva samākarṣādhikaraṇārtho 'pi saṅgṛhītaḥ / tasya jyotiradhikaraṇārthākṣepaparihārārthatvāt / "sarvamānairvirodhaśca'; ityādyartho nyāyavivaraṇādāvavagantavyaḥ / *4,144* evamānumānikamityādīni sūtrāṇi saṅkṣepato vyākhyāya siṃhāvalokananyāyena samākarṣādhikaraṇaṃ jyotiradhikaraṇaṃ"cānvayaḥ'; ityādinā kiñcidvivṛṇoti / tathāhi / samākarṣādhikaraṇe pratipādyamāno vākyānvayaḥ sūtrakārasyābhimāno na vā / ādye vaktavyam / prāguktapratipadānvayo yukto na veti / neti pakṣe na vaktavyaḥ / yuktatve tu mukhye tasminvidyamāne 'sya vaiyarthyam / kiñca vākyānvayasya svamatatve 'nyārthaṃ tu jaiminirityādisūtreṣu jaiminyādigrahaṇaṃ vyarthaṃ syāt / api ca pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ utkramiṣyata evaṃ, bhāvādityauḍulomiḥ avasthiteriti kāśakṛtsna iti vākyānvayastriprakāro 'bhihitaḥ / tasya parasparamavirodhe matabhedo na syāt / virodhe tu kathaṃ sūtrakārābhimatatvam / atha sūtrakārasyānabhimato vākyānvayastadā nirākaraṇasūtreṇābhāvyam / na caitadasti / tatkathametadityata āha anvaya iti // anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā / iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः प्रतिपदान्वये ऽभिहिते हि मन्दाधिकारिणां मोक्षमागर्वैमुख्यं स्यात् । सर्वशब्दानां ब्रह्मणि अञ्जसा मुख्यया वृत्त्या अन्वयस्तावज्ज्ञातुमशक्यः । "कश्छन्दसामितिऽ; श्रुतेः । नच तज्ज्ञानेन विना मोक्षः । नचाशक्ये प्रवृत्तिर्युक्ता । आकाशरोमन्थनादौ प्रवृत्त्यदर्शनात् । तथाचाहुः । "व्यसनानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च । अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणःऽ; इति । तस्मादास्तामयं मोक्षः । शक्यानुष्ठानसाधनधर्माद्यर्थमेव प्रवर्तेमहीति । एवं मन्दलोकस्य मोक्षमार्गवैमुख्यं भगवन्सूत्रकारः स्वयमेव जैमिन्यादिमतमेतदिति वदन्वाक्यान्वयप्रदर्शनेन निराकृतवान् । अनेन स्वाभिमत एव वाक्यान्वयो ऽतो न निराकरणसूत्राभावो दोषाय । प्रतिपदान्वयश्च युक्त एवेति तद्व्युत्पादनमुपपन्नमेव । तथापि प्रतिपदमन्वये सामर्थ्यवैकल्येन मोक्षमार्गाद्विमुखानां मन्दाधिकारिणामुपायान्तरप्रदर्शनेन समाश्वासार्थं वाक्यान्वयकथनं चोपपन्नमित्युक्तं भवति । *४,१४६* तर्हि जैमिन्यादिग्रहणं व्यर्थमित्युक्तमित्यत आह स्वशिष्याणामिति ॥ स्वशिष्याणां प्रसिद्धयर्थं मतमात्मीयमंशतः

vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ pratipadānvaye 'bhihite hi mandādhikāriṇāṃ mokṣamāgarvaimukhyaṃ syāt / sarvaśabdānāṃ brahmaṇi añjasā mukhyayā vṛttyā anvayastāvajjñātumaśakyaḥ / "kaśchandasāmiti'; śruteḥ / naca tajjñānena vinā mokṣaḥ / nacāśakye pravṛttiryuktā / ākāśaromanthanādau pravṛttyadarśanāt / tathācāhuḥ / "vyasanāni durantāni samavyayaphalāni ca / aśakyāni ca vastūni nārabheta vicakṣaṇaḥ'; iti / tasmādāstāmayaṃ mokṣaḥ / śakyānuṣṭhānasādhanadharmādyarthameva pravartemahīti / evaṃ mandalokasya mokṣamārgavaimukhyaṃ bhagavansūtrakāraḥ svayameva jaiminyādimatametaditi vadanvākyānvayapradarśanena nirākṛtavān / anena svābhimata eva vākyānvayo 'to na nirākaraṇasūtrābhāvo doṣāya / pratipadānvayaśca yukta eveti tadvyutpādanamupapannameva / tathāpi pratipadamanvaye sāmarthyavaikalyena mokṣamārgādvimukhānāṃ mandādhikāriṇāmupāyāntarapradarśanena samāśvāsārthaṃ vākyānvayakathanaṃ copapannamityuktaṃ bhavati / *4,146* tarhi jaiminyādigrahaṇaṃ vyarthamityuktamityata āha svaśiṣyāṇāmiti // svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन्

vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः । उपदेशादिसामर्थ्याद् विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते

prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ / upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्युत्पत्त्युपपत्तिः कर्मानुष्ठानसम्भवो लोकव्यवहारानुच्छेदश्चेत्येवं प्रयोजनानां बहुत्वेन कारणेन तेषु तेषु तत्तच्छब्दवाच्यतया प्रसिद्धेष्वर्थेषु तत्तच्छब्दानां, रूढिरित्युपलक्षणं, वृत्तिरङ्गीकृता यतस्तस्मात्तस्य तस्याविरोधतः तं तमर्थमपरित्यज्य उपदेशलिङ्गप्रकरणादिबलेन सर्वशब्दानां विष्णौ च शक्तिर्गृह्यते । यद्यपि अत्रैतावदेव वक्तव्यम् । "नैष दोषः । सर्वशब्दानां भगवद्वाचिनामपि प्रसिद्धार्थान्तरवाचकत्वस्यापि स्वीकारात् । ज्योतिरादिशब्दानां हि ज्योतिष्योमाद्वयर्थत्वस्याङ्गीकृतत्वान्नानुष्ठानलोकव्यवहारविलोपः । जातमोतमित्यवयववृत्त्या परमेश्वरे वृत्तौ जातातिपदानामन्यतरत्वमङ्गीक्रियत इति व्युत्पत्त्युपपत्तिः । पुनस्तदवयवस्याप्यन्यपरत्वमुपादाय परमेश्वरे जातपदव्युतपत्तिसम्भव इत्रत । तथापि स्यादेतदेवम् । यदि शब्दानामनेकार्थत्वं स्यात् तदेव कुत इति शङ्कानिरासार्थमिदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । तथाहि । पदार्थान्तरवाचित्वं तावदुक्तप्रयोजनसिद्धये ऽङ्गीकरणीयम् । परमेश्वरवाचित्वं च सर्वशब्दानां"नामानि सर्वाणि यमाविशन्तिऽ; । "ता वा एताः सर्वा ऋचःऽ; इत्याद्युपदेशबलाच्छतिलिङ्गादिसामर्थ्याच्च तत्तच्छब्दानामवश्यमङ्गीकरणीयमिति । अनेन"कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधःऽ; इति सूत्रस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । *४,१५०* यदि सर्वशब्दानामुभयार्थत्वं तर्हि"विश्वस्मादिन्द्र उत्तरःऽ"असदेवेदमग्र आसीत्ऽ; इत्यादौ कथम् । उभयोः सर्वोत्तमत्वादेर्विरुद्धत्वेनात्रोभयार्थत्वानुपपत्तेः । पदानामुभयार्थवाचितवे ऽपि तत्र विरोधः, तत्रान्यतरमात्रे तात्पर्यमङ्गीकार्यमिति चेत् । तत्रापि किमुपादेयं किं परित्याज्यमिति न ज्ञायत इत्यत आह तथापीति ॥ तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते यद्यप्युभयार्थाः शब्दा इति सामान्येनोक्तम् । तथापि परमेश्वरपरत्वविरोधे ऽन्यपरत्वमपोद्यते । तुशब्दो विशेषद्योतनार्थः । उभयपरत्वं तावद्विरुद्धमिति परेणैवोक्तम् । अन्यतरपरित्यागे च परमेश्वरपरित्यागो न युक्तः । निश्चिततात्पर्यवाक्यान्तरविरोधात् । अतः परिशेषादितरपरित्याग एवोचित इति । तर्हि कल्पनोपदेशादित्यादिविरोधः । तत्र सर्वशब्दानामुभयपरत्वस्योक्तत्वादिति चेन्न । निरपवादस्थले पर्यवसायित्वात्तस्येत्याह अविरोध इति ॥ *४,१५१* अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः

vyutpattyupapattiḥ karmānuṣṭhānasambhavo lokavyavahārānucchedaścetyevaṃ prayojanānāṃ bahutvena kāraṇena teṣu teṣu tattacchabdavācyatayā prasiddheṣvartheṣu tattacchabdānāṃ, rūḍhirityupalakṣaṇaṃ, vṛttiraṅgīkṛtā yatastasmāttasya tasyāvirodhataḥ taṃ tamarthamaparityajya upadeśaliṅgaprakaraṇādibalena sarvaśabdānāṃ viṣṇau ca śaktirgṛhyate / yadyapi atraitāvadeva vaktavyam / "naiṣa doṣaḥ / sarvaśabdānāṃ bhagavadvācināmapi prasiddhārthāntaravācakatvasyāpi svīkārāt / jyotirādiśabdānāṃ hi jyotiṣyomādvayarthatvasyāṅgīkṛtatvānnānuṣṭhānalokavyavahāravilopaḥ / jātamotamityavayavavṛttyā parameśvare vṛttau jātātipadānāmanyataratvamaṅgīkriyata iti vyutpattyupapattiḥ / punastadavayavasyāpyanyaparatvamupādāya parameśvare jātapadavyutapattisambhava itrata / tathāpi syādetadevam / yadi śabdānāmanekārthatvaṃ syāt tadeva kuta iti śaṅkānirāsārthamidamuktamiti jñātavyam / tathāhi / padārthāntaravācitvaṃ tāvaduktaprayojanasiddhaye 'ṅgīkaraṇīyam / parameśvaravācitvaṃ ca sarvaśabdānāṃ"nāmāni sarvāṇi yamāviśanti'; / "tā vā etāḥ sarvā ṛcaḥ'; ityādyupadeśabalācchatiliṅgādisāmarthyācca tattacchabdānāmavaśyamaṅgīkaraṇīyamiti / anena"kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ'; iti sūtrasya tātparyamuktaṃ bhavati / *4,150* yadi sarvaśabdānāmubhayārthatvaṃ tarhi"viśvasmādindra uttaraḥ'"asadevedamagra āsīt'; ityādau katham / ubhayoḥ sarvottamatvāderviruddhatvenātrobhayārthatvānupapatteḥ / padānāmubhayārthavācitave 'pi tatra virodhaḥ, tatrānyataramātre tātparyamaṅgīkāryamiti cet / tatrāpi kimupādeyaṃ kiṃ parityājyamiti na jñāyata ityata āha tathāpīti // tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate yadyapyubhayārthāḥ śabdā iti sāmānyenoktam / tathāpi parameśvaraparatvavirodhe 'nyaparatvamapodyate / tuśabdo viśeṣadyotanārthaḥ / ubhayaparatvaṃ tāvadviruddhamiti pareṇaivoktam / anyataraparityāge ca parameśvaraparityāgo na yuktaḥ / niścitatātparyavākyāntaravirodhāt / ataḥ pariśeṣāditaraparityāga evocita iti / tarhi kalpanopadeśādityādivirodhaḥ / tatra sarvaśabdānāmubhayaparatvasyoktatvāditi cenna / nirapavādasthale paryavasāyitvāttasyetyāha avirodha iti // *4,151* avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशब्दो ऽनेकार्थः । मताः तत्रतत्र सूत्रे ऽभिमताः । नन्वविरोधे ऽप्युभयार्थत्वाङ्गीकारो न युक्तः । तत्तु समन्वयादित्यवधार(णविरोधा)णशदित्यत उक्तम् एतन्मूलतयेति ॥ एष परमेश्वरो मूलं मुख्यो येषां ते तथोक्तास्तेषां भावस्तत्ता । तयेतीत्थंम्भूतलक्षणे तृतीया । मुख्यमर्थान्तरं वारयितुमवधारणम् । न त्वर्थान्तरमात्रम् । उक्तप्रयोजनव्याघातादिति भावः । एतेननान्यायश्चा(य्यं चा)नेकार्थत्वमित्यपि समाहितम् । मुख्यार्थस्यैकत्वात् । *४,१५४* ननु पुरन्दरादिष्वपीन्द्रादिशब्दा रूढियोगाभ्यां प्रवृत्ताः । रूढियोगौ च मुख्यवृत्ती कथ्येते । अतो ऽक्षादिशब्दानामिवेन्द्रादिशब्दानामुभयं मुख्याभिधेयं युक्तम् । नेश्वर एवेत्यत आह इतो हीति ॥ इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि सत्यमस्ति पुरन्दरादीनामपीन्द्रादिशब्दरूढिविषयता तथापि सा इतः परमेश्वरादेव हि यस्मात्, यस्माच्च अत्र योगविषयत्वे परमेश्वरस्यैवोपजीव्यत्वं तस्मात्स एव मुख्यार्थो न पुरन्दरादयः । स्वत एवानवधिकैश्वर्यादिमतीश्वर एवेन्द्रादिशब्दानां योगरूढी । तत्सन्निधानात्तदायत्त(तत्प्र)प्रवृत्तिनिमित्तत्वादेव च पुरन्दरादिषु । प्रसिद्धं चैतत् । यद्यत्सन्निधानाद्यच्छब्दप्रतिपाद्यं तदमुख्यमन्यन्मुख्यमिति । यथा दग्धृशब्दस्यायो ऽग्निश्च । न चाक्षादिशब्दार्थानामित(रेत)रापेक्षास्तीति वैषम्यमिति । नन्वेवं चेदीश्वरस्याप्यमुख्यत्वं प्रसक्तम् । अर्थान्तरापेक्षयैव तत्र शब्दप्रवृत्तेः । न खलु जातादिशब्दानामन्यार्थतामनपेक्ष्य ज्योतिषेत्यादिशब्दानां भगवति प्रवृत्तिः सम्भवतीत्यत आह तत्सिद्धिरिति । तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च ॥। चशब्दो ऽवधारणे । नायमस्ति दोषः । यतः परमपुरुषे तत्तच्छब्दप्रवृत्तिप्रतीतिरेवार्थान्तरापेक्षा नतु प्रवृत्तिः । नहि घटस्य रूपं प्रदीपापेक्षया प्रतीयत इत्येतावता तदायत्तं भवति । यथान्यत्र शब्दप्रवृत्तिरेव परमेश्वरापेक्षा । नैवं परमात्मनि वृत्तावितरापेक्षां कामपीक्षामह इति । *४,१५५* इतश्च नायं दोष इत्याह सापेक्षा चेति ॥ ॥। सापेक्षा च हरीच्छया

bahuśabdo 'nekārthaḥ / matāḥ tatratatra sūtre 'bhimatāḥ / nanvavirodhe 'pyubhayārthatvāṅgīkāro na yuktaḥ / tattu samanvayādityavadhāra(ṇavirodhā)ṇaśadityata uktam etanmūlatayeti // eṣa parameśvaro mūlaṃ mukhyo yeṣāṃ te tathoktāsteṣāṃ bhāvastattā / tayetītthaṃmbhūtalakṣaṇe tṛtīyā / mukhyamarthāntaraṃ vārayitumavadhāraṇam / na tvarthāntaramātram / uktaprayojanavyāghātāditi bhāvaḥ / etenanānyāyaścā(yyaṃ cā)nekārthatvamityapi samāhitam / mukhyārthasyaikatvāt / *4,154* nanu purandarādiṣvapīndrādiśabdā rūḍhiyogābhyāṃ pravṛttāḥ / rūḍhiyogau ca mukhyavṛttī kathyete / ato 'kṣādiśabdānāmivendrādiśabdānāmubhayaṃ mukhyābhidheyaṃ yuktam / neśvara evetyata āha ito hīti // ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi satyamasti purandarādīnāmapīndrādiśabdarūḍhiviṣayatā tathāpi sā itaḥ parameśvarādeva hi yasmāt, yasmācca atra yogaviṣayatve parameśvarasyaivopajīvyatvaṃ tasmātsa eva mukhyārtho na purandarādayaḥ / svata evānavadhikaiśvaryādimatīśvara evendrādiśabdānāṃ yogarūḍhī / tatsannidhānāttadāyatta(tatpra)pravṛttinimittatvādeva ca purandarādiṣu / prasiddhaṃ caitat / yadyatsannidhānādyacchabdapratipādyaṃ tadamukhyamanyanmukhyamiti / yathā dagdhṛśabdasyāyo 'gniśca / na cākṣādiśabdārthānāmita(reta)rāpekṣāstīti vaiṣamyamiti / nanvevaṃ cedīśvarasyāpyamukhyatvaṃ prasaktam / arthāntarāpekṣayaiva tatra śabdapravṛtteḥ / na khalu jātādiśabdānāmanyārthatāmanapekṣya jyotiṣetyādiśabdānāṃ bhagavati pravṛttiḥ sambhavatītyata āha tatsiddhiriti / tatsiddhistadapekṣā ca ... caśabdo 'vadhāraṇe / nāyamasti doṣaḥ / yataḥ paramapuruṣe tattacchabdapravṛttipratītirevārthāntarāpekṣā natu pravṛttiḥ / nahi ghaṭasya rūpaṃ pradīpāpekṣayā pratīyata ityetāvatā tadāyattaṃ bhavati / yathānyatra śabdapravṛttireva parameśvarāpekṣā / naivaṃ paramātmani vṛttāvitarāpekṣāṃ kāmapīkṣāmaha iti / *4,155* itaśca nāyaṃ doṣa ityāha sāpekṣā ceti // ... sāpekṣā ca harīcchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या परमेश्वरे शब्दानां वृत्तावर्थान्तरापेक्षा सा च भगवदिच्छानिबन्धनैव न त्वनन्यगतिकतयेत्यतो न तस्यामुख्यार्थताप्राप्तिः । न हीच्छया प्रकृत्यादिकमुपाददानस्य सृष्टिः परायत्ता । नापि पटुकरणा लीलानिमित्तमिच्छया दण्डमवष्टभ्य गच्छन्दण्डायत्तगतिर्भवतीति । यद्येवं हरिसन्निधानादिना शब्दानामन्यत्र वृत्तिस्तत्किमयसीव दग्धृशब्दस्य लोके सर्वशब्दानां लक्षणैव । तथा सति गङ्गातीरयोरविशेषप्रसङ्गः । ईक्षत्यधिकरणोक्तार्थस्य मूले निहितः कुठार इत्याशङ्कां परिहरन्नेतन्मूलतयेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता नायसि दग्धृशब्दस्येवेन्द्रादिशब्दानां पुरन्दरादिषु लक्षणैव । रूढेरभिधानादिसिद्धत्वात् । योगनिमित्तस्य च परमैश्वर्यादेः सद्भावात् । किन्तु परमेश्वरविषययो रूढियोगयोरपराधीनत्वनिरङ्कुशत्वाभ्याम्, अन्यत्र तदधीनत्वाल्पत्वाभ्यां, मुख्याथर्तायामेवायं मुख्यामुख्यविभागो ऽभिहित इति । तदिदमुक्तं परममुख्यत्वमिति मुख्यतेति च । *४,१५७* उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः

yā parameśvare śabdānāṃ vṛttāvarthāntarāpekṣā sā ca bhagavadicchānibandhanaiva na tvananyagatikatayetyato na tasyāmukhyārthatāprāptiḥ / na hīcchayā prakṛtyādikamupādadānasya sṛṣṭiḥ parāyattā / nāpi paṭukaraṇā līlānimittamicchayā daṇḍamavaṣṭabhya gacchandaṇḍāyattagatirbhavatīti / yadyevaṃ harisannidhānādinā śabdānāmanyatra vṛttistatkimayasīva dagdhṛśabdasya loke sarvaśabdānāṃ lakṣaṇaiva / tathā sati gaṅgātīrayoraviśeṣaprasaṅgaḥ / īkṣatyadhikaraṇoktārthasya mūle nihitaḥ kuṭhāra ityāśaṅkāṃ pariharannetanmūlatayetyādinoktamarthamupasaṃharati tasmāditi // tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā nāyasi dagdhṛśabdasyevendrādiśabdānāṃ purandarādiṣu lakṣaṇaiva / rūḍherabhidhānādisiddhatvāt / yoganimittasya ca paramaiśvaryādeḥ sadbhāvāt / kintu parameśvaraviṣayayo rūḍhiyogayoraparādhīnatvaniraṅkuśatvābhyām, anyatra tadadhīnatvālpatvābhyāṃ, mukhyāthartāyāmevāyaṃ mukhyāmukhyavibhāgo 'bhihita iti / tadidamuktaṃ paramamukhyatvamiti mukhyateti ca / *4,157* upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौणी(चे)त्यतः परमितिशब्दो ऽध्याहार्यः । एतदेव दर्शयन्परममुख्यादिवृत्तिलक्षणान्याह प्रवृत्तीत्यादिना ॥ तत्र परममुख्यवृत्तिर्द्वेधा । महायोगो महायोगरूढिश्चेति । महारूढिस्तु न सम्भवति । "सा योगादेव लभ्यतेऽ; इत्युक्तत्वात् । तत्र महायोगस्वरूपमाह प्रवृत्तिहेतोरिति ॥ प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता निर्वचनलभ्यो ऽर्थः प्रवृत्तिहेतुस्तस्य बाहुल्यं निरवधिकत्वम् । यद्यपि स्वातन्त्र्यं चात्र वक्तव्यम् । प्रकृतत्वात् । तथाप्यन्यतरमात्रेणेतरव्यावृत्तिसिद्धेर्लक्षणपदानां च तन्मात्रप्रयोजनत्वान्नाभिहितम् । परममुख्यतेति ज्ञेयमिति योजना । ननु बाहुल्यं प्रवृत्तिहेतोर्धमर्ः । बहुलप्रवृत्तिहेतुमत्त्वं चाभिधेयस्य । पररममुख्यता तु शब्दधर्मः । तत्कथं सामानाधिकरण्यम् । नैष दोषः । उपचरितत्वात् । निरवधिकं स्वतन्त्रं वा प्रवृत्तिहेतुमपेक्ष्य या शब्द(स्य प्र)वृत्तिः सा परममुख्यता महायोगलक्षणा ज्ञातव्येति तात्पर्यार्थः । *४,१६०* महायोगरूढिस्वरूपं निरूपयन्नाह तत्रेति ॥ तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु

gauṇī(ce)tyataḥ paramitiśabdo 'dhyāhāryaḥ / etadeva darśayanparamamukhyādivṛttilakṣaṇānyāha pravṛttītyādinā // tatra paramamukhyavṛttirdvedhā / mahāyogo mahāyogarūḍhiśceti / mahārūḍhistu na sambhavati / "sā yogādeva labhyate'; ityuktatvāt / tatra mahāyogasvarūpamāha pravṛttihetoriti // pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā nirvacanalabhyo 'rthaḥ pravṛttihetustasya bāhulyaṃ niravadhikatvam / yadyapi svātantryaṃ cātra vaktavyam / prakṛtatvāt / tathāpyanyataramātreṇetaravyāvṛttisiddherlakṣaṇapadānāṃ ca tanmātraprayojanatvānnābhihitam / paramamukhyateti jñeyamiti yojanā / nanu bāhulyaṃ pravṛttihetordhamarḥ / bahulapravṛttihetumattvaṃ cābhidheyasya / pararamamukhyatā tu śabdadharmaḥ / tatkathaṃ sāmānādhikaraṇyam / naiṣa doṣaḥ / upacaritatvāt / niravadhikaṃ svatantraṃ vā pravṛttihetumapekṣya yā śabda(sya pra)vṛttiḥ sā paramamukhyatā mahāyogalakṣaṇā jñātavyeti tātparyārthaḥ / *4,160* mahāyogarūḍhisvarūpaṃ nirūpayannāha tatreti // tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थे प्रवृत्तिहेतोरनवधिकत्वं तत्रैव चेत्प्रयोगबाहुल्यं स्यात्तदा तस्या वृत्तेः परता परममुख्यता किमु वक्तव्येति । अत्रानवधिकप्रवृत्तिनिमित्तवति यत्रार्थे यस्य शब्दस्य प्रयोगबाहुल्यमस्ति तस्य तत्र महायोगरूढिलक्षणा परममुख्यवृत्तिरित्येतावदेव वक्तव्यम् । कैमुत्यकथनं तु शङ्कानिरासार्थम् । तथाहि । किमत्र प्रयोगबाहुल्यमात्रं लक्षणमुतानवधिकप्रवृत्तिनिमित्तविशेषितम् । नाद्यः । रूढिमात्रत्वात्परममुख्यत्वायोगात् । न द्वितीयः । अनवधिकप्रवृत्तिनिमित्तेनैव परममुख्यत्वे विशेषवैयर्थ्यात् । नच समाहारेण विधान्तरं भवति । तथा सति असिद्धबाधितसमाहारो ऽपरो हेत्वाभासः स्यादिति । अत्र द्वितीय एवाभ्युपगम्यते । नचोक्तदोषः । विशेषणमात्रेण परममुख्यत्वे, विशेष्यसद्भावेन सुतरां तत्सिद्धेः । न ह्यस्माभिः परममुख्यतामात्रसिद्धये विशिष्टोपादानं क्रियते । किन्तु समाहाररूपविधान्तरसिद्धये । न चातिप्रसङ्गः । वैषम्यात् । अनवधिकप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षप्रयोगबाहुल्यं खलु विवक्षितम् । न समाहारमात्रम् । एतदर्थं च तत्र प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्ये सतीति योज्यम् । नचैवं महायोगस्यात्र प्रवेशः । अतिबहुलप्रयोगाभावस्य तत्र विवक्षितत्वादिति । *४,१६४* अत्र कतरा वृत्तिर्विष्णौ । येन परममुख्यत्वं विष्णावित्युक्तमित्यत आह उभयमिति ॥ उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः उभयं वृत्तिद्वयं, दृश्यते, प्रमाणैः । सर्वशो ऽपि शब्दानामित्यस्यायमर्थः । नारायणादिशब्दानां महायोगरूढिः । तदितरेषां महायोग इति । अथवा विष्णौ परममुख्यवृत्तिरित्युक्तमनेनोपपादयति । उभयं प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं च । यद्वा । प्रमितान्वाख्यानं परीक्षकधर्मो नतु स्वेच्छया ऽर्थकल्पनम् । नचैते वृत्ती क्वचित्प्रमिते । अतो न निरूपणीये इत्यत्रेदमुदितम् । प्रमाणानि तु वक्ष्यन्ते । ननु योगो योगरूढिश्चैते किं न स्याताम् । किमेवं भेदकाभावादाशङ्कयते अथवा तद्विवक्षाकारणाभावात् । नाद्यः । तस्योक्तत्वात् । न द्वितीयः । यौगिकादीनामप्यर्थानाममुख्यतामभिधाय विष्णोर्मुख्यत्वाभिधानस्य कारणत्वादिति । *४,१६५* मुख्यवृत्तिरपि त्रेधा भवति । योगो रूढिर्योगरूढिश्चेति । तत्र प्रवृत्तिनिमित्तापेक्षा वृत्तिर्योगः । यथा कुम्भकारः, औपगवो, राजपुरुष इति । ननु नैते ऽपि यौगिकाः किं नाम रूढा एव । कृत्तद्धितसमासकरणं तु व्युत्पत्तिमात्रार्थम् । यथोक्तम् । वृक्षादिवदमी रूढा इत्यादि । मैवम् । शब्दार्थविभागस्यावापोद्धाराभ्यां प्रतीतस्यापलापे कारणाभावादित्यादि शिष्यैरेवोह्यतामिति मत्वा रूढेः स्वरूपमाह प्रयोगेति ॥ प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते

yatrārthe pravṛttihetoranavadhikatvaṃ tatraiva cetprayogabāhulyaṃ syāttadā tasyā vṛtteḥ paratā paramamukhyatā kimu vaktavyeti / atrānavadhikapravṛttinimittavati yatrārthe yasya śabdasya prayogabāhulyamasti tasya tatra mahāyogarūḍhilakṣaṇā paramamukhyavṛttirityetāvadeva vaktavyam / kaimutyakathanaṃ tu śaṅkānirāsārtham / tathāhi / kimatra prayogabāhulyamātraṃ lakṣaṇamutānavadhikapravṛttinimittaviśeṣitam / nādyaḥ / rūḍhimātratvātparamamukhyatvāyogāt / na dvitīyaḥ / anavadhikapravṛttinimittenaiva paramamukhyatve viśeṣavaiyarthyāt / naca samāhāreṇa vidhāntaraṃ bhavati / tathā sati asiddhabādhitasamāhāro 'paro hetvābhāsaḥ syāditi / atra dvitīya evābhyupagamyate / nacoktadoṣaḥ / viśeṣaṇamātreṇa paramamukhyatve, viśeṣyasadbhāvena sutarāṃ tatsiddheḥ / na hyasmābhiḥ paramamukhyatāmātrasiddhaye viśiṣṭopādānaṃ kriyate / kintu samāhārarūpavidhāntarasiddhaye / na cātiprasaṅgaḥ / vaiṣamyāt / anavadhikapravṛttinimittāpekṣaprayogabāhulyaṃ khalu vivakṣitam / na samāhāramātram / etadarthaṃ ca tatra pravṛttihetorbāhulye satīti yojyam / nacaivaṃ mahāyogasyātra praveśaḥ / atibahulaprayogābhāvasya tatra vivakṣitatvāditi / *4,164* atra katarā vṛttirviṣṇau / yena paramamukhyatvaṃ viṣṇāvityuktamityata āha ubhayamiti // ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ ubhayaṃ vṛttidvayaṃ, dṛśyate, pramāṇaiḥ / sarvaśo 'pi śabdānāmityasyāyamarthaḥ / nārāyaṇādiśabdānāṃ mahāyogarūḍhiḥ / taditareṣāṃ mahāyoga iti / athavā viṣṇau paramamukhyavṛttirityuktamanenopapādayati / ubhayaṃ pravṛttihetorbāhulyaṃ ca / yadvā / pramitānvākhyānaṃ parīkṣakadharmo natu svecchayā 'rthakalpanam / nacaite vṛttī kvacitpramite / ato na nirūpaṇīye ityatredamuditam / pramāṇāni tu vakṣyante / nanu yogo yogarūḍhiścaite kiṃ na syātām / kimevaṃ bhedakābhāvādāśaṅkayate athavā tadvivakṣākāraṇābhāvāt / nādyaḥ / tasyoktatvāt / na dvitīyaḥ / yaugikādīnāmapyarthānāmamukhyatāmabhidhāya viṣṇormukhyatvābhidhānasya kāraṇatvāditi / *4,165* mukhyavṛttirapi tredhā bhavati / yogo rūḍhiryogarūḍhiśceti / tatra pravṛttinimittāpekṣā vṛttiryogaḥ / yathā kumbhakāraḥ, aupagavo, rājapuruṣa iti / nanu naite 'pi yaugikāḥ kiṃ nāma rūḍhā eva / kṛttaddhitasamāsakaraṇaṃ tu vyutpattimātrārtham / yathoktam / vṛkṣādivadamī rūḍhā ityādi / maivam / śabdārthavibhāgasyāvāpoddhārābhyāṃ pratītasyāpalāpe kāraṇābhāvādityādi śiṣyairevohyatāmiti matvā rūḍheḥ svarūpamāha prayogeti // prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौण्या लक्षणातो भेदाभावप्रसङ्गात् । गोशब्दस्य वाहीके वृत्तौ लक्ष्यमाणगुणानां निमित्ततायाश्चोपपत्तिशून्यत्वात् । लक्ष्यमाणगुणसादृश्याद्गुणान्तरं ततो गुणी लक्ष्यत इति तु नानुभाविकम् । स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्त इत्यपरे । तदप्यसत् । गुणानां भेदस्य साधयिष्यमाणत्वात् । वाहीके वृत्तौ निमित्ताभावाच्च । तसमात्सदृशगुणाश्रयत्वं निमित्तीकृत्य परार्थे वृत्तिर्गौणीति साधूक्तम् । *४,१९१* लक्षणापि द्वेधा । रूढारूढभेदात् । तत्राद्या यथा । राजायं गच्छतीति । द्वितीया यथा । गङ्गायां घोष इति । केचिदभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यत इत्याहुः । तेषां मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणा न स्यात् । स्याच्च शब्दातप्रतीतेन लिङ्गेनानुमितार्थस्य । अथाविनाभावो ऽत्र सम्बन्धमात्रम् । तथापि लक्षितलक्षणायामव्याप्तिः । नहि तत्राभिधेयसम्बन्धिनी वृत्तिः । किन्तु लक्षितसम्बन्धिनी । यथा प्राग्विरुद्धा इदानीं परस्परमेकीभूता इति । परम्परयायमर्थो ऽभिधेयसम्बन्धीति चेत् । तर्हि किमनया क्लिष्यकल्पनया । प्रयोगयुक्तसम्बन्ध इति यथोक्तमेवास्तु । *४,१९४* व्यञ्जनं नामापरा वृत्तिरस्तीति चेन्न । अनुमानतया तस्य शब्दशक्तित्वानङ्गीकारात् । यथोक्तम् । वचनलिङ्गानुमा हि सेति । तात्पर्यवृत्तिस्तु नातिरिच्यत इति स्वयमेवाचार्यो वक्ष्यति । *४,२०५* ननु मुख्यार्थानुपपत्तिं तत्सादृश्यं प्रयोजनं चापेक्ष्य गौणी प्रवर्तते । मुख्यार्थानुपपत्तितत्सम्बन्धप्रयोजनान्यपेक्ष्य तु लक्षणा । यथोक्तम् "मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितो ऽथ प्रयोजनात् । अन्यार्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रियाऽ; ॥ इति । तत्कथं सादृश्यसम्बन्धावेवोक्तावित्यत आह पूर्वेति ॥ ॥। पूर्वायोगे परग्रहः

gauṇyā lakṣaṇāto bhedābhāvaprasaṅgāt / gośabdasya vāhīke vṛttau lakṣyamāṇaguṇānāṃ nimittatāyāścopapattiśūnyatvāt / lakṣyamāṇaguṇasādṛśyādguṇāntaraṃ tato guṇī lakṣyata iti tu nānubhāvikam / svārthasahacāriguṇābhedena parārthagatā guṇā eva lakṣyanta ityapare / tadapyasat / guṇānāṃ bhedasya sādhayiṣyamāṇatvāt / vāhīke vṛttau nimittābhāvācca / tasamātsadṛśaguṇāśrayatvaṃ nimittīkṛtya parārthe vṛttirgauṇīti sādhūktam / *4,191* lakṣaṇāpi dvedhā / rūḍhārūḍhabhedāt / tatrādyā yathā / rājāyaṃ gacchatīti / dvitīyā yathā / gaṅgāyāṃ ghoṣa iti / kecidabhidheyāvinābhūtapratītirlakṣaṇocyata ityāhuḥ / teṣāṃ mañcāḥ krośantītyādau lakṣaṇā na syāt / syācca śabdātapratītena liṅgenānumitārthasya / athāvinābhāvo 'tra sambandhamātram / tathāpi lakṣitalakṣaṇāyāmavyāptiḥ / nahi tatrābhidheyasambandhinī vṛttiḥ / kintu lakṣitasambandhinī / yathā prāgviruddhā idānīṃ parasparamekībhūtā iti / paramparayāyamartho 'bhidheyasambandhīti cet / tarhi kimanayā kliṣyakalpanayā / prayogayuktasambandha iti yathoktamevāstu / *4,194* vyañjanaṃ nāmāparā vṛttirastīti cenna / anumānatayā tasya śabdaśaktitvānaṅgīkārāt / yathoktam / vacanaliṅgānumā hi seti / tātparyavṛttistu nātiricyata iti svayamevācāryo vakṣyati / *4,205* nanu mukhyārthānupapattiṃ tatsādṛśyaṃ prayojanaṃ cāpekṣya gauṇī pravartate / mukhyārthānupapattitatsambandhaprayojanānyapekṣya tu lakṣaṇā / yathoktam "mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt / anyārtho lakṣyate yatsā lakṣaṇāropitā kriyā'; // iti / tatkathaṃ sādṛśyasambandhāvevoktāvityata āha pūrveti // ... pūrvāyoge paragrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दलत्वात् । मुख्यायोगे ऽमुख्यग्रह इति वक्तव्ये पूर्वयोगे परग्रह इति वचनं लक्षितलक्षणाद्यनुगमार्थम् । नहि लक्षितलक्षणा मुख्यासम्भवमात्रेणाश्रीयते । किन्तु लक्षितस्य अपि । अत एवैतदयुक्तं मुख्यार्थबाध इति । *४,२११* किञ्च यथा मुख्यवृत्तिष्वपि स्वीकारे तारतम्यमस्ति तथामुख्यवृत्तिष्वपि । कुत इति चेत् । अर्थप्रतीतिसन्निकषर्विप्रकर्षाभ्यामिति ब्रूमः । ननु च सादृश्यसम्बन्धयोस्तद्धितमुपत्पाद्य तस्यापि लुपि कृते सर्वं सेत्स्यति । किममुख्यवृत्तिस्वीकारेणेत्यतो वेदमुदितम् । यदि गोशब्दस्य गवि वाहीके च गङ्गाशब्दस्य गङ्गायां तीरे चोक्तविधयाभिधैव स्यात्तदा गोगङ्गाशब्दोच्चारणे गोगङ्गयोः पूर्वं प्रतीतिस्तदयोगे चानुसंहिते ऽर्थान्तरे प्रतीतिरिति न स्यात् । नहि हरीतक्यादिशब्दोच्चारणे सत्ययं प्रतीतिक्रमो ऽस्ति । किन्तु वृक्षे फले च स्वातन्त्र्येण प्रतीते प्रकरणादिवशेनान्य(त्र)तरनियन्त्रणं क्रियते । अस्ति चायं पूर्वायोगे परग्रहः । तेन जानीमो नोभयत्रोक्तविधाभिधेति । *४,२१५* नन्वत्रानुपपत्तेरथर्प्रतीतिहेतुत्वे ऽर्थापत्तिरेवास्तु । किं शब्दशक्तिसमाश्रयणेन । तथाहि । किमाप्तप्रणीताच्छब्दादसावर्थः प्रतीयते । अन्यथा वा । नान्यथा । उन्मत्तवाक्यादौ तदभावात् । आद्ये त्वर्थापत्तिरेव । वक्तुराप्तेः प्रतीतार्थानुपपत्तेश्च विरोधेनार्थान्तरस्य कल्प्यमानत्वात् । स्यादेवं यदि वक्तुराप्तत्वं निश्चीयेत । तस्य पदस्य तत्र शक्त्यभावे ऽसम्बद्धभाषिणि तस्मिन्नाप्तत्वमेव कथं निश्चीयेतेति । तदर्थमवश्यं (शब्द)शक्तिराश्ररणीयेति सर्वमवदातम् । एतेनैतदपि परिहृतम् । यदभिहितं पूर्वपक्षिणा । योगस्य रूढितो दुर्बलत्वेन न परमेश्वरस्य मुख्याथर्त्वमिति । महायोगस्याविद्वद्रूढिमात्रात्प्राबल्योपपत्तेः । विद्वद्रूढेरप्युक्तत्वेन तत्सहितस्य योगस्य सुतरां तदुपपत्तेरिति । *४,२१६* यदुक्तम्"उभयं दृश्यते विष्णौऽ; इति, यच्च सूचितं विशिष्टयोगस्य रूढितः प्राबल्यमिति तदुपपादयति एतमेवेति ॥ एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः । आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणा

nirdalatvāt / mukhyāyoge 'mukhyagraha iti vaktavye pūrvayoge paragraha iti vacanaṃ lakṣitalakṣaṇādyanugamārtham / nahi lakṣitalakṣaṇā mukhyāsambhavamātreṇāśrīyate / kintu lakṣitasya api / ata evaitadayuktaṃ mukhyārthabādha iti / *4,211* kiñca yathā mukhyavṛttiṣvapi svīkāre tāratamyamasti tathāmukhyavṛttiṣvapi / kuta iti cet / arthapratītisannikaṣarviprakarṣābhyāmiti brūmaḥ / nanu ca sādṛśyasambandhayostaddhitamupatpādya tasyāpi lupi kṛte sarvaṃ setsyati / kimamukhyavṛttisvīkāreṇetyato vedamuditam / yadi gośabdasya gavi vāhīke ca gaṅgāśabdasya gaṅgāyāṃ tīre coktavidhayābhidhaiva syāttadā gogaṅgāśabdoccāraṇe gogaṅgayoḥ pūrvaṃ pratītistadayoge cānusaṃhite 'rthāntare pratītiriti na syāt / nahi harītakyādiśabdoccāraṇe satyayaṃ pratītikramo 'sti / kintu vṛkṣe phale ca svātantryeṇa pratīte prakaraṇādivaśenānya(tra)taraniyantraṇaṃ kriyate / asti cāyaṃ pūrvāyoge paragrahaḥ / tena jānīmo nobhayatroktavidhābhidheti / *4,215* nanvatrānupapatteratharpratītihetutve 'rthāpattirevāstu / kiṃ śabdaśaktisamāśrayaṇena / tathāhi / kimāptapraṇītācchabdādasāvarthaḥ pratīyate / anyathā vā / nānyathā / unmattavākyādau tadabhāvāt / ādye tvarthāpattireva / vakturāpteḥ pratītārthānupapatteśca virodhenārthāntarasya kalpyamānatvāt / syādevaṃ yadi vakturāptatvaṃ niścīyeta / tasya padasya tatra śaktyabhāve 'sambaddhabhāṣiṇi tasminnāptatvameva kathaṃ niścīyeteti / tadarthamavaśyaṃ (śabda)śaktirāśraraṇīyeti sarvamavadātam / etenaitadapi parihṛtam / yadabhihitaṃ pūrvapakṣiṇā / yogasya rūḍhito durbalatvena na parameśvarasya mukhyāthartvamiti / mahāyogasyāvidvadrūḍhimātrātprābalyopapatteḥ / vidvadrūḍherapyuktatvena tatsahitasya yogasya sutarāṃ tadupapatteriti / *4,216* yaduktam"ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau'; iti, yacca sūcitaṃ viśiṣṭayogasya rūḍhitaḥ prābalyamiti tadupapādayati etameveti // etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ / ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् । बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम्

yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām / bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अः इति ब्रह्मऽ; इति श्रुतावकारस्य ब्रह्मवाचकत्वं तावत्कथितम् । अन्यथा इतिकरणवैयर्थ्यात् । "अकारो वै सर्वा वाक्ऽ; इति श्रुतौ सर्वेषामपि शब्दानामकारव्याख्यानता च कथिता साक्षादैक्यस्य प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वेन लक्षणाश्रयणस्यावश्यकत्वात् । नच व्याख्यानव्याख्येययोर्भिन्नविषयता युक्ता । तस्मादेतद्वाक्यद्वयपर्यालोचनया सर्ववागभिधेयत्वं ब्रह्मणः प्रतीयते । *४,२१८फ़्।* किञ्च"यद्वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु तद्वियूय कवयो ऽन्वविन्दन्नामायत्ता समतृप्यञ्छृतेधि इत्यस्यां श्रुतौ (ऐ।२-३-८) वाचो वाक्समूहस्य मध्ये यत् ओमिति पदमङ्गीकारवाचीति यावत्, यच्च नेति पदं प्रतिषेधार्थं, यच्चास्या वाचो मध्ये क्रूरम् अर्थतः कठिनं (च), यच्चोल्बणिष्णु शब्दत कठिनम् । उपलक्षणमेतत् । यावद्वैदिकं पदजातं तत्सर्वं, वियूय विचार्य कवयो विवेकिनः, (नामायत्ता)नामायत्तानि नामप्रकाश्यतया नामाधीनानि त(त्त)च्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तानि, अन्वविन्दन् विदितवन्तः । तस्मिंश्च वेदने ऽधिश्रुते परिपक्वे इति अ(तद)नन्तरं समतृप्यन् कृतकृत्या मुक्ता अभूवन्निति, नाममात्रविदः कृतकृत्यता तावत्कथिता । तमेवं विद्वानिति परमेश्वरज्ञानादेव मोक्षः श्रूयते । तदेतदुभयान्यथानुपपत्त्या सर्वाण्यपि वैदिकानि नामानि परमेश्वरार्थानीति गम्यत इत्याह नामेति ॥ *४,२१९* ॥। नामवित्कृतकृत्यता

"aḥ iti brahma'; iti śrutāvakārasya brahmavācakatvaṃ tāvatkathitam / anyathā itikaraṇavaiyarthyāt / "akāro vai sarvā vāk'; iti śrutau sarveṣāmapi śabdānāmakāravyākhyānatā ca kathitā sākṣādaikyasya pratyakṣādiviruddhatvena lakṣaṇāśrayaṇasyāvaśyakatvāt / naca vyākhyānavyākhyeyayorbhinnaviṣayatā yuktā / tasmādetadvākyadvayaparyālocanayā sarvavāgabhidheyatvaṃ brahmaṇaḥ pratīyate / *4,218f.* kiñca"yadvāca omiti yacca neti yaccāsyāḥ krūraṃ yadu colbaṇiṣṇu tadviyūya kavayo 'nvavindannāmāyattā samatṛpyañchṛtedhi ityasyāṃ śrutau (ai.2-3-8) vāco vāksamūhasya madhye yat omiti padamaṅgīkāravācīti yāvat, yacca neti padaṃ pratiṣedhārthaṃ, yaccāsyā vāco madhye krūram arthataḥ kaṭhinaṃ (ca), yaccolbaṇiṣṇu śabdata kaṭhinam / upalakṣaṇametat / yāvadvaidikaṃ padajātaṃ tatsarvaṃ, viyūya vicārya kavayo vivekinaḥ, (nāmāyattā)nāmāyattāni nāmaprakāśyatayā nāmādhīnāni ta(tta)cchabdapravṛttinimittāni, anvavindan viditavantaḥ / tasmiṃśca vedane 'dhiśrute paripakve iti a(tada)nantaraṃ samatṛpyan kṛtakṛtyā muktā abhūvanniti, nāmamātravidaḥ kṛtakṛtyatā tāvatkathitā / tamevaṃ vidvāniti parameśvarajñānādeva mokṣaḥ śrūyate / tadetadubhayānyathānupapattyā sarvāṇyapi vaidikāni nāmāni parameśvarārthānīti gamyata ityāha nāmeti // *4,219* ... nāmavitkṛtakṛtyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्यच्च सकलवैदिकसंहितानां पूर्वोत्तरवर्णानां च विष्णुनामार्थ(रूप)त्वं तत्प्रतिपादकत्वमब्रवीद्वेदः । तेन सर्वे वर्णाः सर्वाश्च संहिता विष्णुमेव प्रतिपादयन्तीति ज्ञायत इत्याह विष्णुनामेति ॥ विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत् क्वाब्रवीदित्यतस्तद्वाक्यमर्थतः पठति णकारं चेति ॥ णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन्

athānyacca sakalavaidikasaṃhitānāṃ pūrvottaravarṇānāṃ ca viṣṇunāmārtha(rūpa)tvaṃ tatpratipādakatvamabravīdvedaḥ / tena sarve varṇāḥ sarvāśca saṃhitā viṣṇumeva pratipādayantīti jñāyata ityāha viṣṇunāmeti // viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt kvābravīdityatastadvākyamarthataḥ paṭhati ṇakāraṃ ceti // ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा "णकारो बलं षकारः प्राण आत्माऽ; इति विष्णुनामगतौ णकारषकारौ परमेश्वरबलचेष्याप्रतिपादकौ वदन् वेदो ऽनन्तरं"स यो ह एतौ णकारषकारावनुसंहितमृचो वेदेत्यृचामनुसंहितं सर्वसंहितासु णकारषकारौ यो वेद णकारषकारतत्संहिताभिः प्रतिपाद्यो यो ऽर्थः स एव सर्वत्र पूर्वोत्तरवर्णतत्सहिताभिः प्रतिपाद्यत इति यो वे(त्ति)द, इति विष्णुनामसमानार्थताज्ञानपूर्वकत्वेन सर्वसंहिताध्ययनमब्रवीदित्यर्थः । नन्वत्र णकारषकारार्थप्रतिपादकत्वं सर्ववर्णादेरुच्यते । नतु विष्णुनामार्थत्वम् । नहि णकारषकारावेव विष्णुनामेत्यत आह उपसर्गत्वत इति ॥ उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा

tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā "ṇakāro balaṃ ṣakāraḥ prāṇa ātmā'; iti viṣṇunāmagatau ṇakāraṣakārau parameśvarabalaceṣyāpratipādakau vadan vedo 'nantaraṃ"sa yo ha etau ṇakāraṣakārāvanusaṃhitamṛco vedetyṛcāmanusaṃhitaṃ sarvasaṃhitāsu ṇakāraṣakārau yo veda ṇakāraṣakāratatsaṃhitābhiḥ pratipādyo yo 'rthaḥ sa eva sarvatra pūrvottaravarṇatatsahitābhiḥ pratipādyata iti yo ve(tti)da, iti viṣṇunāmasamānārthatājñānapūrvakatvena sarvasaṃhitādhyayanamabravīdityarthaḥ / nanvatra ṇakāraṣakārārthapratipādakatvaṃ sarvavarṇāderucyate / natu viṣṇunāmārthatvam / nahi ṇakāraṣakārāveva viṣṇunāmetyata āha upasargatvata iti // upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ सत्यं सन्ति विष्णुनाम्नयन्ये ऽपि वर्णाः । तथापि वीत्यस्योपसर्गत्वेनोत्तरपदार्थविशेषकत्वात् उन्प्रत्ययस्य ताच्छील्यार्थत्वादुपसर्जनत्वं मन्वानस्य वेदस्य प्राधान्यात् णकारश्च षकारश्च द्वावेव नामस्वरूपतयाभिमतावित्यदोषः । ननूपसर्गाः क्रियायोगे । नचात्र क्रिया योगो ऽस्ति । तत्कथमुपसर्गत्वम् । मैवम् । षोन्तकर्मणि, णुस्तुताविति धातुद्वयरूपत्वाङ्गीकारात् । अत एव ताच्छीलिकप्रत्ययोत्पत्त्युपपत्तिः । उदाहृतानां श्रुतीनां प्रयोजनमाह तस्मादिति ॥ तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः

ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau satyaṃ santi viṣṇunāmnayanye 'pi varṇāḥ / tathāpi vītyasyopasargatvenottarapadārthaviśeṣakatvāt unpratyayasya tācchīlyārthatvādupasarjanatvaṃ manvānasya vedasya prādhānyāt ṇakāraśca ṣakāraśca dvāveva nāmasvarūpatayābhimatāvityadoṣaḥ / nanūpasargāḥ kriyāyoge / nacātra kriyā yogo 'sti / tatkathamupasargatvam / maivam / ṣontakarmaṇi, ṇustutāviti dhātudvayarūpatvāṅgīkārāt / ata eva tācchīlikapratyayotpattyupapattiḥ / udāhṛtānāṃ śrutīnāṃ prayojanamāha tasmāditi // tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः यौ पुरा सर्वशब्दानां प्रतिपदसमन्वयो वाक्यसमन्वयश्च विष्णावुक्तौ तावताभिः श्रुतिभिः सिद्धावित्यर्थः । *४,२२१* उपपत्त्यपेक्षाः श्रुतयः प्रागुदाहृताः । इदानीं स्पष्टं पदवाक्यसमन्वयप्रतिपादिनीरुदाहरति घोषा इति ॥ घोषाः सर्वे ऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत् पदम्

api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ yau purā sarvaśabdānāṃ pratipadasamanvayo vākyasamanvayaśca viṣṇāvuktau tāvatābhiḥ śrutibhiḥ siddhāvityarthaḥ / *4,221* upapattyapekṣāḥ śrutayaḥ prāgudāhṛtāḥ / idānīṃ spaṣṭaṃ padavākyasamanvayapratipādinīrudāharati ghoṣā iti // ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा । नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः

indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā / nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणमुक्तविषये ॥।

pramāṇamuktaviṣaye ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वेतदर्थप्रतिपादकसूत्रस्यादर्शनादुत्सूत्रितो ऽयमर्थः कस्मादुक्त इत्यत आह तदेवेति ॥ तदेतद्भगवता सूत्रकारेण स्वयमुक्तमेव नोत्सूत्रितं कथ्यते । तथाच सूत्रम् । "ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एकेऽ; इति । अत्र ज्योतिरिति सूत्रप्रतीके ग्राह्ये यदुपक्रमादित्याह, तेन"ज्योतिरुपक्रमात्ऽ; इति परेषामपपाठ एवेति सूचयति । अथवात्र ज्योतिर्मात्रग्रहणात्कथं सर्वशब्दप्रतिपादनम् । ज्योतिःशब्दस्योपलक्षणत्वादिति वदामः । कथमुपलक्षणाभिप्रायो ऽवगम्यत इत्यत उक्तम् उपक्रमादिति ब्रुवतेति ॥ *४,२२३* अत्र हि"ज्योतिः इति प्रतिज्ञाय उपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एकेऽ; इति हेतुरुच्यते । तस्य चायमर्थः । "एष इमं लोकमभ्यार्चत् इत्युपक्रमात् उपक्रमं विधाय ता वा ता इत्याद्यधीयत एक इति । तथाच यदि ज्योतिःशब्दमात्रसमन्वयो ऽत्र विवक्षितः स्यात्तदा तन्मात्रोपपादकं किमपि वक्तव्यम् । सर्वशब्दवाच्यतोपपादकस्योपादानं क्वोपयुज्यते । नहि विशेषविषयं प्रमाणं नास्ति, येन सामान्यद्वारा साधनं विधेयम् । अतः सर्वविषयं प्रमाणमुपाददानेन सूत्रकृता ज्योतिःशब्दो लाक्षणिको विवक्षित इति ज्ञायते । किञ्च तत्तु समन्वयादिति ब्रह्मणि सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातो न कतिपयशब्दसमन्वय इत्युपपादितम् । तद्विवरणार्थमध्यायशेषस्य प्रवृत्तिरिति चोक्तम् । तत्रानन्दमयाद्यधिकरणैः प्राकरणिकशब्दसमन्वयः प्रतिपादितः । अस्मिंश्रच पादे विरोध्यादिशब्दसमन्वयः । तथाच कर्मक्रमाद्यभिधायिनः शब्दाः, इदं च अधिकरणमवशिष्यमिति परिशेषात्तत्समन्वयार्थमेतदिति ज्ञायत इत्याशयवानाह ब्रुवतेति ॥ अस्त्वत्र सर्वशब्दसमन्वयप्रतिज्ञानम् । तथापि यो ऽत्र तदुप(त्प्रति)पादनार्थं जातमोतमित्यादिनान्वयो(न्यायो)भिहितः स न सूत्रित इत्यतो वोक्तम् उपक्रमादिति ॥ "एष इमं लोकमभ्यार्चत्ऽ; इत्युपक्रमवाक्यमुपादाय तथा ह्यधीयत एक इति वदता सूत्रकारेण तदेवोक्तं यदस्माभिरुक्तम् । उपक्रमे सर्वस्यास्य दर्शनात् । यथा चैतत्तथा एतमेव इत्यादिनोक्तमिति । *४,२२४* एवं सङ्क्षेपविस्तराभ्यां आनुमानिकमित्यादिसूत्राणि व्याख्याय परेषां व्याख्यानं प्रत्याख्याति । तथाहि । केचिदेतत्पादप्रमेयमन्यथा वर्णयन्ति । यदुक्तं प्रधानस्याशाब्दत्वमीक्षतेर्नाशब्दमिति । तदसिद्धम् कासुचिच्छाखासु प्रधानसमर्पणपराणां शब्दानां श्रूयमाणत्वादिति । तदेतद्याबन्न निराक्रियते न तावद्ब्रह्मकारणवाद(स्य)स्थैर्यं भवति । अतः प्रधानस्याशाब्दत्वं प्रतिपादयितुमयं पाद आरभ्यत इति । तत्तावन्निराचष्टे न शब्दवाच्यतैवेति ॥ न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधनस्य निषिद्धयते तत्किं ब्रह्मपरं करिष्यते । तेजो ऽबन्नविषयं हि तद्वयाख्यातं भवता । तथाच लौकिकमाभाणकं नातिवर्तते"व्याघ्रेणोरणे नीते का हानिः वृके(णोरणे)नीते को लाभःऽ; इति । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यते, प्रकृतानुपयोगादिति । शाब्दत्वे हि प्रधानस्य स्वरूपमात्र सिद्धयति नच स्वरूपसिद्धिमात्रेण काचिल्लक्षणक्षतिः । न ह्यस्माभिरिव परेण सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातः । नापि प्रधानं निषिध्य ब्रह्म तत्र निवेशितम् । येनास्मदीयदिशाप्युपयोगः स्यात् । तदिदमुक्तम् । ब्रह्मनिवेशं(शनं) विना प्रधानस्य शब्दवाच्यतैवात्र निषिध्यत इति न युक्तमिति । *४,२२९* किञ्च प्रधानस्य शब्दवाच्यता ईक्षत्यधिकरणानन्तरमेव निषेध्या । त्रिपादीं अतिक्रम्य अत्र निषिध्यत इति (न युज्यते) व्यवधान(ने) कारणानिरूपणादिति । किञ्च पादप्रतिपाद्यो ऽर्थस्तथाविधो भवति, यस्तत्पादस्थसकलसूत्रप्रतिपाद्यः । नच अत्र पादे सर्वेषु (अपि) सूत्रेषु प्रधानस्य शब्दवाच्यतैव निषिध्यत इति नियमो ऽस्ति, येनायमेतत्पादार्थः स्यात् । कारणत्वेनेत्यादौ तदभावात् । तत्रापि परम्परया तदेव साध्यमिति चेत् । तर्हि पारम्पर्यस्यातीतपादार्थे ऽपि सुवचत्वात् अत्रैव प्रधानस्य शब्दवाच्यता निषिध्यत इति नास्ति । स हि पादार्थो यो नान्यत्र प्रतिपाद्यत इति । *४,२३३* एवं सामान्यतः पादार्थं निराकृत्येदानीं प्रथमाधिकरणव्याख्यां निराकरोति न शब्दवाच्यतैवेति ॥ आनुमानिकमित्यादिसूत्रं यत्परेण व्याख्यातम् । आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपितं प्रधानमप्येकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते । काठके हि पठ्यते । "महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इति । तत्र य एव, यन्नामानो, यत्क्रमका(मा)श्च, महदव्यक्तपुरुषाः स्मृति(प्र)सिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते । तत्राव्यक्तमिति रूढियोगाभ्यां प्रधानमुच्यते । एवं तस्य शब्दवत्वादशब्दत्वमनुपपन्नमिति चेत् । नैतदेवम् । न ह्येतत्काठकवाक्यं प्रधानपरमिति । अत्र पृच्छामः । किमत्र काठकगताव्यक्तशब्दवाच्यतैव प्रधानस्य निषिध्यते किंवा कुत्रापि केनापि शब्देन नोच्यत इति । आद्यस्योत्तरम् । अत्र काठके (वाक्ये) अव्यक्तशब्दवाच्यतैव प्रधानस्य निषिध्यत इति नोपपन्नम् । तन्मात्रेणाशब्दत्वासिद्धेः । द्वितीये ऽपि किं परममुख्यया वृत्त्या उत शब्दवाच्यतैव निषिध्यते । आद्ये तन्मात्रमनुमतमेव । सर्वथा शब्दवाच्यतैवात्र प्रधानस्य निषिध्यत इति द्वितीयस्तु नोपपद्यते । कुत इत्यत आह सर्वेति ॥ सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात्

nanvetadarthapratipādakasūtrasyādarśanādutsūtrito 'yamarthaḥ kasmādukta ityata āha tadeveti // tadetadbhagavatā sūtrakāreṇa svayamuktameva notsūtritaṃ kathyate / tathāca sūtram / "jyotirupakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti / atra jyotiriti sūtrapratīke grāhye yadupakramādityāha, tena"jyotirupakramāt'; iti pareṣāmapapāṭha eveti sūcayati / athavātra jyotirmātragrahaṇātkathaṃ sarvaśabdapratipādanam / jyotiḥśabdasyopalakṣaṇatvāditi vadāmaḥ / kathamupalakṣaṇābhiprāyo 'vagamyata ityata uktam upakramāditi bruvateti // *4,223* atra hi"jyotiḥ iti pratijñāya upakramāttu tathā hyadhīyata eke'; iti heturucyate / tasya cāyamarthaḥ / "eṣa imaṃ lokamabhyārcat ityupakramāt upakramaṃ vidhāya tā vā tā ityādyadhīyata eka iti / tathāca yadi jyotiḥśabdamātrasamanvayo 'tra vivakṣitaḥ syāttadā tanmātropapādakaṃ kimapi vaktavyam / sarvaśabdavācyatopapādakasyopādānaṃ kvopayujyate / nahi viśeṣaviṣayaṃ pramāṇaṃ nāsti, yena sāmānyadvārā sādhanaṃ vidheyam / ataḥ sarvaviṣayaṃ pramāṇamupādadānena sūtrakṛtā jyotiḥśabdo lākṣaṇiko vivakṣita iti jñāyate / kiñca tattu samanvayāditi brahmaṇi sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñāto na katipayaśabdasamanvaya ityupapāditam / tadvivaraṇārthamadhyāyaśeṣasya pravṛttiriti coktam / tatrānandamayādyadhikaraṇaiḥ prākaraṇikaśabdasamanvayaḥ pratipāditaḥ / asmiṃśraca pāde virodhyādiśabdasamanvayaḥ / tathāca karmakramādyabhidhāyinaḥ śabdāḥ, idaṃ ca adhikaraṇamavaśiṣyamiti pariśeṣāttatsamanvayārthametaditi jñāyata ityāśayavānāha bruvateti // astvatra sarvaśabdasamanvayapratijñānam / tathāpi yo 'tra tadupa(tprati)pādanārthaṃ jātamotamityādinānvayo(nyāyo)bhihitaḥ sa na sūtrita ityato voktam upakramāditi // "eṣa imaṃ lokamabhyārcat'; ityupakramavākyamupādāya tathā hyadhīyata eka iti vadatā sūtrakāreṇa tadevoktaṃ yadasmābhiruktam / upakrame sarvasyāsya darśanāt / yathā caitattathā etameva ityādinoktamiti / *4,224* evaṃ saṅkṣepavistarābhyāṃ ānumānikamityādisūtrāṇi vyākhyāya pareṣāṃ vyākhyānaṃ pratyākhyāti / tathāhi / kecidetatpādaprameyamanyathā varṇayanti / yaduktaṃ pradhānasyāśābdatvamīkṣaternāśabdamiti / tadasiddham kāsucicchākhāsu pradhānasamarpaṇaparāṇāṃ śabdānāṃ śrūyamāṇatvāditi / tadetadyābanna nirākriyate na tāvadbrahmakāraṇavāda(sya)sthairyaṃ bhavati / ataḥ pradhānasyāśābdatvaṃ pratipādayitumayaṃ pāda ārabhyata iti / tattāvannirācaṣṭe na śabdavācyataiveti // na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate tatkiṃ brahmaparaṃ kariṣyate / tejo 'bannaviṣayaṃ hi tadvayākhyātaṃ bhavatā / tathāca laukikamābhāṇakaṃ nātivartate"vyāghreṇoraṇe nīte kā hāniḥ vṛke(ṇoraṇe)nīte ko lābhaḥ'; iti / dvitīye tvidamupatiṣṭhate / na śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyate, prakṛtānupayogāditi / śābdatve hi pradhānasya svarūpamātra siddhayati naca svarūpasiddhimātreṇa kācillakṣaṇakṣatiḥ / na hyasmābhiriva pareṇa sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātaḥ / nāpi pradhānaṃ niṣidhya brahma tatra niveśitam / yenāsmadīyadiśāpyupayogaḥ syāt / tadidamuktam / brahmaniveśaṃ(śanaṃ) vinā pradhānasya śabdavācyataivātra niṣidhyata iti na yuktamiti / *4,229* kiñca pradhānasya śabdavācyatā īkṣatyadhikaraṇānantarameva niṣedhyā / tripādīṃ atikramya atra niṣidhyata iti (na yujyate) vyavadhāna(ne) kāraṇānirūpaṇāditi / kiñca pādapratipādyo 'rthastathāvidho bhavati, yastatpādasthasakalasūtrapratipādyaḥ / naca atra pāde sarveṣu (api) sūtreṣu pradhānasya śabdavācyataiva niṣidhyata iti niyamo 'sti, yenāyametatpādārthaḥ syāt / kāraṇatvenetyādau tadabhāvāt / tatrāpi paramparayā tadeva sādhyamiti cet / tarhi pāramparyasyātītapādārthe 'pi suvacatvāt atraiva pradhānasya śabdavācyatā niṣidhyata iti nāsti / sa hi pādārtho yo nānyatra pratipādyata iti / *4,233* evaṃ sāmānyataḥ pādārthaṃ nirākṛtyedānīṃ prathamādhikaraṇavyākhyāṃ nirākaroti na śabdavācyataiveti // ānumānikamityādisūtraṃ yatpareṇa vyākhyātam / ānumānikamapyanumānanirūpitaṃ pradhānamapyekeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate / kāṭhake hi paṭhyate / "mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; iti / tatra ya eva, yannāmāno, yatkramakā(mā)śca, mahadavyaktapuruṣāḥ smṛti(pra)siddhāsta eveha pratyabhijñāyante / tatrāvyaktamiti rūḍhiyogābhyāṃ pradhānamucyate / evaṃ tasya śabdavatvādaśabdatvamanupapannamiti cet / naitadevam / na hyetatkāṭhakavākyaṃ pradhānaparamiti / atra pṛcchāmaḥ / kimatra kāṭhakagatāvyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyate kiṃvā kutrāpi kenāpi śabdena nocyata iti / ādyasyottaram / atra kāṭhake (vākye) avyaktaśabdavācyataiva pradhānasya niṣidhyata iti nopapannam / tanmātreṇāśabdatvāsiddheḥ / dvitīye 'pi kiṃ paramamukhyayā vṛttyā uta śabdavācyataiva niṣidhyate / ādye tanmātramanumatameva / sarvathā śabdavācyataivātra pradhānasya niṣidhyata iti dvitīyastu nopapadyate / kuta ityata āha sarveti // sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ग्रहात् प्रधानस्येति शेषः । वेदे तावदाथर्वणिकाः पठन्ति"विकारजननीमज्ञामष्टरूपामजां ध्रुवाम् । ध्यायते ऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेर्यते पुनःऽ; इत्यादि । इतिहासपुराणे तूदाहरिष्यमाणे द्रष्टव्ये । ननूक्तमत्र न ह्यत्र स्मृतिप्रसिद्धं कारणं त्रिगुणं प्रधानमुच्यते । तेन यद्यदुदाह्रियते तत्तद्विप्रतिपन्नमेव, इत्यतः त्रिगुणत्वादिलक्षणोपेतप्रधानप्रतिपादकं इतिहासवाक्यं पठति सत्त्वमिति ॥ सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्

saṅgrahāt pradhānasyeti śeṣaḥ / vede tāvadātharvaṇikāḥ paṭhanti"vikārajananīmajñāmaṣṭarūpāmajāṃ dhruvām / dhyāyate 'dhyāsitā tena tanyate preryate punaḥ'; ityādi / itihāsapurāṇe tūdāhariṣyamāṇe draṣṭavye / nanūktamatra na hyatra smṛtiprasiddhaṃ kāraṇaṃ triguṇaṃ pradhānamucyate / tena yadyadudāhriyate tattadvipratipannameva, ityataḥ triguṇatvādilakṣaṇopetapradhānapratipādakaṃ itihāsavākyaṃ paṭhati sattvamiti // sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ / nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवाक्यरूपेण ॥। आदिपदेन"भूमिरापो ऽनलो वायुःऽ; इत्यादेर्ग्रहणम् । इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्येन त्रिगुणत्वादिना रूपेणोपेतस्य प्रधानस्य सङ्ग्रहादिति सम्बन्धः । *४,२३४* किञ्च"अव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इत्यव्यक्तशब्दवाच्यं न चेत्प्रधानं तर्हि तद्वाच्यं वाच्यम् । *४,२३५* नन्वत्र सूत्रकृतैवोक्तं"शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेःऽ; इति,"आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव चऽ; इति प्राग्यच्छरीरं रथरूपकतया विन्यस्तं तदत्राव्यक्तशब्देन गृह्यते, प्रकरणात्परिशेषाच्चेति । नैव सूत्रकृदाह । तथात्वे हि रूपकविन्यस्तशरीरगृहीतेरित्यवक्ष्यत् । अस्तु वा कथञ्चिद्विशेषणस्य परनिपातः । इदं तु वक्तव्यम् । कथमव्यक्तशब्देन शरीरमुच्यत इति । न ह्येषा रूढिः । नापि योगः सम्भवति । शरीरस्य व्यक्तत्वात् । ननु परिहृतमेतत्सूत्रकारेण(कृता)"सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्ऽ; इति । यद्यपीदं शरीरं व्यक्तम्, तथाप्यस्य यन्मूलमुपादानकारणं तेजो ऽबन्नलक्षणं भूतसूक्ष्मं तत्तावदव्यक्तम् । अनादेस्तस्य सूक्ष्मस्याव्यक्तता ऽर्हत्वात् । कार्यकारणशब्दाश्च सङ्कीर्यन्ते । "गोभिः श्रीणीत मत्सरम्ऽ; इति यथेति । अत्र वक्तव्यम् । किमनेनोक्तं भवतीति । किं शरीरमेवात्रोच्यते, अव्यक्तशब्दस्तत्रोपचरितः, शरीरमूलापादानस्य तेजो ऽबन्नात्मकस्य भूतसूक्ष्मस्यानादेरव्यक्तत्वादिति, किंवा भूतसूक्ष्ममेवाव्यक्तश(ब्दवाच्यं)ब्दम्, शरीरशब्दस्तु तत्रोपचरितः, शरीरस्य तत्कार्यत्वादिति । पक्षद्वये ऽपि दोषमाह यत्रेति ॥ तेजो ऽबन्नात्मकं वापि यद्युपादानमिष्यते

ityādivākyarūpeṇa ... ādipadena"bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ'; ityādergrahaṇam / ityādivākyapratipādyena triguṇatvādinā rūpeṇopetasya pradhānasya saṅgrahāditi sambandhaḥ / *4,234* kiñca"avyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; ityavyaktaśabdavācyaṃ na cetpradhānaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam / *4,235* nanvatra sūtrakṛtaivoktaṃ"śarīrarūpakavinyastagṛhīteḥ'; iti,"ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca'; iti prāgyaccharīraṃ ratharūpakatayā vinyastaṃ tadatrāvyaktaśabdena gṛhyate, prakaraṇātpariśeṣācceti / naiva sūtrakṛdāha / tathātve hi rūpakavinyastaśarīragṛhīterityavakṣyat / astu vā kathañcidviśeṣaṇasya paranipātaḥ / idaṃ tu vaktavyam / kathamavyaktaśabdena śarīramucyata iti / na hyeṣā rūḍhiḥ / nāpi yogaḥ sambhavati / śarīrasya vyaktatvāt / nanu parihṛtametatsūtrakāreṇa(kṛtā)"sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt'; iti / yadyapīdaṃ śarīraṃ vyaktam, tathāpyasya yanmūlamupādānakāraṇaṃ tejo 'bannalakṣaṇaṃ bhūtasūkṣmaṃ tattāvadavyaktam / anādestasya sūkṣmasyāvyaktatā 'rhatvāt / kāryakāraṇaśabdāśca saṅkīryante / "gobhiḥ śrīṇīta matsaram'; iti yatheti / atra vaktavyam / kimanenoktaṃ bhavatīti / kiṃ śarīramevātrocyate, avyaktaśabdastatropacaritaḥ, śarīramūlāpādānasya tejo 'bannātmakasya bhūtasūkṣmasyānāderavyaktatvāditi, kiṃvā bhūtasūkṣmamevāvyaktaśa(bdavācyaṃ)bdam, śarīraśabdastu tatropacaritaḥ, śarīrasya tatkāryatvāditi / pakṣadvaye 'pi doṣamāha yatreti // tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते यद्यत्र मन्त्रे परिणामि जडं तेजोबन्नलक्षणं प्रतिपाद्यमङ्गीक्रियते । तर्ह्यजामेकामिति श्रुतिरेतां प्रकृतिं प्राहेति पक्षो यदा तदा को दोषो ऽस्ति । न को ऽपीति । *४,२४६* ननु कथं नास्ति । ईक्षतेर्नाशब्दमित्युक्ताशब्दतासिद्धेर्विद्यमानत्वादिति चेत् (न) तस्यास्माभिरन्यथाव्याख्यातत्वादित्याशयेनोक्तम् सर्वथेति ॥ ॥। सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि

anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite yadyatra mantre pariṇāmi jaḍaṃ tejobannalakṣaṇaṃ pratipādyamaṅgīkriyate / tarhyajāmekāmiti śrutiretāṃ prakṛtiṃ prāheti pakṣo yadā tadā ko doṣo 'sti / na ko 'pīti / *4,246* nanu kathaṃ nāsti / īkṣaternāśabdamityuktāśabdatāsiddhervidyamānatvāditi cet (na) tasyāsmābhiranyathāvyākhyātatvādityāśayenoktam sarvatheti // ... sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्कारणत्वेन खल्वत्राजा प्रतीयते । सा ब्रह्मवादिना ब्रह्मतया समर्थनीया । तेजो ऽबन्नात्म(क)तया तु समर्थने प्रधानरूपापि कुतो नाङ्गीकरणीया । लक्षणातिव्याप्तेस्तुल्यत्वादिति । तेजो ऽबन्नान्यपि परमेश्वराधीनानि । अतो तत्रातिव्याप्तिरिति न चेत् । एवं तर्हि किं मन्त्रस्य प्रकृतिपरत्वनिराकरणेन । किन्तु प्रकृतिपरत्वमङ्गीकृत्यैव"यो योनिमधितिष्ठत्येकःऽ; इत्यादिवाक्यबलेनेश्वराधीनत्वमेवोपपादनीयम् । *४,२४७* किञ्च तेजो ऽबन्नादिषु न तावदजाशब्दो रूढः । नापि यौगिकः । तत्तेजो ऽसृजतेत्यादिश्रुतेरजननासम्भवात् । नच स्त्रीलिङ्गत्वमुपपद्यते । नाप्येकवचनम् । त्रिवृत्करणादिति चेन्न । अथ मन्येत तेजो ऽबन्नापादानं जडमनादिद्रव्यं किमप्येकमस्ति । तत्कार्यत्वादुपचारादजादिशब्दोपपत्तिरिति । तर्हि तदेवात्र प्रतिपाद्यमस्तु, शब्दानां मुख्यवृत्तिलाभात् । अस्त्विति चेत्तर्हि प्रकृतिरत्र प्रतिपाद्येति वदता पूर्वपक्षिणा किमपराद्धम् । तल्लक्षणत्वात्प्रकृतेः । नाममात्रे विवादायोगाच्च, तदिदमुक्तमजामेकामिति । *४,२४९* नन्वत्रोत्तरमुक्तं कल्पनोपदेशादिति । यथा (हि) मधुविद्यादावादित्यादीनां मध्वादित्वेन कल्पना क्रियते, एवमत्रापि तेजो ऽबन्नानामजादिकल्पनोपदेशादविरोध इति । एतदयुक्तम् । कल्पनायाः प्रयोजनाभावात् । नहीदं पामर(जन)मनोरञ्जनार्थं काव्यम् । अत एव दृष्टान्तो ऽपि निरस्तः । कश्चिज्ज्योतिरुपक्रमेत्येतदन्यथा व्याचष्टे । ज्योतिर्ब्रह्म । तदुपक्रमा तत्कारणैवेयमजा न स्वतन्त्रेति । तस्य प्रथमसूत्रं व्यर्थम् । अनेनैव चरितार्थत्वात् । किञ्च तदधीनत्वादि(त्यने)नैव प्रधानस्य ज्योतिरुपक्रमत्वं प्रतिपादितम् । प्रतिपादनीयं च साङ्खयपरीक्षायामपि । अस्याः श्रुतेः प्रधानपरत्वे(ऽपि) न दोष इत्ययुक्तं"तत्तु समन्वयात्ऽ; इत्यवधारणानुपपत्तेरिति चेत् न, तेजो ऽबन्नपरत्वे ऽपि तदनिस्तारात् । *४,३५४* अस्तु परस्यैवम् । भवतां तु कथं न दोष इत्यत आह अस्माकमिति ॥ अस्माकं परममुख्यार्थो भगवानेक एव तु । मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते

jagatkāraṇatvena khalvatrājā pratīyate / sā brahmavādinā brahmatayā samarthanīyā / tejo 'bannātma(ka)tayā tu samarthane pradhānarūpāpi kuto nāṅgīkaraṇīyā / lakṣaṇātivyāptestulyatvāditi / tejo 'bannānyapi parameśvarādhīnāni / ato tatrātivyāptiriti na cet / evaṃ tarhi kiṃ mantrasya prakṛtiparatvanirākaraṇena / kintu prakṛtiparatvamaṅgīkṛtyaiva"yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādivākyabaleneśvarādhīnatvamevopapādanīyam / *4,247* kiñca tejo 'bannādiṣu na tāvadajāśabdo rūḍhaḥ / nāpi yaugikaḥ / tattejo 'sṛjatetyādiśruterajananāsambhavāt / naca strīliṅgatvamupapadyate / nāpyekavacanam / trivṛtkaraṇāditi cenna / atha manyeta tejo 'bannāpādānaṃ jaḍamanādidravyaṃ kimapyekamasti / tatkāryatvādupacārādajādiśabdopapattiriti / tarhi tadevātra pratipādyamastu, śabdānāṃ mukhyavṛttilābhāt / astviti cettarhi prakṛtiratra pratipādyeti vadatā pūrvapakṣiṇā kimaparāddham / tallakṣaṇatvātprakṛteḥ / nāmamātre vivādāyogācca, tadidamuktamajāmekāmiti / *4,249* nanvatrottaramuktaṃ kalpanopadeśāditi / yathā (hi) madhuvidyādāvādityādīnāṃ madhvāditvena kalpanā kriyate, evamatrāpi tejo 'bannānāmajādikalpanopadeśādavirodha iti / etadayuktam / kalpanāyāḥ prayojanābhāvāt / nahīdaṃ pāmara(jana)manorañjanārthaṃ kāvyam / ata eva dṛṣṭānto 'pi nirastaḥ / kaścijjyotirupakrametyetadanyathā vyācaṣṭe / jyotirbrahma / tadupakramā tatkāraṇaiveyamajā na svatantreti / tasya prathamasūtraṃ vyartham / anenaiva caritārthatvāt / kiñca tadadhīnatvādi(tyane)naiva pradhānasya jyotirupakramatvaṃ pratipāditam / pratipādanīyaṃ ca sāṅkhayaparīkṣāyāmapi / asyāḥ śruteḥ pradhānaparatve('pi) na doṣa ityayuktaṃ"tattu samanvayāt'; ityavadhāraṇānupapatteriti cet na, tejo 'bannaparatve 'pi tadanistārāt / *4,354* astu parasyaivam / bhavatāṃ tu kathaṃ na doṣa ityata āha asmākamiti // asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu / mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामपि शब्दानां गौण्याद्यं तदयोगतः

sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माकं तु मते तत्तु समन्वयादित्यवधारणस्यायमर्थः सर्वेषामपि शब्दानां भगवानेक एव परममुख्यार्थो नान्य इति । अतो रूढं, यस्य शब्दस्य यदर्थतया प्रसिद्धं, तदपि सर्वं तन्मुख्यार्थमात्रतयाभ्युपगम्यते । मुख्यायोगे गौणाद्यपि । एवं चाजादिशब्दाः परममुख्यया वृत्त्या परब्रह्मपरा मुख्यमात्रतया प्रधानस्यापि प्रतिपादका इत्यङ्गीकारे कानुपपत्तिरिति । नन्वेवं तर्हि सौत्रमवधारणं किमिति परममुख्यार्थान्तरव्यावृत्त्यर्थं व्याख्यायते । वाच्यान्तरमात्रव्यावृत्त्यर्थं कुतो न व्याख्यातव्यम् । न चोक्तप्रयोजनानुपपत्तिः । अमुख्यया वृत्त्या सङ्केतमात्रेण वा तदुपपत्तेरिति चेन्न । सूत्रकारेणैव ग्रन्थान्तरे वैदिकानां शब्दानामुक्तविधानेकार्थत्वस्याभ्युपगतत्वादित्याह अर्थद्वयमिति ॥ तदेव पठति कार्याणामिति ॥ कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् । योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः

asmākaṃ tu mate tattu samanvayādityavadhāraṇasyāyamarthaḥ sarveṣāmapi śabdānāṃ bhagavāneka eva paramamukhyārtho nānya iti / ato rūḍhaṃ, yasya śabdasya yadarthatayā prasiddhaṃ, tadapi sarvaṃ tanmukhyārthamātratayābhyupagamyate / mukhyāyoge gauṇādyapi / evaṃ cājādiśabdāḥ paramamukhyayā vṛttyā parabrahmaparā mukhyamātratayā pradhānasyāpi pratipādakā ityaṅgīkāre kānupapattiriti / nanvevaṃ tarhi sautramavadhāraṇaṃ kimiti paramamukhyārthāntaravyāvṛttyarthaṃ vyākhyāyate / vācyāntaramātravyāvṛttyarthaṃ kuto na vyākhyātavyam / na coktaprayojanānupapattiḥ / amukhyayā vṛttyā saṅketamātreṇa vā tadupapatteriti cenna / sūtrakāreṇaiva granthāntare vaidikānāṃ śabdānāmuktavidhānekārthatvasyābhyupagatatvādityāha arthadvayamiti // tadeva paṭhati kāryāṇāmiti // kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam / yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ॥।

iti ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं स्वीकारस्येति शेषः । सा विपरीतप्रमा । स स्वीकारकारणत्वेनोक्तो ऽपि पूर्वारोहः, व्यर्थः, स्वीकारकारणं न भवति । भ्रमो यथेति । प्रसिद्धशुक्तिरजतादिविपर्ययो यथेत्यर्थः । यद्वा । अजादिपदानि द्वयर्थानि बाधकविधुरायां बुद्धौ तथा रूढत्वादिति प्रतिज्ञाहेतू कथितौ । अनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिमाचष्टे । तत्र पूर्वार्धे यथा स्तम्भादिप्रत्यय इति दृष्टान्तोक्तिरपि द्रष्टव्या । नन्वत्राजायाः कारणत्वमुच्यते । तच्च ब्रह्मलक्षणत्वेनोक्तमित्यतो बाधकाद् बुद्धावारूढमपि प्रधानं त्याज्यमिति चेन्न । निमित्तमात्रत्वस्य ब्रह्मलक्षणत्वेन जगदुपादानत्वस्य प्रधाने ऽपि सत्त्वादय तदर्थत्वोपपत्तेरित्याशयवानुपसंहरति अत इति ॥ अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः

kāraṇaṃ svīkārasyeti śeṣaḥ / sā viparītapramā / sa svīkārakāraṇatvenokto 'pi pūrvārohaḥ, vyarthaḥ, svīkārakāraṇaṃ na bhavati / bhramo yatheti / prasiddhaśuktirajatādiviparyayo yathetyarthaḥ / yadvā / ajādipadāni dvayarthāni bādhakavidhurāyāṃ buddhau tathā rūḍhatvāditi pratijñāhetū kathitau / anenānvayavyatirekābhyāṃ vyāptimācaṣṭe / tatra pūrvārdhe yathā stambhādipratyaya iti dṛṣṭāntoktirapi draṣṭavyā / nanvatrājāyāḥ kāraṇatvamucyate / tacca brahmalakṣaṇatvenoktamityato bādhakād buddhāvārūḍhamapi pradhānaṃ tyājyamiti cenna / nimittamātratvasya brahmalakṣaṇatvena jagadupādānatvasya pradhāne 'pi sattvādaya tadarthatvopapatterityāśayavānupasaṃharati ata iti // ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्खयोपसङ्ग्रहात्ऽ; इत्येतदपि प्रधानस्याश(शा)ब्दत्वप्रतिपादनार्थतया वयाचक्षते (शांभा) । तथाहि । "यस्मिन्पञ्चपञ्चजना इति पञ्चसङ्खयाविषयापरा पञ्चसङ्खया श्रूयते । पञ्चशब्दद्वयदशर्नात् । न एते पञ्चपञ्चकाः पञ्चविंशतिः सम्पद्यते । तथाच श्रुतिप्रसिद्धया पञ्चविंशतिसङ्खयया तेषां स्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसङ्ग्रहात्प्राप्तं श्रुतिमत्त्वं प्रधानादीनां इत्यत्रोच्यते । न सङ्खयोपसङ्ग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वप्रतयाशा कर्तव्या । कस्मात् । नानाभावात् । नाना ह्येतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि नैषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मो ऽस्ति । येन पञ्चविंशतेरन्तराले पञ्च पञ्च सङ्खया निवेशेरन् । न ह्येकं निबन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः सङ्खया निविशन्ते । अतिरेकाच्च । अतिरेको हि भवत्यात्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसङ्खयायाः । आत्मनो हि पञ्चविंशतावन्तर्भावे यस्मिन्नित्यधिकरणत्वोक्तिविरोधः । आकाशस्यापि पृथगुक्तिविरोधः । किं पञ्चविंशतितत्त्वप्रक्रिया सर्वथाप्रामाणिकीत्यभिप्रायः । उतैतद्वाक्यं तत्परं न भवतीति । पक्षद्वयमप्यनुपपन्नमित्याह यत्तदिति ॥ *४,२६२* यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत्

saṅkhayopasaṅgrahāt'; ityetadapi pradhānasyāśa(śā)bdatvapratipādanārthatayā vayācakṣate (śāṃ.bhā) / tathāhi / "yasminpañcapañcajanā iti pañcasaṅkhayāviṣayāparā pañcasaṅkhayā śrūyate / pañcaśabdadvayadaśarnāt / na ete pañcapañcakāḥ pañcaviṃśatiḥ sampadyate / tathāca śrutiprasiddhayā pañcaviṃśatisaṅkhayayā teṣāṃ smṛtiprasiddhānāṃ pañcaviṃśatitattvānāmupasaṅgrahātprāptaṃ śrutimattvaṃ pradhānādīnāṃ ityatrocyate / na saṅkhayopasaṅgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvapratayāśā kartavyā / kasmāt / nānābhāvāt / nānā hyetāni pañcaviṃśatitattvāni naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇo dharmo 'sti / yena pañcaviṃśaterantarāle pañca pañca saṅkhayā niveśeran / na hyekaṃ nibandhanamantareṇa nānābhūteṣu dvitvādikāḥ saṅkhayā niviśante / atirekācca / atireko hi bhavatyātmākāśābhyāṃ pañcaviṃśatisaṅkhayāyāḥ / ātmano hi pañcaviṃśatāvantarbhāve yasminnityadhikaraṇatvoktivirodhaḥ / ākāśasyāpi pṛthaguktivirodhaḥ / kiṃ pañcaviṃśatitattvaprakriyā sarvathāprāmāṇikītyabhiprāyaḥ / utaitadvākyaṃ tatparaṃ na bhavatīti / pakṣadvayamapyanupapannamityāha yattaditi // *4,262* yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदसात्मकं कार्यकारणात्मकम् । अविशेषत्वादकार्यत्वात्प्रधानं विशेषवत्त्वात्कार्यत्वात्प्रकृतिं प्राहुः । विशेषवदित्यस्य विवरणम् पञ्चभिरिति ॥ पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः

sadasātmakaṃ kāryakāraṇātmakam / aviśeṣatvādakāryatvātpradhānaṃ viśeṣavattvātkāryatvātprakṛtiṃ prāhuḥ / viśeṣavadityasya vivaraṇam pañcabhiriti // pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā / etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः तथा सति पुंलिङ्गानुपपत्तेरित्यलम् । कारणत्वेनेत्यादिसूत्राणामपव्याख्यानं स्फुटदूषणमिति न दूषितम् । *४,२८३* प्रकृतिश्चेत्येतद(त्य)धिकरणं ब्रह्मणो जगदुपादानताप्रतिपादनार्थमिति व्याचक्षते । तथाहि । जन्माद्यस्य यत इति जगत्कारणं ब्रह्मेत्युक्तम् । तत्र संशयः किमुपादानत्वेनोत निमित्तत्वेनेति । "स ईक्षांचक्रे स प्राणमसृजतऽ; इतीक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणादिना केवलं निमित्तत्वेनैवेति प्राप्ते ऽभिधीयते"प्रकृतिश्च पतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्ऽ; । न केवलं निमित्तकारणमेव ब्रह्म । किन्तु प्रकृतिः उपादानं च । कुतः, प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । एवं हि प्रतिज्ञादृष्टान्तौ नोपरुध्येते । "येनाश्रुतं श्रुतं भवतिऽ; इति ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् । तच्चोपादानत्व एवोपपद्यते । कार्यस्योपादानाव्यतिरेकात् । नहि निमित्तकारणाव्यतिरेकः कार्यस्यास्ति । तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदर्शनात् । दृष्टान्ताश्च"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेनऽ; इत्यादय उपादानगोचरा आम्नायन्ते । "यतो वा इमानि भूतानिऽ; इति पञ्चमी चोपादानत्वं गमयतीति । जनिकर्तुः प्रकृतिरिति विशेषस्मरणात् । "अभिध्योपदेशाच्चऽ"सो ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयऽ; इत्यभिधानपूर्वकबुहभवनोपदेशाच्च निमित्तत्वमुपादानत्वं च गम्यते । "साक्षाच्चोभयाम्नानात्ऽ; । इतश्चोपादानं ब्रह्म । "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्तिऽ; इति साक्षाद्ब्रह्मैव कारणमुपादायोभयोः प्रभवप्रलययोराम्नानात् । यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च लीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् । यथा व्रीह्यादीनां पृथिवी(ति) । प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः । "आत्मकृतेः परिणामात्ऽ; तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यात्मनः कर्मत्वकर्तृत्वश्रवणा(व्यपदेशा)च्चोपादनं ब्रह्म । कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य क्रियमाणत्वम् । परिणामात् । पूर्वसिद्धो ऽप्यात्मा विकारात्मना विशेषेणात्मानं परिणामयामासेति ह्युपपन्नम् । परिणामादिति वा पृथक् सूत्रम् । सच्च त्यच्चाभवदित्यादिना ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्नायते । अतश्चोपादानं ब्रह्म । "योनिश्च हि गीयते । ऽ"यद्भूतयोनिम्ऽ; इति योनिश्च ब्रह्म गीयते । योनिशब्दश्चोपादानवचनः समधिगतो लोके । अतश्चोपादानं ब्रह्मेति । *४,२८४* तदेतन्निराकरोति नचेति ॥ नच प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते

iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ tathā sati puṃliṅgānupapatterityalam / kāraṇatvenetyādisūtrāṇāmapavyākhyānaṃ sphuṭadūṣaṇamiti na dūṣitam / *4,283* prakṛtiścetyetada(tya)dhikaraṇaṃ brahmaṇo jagadupādānatāpratipādanārthamiti vyācakṣate / tathāhi / janmādyasya yata iti jagatkāraṇaṃ brahmetyuktam / tatra saṃśayaḥ kimupādānatvenota nimittatveneti / "sa īkṣāṃcakre sa prāṇamasṛjata'; itīkṣāpūrvakakartṛtvaśravaṇādinā kevalaṃ nimittatvenaiveti prāpte 'bhidhīyate"prakṛtiśca patijñādṛṣṭāntānuparodhāt'; / na kevalaṃ nimittakāraṇameva brahma / kintu prakṛtiḥ upādānaṃ ca / kutaḥ, pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt / evaṃ hi pratijñādṛṣṭāntau noparudhyete / "yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati'; iti brahmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam / taccopādānatva evopapadyate / kāryasyopādānāvyatirekāt / nahi nimittakāraṇāvyatirekaḥ kāryasyāsti / takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt / dṛṣṭāntāśca"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena'; ityādaya upādānagocarā āmnāyante / "yato vā imāni bhūtāni'; iti pañcamī copādānatvaṃ gamayatīti / janikartuḥ prakṛtiriti viśeṣasmaraṇāt / "abhidhyopadeśācca'"so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya'; ityabhidhānapūrvakabuhabhavanopadeśācca nimittatvamupādānatvaṃ ca gamyate / "sākṣāccobhayāmnānāt'; / itaścopādānaṃ brahma / "sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ākāśaṃ pratyastaṃ yanti'; iti sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhayoḥ prabhavapralayayorāmnānāt / yaddhi yasmātprabhavati yasmiṃśca līyate tattasyopādānaṃ prasiddham / yathā vrīhyādīnāṃ pṛthivī(ti) / pratyastamayaśca nopādānādanyatra kāryasya dṛṣṭaḥ / "ātmakṛteḥ pariṇāmāt'; tadātmānaṃ svayamakurutetyātmanaḥ karmatvakartṛtvaśravaṇā(vyapadeśā)ccopādanaṃ brahma / kathaṃ punaḥ pūrvasiddhasya kriyamāṇatvam / pariṇāmāt / pūrvasiddho 'pyātmā vikārātmanā viśeṣeṇātmānaṃ pariṇāmayāmāseti hyupapannam / pariṇāmāditi vā pṛthak sūtram / sacca tyaccābhavadityādinā brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate / ataścopādānaṃ brahma / "yoniśca hi gīyate / '"yadbhūtayonim'; iti yoniśca brahma gīyate / yoniśabdaścopādānavacanaḥ samadhigato loke / ataścopādānaṃ brahmeti / *4,284* tadetannirākaroti naceti // naca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतो नोच्यत इति चेत् । प्रमाणान्तराविरुद्धो हि सूत्रार्थो वर्णनीयः । उपादानत्वं च ब्रह्मणः श्रुत्यादिविरुद्धम् । परिणामिकारणं ह्युपादानमुच्यते । यथा घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादि । ब्रह्मणश्च स्वरूपान्तरापत्तिलक्षणो विकारापरपर्यायः परिणामो निषिद्धयते श्रुत्यादाविति कथं सूत्रार्थतया वक्तुं शक्यत इत्याह अविकार इति ॥ *४,२८९* अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः । सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः

kuto nocyata iti cet / pramāṇāntarāviruddho hi sūtrārtho varṇanīyaḥ / upādānatvaṃ ca brahmaṇaḥ śrutyādiviruddham / pariṇāmikāraṇaṃ hyupādānamucyate / yathā ghaṭarucakādīnāṃ mṛtsuvarṇādi / brahmaṇaśca svarūpāntarāpattilakṣaṇo vikārāparaparyāyaḥ pariṇāmo niṣiddhayate śrutyādāviti kathaṃ sūtrārthatayā vaktuṃ śakyata ityāha avikāra iti // *4,289* avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ / sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकारो ऽक्षरः शुद्धो निरातङ्को ऽजरो ऽमरः । अविश्वो विश्वकर्ताजो यः परः सो ऽभिधीयते

nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ / aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः

nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam / brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिपुराणोक्तया न विकारी जनार्दनः सदाशब्दद्वयस्याविकारः शुद्ध इत्याभ्यां सम्बन्धः । विकारो द्वेधा भवति । धर्मिणो धर्मस्य चेति । तत्राविकारःसदेत्याद्यस्य निषेधः । सदैकरूपेति द्वितीयस्य । एकरूपे निर्विकारे विज्ञानबले यस्यासौ तथोक्तः । उपमाविषय औपम्यम् । न औपम्यम् अनौपम्यम् । एकरसं स्वगतभेदवर्जितम् । प्रधानानन्दात्मकं वा । न विकारीति गम्यत इति शेषः । *४,२९०* युक्तिविरुद्धं च ब्रह्मणो विकारित्वमिति वक्तुं विकारप्रकारांस्तावदाह पराधीनेति ॥ पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः

iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ sadāśabdadvayasyāvikāraḥ śuddha ityābhyāṃ sambandhaḥ / vikāro dvedhā bhavati / dharmiṇo dharmasya ceti / tatrāvikāraḥsadetyādyasya niṣedhaḥ / sadaikarūpeti dvitīyasya / ekarūpe nirvikāre vijñānabale yasyāsau tathoktaḥ / upamāviṣaya aupamyam / na aupamyam anaupamyam / ekarasaṃ svagatabhedavarjitam / pradhānānandātmakaṃ vā / na vikārīti gamyata iti śeṣaḥ / *4,290* yuktiviruddhaṃ ca brahmaṇo vikāritvamiti vaktuṃ vikāraprakārāṃstāvadāha parādhīneti // parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरादिवद् विकारः स्यान् ॥। विकारस्तावद् द्विविधो भवति । विशेषाप्तिर्विशेषिपरिवतर्(वृत्ति)श्चेति । तत्र विशेषाप्तिर्नाम धर्मिणस्तदवस्थ्ये सति धर्ममात्रपरिवृत्तिः । विशेषिपरिवर्तवृत्तिस्तु धर्मिस्वरपूस्यैव परिणामः । द्विविधो ऽप्ययं पराधीनो भवति । प्रत्येकं च द्वेधा । अनिवर्त्यो ऽन्यथाभावो निवर्त्यश्चेति । अत्रैकैकप्रकारानुक्तिः स्फुटत्वादिति ज्ञातव्यम् । अन्यथा वाक्यस्यासामञ्जस्यं स्यात् । क्षीरादिवदिति चतुर्णामुदाहरणम् । क्षीरादीनामिव दधित्वाद्यापत्तिरित्यर्थः । *४,२९२* तत्रानिवर्त्यविशेषाप्तिर्यथा । श्यामस्य फलस्य पीतत्वापत्तिः । तत्र हि धर्मिणस्तादवस्थ्यं पीतत्वे ऽपि फलव्यवहारानिवृत्तेः । केवलं श्यामत्वापगमेन पीतत्वमुत्पन्नं सौरातपादिवशान्न निर्निमित्तम् । नच पुनर्निवर्तते । निवर्त्यविशेषाप्तिर्यथा । कुण्डलाद्याकारस्य सुवर्णस्य कटकादित्वापत्तिः । अत्रापि हि धर्मिणस्तादवस्थ्यम् । कटक(कादि०त्वापन्ने ऽपि सुवर्णव्यवहारदर्शनात् । परं कुण्डलत्वापायेन स्वर्णकाराद्यधीनकटकभावो जातः । निवर्त्यश्चासौ । पुनः कुण्डलीकर्तुं शक्यत्वात् । *४,२९३* अनिवर्त्यो विशेषिपरिवर्तो यथा । क्षीरस्य दधिभावः । अत्र हि न धमिर्णस्तादवस्थ्यम् । दधित्वापत्तौ क्षीरव्यवहारानुपलम्भात् । किन्तु धर्मिभूतं क्षीरमेव आतञ्चनादिवशाद्दधिभूतम् । नच दधिभावनिवृत्त्या क्षीरं भवति । निवर्त्यो धर्मिपरिवर्तो यथा । शुल्बस्य तारत्वम् । अत्रापि न धर्मिणस्तादवस्थ्यज्ञ् । तारतायां शुल्बव्यवहारानुपलब्धेः । किं नामौषध्य(धा)धीनतया शुल्बमेव तारं संवृत्तम् । प्रबलौषधिबलात्तारतानिवृत्त्या शुल्बं च सम्पद्यते । नच पञ्चमी विधा दृष्टा, (सम्भाविता) श्रुता वेति । *४,२९४* किमतो यद्येवंभूतो विकार इत्यत आह नैवेति ॥ ॥। नैव स स्याद्धरेः क्वचित् दुःखादिमत्त्वमनिष्यम्, नतु तद्रूपतेत्यभिप्राय इति चेन्न, तथा सति सुखरूपस्येष्टत्वमपि न स्यात् । ततश्च न मोक्षाय प्रवर्तेत । *४,२९६* किञ्च ब्रह्मणो ऽनर्थाभावे कस्या(यम)नर्थ इति वक्तव्यम् । जीवस्य चेति चेत् । स किं ब्रह्मणो भिन्नो ऽभिन्नो वा । नाद्यः । अपसिद्धान्तात् । द्वितीये कथं ब्रह्मणो नानर्थः । भिन्नाभिन्न इति चेत्(न) अभेदेनानर्थप्रसङ्गात् । निराकरिष्यते चायं पक्षः"अत एव चोपम्ऽ; इति । अपिच, चेतनस्यापि विक्रिया दृष्टादृष्टकारणायत्ता दृष्टेति कथं ब्रह्मणः स्वेच्छामात्रेण स्यात् । सर्वशक्तित्वादिति चेत्(न) अनर्थीभवतः सर्वशक्तित्वानुपपत्तेः । न तर्कावसेयं ब्रह्म येन दृष्टान्तानुगुण्यवैगुण्यचिन्तात्रोपयुज्यते । किं नाम श्रुतिमात्रसिद्धम् । श्रुतिश्चान्यानपेक्षमेव प्रपञ्चा(त)पत्तिमाचष्ट इति चेन्न । तथा सति विचारशास्नानवतारप्रसङ्गात् । युक्तश्चायं तर्कागोचरत्ववादो यत्र श्रुतीनामविगानं स्यात् । न चैवमत्रेत्युक्तम् । अतो न सामान्यतो विकारित्वं ब्रह्मणो युज्यते । नापि विशेषतः । *४,२९८* तथाहि । न तावदप्रच्युतस्वरूपस्यैव ब्रह्मणो ऽयमाकारपरिणामः प्रपञ्च इति युक्तम् । अस्थूलत्वादिश्रुतिविरोधात् । स्वरूपापेक्षया तदुपपत्तिरिति चेत् (न) स्वरूप एव स्थूलत्वादिजननात् । नहि कुण्डलत्वानपगमेन कटकत्वं सुवर्णस्य भवति । स्वभावापेक्षयास्त्विति चेन्न । कालभेदेन स्थूलत्वादिभावाभाववतः"अयं स्वभावः, अयं (न) त्वस्वभावःऽ; इति विवेकायोगात् । नहि ब्रह्मणः कारणान्तरात्प्रपचतापत्तिं मन्यसे येन सा न स्वभावः स्यात् । प्रपञ्चकारतायाश्चानिवर्त्यत्वे प्रलयश्रुतिव्याकोपः स्यात् । निष्प्रपञ्चब्रह्मभावापत्तिलक्षणमोक्षाभावप्रसङ्गश्च । एकदेशपरिणामस्तु निराकरिष्यते । नापि स्वरूपप्रच्युत्या प्रपञ्चरूपताऽपत्तिः स्थितिसमये ब्रह्माभावप्रसङ्गेन ब्रह्मज्ञानस्य निरालम्बनत्वापातात् । तस्याश्चानिवर्त्यत्वे न कदापि ब्रह्मणो ऽस्तित्वमित्येषा दिक् । *४,३०२* अत्र कश्चित् अन्धानुगतान्ध इव प्रकृतिश्चेत्यादीनि सूत्राणि ब्रह्मणो जगदुपादानताप्रतिपादकतया व्याख्यायोक्तदूषणगणाद्भीतः सूत्रतात्पर्यमाह"परमसूक्ष्माचिद्रूपप्रधानशरीरं ब्रह्म"यो ऽव्यक्ते तिष्ठन्यस्याव्यक्तं शरीरम्ऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । तथाच ब्रह्माधिष्ठितं ब्रह्मात्मकं प्रधानं जगदुपादानमिति ब्रह्मैव जगदुपादानतया(ऽङ्गीक्रि)गीयते । अतो नोक्तदोषःऽऽ; इति । तं प्रत्याह उपादानत्वमेवेति ॥ अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतेष्यते

kṣīrādivad vikāraḥ syān ... vikārastāvad dvividho bhavati / viśeṣāptirviśeṣiparivatar(vṛtti)śceti / tatra viśeṣāptirnāma dharmiṇastadavasthye sati dharmamātraparivṛttiḥ / viśeṣiparivartavṛttistu dharmisvarapūsyaiva pariṇāmaḥ / dvividho 'pyayaṃ parādhīno bhavati / pratyekaṃ ca dvedhā / anivartyo 'nyathābhāvo nivartyaśceti / atraikaikaprakārānuktiḥ sphuṭatvāditi jñātavyam / anyathā vākyasyāsāmañjasyaṃ syāt / kṣīrādivaditi caturṇāmudāharaṇam / kṣīrādīnāmiva dadhitvādyāpattirityarthaḥ / *4,292* tatrānivartyaviśeṣāptiryathā / śyāmasya phalasya pītatvāpattiḥ / tatra hi dharmiṇastādavasthyaṃ pītatve 'pi phalavyavahārānivṛtteḥ / kevalaṃ śyāmatvāpagamena pītatvamutpannaṃ saurātapādivaśānna nirnimittam / naca punarnivartate / nivartyaviśeṣāptiryathā / kuṇḍalādyākārasya suvarṇasya kaṭakāditvāpattiḥ / atrāpi hi dharmiṇastādavasthyam / kaṭaka(kādi0tvāpanne 'pi suvarṇavyavahāradarśanāt / paraṃ kuṇḍalatvāpāyena svarṇakārādyadhīnakaṭakabhāvo jātaḥ / nivartyaścāsau / punaḥ kuṇḍalīkartuṃ śakyatvāt / *4,293* anivartyo viśeṣiparivarto yathā / kṣīrasya dadhibhāvaḥ / atra hi na dhamirṇastādavasthyam / dadhitvāpattau kṣīravyavahārānupalambhāt / kintu dharmibhūtaṃ kṣīrameva ātañcanādivaśāddadhibhūtam / naca dadhibhāvanivṛttyā kṣīraṃ bhavati / nivartyo dharmiparivarto yathā / śulbasya tāratvam / atrāpi na dharmiṇastādavasthyajñ / tāratāyāṃ śulbavyavahārānupalabdheḥ / kiṃ nāmauṣadhya(dhā)dhīnatayā śulbameva tāraṃ saṃvṛttam / prabalauṣadhibalāttāratānivṛttyā śulbaṃ ca sampadyate / naca pañcamī vidhā dṛṣṭā, (sambhāvitā) śrutā veti / *4,294* kimato yadyevaṃbhūto vikāra ityata āha naiveti // ... naiva sa syāddhareḥ kvacit duḥkhādimattvamaniṣyam, natu tadrūpatetyabhiprāya iti cenna, tathā sati sukharūpasyeṣṭatvamapi na syāt / tataśca na mokṣāya pravarteta / *4,296* kiñca brahmaṇo 'narthābhāve kasyā(yama)nartha iti vaktavyam / jīvasya ceti cet / sa kiṃ brahmaṇo bhinno 'bhinno vā / nādyaḥ / apasiddhāntāt / dvitīye kathaṃ brahmaṇo nānarthaḥ / bhinnābhinna iti cet(na) abhedenānarthaprasaṅgāt / nirākariṣyate cāyaṃ pakṣaḥ"ata eva copam'; iti / apica, cetanasyāpi vikriyā dṛṣṭādṛṣṭakāraṇāyattā dṛṣṭeti kathaṃ brahmaṇaḥ svecchāmātreṇa syāt / sarvaśaktitvāditi cet(na) anarthībhavataḥ sarvaśaktitvānupapatteḥ / na tarkāvaseyaṃ brahma yena dṛṣṭāntānuguṇyavaiguṇyacintātropayujyate / kiṃ nāma śrutimātrasiddham / śrutiścānyānapekṣameva prapañcā(ta)pattimācaṣṭa iti cenna / tathā sati vicāraśāsnānavatāraprasaṅgāt / yuktaścāyaṃ tarkāgocaratvavādo yatra śrutīnāmavigānaṃ syāt / na caivamatretyuktam / ato na sāmānyato vikāritvaṃ brahmaṇo yujyate / nāpi viśeṣataḥ / *4,298* tathāhi / na tāvadapracyutasvarūpasyaiva brahmaṇo 'yamākārapariṇāmaḥ prapañca iti yuktam / asthūlatvādiśrutivirodhāt / svarūpāpekṣayā tadupapattiriti cet (na) svarūpa eva sthūlatvādijananāt / nahi kuṇḍalatvānapagamena kaṭakatvaṃ suvarṇasya bhavati / svabhāvāpekṣayāstviti cenna / kālabhedena sthūlatvādibhāvābhāvavataḥ"ayaṃ svabhāvaḥ, ayaṃ (na) tvasvabhāvaḥ'; iti vivekāyogāt / nahi brahmaṇaḥ kāraṇāntarātprapacatāpattiṃ manyase yena sā na svabhāvaḥ syāt / prapañcakāratāyāścānivartyatve pralayaśrutivyākopaḥ syāt / niṣprapañcabrahmabhāvāpattilakṣaṇamokṣābhāvaprasaṅgaśca / ekadeśapariṇāmastu nirākariṣyate / nāpi svarūpapracyutyā prapañcarūpatā'pattiḥ sthitisamaye brahmābhāvaprasaṅgena brahmajñānasya nirālambanatvāpātāt / tasyāścānivartyatve na kadāpi brahmaṇo 'stitvamityeṣā dik / *4,302* atra kaścit andhānugatāndha iva prakṛtiścetyādīni sūtrāṇi brahmaṇo jagadupādānatāpratipādakatayā vyākhyāyoktadūṣaṇagaṇādbhītaḥ sūtratātparyamāha"paramasūkṣmācidrūpapradhānaśarīraṃ brahma"yo 'vyakte tiṣṭhanyasyāvyaktaṃ śarīram'; ityādiśrutisiddham / tathāca brahmādhiṣṭhitaṃ brahmātmakaṃ pradhānaṃ jagadupādānamiti brahmaiva jagadupādānatayā('ṅgīkri)gīyate / ato noktadoṣaḥ''; iti / taṃ pratyāha upādānatvameveti // apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गीकृतं तत् पितृवन् ॥। एवं हि वदता पितुरिव पुत्रजन्मनि जगदुत्पत्तौ ब्रह्मणो ऽपायावधित्वलक्षणमपादानत्वमिष्यं स्यात् । सर्वथा निर्विकारस्य ब्रह्मणो विकारिप्रधानशरीरकस्य तदधिष्ठातृत्वेनापादानतयोदितत्वात् । एवंभूतं चोपादानत्वम् (ब्रह्मणः) अस्माभिरप्यङ्गीकृतमेवेति नात्रास्माकं प्रद्वेषः । *४,३०३* ननूपादानत्वं चेद्ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं कथं तर्हि तन्निराकरणमित्यत आह न त्विति ॥ ॥। नतु विश्वात्मना भवः शुद्धचैतन्यस्यैव ब्रह्मणो विश्वात्मना भवो भास्कराद्यभ्युपगतो नास्माभिर(ङ्गीक्रिय)भ्युपगम्यते । अतस्तन्निराकरणमुपपन्नमि(मेवे)ति । अत्रायमभिसन्धिः । यद्यपि परव्युत्पादितं जगदुपादानत्वं ब्रह्मणो नास्माकमर्थतो विरोधि । तथापि नैतेषां सूत्राणामर्थः । तथाहि । किमत्रास्य व्युत्पादनस्य प्रयोजनम् । न तावद्भास्करस्येव निमित्तोपादानभेदनिराकरणम् । प्रधानस्योपादानतयाङ्गीकृतत्वात् । विकारिवस्त्वधिष्ठातृत्वमेव मुख्यमुपादानत्वमिति चेन्न । लोकविरोधात् । लोकव्यवहारानुसारेण हि परीक्षकैर्लक्षणं कार्यम् । नतु स्वाभिप्रायानुसारेण लोकव्यवहारो नियन्तव्यः । लोके च विक्रियावदुपादान(मु)मित्युच्यते । अथ पातञ्जलाः प्रधानस्यैव स्वातन्त्र्येण जगदुपादानत्वम् ईश्वरस्य तु तदनुग्राहकत्वमेवेति मन्यन्ते । तन्निरासार्थं ब्रह्मशरीरतया ब्रह्मात्मकमेव प्रधानम् । तदीयमुपादानत्वमपि ब्रह्मण एवेत्यत्र व्युत्पाद्यत इति ब्रूषे । तदानवसरदुःस्थत्वम्, अस्य समयपादे कर्तव्यत्वात् । करिष्यते च"अन्यत्राभावात्ऽ; इति । तस्मान्नेदं सूत्रतात्पर्यमिति । *४,३०४* पितृत्वादित्युक्तं दृष्टान्तममृष्टमाणो ब्रह्मपरिणामवादी वदति"पिता पुत्रस्योपादानमेवातो नायं दृष्टान्तो युक्तःऽ; इति, तत्राह न चेति ॥ न चोर्णनाभिजनितृमातृणां च विकारिता

aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvan ... evaṃ hi vadatā pituriva putrajanmani jagadutpattau brahmaṇo 'pāyāvadhitvalakṣaṇamapādānatvamiṣyaṃ syāt / sarvathā nirvikārasya brahmaṇo vikāripradhānaśarīrakasya tadadhiṣṭhātṛtvenāpādānatayoditatvāt / evaṃbhūtaṃ copādānatvam (brahmaṇaḥ) asmābhirapyaṅgīkṛtameveti nātrāsmākaṃ pradveṣaḥ / *4,303* nanūpādānatvaṃ cedbrahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ kathaṃ tarhi tannirākaraṇamityata āha na tviti // ... natu viśvātmanā bhavaḥ śuddhacaitanyasyaiva brahmaṇo viśvātmanā bhavo bhāskarādyabhyupagato nāsmābhira(ṅgīkriya)bhyupagamyate / atastannirākaraṇamupapannami(meve)ti / atrāyamabhisandhiḥ / yadyapi paravyutpāditaṃ jagadupādānatvaṃ brahmaṇo nāsmākamarthato virodhi / tathāpi naiteṣāṃ sūtrāṇāmarthaḥ / tathāhi / kimatrāsya vyutpādanasya prayojanam / na tāvadbhāskarasyeva nimittopādānabhedanirākaraṇam / pradhānasyopādānatayāṅgīkṛtatvāt / vikārivastvadhiṣṭhātṛtvameva mukhyamupādānatvamiti cenna / lokavirodhāt / lokavyavahārānusāreṇa hi parīkṣakairlakṣaṇaṃ kāryam / natu svābhiprāyānusāreṇa lokavyavahāro niyantavyaḥ / loke ca vikriyāvadupādāna(mu)mityucyate / atha pātañjalāḥ pradhānasyaiva svātantryeṇa jagadupādānatvam īśvarasya tu tadanugrāhakatvameveti manyante / tannirāsārthaṃ brahmaśarīratayā brahmātmakameva pradhānam / tadīyamupādānatvamapi brahmaṇa evetyatra vyutpādyata iti brūṣe / tadānavasaraduḥsthatvam, asya samayapāde kartavyatvāt / kariṣyate ca"anyatrābhāvāt'; iti / tasmānnedaṃ sūtratātparyamiti / *4,304* pitṛtvādityuktaṃ dṛṣṭāntamamṛṣṭamāṇo brahmapariṇāmavādī vadati"pitā putrasyopādānamevāto nāyaṃ dṛṣṭānto yuktaḥ'; iti, tatrāha na ceti // na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यश्चशब्दो ऽवधारणे । द्वितीयः परोक्तानुवाद(कः) । जनितृशब्दं प्रयुञ्जानः स्वग्रन्थस्य मन्त्रतुल्यतां (दर्श)सूचयति भगवानाचार्यः । जनिता मन्त्र इति स्मरणात् । अत्र प्रकृतत्वात्पितृमात्रग्रहणे प्राप्ते यदूर्णनाभिमातृग्रहणं तेनैतदपि निराकृतं भवति । यद्ब्रह्मपरिणा(मि)मवादिनोक्तं,"ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे"यथोर्णनाभिः सृजते(गृह्णते च)ऽ"पिताहमस्य जगतो मताऽ; इत्यूर्णनाभ्यादिदृष्टान्तोपादानादुपादानत्वमेव विवक्षितम् । ऊर्णनाभ्यादीनां तन्त्वादिकं प्रत्युपादानत्वात्ऽ; इति । यच्च"योनिश्च हि गीयतेऽ; इत्यत्रोक्तम् । "यद्यपि योनिशब्दो"योनिष्ठ इन्द्र निषदे अकारिऽ; इत्यादौ स्थानाद्यर्थः प्रतीयते । तथापि यथोर्णनाभिरिति वक्ष्यमाणदृष्टान्तबलादुपादानवाचीति निश्चीयत इतिऽ; ( । ) उदाहरिष्यमाणं ब्रह्मतर्कवचनमपि व्याख्यातं भवति । *४,३०६* कुतो नेति चेत् । अत्र पित्रादीनां पुत्रादीनां च चेतनाचेतनसमाहाररूपत्वाच्चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति । पित्रादिचेतनं प्रति वोपादानं, पुत्राद्यचेतनं प्रति वा, पित्राद्यचेतनः पुत्रादिचेतनं प्रति वा, पुत्राद्यचेतनं प्रति वेति । तत्राद्यं पक्षत्रयं तावन्नोपपद्यत इत्यत्र हेतुमाह चेतनत्वादिति ॥ चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् आद्ये द्वयोश्चेतनत्वात् । उत्तरयोरन्यतरस्य । चतुर्थं त्वङ्गीकरोति तदन्नं हीति । तैरूर्णनाभ्यादिभिरुपभुक्तमन्नं तत्परिणतास्तच्छरीरधातव इति यावत् । तन्त्वादिकार्यरूपतया परिणतं भवेदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । पित्रादिदृष्टान्तानामयं खलु निष्कृष्टो ऽर्थः । यत्पित्राद्युपभुक्तमन्नं तच्छरीरी(र)भूतं पुत्रादिगताचेतनांशोपादानं भवतीति । पक्षान्तरस्यासम्भावितत्वात् । नचायमस्माकमनिष्यः । महाप्रलये परमेश्वरेण निगीर्णं महदादिकार्यं तच्छरीररूपकप्रधानतां गच्छति । तच्च प्रधानं पुनर्महदादिकार्योपादानं भवतीत्यङ्गीकारादिति । एतेनोर्णनाभ्यादीनां न विकारित्वं(ता)चेन्निरुपादाना तन्त्वाद्युत्पत्तिः प्रसज्यत इत्यपि निरस्तम् । *४,३०७* एवं श्रुतिपुराणयुक्तिभिर्ब्रह्मणो निर्विकारत्वावगमान्न जगदुपादानकारणत्वं किन्तु निमित्तत्वमेवेत्युक्तम् । अधुना श्रुतिस्मृति(पुराणयुक्ति)भिर्निमित्तत्वस्यैवोक्तत्वादपीत्याह अपादानतयेति ॥ अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम्

ādyaścaśabdo 'vadhāraṇe / dvitīyaḥ paroktānuvāda(kaḥ) / janitṛśabdaṃ prayuñjānaḥ svagranthasya mantratulyatāṃ (darśa)sūcayati bhagavānācāryaḥ / janitā mantra iti smaraṇāt / atra prakṛtatvātpitṛmātragrahaṇe prāpte yadūrṇanābhimātṛgrahaṇaṃ tenaitadapi nirākṛtaṃ bhavati / yadbrahmapariṇā(mi)mavādinoktaṃ,"brahmaṇo jagatkāraṇatve"yathorṇanābhiḥ sṛjate(gṛhṇate ca)'"pitāhamasya jagato matā'; ityūrṇanābhyādidṛṣṭāntopādānādupādānatvameva vivakṣitam / ūrṇanābhyādīnāṃ tantvādikaṃ pratyupādānatvāt'; iti / yacca"yoniśca hi gīyate'; ityatroktam / "yadyapi yoniśabdo"yoniṣṭha indra niṣade akāri'; ityādau sthānādyarthaḥ pratīyate / tathāpi yathorṇanābhiriti vakṣyamāṇadṛṣṭāntabalādupādānavācīti niścīyata iti'; ( / ) udāhariṣyamāṇaṃ brahmatarkavacanamapi vyākhyātaṃ bhavati / *4,306* kuto neti cet / atra pitrādīnāṃ putrādīnāṃ ca cetanācetanasamāhārarūpatvāccatvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti / pitrādicetanaṃ prati vopādānaṃ, putrādyacetanaṃ prati vā, pitrādyacetanaḥ putrādicetanaṃ prati vā, putrādyacetanaṃ prati veti / tatrādyaṃ pakṣatrayaṃ tāvannopapadyata ityatra hetumāha cetanatvāditi // cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet ādye dvayoścetanatvāt / uttarayoranyatarasya / caturthaṃ tvaṅgīkaroti tadannaṃ hīti / tairūrṇanābhyādibhirupabhuktamannaṃ tatpariṇatāstaccharīradhātava iti yāvat / tantvādikāryarūpatayā pariṇataṃ bhavedityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / pitrādidṛṣṭāntānāmayaṃ khalu niṣkṛṣṭo 'rthaḥ / yatpitrādyupabhuktamannaṃ taccharīrī(ra)bhūtaṃ putrādigatācetanāṃśopādānaṃ bhavatīti / pakṣāntarasyāsambhāvitatvāt / nacāyamasmākamaniṣyaḥ / mahāpralaye parameśvareṇa nigīrṇaṃ mahadādikāryaṃ taccharīrarūpakapradhānatāṃ gacchati / tacca pradhānaṃ punarmahadādikāryopādānaṃ bhavatītyaṅgīkārāditi / etenorṇanābhyādīnāṃ na vikāritvaṃ(tā)cennirupādānā tantvādyutpattiḥ prasajyata ityapi nirastam / *4,307* evaṃ śrutipurāṇayuktibhirbrahmaṇo nirvikāratvāvagamānna jagadupādānakāraṇatvaṃ kintu nimittatvamevetyuktam / adhunā śrutismṛti(purāṇayukti)bhirnimittatvasyaivoktatvādapītyāha apādānatayeti // apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम् विश्वकर्तृत्वमित्येवेत्युक्ते कुलालादीनामिव तटस्थकर्तृत्वं प्रतीयते । तन्निवृत्त्यथर्मपादानतयेत्युक्तम् । अपादानत्वमि(त्येवो)क्ते परस्य नानिष्यम् । उपादानस्याप्यपादानविशेषत्वेनापादानत्वापादानत्वयोरविरोधात् । अपादानविशेषविवक्षायां च पर्णपतने वृक्षस्येवावधित्वमात्रं प्रतीयते । अतो विश्वकर्तृत्वमित्युक्तम् । तथापि बुद्धिपूर्वकमिति व्यर्थम् । कर्तुर्बुद्धिमत्वनियमादिति । मैवम् । अशेषविशेषज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । एतदुक्तं भवति । सकलकार्यक्रियाकारकफलविषयबुद्धयादिमानीश्वरो बाह्येन रूपेणानुगृह्णन्नान्तरेण प्रधानादीनां परिणामादिशक्तीः प्रेरयन् स्वशरीररूपकप्रधानादिपरिणामभूतमहदादिकार्यापगमे ऽवधिर्भवतीति । सादरत्वं दर्शयिष्यामः । तदेव वाक्यद्वयं क्रमेण पठति इच्छामात्रादिति ॥ इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा

uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram viśvakartṛtvamityevetyukte kulālādīnāmiva taṭasthakartṛtvaṃ pratīyate / tannivṛttyatharmapādānatayetyuktam / apādānatvami(tyevo)kte parasya nāniṣyam / upādānasyāpyapādānaviśeṣatvenāpādānatvāpādānatvayoravirodhāt / apādānaviśeṣavivakṣāyāṃ ca parṇapatane vṛkṣasyevāvadhitvamātraṃ pratīyate / ato viśvakartṛtvamityuktam / tathāpi buddhipūrvakamiti vyartham / karturbuddhimatvaniyamāditi / maivam / aśeṣaviśeṣajñānasya vivakṣitatvāt / etaduktaṃ bhavati / sakalakāryakriyākārakaphalaviṣayabuddhayādimānīśvaro bāhyena rūpeṇānugṛhṇannāntareṇa pradhānādīnāṃ pariṇāmādiśaktīḥ prerayan svaśarīrarūpakapradhānādipariṇāmabhūtamahadādikāryāpagame 'vadhirbhavatīti / sādaratvaṃ darśayiṣyāmaḥ / tadeva vākyadvayaṃ krameṇa paṭhati icchāmātrāditi // icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावो ऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत् । स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः

svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat / svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा नतु परिणामितयेति मात्रार्थः । तत्र हेतुरविकारस्येति । किं प्रयोजनाद्देशेनेत्यत उक्तम् स्वभाव इति ॥ उपादानाभावात्कथमित्यत उक्तम् रज इति ॥ येन प्रेरितं रजःशब्दोपलक्षितं गुणत्रयात्मकं प्रधानं जगदभवत् । अत्रोपपादनेनादरः प्रतीयते । स्वदेहात्सच्चिदानन्दाद्यात्मकावदधेः । अथवा स्वदेहात्प्रधानादुपादानात् । भुक्तपूर्वं पूर्वकल्पे (भुक्तेन) संहृतेन सदृशम् । भुक्तपूर्वं सूक्ष्मभावस्थोपादानकमिति वा । एवशब्देन नतु मृदादिवदित्याह । वाशब्दो दृष्टान्तसमुच्चये । स्वदेहादिति भुक्तपूर्वमिति च विवृणोति प्रधानमिति ॥ प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा

sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā natu pariṇāmitayeti mātrārthaḥ / tatra heturavikārasyeti / kiṃ prayojanāddeśenetyata uktam svabhāva iti // upādānābhāvātkathamityata uktam raja iti // yena preritaṃ rajaḥśabdopalakṣitaṃ guṇatrayātmakaṃ pradhānaṃ jagadabhavat / atropapādanenādaraḥ pratīyate / svadehātsaccidānandādyātmakāvadadheḥ / athavā svadehātpradhānādupādānāt / bhuktapūrvaṃ pūrvakalpe (bhuktena) saṃhṛtena sadṛśam / bhuktapūrvaṃ sūkṣmabhāvasthopādānakamiti vā / evaśabdena natu mṛdādivadityāha / vāśabdo dṛṣṭāntasamuccaye / svadehāditi bhuktapūrvamiti ca vivṛṇoti pradhānamiti // pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवशब्दोक्तस्योपपादनं निर्विकार इति । अत्रापि पूर्ववदादरो गम्यते । *४,३१०* प्राक् चेतनत्वादित्यनेन त्रयः प्रयोगाःसूचिताः । पितापुत्रौ नोपादानोपादेयभूतौ चेतनत्वाद्देवदत्तयज्ञदत्तवत् । पुत्राद्यचेतनो, न पित्रादिचेतनोपादानकः, अचेतनत्वात् घटवत् । पुत्रादिचेतनो न पित्राद्यचेतनेपादानकः, चेतनत्वाद्ब्रह्मव(ह्मादिव)दिति । सर्वत्र पक्षधर्मतायाश्च निश्चितत्वात् । द्वितीये तावद्वयाप्तिमुपपादयति न चेतनविकारः स्यादिति ॥ न चेतनविकारः स्याद् यत्र क्वापि ह्यचेतनम् यदि खलु यत्र क्वापि देशे काले वाचेतनं चेतनविकारो दृष्टः स्यात्तदैवं व्याप्तिर्भज्येत । नचैवमित्यर्थः । महदादिजगत् ब्रह्मकार्यमुपलब्धमिति चेन्न । अद्याप्यसिद्धेः । उक्तवक्ष्यमाणप्रमाणैर्निराकृतत्वात्(च) । तृतीये व्याप्तिमुपपादयति नाचेतनेति ॥ नाचेतनविकारो ऽपि चेतनः स्यात् कदाचन

evaśabdoktasyopapādanaṃ nirvikāra iti / atrāpi pūrvavadādaro gamyate / *4,310* prāk cetanatvādityanena trayaḥ prayogāḥsūcitāḥ / pitāputrau nopādānopādeyabhūtau cetanatvāddevadattayajñadattavat / putrādyacetano, na pitrādicetanopādānakaḥ, acetanatvāt ghaṭavat / putrādicetano na pitrādyacetanepādānakaḥ, cetanatvādbrahmava(hmādiva)diti / sarvatra pakṣadharmatāyāśca niścitatvāt / dvitīye tāvadvayāptimupapādayati na cetanavikāraḥ syāditi // na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam yadi khalu yatra kvāpi deśe kāle vācetanaṃ cetanavikāro dṛṣṭaḥ syāttadaivaṃ vyāptirbhajyeta / nacaivamityarthaḥ / mahadādijagat brahmakāryamupalabdhamiti cenna / adyāpyasiddheḥ / uktavakṣyamāṇapramāṇairnirākṛtatvāt(ca) / tṛtīye vyāptimupapādayati nācetaneti // nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याख्यानं पूर्ववत् । एवं न चेतनविकारश्चेतनो ऽप्युपलब्ध इत्याद्ये ऽपि व्याप्तिरुपपादनीया । *४,३१२* अथवा महदादिकं न चेतनविकारः, अचेतनत्वाद्घटवदिति युक्त्यन्तरविरुद्धं च ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमिति चेतसि निधायास्य व्याप्तिमुपपादयति न चेतनेति ॥ ननु घटादयो ऽपि ब्रह्मविकारा इति चेन्न । मृदादिविकारत्वस्य प्रमितत्वात् । परम्परयेति चेत् । एवं तर्हि न स्वयं चेतनविकाराः । किन्तु तत्कारणानीत्युक्तं स्यात् । तथाच कथं न दृष्टान्तता । तर्हि तत्कारणेषु व्यभिचार इति चेन्न । तेषामेव पक्षत्वात् । सुखदुःखादिष्वनैकान्तिकत्वमिति चेन्न । तेषामन्तःकरणविकारत्वाभ्युपगमात् । एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् । जगत्, अभिन्ननिमित्तोपादानम् प्रेक्षापूर्वजनितकार्यत्वात्सुखादिवदिति । घटादिषु व्यभिचार(राच्च)श्च । तेषामपि पक्षीकरणे प्रमाणबाधः स्यात् । नन्वचेतनमपि जगच्चेतनविकारश्चेत्तदा को दोषः स्यात् । एवं तर्हि चेतनो ऽप्यचेतनविकारः स्यात् । न चैतदस्तीत्याह नाचेतनेति ॥ अयमभिसन्धिः । यदि महदादिकं ब्रह्मणो विकारः स्यात्तर्हितत्स्वरूपानुगतिमत्प्रसज्येत । कार्ये कारणस्वरूपानुगमदर्शनात् । घटादयो मृद्विकारा मृदनुगतिमन्तो दृष्टाः । न चैतदस्ति । तस्मान्न महादादि(ः) ब्रह्मविकारः । यदि पुनः कारणस्वरूपानुगममन्तरेण विकारिविकारभावो ऽभ्युपगम्यते तदा चेतनो ऽप्यचेतनविकारः किं नाभ्युपगन्तव्यः । नचैवमङ्गीकृतं परेण । तथाहि सति"एक आत्मनः शरीरे भावात्ऽ; इत्यत्र परस्य भूतचतुष्ययपरिणाम एवायं चेतनवान्काय इति वदन्तं चार्वाकं प्रति भूतेष्वविद्यमानं चैतन्यं कथं कार्ये स्यादिति परिहारो मदिराद्रव्ये मदशक्तिवत्स्यादिति पुनश्च चार्वाकेण चोदिते मदिरोपादाने ऽपि सूक्ष्मरूपमदशक्तिव्युत्पादनं च व्याहतं स्यादिति । *४,३१५* यद्वा ब्रह्मजगती नोपादानोपादेयभाववती विलक्षणत्वाद्देवदत्तघटवत् । ननु विलक्षणानामपि मृद्घटादीनामुपादानोपादेयभावो दृश्यत इति चेन्न । चेतनाचेतनरूपवैलक्षण्यस्य विवक्षितत्वात् । *४,३१६* अनुमानान्तरं वक्तुं व्याप्तिनिश्चयाय व्यतिरेकव्याप्तिं तावदाह चेति । नचान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वे ऽपि दृश्यते अपि चेति युक्तिसमुच्चये । विकृति(त)त्वे विकृतिदशायामन्यस्यान्यरूपत्वमन्यविकारत्वं न दृश्यते । विकारविकारिणावन्योन्यमन्यतया क्वापि नोपलब्धाविति यावत् । अत्र दृष्टान्तमाह नेति ॥ न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद् दृश्यते क्वचित्

vyākhyānaṃ pūrvavat / evaṃ na cetanavikāraścetano 'pyupalabdha ityādye 'pi vyāptirupapādanīyā / *4,312* athavā mahadādikaṃ na cetanavikāraḥ, acetanatvādghaṭavaditi yuktyantaraviruddhaṃ ca brahmaṇo jagadupādānatvamiti cetasi nidhāyāsya vyāptimupapādayati na cetaneti // nanu ghaṭādayo 'pi brahmavikārā iti cenna / mṛdādivikāratvasya pramitatvāt / paramparayeti cet / evaṃ tarhi na svayaṃ cetanavikārāḥ / kintu tatkāraṇānītyuktaṃ syāt / tathāca kathaṃ na dṛṣṭāntatā / tarhi tatkāraṇeṣu vyabhicāra iti cenna / teṣāmeva pakṣatvāt / sukhaduḥkhādiṣvanaikāntikatvamiti cenna / teṣāmantaḥkaraṇavikāratvābhyupagamāt / etenaitadapi pratyuktam / jagat, abhinnanimittopādānam prekṣāpūrvajanitakāryatvātsukhādivaditi / ghaṭādiṣu vyabhicāra(rācca)śca / teṣāmapi pakṣīkaraṇe pramāṇabādhaḥ syāt / nanvacetanamapi jagaccetanavikāraścettadā ko doṣaḥ syāt / evaṃ tarhi cetano 'pyacetanavikāraḥ syāt / na caitadastītyāha nācetaneti // ayamabhisandhiḥ / yadi mahadādikaṃ brahmaṇo vikāraḥ syāttarhitatsvarūpānugatimatprasajyeta / kārye kāraṇasvarūpānugamadarśanāt / ghaṭādayo mṛdvikārā mṛdanugatimanto dṛṣṭāḥ / na caitadasti / tasmānna mahādādi(ḥ) brahmavikāraḥ / yadi punaḥ kāraṇasvarūpānugamamantareṇa vikārivikārabhāvo 'bhyupagamyate tadā cetano 'pyacetanavikāraḥ kiṃ nābhyupagantavyaḥ / nacaivamaṅgīkṛtaṃ pareṇa / tathāhi sati"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityatra parasya bhūtacatuṣyayapariṇāma evāyaṃ cetanavānkāya iti vadantaṃ cārvākaṃ prati bhūteṣvavidyamānaṃ caitanyaṃ kathaṃ kārye syāditi parihāro madirādravye madaśaktivatsyāditi punaśca cārvākeṇa codite madiropādāne 'pi sūkṣmarūpamadaśaktivyutpādanaṃ ca vyāhataṃ syāditi / *4,315* yadvā brahmajagatī nopādānopādeyabhāvavatī vilakṣaṇatvāddevadattaghaṭavat / nanu vilakṣaṇānāmapi mṛdghaṭādīnāmupādānopādeyabhāvo dṛśyata iti cenna / cetanācetanarūpavailakṣaṇyasya vivakṣitatvāt / *4,316* anumānāntaraṃ vaktuṃ vyāptiniścayāya vyatirekavyāptiṃ tāvadāha ceti / nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate api ceti yuktisamuccaye / vikṛti(ta)tve vikṛtidaśāyāmanyasyānyarūpatvamanyavikāratvaṃ na dṛśyate / vikāravikāriṇāvanyonyamanyatayā kvāpi nopalabdhāviti yāvat / atra dṛṣṭāntamāha neti // na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य क्षीरस्य विकारो यद्दधि तस्मात्क्षीरादन्यता तस्य दध्नः केनापि क्वापि न दृश्यत इत्यर्थः । एवमन्यतादर्शनस्य सिद्धा विकारविकारिभावाद्वयावृत्तिः । ततः किमित्यत आह सर्वज्ञादिति ॥ सर्वज्ञाद् ब्रह्मणो ऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । तस्मान्न तयोर्विकारविकारिभाव इति शेषः । अयमत्र प्रयोगः । जगत् ब्रह्मविकारो न भवति ततो ऽन्यत्वेनोपलभ्यमानत्वात् । यो यतो ऽन्यत्वेनोपलभ्यते न स तद्विकारो यथा घटः पटस्य । यश्च यद्विकारो नासौ ततो ऽन्यत्वेनोपलभ्यते, यथा दधि क्षीरादिति । *४,३१७* यद्वा जगद्ब्रह्मणी नान्योन्यविकारविकारिणी । अन्योन्यमन्यत्वेनोपलभ्यमानत्वात् । घटपटवदिति प्रयोगः । नचायमसिद्धो हेतुः, यः सवर्ज्ञ इति ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वश्रवणात् । ज्ञानकार्यस्य सर्वथाप्यनुपलम्भेन जगतो ज्ञानाभावानुमानात् । विरुद्धधर्माधिकरणयोश्चान्योन्यमन्यत्वोपलम्भनियमादिति भावेनोक्तम् सर्वज्ञादिति ॥ ननु विकारविकारिणोर्भेदाभ्युपगमात् कथमयं हेतुरिति चेन्न, भेदेनैवोपलम्भस्य हेतुत्वात् । तत्किं त्वदभ्युपगममात्रेण घटपटयोरभेदः, उतोपलम्भात् । नाद्यः, मदभ्युपगमेन शुद्धभेदस्यैव ग्राह्यत्वात् । न द्वितीयः । असिद्धेः । अभेदानुपलम्भो वा हेतुत्वेन विवक्षितः । *४,३१८* नन्वयमसिद्धो हेतुः । जगत् ब्रह्मणाभिन्नं सत्त्वाद्ब्रह्मवदित्यनुमानेनाभेदोपलम्भादिति चे(त्)न्न । खर्वं स्वर्णेनाभिन्नं, सत्त्वात्स्वणर्वदित्याभासमानयोगक्षेमत्वादित्याह अभेद इति ॥ अभेदः सत्त्वमात्रेण स्याद् खर्वस्वणयोरपि

yasya kṣīrasya vikāro yaddadhi tasmātkṣīrādanyatā tasya dadhnaḥ kenāpi kvāpi na dṛśyata ityarthaḥ / evamanyatādarśanasya siddhā vikāravikāribhāvādvayāvṛttiḥ / tataḥ kimityata āha sarvajñāditi // sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate hiśabdo yasmādityarthe / tasmānna tayorvikāravikāribhāva iti śeṣaḥ / ayamatra prayogaḥ / jagat brahmavikāro na bhavati tato 'nyatvenopalabhyamānatvāt / yo yato 'nyatvenopalabhyate na sa tadvikāro yathā ghaṭaḥ paṭasya / yaśca yadvikāro nāsau tato 'nyatvenopalabhyate, yathā dadhi kṣīrāditi / *4,317* yadvā jagadbrahmaṇī nānyonyavikāravikāriṇī / anyonyamanyatvenopalabhyamānatvāt / ghaṭapaṭavaditi prayogaḥ / nacāyamasiddho hetuḥ, yaḥ savarjña iti brahmaṇaḥ sarvajñatvaśravaṇāt / jñānakāryasya sarvathāpyanupalambhena jagato jñānābhāvānumānāt / viruddhadharmādhikaraṇayoścānyonyamanyatvopalambhaniyamāditi bhāvenoktam sarvajñāditi // nanu vikāravikāriṇorbhedābhyupagamāt kathamayaṃ heturiti cenna, bhedenaivopalambhasya hetutvāt / tatkiṃ tvadabhyupagamamātreṇa ghaṭapaṭayorabhedaḥ, utopalambhāt / nādyaḥ, madabhyupagamena śuddhabhedasyaiva grāhyatvāt / na dvitīyaḥ / asiddheḥ / abhedānupalambho vā hetutvena vivakṣitaḥ / *4,318* nanvayamasiddho hetuḥ / jagat brahmaṇābhinnaṃ sattvādbrahmavadityanumānenābhedopalambhāditi ce(t)nna / kharvaṃ svarṇenābhinnaṃ, sattvātsvaṇarvadityābhāsamānayogakṣematvādityāha abheda iti // abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वानुगमाभावे ऽपि घटादीनां मृदादिविकारत्वदशर्नात् । न द्वितीयः, सत्त्वानुगमेन विकारविकारिभावोपपत्तेरित्यत आह अभेद इति ॥ अभेदो विकारविकारिभावः । *४,३२२* ननु न सुवर्णगतं सत्त्वं खर्वे ऽनुगतम् । तत्कथं(अयं)प्रसङ्गः । तत्किं ब्रह्मसत्त्वमेव वियदादीनाम् । अद्धेति चेन्न, प्रमाणाभावात् । "प्राणा वै सत्यं तेषामेव सत्यम्ऽ; इत्यादिश्रुतेः प्राणसत्यत्वस्य ब्रह्माधीनतार्थत्वोपपत्तेः । ब्रह्मण एव सामान्यसत्ता वियदादावनुगतेति चेत्तर्हि कथं न स्वर्णसत्ता खर्वे ऽनुगता । *४,३२३* अथ मन्यसे कारणमेव कार्यात्मना भवतीति परिणामवादिनां मतम् । ततश्च कारणं यत्स्वभावाव्यभिचारि तदनुगमः कार्ये ऽवश्याभ्युपगन्तव्यः । अन्यथा कारणमेव कार्यात्मना भवतीति रिक्तं वचः स्यात् । अव्यभिचरितस्वभावाननुगमे कारणस्यैवाननुगमप्राप्तेः । नच सन्मात्रस्वभावं सुवर्णम् । येन खर्वं तद्विकारः स्यात् । किन्तु तदव्यभिचारिसुवर्णत्वाद्यनुगमे सतीति । एवं तर्हि जगदपि कथं ब्रह्मपरिणामः स्यात् । नहि सन्मात्रस्वभावं ब्रह्म । किन्तु विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या विज्ञानादीनामपि तदव्यभिचारिस्वभावत्वावगमात् । नच विज्ञानानन्दाद्यनुगमः प्रपञ्चे ऽस्तीति समम् । ननु च क्षीराव्यभिचारिस्वभावमाधुर्यानुगतिविधुरं दधि तद्विकारो दृष्टमिति चेन्न । सत्कार्यवादभङ्गप्रसङ्गात् । किञ्च क्षीरकार्यं दधीति निश्चये न माधुर्यं क्षीरस्वभाव इति कल्प्यते । माधुर्यस्य क्षीरस्वभावतानिश्चये वा क्षीरविनाशे तत्कारणस्य दध्युपादानत्वं कल्प्यत सति न दोषः । अपि चागमैरनुमानैश्च ब्रह्मणो निर्विकारत्वे सिद्धे सति अप्रच्युतस्वरूपस्वभावस्यैव (ब्रह्मणो) जगदुपादानत्वं यो मन्यते तं प्रत्येतौ प्रसङ्गविपर्ययावुक्ताविति को विरोधः । एतेन प्रधानस्य जगदुपादनत्वे ऽप्ययं समानो दोष इति निरस्तम् । *४,३२८* अथ मतम् । द्विरूपं ब्रह्माभ्युपगम्यते अनन्तानन्दचिदात्मकं सदात्मकं चेति । तत्राद्येन रूपेण निमित्तम् । द्वितीयेनोपादानम् । अतो न कश्चिदुक्तो दोषः । तथाहि । यत्तावदुक्तं निर्विकारत्वं तच्चिच्छक्तिविषयत्वाच्छत्यादेरदूषणम् । निमित्तकारणेन चिच्छक्तिकेन प्रकृतिप्रधानाद्यभिधानं सच्छक्तिकं ब्रह्म परिणमतीत्यङ्गीकारे न युक्तिविरोधो ऽपि सदात्मकस्य जगदुपादानत्वाच्चैतन्याद्यननुगमे ऽपि न दोषः । सदनुगमस्य विद्यमानत्वात् । अन्यत्वदर्शनं च न विरुद्धयते सर्वज्ञात्, तन्निमित्तमेव नोपादानम् । यच्चोपादानं सद्रूपं तस्माद्भेदेनोपलभ्यत इत्याशङ्कयाह भोगेनेति ॥ भागेन परिणामश्चेद् भागयोर्भेद एव हि यदि ब्रह्मणः परिणामः चिद्भागेन निर्विकारत्वमङ्गीक्रियते, तदा वक्तव्यम्, तयोर्भोगयोरभेदो भेदाभेदौ वा । न तावदभेदः द्वयोरपि परिणामित्वादिप्राप्त्या भागाद्वयकल्पनावैयर्थ्यात् । नापि भेदाभेदौ, अभेदेन सङ्करप्रसङ्गात् । भेदो ऽभेदकार्यं निरुणद्धीति चेत् । किं तर्ह्यप्रयोजकेनाभेदेन, तस्माद्भागयोरत्यन्तभेद एवाङ्गीकरणीयः । *४,३२९* ततः किमित्यत आह यो भाग इति ॥ यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः

sarvānugamābhāve 'pi ghaṭādīnāṃ mṛdādivikāratvadaśarnāt / na dvitīyaḥ, sattvānugamena vikāravikāribhāvopapatterityata āha abheda iti // abhedo vikāravikāribhāvaḥ / *4,322* nanu na suvarṇagataṃ sattvaṃ kharve 'nugatam / tatkathaṃ(ayaṃ)prasaṅgaḥ / tatkiṃ brahmasattvameva viyadādīnām / addheti cenna, pramāṇābhāvāt / "prāṇā vai satyaṃ teṣāmeva satyam'; ityādiśruteḥ prāṇasatyatvasya brahmādhīnatārthatvopapatteḥ / brahmaṇa eva sāmānyasattā viyadādāvanugateti cettarhi kathaṃ na svarṇasattā kharve 'nugatā / *4,323* atha manyase kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti pariṇāmavādināṃ matam / tataśca kāraṇaṃ yatsvabhāvāvyabhicāri tadanugamaḥ kārye 'vaśyābhyupagantavyaḥ / anyathā kāraṇameva kāryātmanā bhavatīti riktaṃ vacaḥ syāt / avyabhicaritasvabhāvānanugame kāraṇasyaivānanugamaprāpteḥ / naca sanmātrasvabhāvaṃ suvarṇam / yena kharvaṃ tadvikāraḥ syāt / kintu tadavyabhicārisuvarṇatvādyanugame satīti / evaṃ tarhi jagadapi kathaṃ brahmapariṇāmaḥ syāt / nahi sanmātrasvabhāvaṃ brahma / kintu vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā vijñānādīnāmapi tadavyabhicārisvabhāvatvāvagamāt / naca vijñānānandādyanugamaḥ prapañce 'stīti samam / nanu ca kṣīrāvyabhicārisvabhāvamādhuryānugatividhuraṃ dadhi tadvikāro dṛṣṭamiti cenna / satkāryavādabhaṅgaprasaṅgāt / kiñca kṣīrakāryaṃ dadhīti niścaye na mādhuryaṃ kṣīrasvabhāva iti kalpyate / mādhuryasya kṣīrasvabhāvatāniścaye vā kṣīravināśe tatkāraṇasya dadhyupādānatvaṃ kalpyata sati na doṣaḥ / api cāgamairanumānaiśca brahmaṇo nirvikāratve siddhe sati apracyutasvarūpasvabhāvasyaiva (brahmaṇo) jagadupādānatvaṃ yo manyate taṃ pratyetau prasaṅgaviparyayāvuktāviti ko virodhaḥ / etena pradhānasya jagadupādanatve 'pyayaṃ samāno doṣa iti nirastam / *4,328* atha matam / dvirūpaṃ brahmābhyupagamyate anantānandacidātmakaṃ sadātmakaṃ ceti / tatrādyena rūpeṇa nimittam / dvitīyenopādānam / ato na kaścidukto doṣaḥ / tathāhi / yattāvaduktaṃ nirvikāratvaṃ taccicchaktiviṣayatvācchatyāderadūṣaṇam / nimittakāraṇena cicchaktikena prakṛtipradhānādyabhidhānaṃ sacchaktikaṃ brahma pariṇamatītyaṅgīkāre na yuktivirodho 'pi sadātmakasya jagadupādānatvāccaitanyādyananugame 'pi na doṣaḥ / sadanugamasya vidyamānatvāt / anyatvadarśanaṃ ca na viruddhayate sarvajñāt, tannimittameva nopādānam / yaccopādānaṃ sadrūpaṃ tasmādbhedenopalabhyata ityāśaṅkayāha bhogeneti // bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi yadi brahmaṇaḥ pariṇāmaḥ cidbhāgena nirvikāratvamaṅgīkriyate, tadā vaktavyam, tayorbhogayorabhedo bhedābhedau vā / na tāvadabhedaḥ dvayorapi pariṇāmitvādiprāptyā bhāgādvayakalpanāvaiyarthyāt / nāpi bhedābhedau, abhedena saṅkaraprasaṅgāt / bhedo 'bhedakāryaṃ niruṇaddhīti cet / kiṃ tarhyaprayojakenābhedena, tasmādbhāgayoratyantabheda evāṅgīkaraṇīyaḥ / *4,329* tataḥ kimityata āha yo bhāga iti // yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं दूषयति भिन्नानामिति ॥ भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति चेद् भवेत् तद्भवेदित्यभ्युपगममाह । ततश्चायमर्थः । यद्यर्थे न विवादो ऽस्ति तदानारम्भणीयमेवाधिकरणम् । शब्दमात्रे परेण विवादाकरणात् । करणे ऽप्यशब्दशास्त्रत्वादिति । *४,३३२* द्वितीये ऽपि विवेक्तव्यम् । किं परस्परं भिन्नाः सच्चिदानन्दाद्याः प्रत्येकं ब्रह्माणि । उत ते न ब्रह्माणि किन्तु तत्समुदाय एवेति । नाद्यः । एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिविरोधात् । द्वितीये ऽपि तत्समुदायो नाम किं तदुपादानकं द्रव्यान्तरं सङ्खया वा संयोगो वा । सर्वत्रापि दोषमाह ब्रह्मेति । ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित्

ādyaṃ dūṣayati bhinnānāmiti // bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet tadbhavedityabhyupagamamāha / tataścāyamarthaḥ / yadyarthe na vivādo 'sti tadānārambhaṇīyamevādhikaraṇam / śabdamātre pareṇa vivādākaraṇāt / karaṇe 'pyaśabdaśāstratvāditi / *4,332* dvitīye 'pi vivektavyam / kiṃ parasparaṃ bhinnāḥ saccidānandādyāḥ pratyekaṃ brahmāṇi / uta te na brahmāṇi kintu tatsamudāya eveti / nādyaḥ / ekamevādvitīyamityādiśrutivirodhāt / dvitīye 'pi tatsamudāyo nāma kiṃ tadupādānakaṃ dravyāntaraṃ saṅkhayā vā saṃyogo vā / sarvatrāpi doṣamāha brahmeti / brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेति । मनसि स्थितानां विकल्पितानां पक्षाणां (वा)अङ्गीकारे । क्वचित्पक्षे । हिशब्देनानुपपत्तेः प्रसिद्धतामाह । अत्र हि ब्रह्मोपादानस्य वा तद्गुणिनो वा जगदुपादानत्वं प्राप्तमिति विश्वस्य ब्रह्मोपादानकता न स्यात् । न ह्युपादानगुणिगताः शक्तयः कार्यद्रव्ये गुणे वा सम्भवन्ति । तदुपादानत्वादेरसम्भवात् । अथवा ब्रह्मणः कार्यत्वाद्गुणत्वाच्च न विश्वोपादानत्वं सम्भवतीति व्याख्येयम् । अत्र ब्रह्मोपादानतेत्युपलक्षणम् । ब्रह्मनिमित्तकता च न युक्तेत्यपि द्रष्टव्यम् । *४,३३५* स्यादेतत् । कालात्ययापदिष्यमेतदनुमानजातम् । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ"आत्मन आकाशः सम्भूतःऽ"जन्माद्यस्य यतःऽ; इतयादिविरोधात् । "जनिकर्तुः प्रकृतिःऽ; इति प्रकृतावुपादानलक्षणायां हि पञ्चमी विधीयते । तथा चैवोदाहृतम् । "शृङ्गाच्छरो जायते, गोमयाद् वृश्चिको जायतेऽ; इति । प्रसिद्धश्चात्रोपादानोपादेयभाव इति । तदिदमसङ्गतम् । पञ्चमीबलात्किलोपादानत्वं सिषाधयिषितम् । नचेदं सूत्रमुपादाने पञ्चम्या विधायकम् । अथ मतम् । अपादाने तावत्पञ्चमी विहिता । अपादाने पञ्चमीति । उपादानं चापादानविशेषः । जनिकर्तुः प्रकृतिरिति स्मरणात् । ततो ऽपादाने विहिता पञ्चम्युपादाने ऽपि भविष्यति । नचैवं सति पञ्चम्या नियमेनोपादानत्वासिद्धिः । विशेषस्मरणस्य ग्राह्यत्वादित्यत आह शृङ्गादिति । *४,३३६* शृङ्गाच्छरो ऽविलोमभ्यो दूर्वा गोमयतस्तथा । वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते

tadeti / manasi sthitānāṃ vikalpitānāṃ pakṣāṇāṃ (vā)aṅgīkāre / kvacitpakṣe / hiśabdenānupapatteḥ prasiddhatāmāha / atra hi brahmopādānasya vā tadguṇino vā jagadupādānatvaṃ prāptamiti viśvasya brahmopādānakatā na syāt / na hyupādānaguṇigatāḥ śaktayaḥ kāryadravye guṇe vā sambhavanti / tadupādānatvāderasambhavāt / athavā brahmaṇaḥ kāryatvādguṇatvācca na viśvopādānatvaṃ sambhavatīti vyākhyeyam / atra brahmopādānatetyupalakṣaṇam / brahmanimittakatā ca na yuktetyapi draṣṭavyam / *4,335* syādetat / kālātyayāpadiṣyametadanumānajātam / "yato vā imāni bhūtāni jāyante'"ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'"janmādyasya yataḥ'; itayādivirodhāt / "janikartuḥ prakṛtiḥ'; iti prakṛtāvupādānalakṣaṇāyāṃ hi pañcamī vidhīyate / tathā caivodāhṛtam / "śṛṅgāccharo jāyate, gomayād vṛściko jāyate'; iti / prasiddhaścātropādānopādeyabhāva iti / tadidamasaṅgatam / pañcamībalātkilopādānatvaṃ siṣādhayiṣitam / nacedaṃ sūtramupādāne pañcamyā vidhāyakam / atha matam / apādāne tāvatpañcamī vihitā / apādāne pañcamīti / upādānaṃ cāpādānaviśeṣaḥ / janikartuḥ prakṛtiriti smaraṇāt / tato 'pādāne vihitā pañcamyupādāne 'pi bhaviṣyati / nacaivaṃ sati pañcamyā niyamenopādānatvāsiddhiḥ / viśeṣasmaraṇasya grāhyatvādityata āha śṛṅgāditi / *4,336* śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā / vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाशब्दो द्वितीयोदाहरणेन सम्बद्धयते । एवमाद्येषूदाहरणेषु शृङ्गादीनां शरादीन्प्रत्यपादानत्वमिष्यते । पञ्चम्यर्थतयेति शेषः । उपलक्षणं चैतत् । सूत्रे चेत्यपि ज्ञातव्यम् । एतदुक्तं भवति । भेवेदेवं कथञ्चिद्यदि सूत्र(स्य)तदुदाहरणानां(च) परपरिकल्पितो ऽर्थो भवेत् । न चैवम् । किं नाम जनिकर्तुः प्रकृतिरित्यनेनेदमुच्यते । जनेः कर्तुर्जायमानस्य या प्रकृतिरुपादानसंसृष्टमपायावधिभूतं द्रव्यं तत्कारकमपादानसंज्ञं भवतीति । उदाहरणेष्वपि यच्छृङ्गादीनां शरादीन्प्रत्यपायावधित्वमेव पञ्चमीप्रतिपाद्यमिति । *४,३३९* एतदेव प्रपञ्चयति उपादानेति ॥ उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते । अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत्

tathāśabdo dvitīyodāharaṇena sambaddhayate / evamādyeṣūdāharaṇeṣu śṛṅgādīnāṃ śarādīnpratyapādānatvamiṣyate / pañcamyarthatayeti śeṣaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / sūtre cetyapi jñātavyam / etaduktaṃ bhavati / bhevedevaṃ kathañcidyadi sūtra(sya)tadudāharaṇānāṃ(ca) paraparikalpito 'rtho bhavet / na caivam / kiṃ nāma janikartuḥ prakṛtirityanenedamucyate / janeḥ karturjāyamānasya yā prakṛtirupādānasaṃsṛṣṭamapāyāvadhibhūtaṃ dravyaṃ tatkārakamapādānasaṃjñaṃ bhavatīti / udāharaṇeṣvapi yacchṛṅgādīnāṃ śarādīnpratyapāyāvadhitvameva pañcamīpratipādyamiti / *4,339* etadeva prapañcayati upādāneti // upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate / apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*४,३४१* अथ मन्येत । शृङ्गमेव शरोपादानम् । नतु केचिदवयवा उपादानं केचित्तदवधय इति विभागः । तथा सति शृङ्गाच्छरो जायत इति प्रयोगानुपपत्तेः । यदि चेयं पञ्चम्युपादाने यदि वावधौ तथापि शृङ्गावयवादिति वक्तव्यम् । नच तर्हि अवधित्वमेवास्तु इति वाच्यम् । निरुपादानोत्पत्तिप्रसङ्गात् । अतः शृङ्गस्यैवोपादनत्वात्तत्र पञ्चमीश्रवणादुपादाने पञ्चमीति । तत्राह न हीति ॥ न ह्य् उपादानतैवात्र ॥। अत्र शृङ्गादावुपादानते(तैये)ति न वक्तव्यम् । अपरिणतभागस्य शराङ्कुरादेरत्यन्तभिन्नस्य प्रमितत्वात् । अन्यथेदमस्योपादानमिदं नेति व्यवस्थानुपपत्तेरिति हिशब्दार्थः । कथं तर्हि शृङ्गादिति प्रयोग इत्यत आह बाह्यावयवेति ॥ *४,३४२* ॥। बाह्यावयवगौरवात् ननु कथमुच्यते शृङ्गादीनां शरादीन्प्रति नोपादानत्वमिति । तथा सत्युपादानान्तरानुपलम्भाच्छरादीनां निरुपादनोत्पत्तिः प्रसज्येतेत्यतो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति उपादानेति ॥ *४,३६०* शृङ्गादेरुक्तरूपापादानत्वे ऽपि नच शरादीनां निरुपादानत्वोक्तिप्रसङ्गः । कतिपयानां शृङ्गाद्यवयवानां शराद्युपादानत्वाभ्युपगमात् । नचैवमनैकान्त्यतादवस्थ्यम् । यद्यप्यत्र शृङ्गादौ शराद्युपादानैकदेशत्वं प्र(ती)दृश्यते । तथाप्यत्र शृङ्गादौ यस्यैकदेशस्योक्तस्य रूपापादानता स एव ब्रह्मणो दृष्टान्तो भवेत् । तत एव शरादीनां भेदोपलम्भात् । न तूपादानभागः । ततस्तदभावात् । एतदुक्तं भवति । शृङ्गादेरवयवा हि केचिच्छरादीनामुपादानभूताः केचिन्निमित्तभूताः । तत्र ये निमित्तभूतास्तेषु हेतुवृत्तावपि नानैकान्त्यम् । तेषां सपक्षप्रविष्टत्वात् । ये तूपादानभूतास्तेषां विपक्षप्रवेशे ऽपि न तत्र हेतुवृत्तिरिति कुतो ऽनैकान्त्यमिति । यस्तु वैयात्यान्मन्यते । नात्रापादानतास्ति । किन्तूपादानत्वमेव केवलम् । तथा चानैकान्तिकत्वमिति । स प्रष्टव्यः । किमत्राविनष्ट एव शृङ्गावयव्युपादानमित्यभिप्रायः, किं वा शृङ्गे ऽविनष्टे तदवयवाः सर्वे ऽपीति, उत नष्टे शृङ्गे तदवयवाः सर्वे ऽपीति । नाद्य इत्याह नहीति ॥ अत्र शृङ्गे । तथात्वे सुवर्णवच्छरे शृङ्गस्यापि प्रतीतिप्रसङ्गादिति हिशब्दार्थः । न द्वितीय इत्याह नहीति ॥ अविनष्टृङ्गेषु तदवयवेषु सर्वेषु शराद्युपादानतैवेति न युक्तम् । तथा सति शृङ्गशरयोः समानदेशताप्रसङ्गादिति हिशब्देन सूचयति । न तृतीय इत्याह नहीति ॥ अत्र सर्वेष्वपि शृङ्गावयवेषु शृङ्गनाशोत्तरं शराद्युपादानतैवेति न युज्यते । अतो नानैकान्त्यमिति हिशब्दः । कुतो न युज्यत इत्यत आह बाह्येति ॥ कार्याद्बाह्यानामपरिणतानामवयवानामुपलम्भात् । अपरिणतस्याप्युपादानत्वे ऽतिप्रसङ्गात् । *४,३६३* ननु शृङ्गं चेन्नष्टं कथं तर्हि शरोत्पत्त्यनन्तरमपि शृङ्गप्रत्ययप्रयोगावित्यतो गौरवादित्युक्तम् । समाधानं पूर्ववत् । मा भूद्भेदोपलम्भस्यात्र व्यभिचारः । तथापि यदुक्तं नाचेतनविकारश्चेतन इति तदत्र व्यभिचरति । अचेतनाद्गोमयादेः चेतनस्य वृश्चिकादेर्जननदर्शनादित्यत आह नचेति ॥ न चाचेतनतस् तत्र चेतनस्य समुद्भवः

*4,341* atha manyeta / śṛṅgameva śaropādānam / natu kecidavayavā upādānaṃ kecittadavadhaya iti vibhāgaḥ / tathā sati śṛṅgāccharo jāyata iti prayogānupapatteḥ / yadi ceyaṃ pañcamyupādāne yadi vāvadhau tathāpi śṛṅgāvayavāditi vaktavyam / naca tarhi avadhitvamevāstu iti vācyam / nirupādānotpattiprasaṅgāt / ataḥ śṛṅgasyaivopādanatvāttatra pañcamīśravaṇādupādāne pañcamīti / tatrāha na hīti // na hy upādānataivātra ... atra śṛṅgādāvupādānate(taiye)ti na vaktavyam / apariṇatabhāgasya śarāṅkurāderatyantabhinnasya pramitatvāt / anyathedamasyopādānamidaṃ neti vyavasthānupapatteriti hiśabdārthaḥ / kathaṃ tarhi śṛṅgāditi prayoga ityata āha bāhyāvayaveti // *4,342* ... bāhyāvayavagauravāt nanu kathamucyate śṛṅgādīnāṃ śarādīnprati nopādānatvamiti / tathā satyupādānāntarānupalambhāccharādīnāṃ nirupādanotpattiḥ prasajyetetyato 'bhisandhimudghāṭayati upādāneti // *4,360* śṛṅgāderuktarūpāpādānatve 'pi naca śarādīnāṃ nirupādānatvoktiprasaṅgaḥ / katipayānāṃ śṛṅgādyavayavānāṃ śarādyupādānatvābhyupagamāt / nacaivamanaikāntyatādavasthyam / yadyapyatra śṛṅgādau śarādyupādānaikadeśatvaṃ pra(tī)dṛśyate / tathāpyatra śṛṅgādau yasyaikadeśasyoktasya rūpāpādānatā sa eva brahmaṇo dṛṣṭānto bhavet / tata eva śarādīnāṃ bhedopalambhāt / na tūpādānabhāgaḥ / tatastadabhāvāt / etaduktaṃ bhavati / śṛṅgāderavayavā hi keciccharādīnāmupādānabhūtāḥ kecinnimittabhūtāḥ / tatra ye nimittabhūtāsteṣu hetuvṛttāvapi nānaikāntyam / teṣāṃ sapakṣapraviṣṭatvāt / ye tūpādānabhūtāsteṣāṃ vipakṣapraveśe 'pi na tatra hetuvṛttiriti kuto 'naikāntyamiti / yastu vaiyātyānmanyate / nātrāpādānatāsti / kintūpādānatvameva kevalam / tathā cānaikāntikatvamiti / sa praṣṭavyaḥ / kimatrāvinaṣṭa eva śṛṅgāvayavyupādānamityabhiprāyaḥ, kiṃ vā śṛṅge 'vinaṣṭe tadavayavāḥ sarve 'pīti, uta naṣṭe śṛṅge tadavayavāḥ sarve 'pīti / nādya ityāha nahīti // atra śṛṅge / tathātve suvarṇavacchare śṛṅgasyāpi pratītiprasaṅgāditi hiśabdārthaḥ / na dvitīya ityāha nahīti // avinaṣṭṛṅgeṣu tadavayaveṣu sarveṣu śarādyupādānataiveti na yuktam / tathā sati śṛṅgaśarayoḥ samānadeśatāprasaṅgāditi hiśabdena sūcayati / na tṛtīya ityāha nahīti // atra sarveṣvapi śṛṅgāvayaveṣu śṛṅganāśottaraṃ śarādyupādānataiveti na yujyate / ato nānaikāntyamiti hiśabdaḥ / kuto na yujyata ityata āha bāhyeti // kāryādbāhyānāmapariṇatānāmavayavānāmupalambhāt / apariṇatasyāpyupādānatve 'tiprasaṅgāt / *4,363* nanu śṛṅgaṃ cennaṣṭaṃ kathaṃ tarhi śarotpattyanantaramapi śṛṅgapratyayaprayogāvityato gauravādityuktam / samādhānaṃ pūrvavat / mā bhūdbhedopalambhasyātra vyabhicāraḥ / tathāpi yaduktaṃ nācetanavikāraścetana iti tadatra vyabhicarati / acetanādgomayādeḥ cetanasya vṛścikāderjananadarśanādityata āha naceti // na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र गोमयादेर्वृश्चिकादिजन्मनि । नन्वनादिश्चेतन इति पूर्वाभ्यस्ताहाराभिलाषादिना प्रसिद्धम् । अन्यथा पूर्वकर्माभावे जन्मनो ऽप्यसम्भवात् । मध्ये कथञ्चित्सम्भवे ऽप्यादिसर्गे सर्वथा(अपि) अनुपपत्तेः । तत्कथं निर्दलमिदमाशङ्कितम् । सत्यम् । तथापि परेण स्वग्रन्थे निवेशितत्वात् । अचेतनाच्चेतनस्य जन्माभावे गोमयाद् वृश्चिको जायत इत्यादिव्यवहारविरोध इत्यत आह उपादानतयेति ॥ उपादानतया ॥। पूर्वेणैव सम्बन्धः । न वयं कारणत्वमात्रं निषेधामो येन व्यवहारविरोधः स्यात् । किन्तूपादानतया । तस्यैव प्रकृतत्वात् । *४,३६६* यदि गोमयादिकं वृश्चिकादिकं प्रति नोपादानम्, किंरूपं तर्हि कारणम् । येन व्यवहारोपपत्तिरिति पृच्छति किं तर्हीति ॥ उत्तरमाह अपादानमिति ॥ ॥। किं तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् । कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते

tatra gomayādervṛścikādijanmani / nanvanādiścetana iti pūrvābhyastāhārābhilāṣādinā prasiddham / anyathā pūrvakarmābhāve janmano 'pyasambhavāt / madhye kathañcitsambhave 'pyādisarge sarvathā(api) anupapatteḥ / tatkathaṃ nirdalamidamāśaṅkitam / satyam / tathāpi pareṇa svagranthe niveśitatvāt / acetanāccetanasya janmābhāve gomayād vṛściko jāyata ityādivyavahāravirodha ityata āha upādānatayeti // upādānatayā ... pūrveṇaiva sambandhaḥ / na vayaṃ kāraṇatvamātraṃ niṣedhāmo yena vyavahāravirodhaḥ syāt / kintūpādānatayā / tasyaiva prakṛtatvāt / *4,366* yadi gomayādikaṃ vṛścikādikaṃ prati nopādānam, kiṃrūpaṃ tarhi kāraṇam / yena vyavahāropapattiriti pṛcchati kiṃ tarhīti // uttaramāha apādānamiti // ... kiṃ tarhyapādānaṃ hyacetanam / kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य वृश्चिकादिशब्दाभिधेयस्य । प्रदृश्यते हीति ततो निर्गतत्वोपलम्भादित्यर्थः । नन्वेकदेशेनापादानत्वमभ्युपगतमिति । सत्यम् । तच्छरीरापेक्षयेत्युक्तम् कार्यदेहगतस्येति ॥ गोमयाद्युपादानकदेहगतस्येत्यर्थः । अयमत्र समुच्चयार्थः । वृश्चिकादिशब्देन द्वयमुच्यते देहश्चेतनश्च । तत्र गोमयाद्यचेतनमचेतनस्य देहस्योत्पत्तावेकदेशेनोपादानमेकदेशेनापादानं च भवति । चेतनस्य तु प्रादुर्भावलक्षणे जनने निमित्तमेव । देवहेतुत्वात् । तत्रैव चास्य प्रादुर्भावात् । अत एवास्येति प्रत्यक्षवन्निर्देशः कृतः । अपगमने तु अवधित्वेनापादानमेव । अतो नोक्तनियमभङ्ग इति । *४,३६७* एवं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाभावे प्रमाणान्यभिधाय परोपन्यास्तानि प्रमाणानि निराकरिष्यन् क्रमस्याप्रयोजकत्वपरिणामादिति सूत्रार्थतयोक्तां श्रुतिं तावन्निराचष्टे सच्चेति ॥ *४,३६८* सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते "सच्च त्यच्चाभवत् निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्ऽ; इत्यस्यां श्रुतावस्य ब्रह्मणः सत्त्यदादिशब्दाभिधेयमूर्तामूर्ताराशिद्वयात्मकविश्वभाव उच्यत इति नास्ति । कुतो नेत्यत आह तत्सृष्ट्वेति ॥ तत् सृष्ट्वेति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः

asya vṛścikādiśabdābhidheyasya / pradṛśyate hīti tato nirgatatvopalambhādityarthaḥ / nanvekadeśenāpādānatvamabhyupagatamiti / satyam / taccharīrāpekṣayetyuktam kāryadehagatasyeti // gomayādyupādānakadehagatasyetyarthaḥ / ayamatra samuccayārthaḥ / vṛścikādiśabdena dvayamucyate dehaścetanaśca / tatra gomayādyacetanamacetanasya dehasyotpattāvekadeśenopādānamekadeśenāpādānaṃ ca bhavati / cetanasya tu prādurbhāvalakṣaṇe janane nimittameva / devahetutvāt / tatraiva cāsya prādurbhāvāt / ata evāsyeti pratyakṣavannirdeśaḥ kṛtaḥ / apagamane tu avadhitvenāpādānameva / ato noktaniyamabhaṅga iti / *4,367* evaṃ brahmaṇo jagadupādānatvābhāve pramāṇānyabhidhāya paropanyāstāni pramāṇāni nirākariṣyan kramasyāprayojakatvapariṇāmāditi sūtrārthatayoktāṃ śrutiṃ tāvannirācaṣṭe sacceti // *4,368* sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate "sacca tyaccābhavat niruktaṃ cāniruktaṃ ca nilayanaṃ cānilayanaṃ ca vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat'; ityasyāṃ śrutāvasya brahmaṇaḥ sattyadādiśabdābhidheyamūrtāmūrtārāśidvayātmakaviśvabhāva ucyata iti nāsti / kuto netyata āha tatsṛṣṭveti // tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"स इदं सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत्ऽ; इति वचनेन ब्रह्मणः सत्त्यदादिभवनात्पूर्वमेवास्य मूर्तामूर्तरूपस्य विश्वस्योत्पत्तेरवगतत्वात् । एतदुक्तं भवति । नेदं सत्त्यदादिभवनं विश्वो(स्योश्व)त्पादानात् । विश्वोत्पत्त्युत्तरकालीनत्वात् । या क्रिया यदुत्तरकालीना, नासावसौ । यथा भुक्त्वा चरतीत्युक्तं चरणं न पूर्वकालीनं भोजनमिति । अनुपपन्नार्थं चान्यथा वाक्यमापद्येत । नहि मृत्सुवर्णादिकं घटरुचकादि सृष्ट्वा तदनुप्रविश्य तद्भवति । यद्वा विश्वं सत्त्यदादिशब्दार्थतयात्र न विवक्षितम् तद्भवनात्पूर्वकालीनोत्पत्तिकत्वाद्भोजनवदित्यादि प्रयोक्तव्यम् । *४,३७०* कस्तर्हि श्रुत्यर्थ इत्यत आह सत्त्वादिति ॥ सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग् वक्तुमशक्यतः । आश्रयत्वात् स्वाश्रयत्वाज्ज्ञानत्वाद् दुर्विदत्वतः

"sa idaṃ sarvamasṛjata / yadidaṃ kiñca / tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat / tadanupraviśya / sacca tyaccābhavat'; iti vacanena brahmaṇaḥ sattyadādibhavanātpūrvamevāsya mūrtāmūrtarūpasya viśvasyotpatteravagatatvāt / etaduktaṃ bhavati / nedaṃ sattyadādibhavanaṃ viśvo(syośva)tpādānāt / viśvotpattyuttarakālīnatvāt / yā kriyā yaduttarakālīnā, nāsāvasau / yathā bhuktvā caratītyuktaṃ caraṇaṃ na pūrvakālīnaṃ bhojanamiti / anupapannārthaṃ cānyathā vākyamāpadyeta / nahi mṛtsuvarṇādikaṃ ghaṭarucakādi sṛṣṭvā tadanupraviśya tadbhavati / yadvā viśvaṃ sattyadādiśabdārthatayātra na vivakṣitam tadbhavanātpūrvakālīnotpattikatvādbhojanavadityādi prayoktavyam / *4,370* kastarhi śrutyartha ityata āha sattvāditi // sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ / āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः । नित्यासाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा । जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते

sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ / nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā / jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न । प्रकृतपरित्यागप्रसङ्गात् । वेदेन निरुक्तमिति (हि) प्रकृतम् । किञ्चोक्तेः शब्दधर्मत्वात्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामनिरुक्तमित्ययुक्तम् । स्मृतीनामपि वेदात्मकत्वेन विरोधतादवस्थ्यम् । महिमाधिक्यं चात्र लभ्यत इति । जगदाश्रयत्वान्निलयनम् । निश्चितमयन्ते प्रवर्तन्ते ऽस्मिन्निति । रो ल इति योगविभागाल्लत्वम् । निपूर्वस्य ली(ङ्)श्लेषण इत्यस्य वाधिकरणे ल्युटि कृते रूपमेतत् । स्वाश्रयत्वादनिलयनम् । न विद्यते स्वातिरिक्तं निलयनं यस्येति । ज्ञानत्वाद्विशेषज्ञानरूपत्वाद्विज्ञानम् । दुर्विदत्वतो दुर्ज्ञेयत्वादविज्ञानम् । न विद्यते विज्ञानं सकलविशेषावगाहिजीवज्ञानं यद्विषय इति । सत्ततेः सम्यग्व्याप्तेर्यातानाद्यतनं प्रति हेतुत्वाच्च सत्यम् । तनोतेः ड्विप्रत्यये तकारमात्रं रूपम् । तेन सच्छब्दस्य बहुव्रीहिः । यती प्रयत्न इत्यस्यान्तर्णीतण्यर्थस्य डप्रत्यये (यमिति) रूपम् । ततः कर्मधारयः । "अयस्मायदीनि छन्दसिऽ; इति भसंज्ञाश्रयणाज्जश्त्वाभावः । दुर्जनैरप्राप्यत्वादेवानृतञ्च । नतु मिथ्यात्वात् । यद्यपि ऋतं प्राप्तं नेत्यनृतम् । तथापि"ब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधपरिहाराय दुर्जनैरित्युक्तम् । हिशब्दो ब्रह्मणो मिथ्यात्वाभावे प्रसिद्धिं द्योतयति । नित्यसाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सत्यम् । अत्र नित्यत्वत इत्येकं व्याख्यानम् । नित्यसत्यशब्दयोरैकाथ्यर्स्य वक्ष्यमाणत्वात् । सत् साधुगुणाः"सद्भावे साधुभावे चऽ; इति । वचनात् तेषां व्याप्तिर्बाहुल्यं तकारेणोक्तम् । पूर्ववत्तनोतेर्भावे ड्विप्रत्ययः । तस्य यन्तृरूपत्वाद्यम् । यम उपरम इति धातोः (इत्यतो) डः । भक्तेषु साधुगुणबाहुल्यप्रेरकत्वादिति यावत् । अभवदिति वचनाद्ब्रह्मणः सत्त्वादिकं सादीति शङ्कानिरासायोक्तम् सदेति ॥ प्रत्येकं चास्य सम्बन्धः । *४,३८६* तर्हि कथमभवदिति प्रयोग इत्यत आह व्यक्तिरिति ॥ व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् । भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते

na / prakṛtaparityāgaprasaṅgāt / vedena niruktamiti (hi) prakṛtam / kiñcokteḥ śabdadharmatvātpratyakṣānumānābhyāmaniruktamityayuktam / smṛtīnāmapi vedātmakatvena virodhatādavasthyam / mahimādhikyaṃ cātra labhyata iti / jagadāśrayatvānnilayanam / niścitamayante pravartante 'sminniti / ro la iti yogavibhāgāllatvam / nipūrvasya lī(ṅ)śleṣaṇa ityasya vādhikaraṇe lyuṭi kṛte rūpametat / svāśrayatvādanilayanam / na vidyate svātiriktaṃ nilayanaṃ yasyeti / jñānatvādviśeṣajñānarūpatvādvijñānam / durvidatvato durjñeyatvādavijñānam / na vidyate vijñānaṃ sakalaviśeṣāvagāhijīvajñānaṃ yadviṣaya iti / sattateḥ samyagvyāpteryātānādyatanaṃ prati hetutvācca satyam / tanoteḥ ḍvipratyaye takāramātraṃ rūpam / tena sacchabdasya bahuvrīhiḥ / yatī prayatna ityasyāntarṇītaṇyarthasya ḍapratyaye (yamiti) rūpam / tataḥ karmadhārayaḥ / "ayasmāyadīni chandasi'; iti bhasaṃjñāśrayaṇājjaśtvābhāvaḥ / durjanairaprāpyatvādevānṛtañca / natu mithyātvāt / yadyapi ṛtaṃ prāptaṃ netyanṛtam / tathāpi"brahmavidāpnoti param'; ityādiśrutivirodhaparihārāya durjanairityuktam / hiśabdo brahmaṇo mithyātvābhāve prasiddhiṃ dyotayati / nityasādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ satyam / atra nityatvata ityekaṃ vyākhyānam / nityasatyaśabdayoraikāthyarsya vakṣyamāṇatvāt / sat sādhuguṇāḥ"sadbhāve sādhubhāve ca'; iti / vacanāt teṣāṃ vyāptirbāhulyaṃ takāreṇoktam / pūrvavattanoterbhāve ḍvipratyayaḥ / tasya yantṛrūpatvādyam / yama uparama iti dhātoḥ (ityato) ḍaḥ / bhakteṣu sādhuguṇabāhulyaprerakatvāditi yāvat / abhavaditi vacanādbrahmaṇaḥ sattvādikaṃ sādīti śaṅkānirāsāyoktam sadeti // pratyekaṃ cāsya sambandhaḥ / *4,386* tarhi kathamabhavaditi prayoga ityata āha vyaktiriti // vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām / bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तगुणानां सदादिशब्दोक्त(क्तानां)धर्माणां व्यक्तिः प्रतीतिः । नृणामुपदेष्यृपुरुषापेक्षया सृष्टौ सत्यावेव भवेत् हि यस्मा(दस्मा)त्कारणात् । अत्र च नित्यगुणे ऽपि ब्रह्मणि सदादिकमभवदितिप्रयोगो युज्यते । ततश्चायं श्रुत्यर्थः सम्पद्यते । तत् ब्रह्म मूर्तामूर्तात्मकं विश्वं सृष्ट्वा तत्प्रेरकत्वेन नानारूपैस्तदेव विश्वं प्रविश्य प्राक् सृष्टेरुपदेष्यॄणामुपदेश्यानां च शरीरेन्द्रियवतामभावादप्रतीतगुणकं सत् अथेदानीमुपदेष्यॄणामुपदेश्यानां च शणीरेन्द्रियवत्त्वे सति प्रतीतसत्त्वादिगुणमभवदिति । तदनेन पारमेश्वरी सृष्टिर्योग्यानां स्वगुणज्ञानार्थेत्युक्तं भवति । यथोक्तम् । "सो ऽयं विहार इह मे तनुभृत्स्वभावसम्भूतये भवति भूतिकृदेव भूत्याःऽ; इति । *४,३८७* ब्रह्मपरिणामनिराकरणमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः निर्विकार एवाशेषकर्तेति सम्बन्धः । द्विभागं ब्रह्मेति यन्निराकृतं तस्योपसंहार एक इति । परिणामानुपपत्तावुक्तयुक्तेरनुवादो वा । अतो न ब्रह्मोपादानत्वं प्रकृत्यधिकरणार्थ इति (सम्बन्धः) शेषः । कस्तर्हि तदर्थ इत्यत आह शब्दैरिति ॥ शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते

uktaguṇānāṃ sadādiśabdokta(ktānāṃ)dharmāṇāṃ vyaktiḥ pratītiḥ / nṛṇāmupadeṣyṛpuruṣāpekṣayā sṛṣṭau satyāveva bhavet hi yasmā(dasmā)tkāraṇāt / atra ca nityaguṇe 'pi brahmaṇi sadādikamabhavaditiprayogo yujyate / tataścāyaṃ śrutyarthaḥ sampadyate / tat brahma mūrtāmūrtātmakaṃ viśvaṃ sṛṣṭvā tatprerakatvena nānārūpaistadeva viśvaṃ praviśya prāk sṛṣṭerupadeṣyṝṇāmupadeśyānāṃ ca śarīrendriyavatāmabhāvādapratītaguṇakaṃ sat athedānīmupadeṣyṝṇāmupadeśyānāṃ ca śaṇīrendriyavattve sati pratītasattvādiguṇamabhavaditi / tadanena pārameśvarī sṛṣṭiryogyānāṃ svaguṇajñānārthetyuktaṃ bhavati / yathoktam / "so 'yaṃ vihāra iha me tanubhṛtsvabhāvasambhūtaye bhavati bhūtikṛdeva bhūtyāḥ'; iti / *4,387* brahmapariṇāmanirākaraṇamupasaṃharati tasmāditi // tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ nirvikāra evāśeṣakarteti sambandhaḥ / dvibhāgaṃ brahmeti yannirākṛtaṃ tasyopasaṃhāra eka iti / pariṇāmānupapattāvuktayukteranuvādo vā / ato na brahmopādānatvaṃ prakṛtyadhikaraṇārtha iti (sambandhaḥ) śeṣaḥ / kastarhi tadartha ityata āha śabdairiti // śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यर्थोस्येति शेषः । अनेनापव्याख्याननिराकरणस्य स्वव्याख्यानदार्ढ्यार्थत्वात् नासङ्गतिरित्यपि सूचितम् । *४,३८८* ननु वक्तव्यार्थस्यावशिष्टत्वात्कथमुपसंहारः क्रियते । तथाहि । प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादित्युक्तं तावद्दूषणीयम् । सत्यम् । विवर्तनिराकरणेन निराकरिष्यते । तर्ह्यभिध्योपदेशाच्चेत्यत्रोक्तं"बहु स्यां प्रजायेयऽ; इति वाक्यं दूषणीयमिति चेन्न । अस्यापि सच्च त्यच्चऽ; इति वाक्यव्याख्यानन्यायेनैव व्याख्यातत्वादित्याह बहु स्यामिति ॥ बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते तस्यैव निर्विकारस्यैव । उक्तमार्गेणेत्यस्य (एव)विवरणं तत्तद्गतेन रूपेणेति ॥ तत्तद्गतेन रूपेण ॥। तत्तदनन्तपदार्थप्रेरकानन्तरूपैर्बहु स्यामिति सो ऽकामयतेत्यस्याः श्रुतेरर्थ इत्यर्थः । एवं तर्हि"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्युत्तरवाक्यमसङ्गतं स्यात् । न ह्यन्यार्थं सङ्कल्पमभिधायान्यक्रियाभिधानं सङ्गच्छते । नहीश्वरो ऽस्वतन्त्रो ऽसत्यकामो वेत्यत आह तदर्थमिति ॥ ॥। तदर्थं ह्यसृजज्जगत्

ityarthosyeti śeṣaḥ / anenāpavyākhyānanirākaraṇasya svavyākhyānadārḍhyārthatvāt nāsaṅgatirityapi sūcitam / *4,388* nanu vaktavyārthasyāvaśiṣṭatvātkathamupasaṃhāraḥ kriyate / tathāhi / pratijñādṛṣṭāntānuparodhādityuktaṃ tāvaddūṣaṇīyam / satyam / vivartanirākaraṇena nirākariṣyate / tarhyabhidhyopadeśāccetyatroktaṃ"bahu syāṃ prajāyeya'; iti vākyaṃ dūṣaṇīyamiti cenna / asyāpi sacca tyacca'; iti vākyavyākhyānanyāyenaiva vyākhyātatvādityāha bahu syāmiti // bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate tasyaiva nirvikārasyaiva / uktamārgeṇetyasya (eva)vivaraṇaṃ tattadgatena rūpeṇeti // tattadgatena rūpeṇa ... tattadanantapadārthaprerakānantarūpairbahu syāmiti so 'kāmayatetyasyāḥ śruterartha ityarthaḥ / evaṃ tarhi"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityuttaravākyamasaṅgataṃ syāt / na hyanyārthaṃ saṅkalpamabhidhāyānyakriyābhidhānaṃ saṅgacchate / nahīśvaro 'svatantro 'satyakāmo vetyata āha tadarthamiti // ... tadarthaṃ hyasṛjajjagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तत्पदार्थनियामकबहुस्वरूपत्वकामनानन्तरं नियम्यापेक्षत्वात् नियामकत्वस्य, तदर्थं नियामकबहुस्वरूपत्वार्थं, नियम्यं जगत्तावदसृजत्, ततो नियामकबहुस्वरूपो भूत्वा, तदेवानुप्राविशदिति, वाक्ययोजनोपपत्तेः कात्रासङ्गतिरित्यर्थः । अनेनैव"तदात्मानं स्वयमकुरुतेतिऽ; श्रुतिर्व्याख्याता वेदितव्या । न ह्यत्रात्मानं प्रपञ्चात्मनाकुरुतेति श्रूयते । उभयाम्नानं च ऊर्णनाभिदृष्टान्ताक्त्यैव निरस्तम् । नह्यूर्णनाभेरुत्पद्यमानस्य, तस्मिन्नेव लीयमानस्य च, तन्तोरूर्णनाभिरुपादानम् । किन्तु तदुपभुक्तमन्नमेवेत्युक्तम् । योनिश्चेत्येतत्प्रागेव निरस्तमिति युक्त एवोपसंहार इति । *४,३९०* अपव्याख्यानानन्तरं दूषयितुमनुवदति यच्चेति ॥ *४,३९१* यच्चाविकृतमेवैतद् ब्रह्म विश्वात्मना मृषा । दृश्यते मन्ददृष्टयैव स सर्ग इति कथ्यते

tattatpadārthaniyāmakabahusvarūpatvakāmanānantaraṃ niyamyāpekṣatvāt niyāmakatvasya, tadarthaṃ niyāmakabahusvarūpatvārthaṃ, niyamyaṃ jagattāvadasṛjat, tato niyāmakabahusvarūpo bhūtvā, tadevānuprāviśaditi, vākyayojanopapatteḥ kātrāsaṅgatirityarthaḥ / anenaiva"tadātmānaṃ svayamakuruteti'; śrutirvyākhyātā veditavyā / na hyatrātmānaṃ prapañcātmanākuruteti śrūyate / ubhayāmnānaṃ ca ūrṇanābhidṛṣṭāntāktyaiva nirastam / nahyūrṇanābherutpadyamānasya, tasminneva līyamānasya ca, tantorūrṇanābhirupādānam / kintu tadupabhuktamannamevetyuktam / yoniścetyetatprāgeva nirastamiti yukta evopasaṃhāra iti / *4,390* apavyākhyānānantaraṃ dūṣayitumanuvadati yacceti // *4,391* yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā / dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकृतत्वं कुत इत्यत उक्तमेकमिति । अद्वितीयम् । निरवयवं चेत्यर्थः । तथाहि । किं ब्रह्मणः स्वत एव विश्वाकारपरिणामः । किं वा परतः । नाद्यः, क्वाप्यदर्शनात् । यदपि क्षीरवद्धीत्युदाहृतम् । तत् कालादेर्विद्यमानत्वादयुक्तम् । स्वेच्छयैवेति चेन्न । प्रयोजनाभावात् । स्वभावो ऽयमिति चेन्न । प्रेक्षावत्त्वहानेः । न द्वितीयः । अद्वितीयत्वात् । नच निरवयवं क्वापि परिणतं दृष्टम् । आकाशं संयोगादिमदुपलब्धमिति चेन्न । द्रव्याकारणपरिणामस्य प्रकृतत्वात् । परमाण्वादयस्तु स्वरूपेणैव न सिद्धा इति । *४,३९४* अविकृतमेवान्यदन्यात्मना दृश्यत इत्यसम्भवि इत्यत उक्तम् मृषेति ॥ मृषाशब्देन विश्वस्य ब्रह्मतादात्म्यस्य तद्दर्शनस्य चानिर्वचनीयतोच्यते । यथा रज्जुरविकृतैव मृषा भुजङ्गाद्याकारेणाभासते तथैवेति । तर्हि विश्वोपादानमन्यद्वक्तव्यमित्यत उक्तं मन्ददृष्टयैवेति । मन्दा भवति दृष्टिर्यया सा मन्ददृष्टिस्तया माययेत्यर्थः । अथवासम्भवपरिहारार्थमुक्तं मन्ददृष्टयैवेति । मन्दा चासौ दृष्टिश्च मन्ददृष्टिर्भ्रान्तिस्तयेत्यर्थः । भ्रान्तेरपि याथार्थ्याद्विश्व(स्य)सत्यतापत्तिरित्यत उक्तम् मृषेति ॥ तदेतन्मिथ्याप्रपञ्चारोपाधिष्ठानत्वमेव ब्रह्मणः प्रकृतिश्चेत्यादिना कथ्यत इति । *४,३९९* एतदुक्तं भवति । प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्रैरुक्तरीत्या ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमुच्यते । उपादानत्वं च न परिणामितया । अपि तर्हि अविद्यापरिणाममृषाविश्वभ्रमाधिष्ठानत्वेनैव । अतो नोक्तदोष इति । *४,४००* दूषयितुमुपक्रमते कथ्यत इति ॥ यद् ब्रह्म विवर्तवादिना कथ्यते, तस्य दूषणं कथ्यत, इत्यावृत्त्या योजनीयम् । तच्च नेति नञनुवृत्तिर्वा कर्तव्या । कुतो नेत्यतो विकल्पेन पृच्छति सेति ॥ सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततो ऽन्यगा विश्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वे निराकर्तव्ये मन्ददृष्टयाश्रयप्रश्नो ऽनुपपन्न इत्यत उक्तम् सेति ॥ एकस्य तच्वाप्रच्युतस्य पूवर्विपरीतासत्यानेकरूपावभासलक्षणविवर्ततया, तदुपादानतया, चोक्तेत्यर्थः । मन्ददृष्टावाश्रयानिरूपणादिना निराकृतायां सर्वमिदं निराकृतं भवतीति भावः । तस्यैव, यदवष्टम्भो विश्वो विवर्त, इत्यर्थः । ततो ऽन्यगा जीवगतेत्यर्थः । किंशब्दस्योभयतः सम्बन्धः । *४,४०२* मायावादिनो हि केचित् ब्रह्मैव स्वाविद्यया जगदाकारेण विवर्तते स्वप्नादिवदिति मन्यन्ते । बिम्बस्थानीयं ब्रह्म मायाशक्तिमत् कारणं, जीवाश्च प्रत्येकमविद्यानुबद्धाः, इत्यपरे । मायाविद्याप्रतिबिम्बितं ब्रह्म जगत्कारणम्, विरुद्धं च ब्रह्माभूतत्वालम्बनं जीवाश्चाविद्यानुबद्धा इत्यन्ये । जीवा एव स्वाविद्यया प्रत्येकं प्रपञ्चाकारेण ब्रह्म विभ्राम्यन्ति, सादृश्याच्च प्रपञ्चैकतावभासः अनेकावगतद्वितीयचन्द्रवत्, स्वरूपापेक्षया च ब्रह्म जगत्कारणमित्येके । तत्रावान्तरभेदमविवक्षित्वा द्वेधैव विकल्पितम् । इह जीवगेत्यनुक्त्वा ततो ऽन्यगेति वदता स जीवः किं ब्रह्मणो ऽन्यो(ऽनन्यो वा) न वा इत्यपि विकल्पः सूचितः । तत्र द्वितीयः प्रथमे प्रविशतीति तं दूषयति ब्रह्मणश्चेदिति ॥ ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञ्यम् ॥। यदि ब्रह्मणो वि(श्व)भ्रमस्तदा भ्रमस्य विशेषाज्ञानपूर्वकत्वात्तदपि ब्रह्मणो ऽङ्गीकरणीयम् । तथाच तस्य सार्वज्ञ्यं न स्यात् । यदि च न ब्रह्मणि सार्वज्ञ्यं, तर्हि क्व तत्स्यात् । न तावज्जीवे, अनुभवविरोधात् । नापि जडे, ज्ञानमात्रासम्भवात् । तथाच"यः सर्वज्ञःऽ; इत्यादिश्रुतिवैयर्थ्यं स्यात् । ननु सार्वज्ञ्यमपि ब्रह्मणो भ्रान्त्यैवेति चेन्न । यादृशतादृशस्यापि विशेषज्ञानविरोधित्वात् । अन्यथा शुक्तिज्ञानवतो ऽपि तदज्ञानं न विरुद्धयतेति भ्रमानुच्छेदप्रसङ्गः । उपलक्षणं चैतत् । ब्रह्मणो विशेषाभावात्तदनवभासनिमित्तो भ्रमो नोपपद्यते । स्वरूपं तु स्वप्रकाशतया सिद्धम् । असिद्धत्वे वा(च) सुतरां विभ्रमानुपपत्तिः । अधिष्ठानानुपलम्भादित्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयस्याद्यं दूषयति अन्यगा चेदिति ॥ ॥। अन्यगा चेत् स्वतो ऽन्यता

avikṛtatvaṃ kuta ityata uktamekamiti / advitīyam / niravayavaṃ cetyarthaḥ / tathāhi / kiṃ brahmaṇaḥ svata eva viśvākārapariṇāmaḥ / kiṃ vā parataḥ / nādyaḥ, kvāpyadarśanāt / yadapi kṣīravaddhītyudāhṛtam / tat kālādervidyamānatvādayuktam / svecchayaiveti cenna / prayojanābhāvāt / svabhāvo 'yamiti cenna / prekṣāvattvahāneḥ / na dvitīyaḥ / advitīyatvāt / naca niravayavaṃ kvāpi pariṇataṃ dṛṣṭam / ākāśaṃ saṃyogādimadupalabdhamiti cenna / dravyākāraṇapariṇāmasya prakṛtatvāt / paramāṇvādayastu svarūpeṇaiva na siddhā iti / *4,394* avikṛtamevānyadanyātmanā dṛśyata ityasambhavi ityata uktam mṛṣeti // mṛṣāśabdena viśvasya brahmatādātmyasya taddarśanasya cānirvacanīyatocyate / yathā rajjuravikṛtaiva mṛṣā bhujaṅgādyākāreṇābhāsate tathaiveti / tarhi viśvopādānamanyadvaktavyamityata uktaṃ mandadṛṣṭayaiveti / mandā bhavati dṛṣṭiryayā sā mandadṛṣṭistayā māyayetyarthaḥ / athavāsambhavaparihārārthamuktaṃ mandadṛṣṭayaiveti / mandā cāsau dṛṣṭiśca mandadṛṣṭirbhrāntistayetyarthaḥ / bhrānterapi yāthārthyādviśva(sya)satyatāpattirityata uktam mṛṣeti // tadetanmithyāprapañcāropādhiṣṭhānatvameva brahmaṇaḥ prakṛtiścetyādinā kathyata iti / *4,399* etaduktaṃ bhavati / prakṛtiścetyādisūtrairuktarītyā brahmaṇo jagadupādānatvamucyate / upādānatvaṃ ca na pariṇāmitayā / api tarhi avidyāpariṇāmamṛṣāviśvabhramādhiṣṭhānatvenaiva / ato noktadoṣa iti / *4,400* dūṣayitumupakramate kathyata iti // yad brahma vivartavādinā kathyate, tasya dūṣaṇaṃ kathyata, ityāvṛttyā yojanīyam / tacca neti nañanuvṛttirvā kartavyā / kuto netyato vikalpena pṛcchati seti // sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā viśvasya brahmavivartatve nirākartavye mandadṛṣṭayāśrayapraśno 'nupapanna ityata uktam seti // ekasya tacvāpracyutasya pūvarviparītāsatyānekarūpāvabhāsalakṣaṇavivartatayā, tadupādānatayā, coktetyarthaḥ / mandadṛṣṭāvāśrayānirūpaṇādinā nirākṛtāyāṃ sarvamidaṃ nirākṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ / tasyaiva, yadavaṣṭambho viśvo vivarta, ityarthaḥ / tato 'nyagā jīvagatetyarthaḥ / kiṃśabdasyobhayataḥ sambandhaḥ / *4,402* māyāvādino hi kecit brahmaiva svāvidyayā jagadākāreṇa vivartate svapnādivaditi manyante / bimbasthānīyaṃ brahma māyāśaktimat kāraṇaṃ, jīvāśca pratyekamavidyānubaddhāḥ, ityapare / māyāvidyāpratibimbitaṃ brahma jagatkāraṇam, viruddhaṃ ca brahmābhūtatvālambanaṃ jīvāścāvidyānubaddhā ityanye / jīvā eva svāvidyayā pratyekaṃ prapañcākāreṇa brahma vibhrāmyanti, sādṛśyācca prapañcaikatāvabhāsaḥ anekāvagatadvitīyacandravat, svarūpāpekṣayā ca brahma jagatkāraṇamityeke / tatrāvāntarabhedamavivakṣitvā dvedhaiva vikalpitam / iha jīvagetyanuktvā tato 'nyageti vadatā sa jīvaḥ kiṃ brahmaṇo 'nyo('nanyo vā) na vā ityapi vikalpaḥ sūcitaḥ / tatra dvitīyaḥ prathame praviśatīti taṃ dūṣayati brahmaṇaścediti // brahmaṇaścet kva sārvajñyam ... yadi brahmaṇo vi(śva)bhramastadā bhramasya viśeṣājñānapūrvakatvāttadapi brahmaṇo 'ṅgīkaraṇīyam / tathāca tasya sārvajñyaṃ na syāt / yadi ca na brahmaṇi sārvajñyaṃ, tarhi kva tatsyāt / na tāvajjīve, anubhavavirodhāt / nāpi jaḍe, jñānamātrāsambhavāt / tathāca"yaḥ sarvajñaḥ'; ityādiśrutivaiyarthyaṃ syāt / nanu sārvajñyamapi brahmaṇo bhrāntyaiveti cenna / yādṛśatādṛśasyāpi viśeṣajñānavirodhitvāt / anyathā śuktijñānavato 'pi tadajñānaṃ na viruddhayateti bhramānucchedaprasaṅgaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / brahmaṇo viśeṣābhāvāttadanavabhāsanimitto bhramo nopapadyate / svarūpaṃ tu svaprakāśatayā siddham / asiddhatve vā(ca) sutarāṃ vibhramānupapattiḥ / adhiṣṭhānānupalambhādityapi draṣṭavyam / dvitīyasyādyaṃ dūṣayati anyagā cediti // ... anyagā cet svato 'nyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ब्रह्मव्यतिरिक्तजीवाश्रया विश्वभ्रान्तिरङ्गीक्रियते तदा भ्रान्त्याश्रयस्य भ्रान्तिकल्पितत्वायोगात् जीवब्रह्मणोरन्यता स्वाभाविकीत्यापन्नम् । ततश्चापसिद्धान्त इति । *४,४०८* नन्वस्तु जीवब्रह्मभेदो वास्तवः । अनात्मप्रपञ्चो ऽस्तु भ्रान्तिकल्पितो ब्रह्मणीत्यत आह नेति ॥ नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत् कारणं स्वतः यद्यपि नैवं मायावादिनो मन्यन्ते । तथापि सूत्रार्थनिराकरणाय प्रवृत्तस्य तत्रैवानुपपत्तिव्युत्पादनं श्लाघ्यमित्यारम्भः । न केवलं ब्रह्मव्यतिरिक्तानां जीवानामकल्पितत्वम् । किन्तु देहयोगरहितस्येन्द्रियाभावातत्पदार्थदर्शनं न सम्भवतीत्यतो हेतोः आरोपकारणमिन्द्रियं तदाश्रयो देहश्च कल्पनां विनैवास्तीत्यङ्गीकरणीयम् । नहि सुखादिवद्रजतादिवद्वास्य प्रपञ्चस्य साक्षिमात्रसिद्धत्वं परो मन्यते देहेन्द्रियाणामप्युत्पत्तिमत्वात् । तत्कारणं च स्वत इत्यङ्गीकरणीयम् । *४,४१०* अस्तु ब्रह्मव्यतिरिक्तानां जीवानां सकारणानां तदीयदेहेन्द्रियाणां चाभ्रान्तिकल्पितत्वम् । द्रष्टृत्वेन दर्शनकरणत्वेन तदाश्रयत्वेन तत्कारणत्वेन च भ्रान्तेः पूर्वभावित्वात् । तदतिरिक्तास्तु प्रपञ्चो ऽस्तु भ्रान्तिकल्पित इत्यत आह देहिन इति ॥ देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात्

yadi brahmavyatiriktajīvāśrayā viśvabhrāntiraṅgīkriyate tadā bhrāntyāśrayasya bhrāntikalpitatvāyogāt jīvabrahmaṇoranyatā svābhāvikītyāpannam / tataścāpasiddhānta iti / *4,408* nanvastu jīvabrahmabhedo vāstavaḥ / anātmaprapañco 'stu bhrāntikalpito brahmaṇītyata āha neti // nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ yadyapi naivaṃ māyāvādino manyante / tathāpi sūtrārthanirākaraṇāya pravṛttasya tatraivānupapattivyutpādanaṃ ślāghyamityārambhaḥ / na kevalaṃ brahmavyatiriktānāṃ jīvānāmakalpitatvam / kintu dehayogarahitasyendriyābhāvātatpadārthadarśanaṃ na sambhavatītyato hetoḥ āropakāraṇamindriyaṃ tadāśrayo dehaśca kalpanāṃ vinaivāstītyaṅgīkaraṇīyam / nahi sukhādivadrajatādivadvāsya prapañcasya sākṣimātrasiddhatvaṃ paro manyate dehendriyāṇāmapyutpattimatvāt / tatkāraṇaṃ ca svata ityaṅgīkaraṇīyam / *4,410* astu brahmavyatiriktānāṃ jīvānāṃ sakāraṇānāṃ tadīyadehendriyāṇāṃ cābhrāntikalpitatvam / draṣṭṛtvena darśanakaraṇatvena tadāśrayatvena tatkāraṇatvena ca bhrānteḥ pūrvabhāvitvāt / tadatiriktāstu prapañco 'stu bhrāntikalpita ityata āha dehina iti // dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र ॥। कारणशब्देन ज्ञानकारणानामिन्द्रियाणां देहेन्द्रियकारणानां च ग्रहणम् । सिद्धा इति शेषः । किं आक्षेपे । तत्र तर्हि प्रपञ्चे ब्रह्मणीति वा । अनन्तजीवसकारणदेहेन्द्रियातिरिक्तस्य प्रपञ्चस्याभावात् । विषयाणामपि देहेन्द्रियनिर्वाहार्थत्वादिति भावः । तथाच न केवलमपसिद्धान्तः । प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्राणां निर्विषयत्वापत्तिश्च स्यादिति शेषः । *४,४११* ननु अन्यगा चेत्स्वतो ऽन्यता इत्युक्तम् । जीवब्रह्मभेदस्यापि भ्रान्तिसिद्धत्वात् । भ्रान्त्या ब्रह्मणो भिन्नस्य बाह्याध्यात्मिकार्थभ्रम इति हि मन्यत इत्यत आह भेदो ऽपीति ॥ ॥। भेदो ऽपि भ्रमजो यदि न केवलं प्रपञ्चः, किन्तु जीवब्रह्मणोर्भेदो ऽपि यदि भ्रमजो भ्रमसिद्धः अङ्गीक्रियते । तदा अन्योन्याश्रयता स्यादिति सम्बन्धः । अत्रान्योन्याश्रयताशब्देन चक्रकमुच्यते तस्यापि बहुष्वन्योन्याश्रयत्वात् । कथमन्योन्याश्रयता इत्यत उक्तम् भ्रान्तेरिति ॥ भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया

kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra ... kāraṇaśabdena jñānakāraṇānāmindriyāṇāṃ dehendriyakāraṇānāṃ ca grahaṇam / siddhā iti śeṣaḥ / kiṃ ākṣepe / tatra tarhi prapañce brahmaṇīti vā / anantajīvasakāraṇadehendriyātiriktasya prapañcasyābhāvāt / viṣayāṇāmapi dehendriyanirvāhārthatvāditi bhāvaḥ / tathāca na kevalamapasiddhāntaḥ / prakṛtiścetyādisūtrāṇāṃ nirviṣayatvāpattiśca syāditi śeṣaḥ / *4,411* nanu anyagā cetsvato 'nyatā ityuktam / jīvabrahmabhedasyāpi bhrāntisiddhatvāt / bhrāntyā brahmaṇo bhinnasya bāhyādhyātmikārthabhrama iti hi manyata ityata āha bhedo 'pīti // ... bhedo 'pi bhramajo yadi na kevalaṃ prapañcaḥ, kintu jīvabrahmaṇorbhedo 'pi yadi bhramajo bhramasiddhaḥ aṅgīkriyate / tadā anyonyāśrayatā syāditi sambandhaḥ / atrānyonyāśrayatāśabdena cakrakamucyate tasyāpi bahuṣvanyonyāśrayatvāt / kathamanyonyāśrayatā ityata uktam bhrānteriti // bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तेर्जीवब्रह्मभेदहेतोर्भावरूपाज्ञानकारणत्वात् । तस्याज्ञानस्य च भेदसापेक्षत्वात् । अज्ञानमनादित्वात्कथं भेदव्यपेक्षया स्यादित्यत उक्तम् नाज्ञानेति ॥ नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः यतो ब्रह्मव्यतिरिक्तजीवादृते नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदस्ति । *४,४१२* एतदुक्तं भवति । जीवब्रह्म(णोः)भेदो यया भ्रान्त्या सिद्धः, सा तावदज्ञानापेक्षा । भ्रान्तेः स्वरूपतो विषयश्चाज्ञानकार्यत्वाङ्गीकारात् । यद्यपि भेदविषया भ्रान्तिः साक्षिचैतन्यम् । तथापि तस्यासङ्गस्यारोपितार्थसंसृष्टरूपं(पता) नाज्ञानेन विनोत्पद्यते । तच्चाज्ञानं भेदसापेक्षम् । अनादित्वे ऽपि भ्रान्तिकल्पितत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । अन्यथा सत्यतापातात् । भ्रान्तेः (च) जीवाश्रितत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । भेदकल्पनया विना च जीवस्याभावात् । न चाविद्यारोपो ब्रह्मण्येवेति युक्तम् । सर्वस्यापि तदाश्रयत्वोपपत्तौ अर्धजरतीयानुपपत्तेः । अतो भ्रमज्ञानजीवभेदानामन्यसापेक्षत्वाच्चक्रकमिति । अथवा भेदस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे भ्रान्तेश्च भेदसापेक्षत्वादन्योन्याश्रयत्वमनेनोक्तम् । व्युत्पादनार्थमेवाज्ञानं मध्ये निवेशितमिति द्रष्टव्यम् । अनेन जीवाज्ञानवादो(पक्षो)ऽपि निरस्तः । इतरेतराश्रयादिदोषसाम्यात् । बीजाङ्कुरवददोष इति चेन्न । वैषम्यात् । व्यक्तिभेदेन हि तत्रादोषत्वम् । नच जीवाविद्यव्यक्तिभेदो ऽस्तीति । *४,४१५* यदुक्तं नादेहयोगिन इत्यादि तदनुपपन्नम् । देहादेरपि भ्रान्तिकल्पितत्वात् । नच तत्र कारणाभावः पूर्वदेहादेर्विद्यमानत्वात् । नचैवमनवस्था, अनादित्वादिति । मैवम् । आदिसर्गे देहादिदर्शनानुपपत्तेः । न ह्ययं साक्षिमात्रसिद्धो ऽर्थ इत्युक्तम् । किञ्च स्यादयमनवस्थापरिहारः, यदि पूर्वपूर्वतरादिदेहादेरपि भ्रान्तिसिद्धत्वं प्रमितं स्यात् । अन्यथैवं, सर्वत्रानवस्थापरिहारः प्रसज्येत । नचात्र प्रमाणं अस्ति । ननु कथं नास्ति,"नेह नानाऽ; इत्यादिश्रुतेर्विद्यमानत्वादिति एतदाह(इत्यत आह) भ्रमत्वे त्विति ॥ भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्नहि

bhrānterjīvabrahmabhedahetorbhāvarūpājñānakāraṇatvāt / tasyājñānasya ca bhedasāpekṣatvāt / ajñānamanāditvātkathaṃ bhedavyapekṣayā syādityata uktam nājñāneti // nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ yato brahmavyatiriktajīvādṛte nājñānakalpakaṃ kiñcidasti / *4,412* etaduktaṃ bhavati / jīvabrahma(ṇoḥ)bhedo yayā bhrāntyā siddhaḥ, sā tāvadajñānāpekṣā / bhrānteḥ svarūpato viṣayaścājñānakāryatvāṅgīkārāt / yadyapi bhedaviṣayā bhrāntiḥ sākṣicaitanyam / tathāpi tasyāsaṅgasyāropitārthasaṃsṛṣṭarūpaṃ(patā) nājñānena vinotpadyate / taccājñānaṃ bhedasāpekṣam / anāditve 'pi bhrāntikalpitatvasyāṅgīkṛtatvāt / anyathā satyatāpātāt / bhrānteḥ (ca) jīvāśritatvasyāṅgīkṛtatvāt / bhedakalpanayā vinā ca jīvasyābhāvāt / na cāvidyāropo brahmaṇyeveti yuktam / sarvasyāpi tadāśrayatvopapattau ardhajaratīyānupapatteḥ / ato bhramajñānajīvabhedānāmanyasāpekṣatvāccakrakamiti / athavā bhedasya bhrāntikalpitatve bhrānteśca bhedasāpekṣatvādanyonyāśrayatvamanenoktam / vyutpādanārthamevājñānaṃ madhye niveśitamiti draṣṭavyam / anena jīvājñānavādo(pakṣo)'pi nirastaḥ / itaretarāśrayādidoṣasāmyāt / bījāṅkuravadadoṣa iti cenna / vaiṣamyāt / vyaktibhedena hi tatrādoṣatvam / naca jīvāvidyavyaktibhedo 'stīti / *4,415* yaduktaṃ nādehayogina ityādi tadanupapannam / dehāderapi bhrāntikalpitatvāt / naca tatra kāraṇābhāvaḥ pūrvadehādervidyamānatvāt / nacaivamanavasthā, anāditvāditi / maivam / ādisarge dehādidarśanānupapatteḥ / na hyayaṃ sākṣimātrasiddho 'rtha ityuktam / kiñca syādayamanavasthāparihāraḥ, yadi pūrvapūrvatarādidehāderapi bhrāntisiddhatvaṃ pramitaṃ syāt / anyathaivaṃ, sarvatrānavasthāparihāraḥ prasajyeta / nacātra pramāṇaṃ asti / nanu kathaṃ nāsti,"neha nānā'; ityādiśrutervidyamānatvāditi etadāha(ityata āha) bhramatve tviti // bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा सर्वो ऽप्ययं प्रसङ्गो विपर्ययपयर्वसानहीनत्वादाभास एव । नेह नानेत्यादिश्रुत्या सर्वस्यापि वियदादेः प्रपञ्चस्य भ्रान्तिकल्पितत्वाभिधानात् इत्याशङ्कयेदमुदितम् । उपपत्त्यविरुद्धो हि वेदार्थो ग्राह्यः । अन्यथा अन्धो मणिमविन्दत् इत्यादेरपि ग्रहणप्रसङ्गात् । विचारशास्नानारम्भप्रसङ्गाच्च । नेह नानेत्यादिवाक्यं चोपपत्तिविरुद्धम् । तथाहि । यदि वियदादिकं सर्वं भ्रमसिद्धं स्यात् तदा तदन्तःपातित्वादियं श्रुतिश्च तथा स्यात् । भ्रमारोपितं वियदादिकं सर्वं भ्रमसिद्धं स्यात् तदा तदन्तःपातित्वादियं श्रुतिश्च तथा स्यात् । भ्रमारोपितं चासदिति श्रुतेरप्यसत्त्वान्नार्थधीहेतुत्वमिति । भ्रमशब्दः ज्ञाने अर्थे च परेषां प्रसिद्ध इति भ्रमत्व इत्युक्तम् । यद्यप्ययमर्थः प्रथमसूत्रे वर्णितः तथापि तत्राध्यात्मिकः प्रसङ्गः (प्रपञ्चो) अत्र तु बाह्यषवषय इति भेदः । अधिकविवक्षया चोक्तस्य पुनरुक्तिरिति । *४,४१९* ननु सर्वो ऽप्ययं प्रपञ्चो भ्रान्तिसिद्धो ऽपि व्यावहारिको भवत्येव । अतस्तदन्तःपतिता श्रुतिरपि व्यावहारिकत्वादर्थहेतुर्भविष्यतीत्यत आह व्यावहारिकतेति ॥ व्यावहारिकता चास्य स्यादबाध्यत्व एव हि चस्त्वर्थः । स्यादप्येवं यदि प्रपञ्चस्य व्यावहारिकता तावत् (तव) शक्याङ्गीकारा स्यात् । न चैवम् । यतो ऽस्य प्रपञ्चस्य व्यावहारिकता तु अबाध्यत्व एव स्यात् । एतदुक्तं भवति । यदि प्रपञ्चो व्यावहारिको ऽङ्गीक्रियेत, तर्ह्यबाध्यो ऽप्यङ्गीकर्तव्यः प्रसज्येत । नच तथाङ्गीक्रियते भवता । अतो न व्यावहारिकाप्यङ्गीकर्तुमुचित इति । सत्यत्वाङ्गीकारापादने त्विष्यापादनं स्यात् । परेणापि कथञ्चित्सत्यत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वात् । अतो ऽबाध्यत्व एवेत्युक्तम् । ननु शक्तिरजतादेर्बाध्यस्याप्यभिज्ञाभिवदनरूपव्यवहारविषयत्वाद्वयाप्तिहीनो ऽयं तर्क इत्यत आह बाध्यमिति ॥ बाध्यं नार्थक्रियाकारि ॥। सत्यं बाध्यं शुक्तिरजतादिकम्, अभिज्ञादिकं व्यवहारविषय इति । तथाप्यर्थक्रियाकारि न भवति । नहि तेन रजतोचिता वलयनिर्माणाद्यर्थक्रियाजायमाना दृष्टा । अर्थक्रियाकारित्वलक्षणमेव व्यावहारिकत्वमिह प्रकृतम् । नाभिज्ञादिविषयत्वम् । श्रुतेरर्थधीजनकत्वोपन्यस्तत्वात् । अतो न तर्कस्याङ्गवैकल्यमिति । ननु बाध्यत्वं शुक्तिकाद्यधिष्ठानस्य धर्मः । "विज्ञातस्यान्यथाऽ; इत्युक्तत्वात् । शुक्तिकादिकं चार्थक्रियाकारीति कथमुच्यते बाध्यं नार्थक्रियाकारीति । मैवम् । निषेध्यत्वलक्षणबाध्यत्वस्य पराभ्युपगतस्यात्राश्रयणात् । *४,४२१* ननु तथाप्यसत्यस्य स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेः चरमधातुविसर्गाद्यर्थक्रियाकारित्वदर्शनात् व्याप्तिविकलस्तर्क इत्यत आह न चेति ॥ ॥। नच स्वप्नो ऽपि नो मृषा

yadvā sarvo 'pyayaṃ prasaṅgo viparyayapayarvasānahīnatvādābhāsa eva / neha nānetyādiśrutyā sarvasyāpi viyadādeḥ prapañcasya bhrāntikalpitatvābhidhānāt ityāśaṅkayedamuditam / upapattyaviruddho hi vedārtho grāhyaḥ / anyathā andho maṇimavindat ityāderapi grahaṇaprasaṅgāt / vicāraśāsnānārambhaprasaṅgācca / neha nānetyādivākyaṃ copapattiviruddham / tathāhi / yadi viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt / bhramāropitaṃ viyadādikaṃ sarvaṃ bhramasiddhaṃ syāt tadā tadantaḥpātitvādiyaṃ śrutiśca tathā syāt / bhramāropitaṃ cāsaditi śruterapyasattvānnārthadhīhetutvamiti / bhramaśabdaḥ jñāne arthe ca pareṣāṃ prasiddha iti bhramatva ityuktam / yadyapyayamarthaḥ prathamasūtre varṇitaḥ tathāpi tatrādhyātmikaḥ prasaṅgaḥ (prapañco) atra tu bāhyaṣavaṣaya iti bhedaḥ / adhikavivakṣayā coktasya punaruktiriti / *4,419* nanu sarvo 'pyayaṃ prapañco bhrāntisiddho 'pi vyāvahāriko bhavatyeva / atastadantaḥpatitā śrutirapi vyāvahārikatvādarthaheturbhaviṣyatītyata āha vyāvahārikateti // vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi castvarthaḥ / syādapyevaṃ yadi prapañcasya vyāvahārikatā tāvat (tava) śakyāṅgīkārā syāt / na caivam / yato 'sya prapañcasya vyāvahārikatā tu abādhyatva eva syāt / etaduktaṃ bhavati / yadi prapañco vyāvahāriko 'ṅgīkriyeta, tarhyabādhyo 'pyaṅgīkartavyaḥ prasajyeta / naca tathāṅgīkriyate bhavatā / ato na vyāvahārikāpyaṅgīkartumucita iti / satyatvāṅgīkārāpādane tviṣyāpādanaṃ syāt / pareṇāpi kathañcitsatyatvasyāpyaṅgīkṛtatvāt / ato 'bādhyatva evetyuktam / nanu śaktirajatāderbādhyasyāpyabhijñābhivadanarūpavyavahāraviṣayatvādvayāptihīno 'yaṃ tarka ityata āha bādhyamiti // bādhyaṃ nārthakriyākāri ... satyaṃ bādhyaṃ śuktirajatādikam, abhijñādikaṃ vyavahāraviṣaya iti / tathāpyarthakriyākāri na bhavati / nahi tena rajatocitā valayanirmāṇādyarthakriyājāyamānā dṛṣṭā / arthakriyākāritvalakṣaṇameva vyāvahārikatvamiha prakṛtam / nābhijñādiviṣayatvam / śruterarthadhījanakatvopanyastatvāt / ato na tarkasyāṅgavaikalyamiti / nanu bādhyatvaṃ śuktikādyadhiṣṭhānasya dharmaḥ / "vijñātasyānyathā'; ityuktatvāt / śuktikādikaṃ cārthakriyākārīti kathamucyate bādhyaṃ nārthakriyākārīti / maivam / niṣedhyatvalakṣaṇabādhyatvasya parābhyupagatasyātrāśrayaṇāt / *4,421* nanu tathāpyasatyasya svāpnakāminīsambhogādeḥ caramadhātuvisargādyarthakriyākāritvadarśanāt vyāptivikalastarka ityata āha na ceti // ... naca svapno 'pi no mṛṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्न इति स्वप्नावस्थोपलब्धो ऽर्थः । नो ऽस्माकं बादरायणीयानां मते । तर्हि मम मतेन व्याप्तिभङ्गो ऽस्तु मया मृषात्वेनाङ्गीकृतत्वात् इति चेन्न, बादरायणीयेन तथाङ्गीकर्तुमशक्यत्वात् । ननु कथं बादरायणस्य न मृषा स्वप्न इत्यत आह वासनेति ॥ वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः तस्य स्वप्नस्यापि मायामात्रमिति वदता सूत्रकारेण वासनाजनितत्वेनाङ्गीकृतत्वात् इदं ज्ञायते, यत् न तस्य स्वप्नो मृषाभिमत इति । नहि कश्चिदविद्यमानस्य कारणं निरूपयेत् । किञ्च श्रुत्यनुसारी हि सूत्रकारस्य सिद्धान्तः स्यात् । श्रुत्या च स्वाप्नार्थस्य कर्तारं वदन्त्या सत्यत्वमेवाभिप्रेतमिति न मृषात्वं सूत्रकृतो ऽभिमतमित्याह स हीति ॥ *४,४२२* स हि कर्तेति वाक्याच्च ॥। ननु कथं स्वप्नो न मृषा । "मायामात्रम्ऽ; इति सूत्रकृतैव तन्मिथ्यात्वस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यतो वाह वासनेति ॥ न मायामात्रपदेन स्वप्नस्य मृषात्वमभिमतम्, किन्तु वासनाजनितत्वम्, अतो न मृषेत्यर्थः । यथा चैतत्तथा उपपादयिष्यते । तस्यागामिनः सूत्रस्य वासनाजनितत्वप्रतिपादकत्वेन अस्माभिरङ्गीकृतत्वादिति वा योज्यम् । न केवलं वक्ष्यमाणोपपत्तिवशात् मृषात्वं न सूत्रार्थः । किन्तु श्रुतिवशाच्चेत्याह स हीति ॥ *४,४२३* यद्वा स्वाप्नार्थो न तावदनादिनित्यः, पश्चात् अदृष्टयादिविरोधात् । नापि सादिविनाशी, उपादाननिमित्तयोरनिरूपणात् । नच प्रकारान्तरं सम्भवति । तत्कथं न मृषेत्यत आह वासनेति ॥ नोपादानाभाव इति शेषः । "न मृषाऽ; इति पूर्वेण वा सम्बन्धः । एवम् उपादानं निरूप्य निमित्तमुपपादयति सहीति ॥ निमित्तं चेश्वरो ज्ञायते, इति शेषः । "न मृषाऽ; इति पूर्वेणैव वा अन्वयः । *४,४२४* ननु कथं तर्हि"स्वप्नमायासरूपाऽ; इत्यादौ स्वप्नस्य भ्रान्तित्वोक्तिरित्यत आह जाग्रत्वमिति ॥ ॥। जाग्रत्त्वमिति हि भ्रमः

svapna iti svapnāvasthopalabdho 'rthaḥ / no 'smākaṃ bādarāyaṇīyānāṃ mate / tarhi mama matena vyāptibhaṅgo 'stu mayā mṛṣātvenāṅgīkṛtatvāt iti cenna, bādarāyaṇīyena tathāṅgīkartumaśakyatvāt / nanu kathaṃ bādarāyaṇasya na mṛṣā svapna ityata āha vāsaneti // vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ tasya svapnasyāpi māyāmātramiti vadatā sūtrakāreṇa vāsanājanitatvenāṅgīkṛtatvāt idaṃ jñāyate, yat na tasya svapno mṛṣābhimata iti / nahi kaścidavidyamānasya kāraṇaṃ nirūpayet / kiñca śrutyanusārī hi sūtrakārasya siddhāntaḥ syāt / śrutyā ca svāpnārthasya kartāraṃ vadantyā satyatvamevābhipretamiti na mṛṣātvaṃ sūtrakṛto 'bhimatamityāha sa hīti // *4,422* sa hi karteti vākyācca ... nanu kathaṃ svapno na mṛṣā / "māyāmātram'; iti sūtrakṛtaiva tanmithyātvasya vakṣyamāṇatvādityato vāha vāsaneti // na māyāmātrapadena svapnasya mṛṣātvamabhimatam, kintu vāsanājanitatvam, ato na mṛṣetyarthaḥ / yathā caitattathā upapādayiṣyate / tasyāgāminaḥ sūtrasya vāsanājanitatvapratipādakatvena asmābhiraṅgīkṛtatvāditi vā yojyam / na kevalaṃ vakṣyamāṇopapattivaśāt mṛṣātvaṃ na sūtrārthaḥ / kintu śrutivaśāccetyāha sa hīti // *4,423* yadvā svāpnārtho na tāvadanādinityaḥ, paścāt adṛṣṭayādivirodhāt / nāpi sādivināśī, upādānanimittayoranirūpaṇāt / naca prakārāntaraṃ sambhavati / tatkathaṃ na mṛṣetyata āha vāsaneti // nopādānābhāva iti śeṣaḥ / "na mṛṣā'; iti pūrveṇa vā sambandhaḥ / evam upādānaṃ nirūpya nimittamupapādayati sahīti // nimittaṃ ceśvaro jñāyate, iti śeṣaḥ / "na mṛṣā'; iti pūrveṇaiva vā anvayaḥ / *4,424* nanu kathaṃ tarhi"svapnamāyāsarūpā'; ityādau svapnasya bhrāntitvoktirityata āha jāgratvamiti // ... jāgrattvamiti hi bhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिशब्द आद्यर्थे, उल्लेखार्थे वा । जाग्रदहमस्मीति द्रष्टुर्यज्जाग्रत्त्वं, यच्चैतत्पदार्थानां जाग्र(द्दृशा दृशादृष्टपदार्थैः ऐक्यं, बाह्यमृदादिजन्यत्वं वा, एवमादिप्रतिभासो भ्रमः । बाध्यत्वादिति हिशब्दार्थः । तदपेक्षया श्रुत्यादिवचनानीति भावः । *४,४२५* ननु च रज्जौ सर्पभ्रमे, असत्यस्यापि सर्पस्य सर्पोचितभयकम्पाद्यर्थक्रियाकारित्वं दृश्यते, तथा सर्पे समारोपितायाः कुसुममालायाः सन्तोषकारिता उपलभ्यते, अतो व्याप्तिभङ्गस्तर्कस्येत्यत आह सर्पेति ॥ सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् "ना भूदत्र सर्पःऽ; इतिवत्"न सर्पज्ञानमभूत्ऽ; इति बाधकानुदयात् । अभूदेवेत्यनुवृत्तेश्च । भ्रमत्वस्य विषयवैपरीत्यमात्रेणोपपत्तेरिति हिशब्दार्थः । कि(मतो)न्ततो यदि ज्ञानमस्त्येवेत्यत आह तदेवेति ॥ तदेवार्थक्रियाकारि ॥। ॥। तत् सदेवार्थकारकम्

itiśabda ādyarthe, ullekhārthe vā / jāgradahamasmīti draṣṭuryajjāgrattvaṃ, yaccaitatpadārthānāṃ jāgra(ddṛśā dṛśādṛṣṭapadārthaiḥ aikyaṃ, bāhyamṛdādijanyatvaṃ vā, evamādipratibhāso bhramaḥ / bādhyatvāditi hiśabdārthaḥ / tadapekṣayā śrutyādivacanānīti bhāvaḥ / *4,425* nanu ca rajjau sarpabhrame, asatyasyāpi sarpasya sarpocitabhayakampādyarthakriyākāritvaṃ dṛśyate, tathā sarpe samāropitāyāḥ kusumamālāyāḥ santoṣakāritā upalabhyate, ato vyāptibhaṅgastarkasyetyata āha sarpeti // sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam "nā bhūdatra sarpaḥ'; itivat"na sarpajñānamabhūt'; iti bādhakānudayāt / abhūdevetyanuvṛtteśca / bhramatvasya viṣayavaiparītyamātreṇopapatteriti hiśabdārthaḥ / ki(mato)ntato yadi jñānamastyevetyata āha tadeveti // tadevārthakriyākāri ... ... tat sadevārthakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन मायावादिनैव ब्रह्म प्रपञ्चादप्यतिशयेनार्थक्रियाकार्यमङ्गीकृतमेव हि जन्मादिसूत्रे जगत्कारणत्वेनोक्तत्वात् । अतः सपक्षप्रवेशित्वान्नासाधारण्यं मन्तव्यम् । ननु मयाङ्गीक्रियमाणं ब्रह्मणो ऽर्थक्रियाकारित्वं च न स्वाभाविकम् । किन्तु परत एव । मायायां तदाप(यत्तमि)तत इत्यङ्गीकारात् । अतः कथमापादकस्य सपक्षप्रवेश इत्यत आह परत इति ॥ अङ्गीकृतं तावदर्थक्रियाकारित्वं ब्रह्मणः, तत्स्वतः परतो वास्तु किमनेन प्रकृतानुपयुक्तेन । नहि स्वतो ऽर्थक्रियाकारित्वमापादकत्वेनास्माभिरभिहितम्, परेण वा प्रस्तावितम् । अन्यथा सामान्यतः प्रयुक्तस्य धूमादेर्विशेषाकारेण सपक्षाप्रवेशितयासाधारण्य(ण)स्य वक्तुं शक्यत्वेन तद्भङ्गः स्यात् । *४,४३५* स्यादेतत् । ब्रह्मणोऽर्थक्रियाकारित्वं परत इत्यस्य नायमर्थः दारुयन्त्रस्येव पराधीनम् इति, नापि कुलालस्येव प्रयोजनाद्यपेक्षमिति; किन्तु गगने मलिनतेव निष्क्रिया एव ब्रह्मणि मायासम्बन्धादर्थक्रिया(दि) अवभासत इति । न चैवंविधेन सपक्षप्रवेशो भवत्यापादकस्येत्यत आह परतस्त्व इति । ॥। परतस्त्वे नच प्रमा

tena māyāvādinaiva brahma prapañcādapyatiśayenārthakriyākāryamaṅgīkṛtameva hi janmādisūtre jagatkāraṇatvenoktatvāt / ataḥ sapakṣapraveśitvānnāsādhāraṇyaṃ mantavyam / nanu mayāṅgīkriyamāṇaṃ brahmaṇo 'rthakriyākāritvaṃ ca na svābhāvikam / kintu parata eva / māyāyāṃ tadāpa(yattami)tata ityaṅgīkārāt / ataḥ kathamāpādakasya sapakṣapraveśa ityata āha parata iti // aṅgīkṛtaṃ tāvadarthakriyākāritvaṃ brahmaṇaḥ, tatsvataḥ parato vāstu kimanena prakṛtānupayuktena / nahi svato 'rthakriyākāritvamāpādakatvenāsmābhirabhihitam, pareṇa vā prastāvitam / anyathā sāmānyataḥ prayuktasya dhūmāderviśeṣākāreṇa sapakṣāpraveśitayāsādhāraṇya(ṇa)sya vaktuṃ śakyatvena tadbhaṅgaḥ syāt / *4,435* syādetat / brahmaṇo'rthakriyākāritvaṃ parata ityasya nāyamarthaḥ dāruyantrasyeva parādhīnam iti, nāpi kulālasyeva prayojanādyapekṣamiti; kintu gagane malinateva niṣkriyā eva brahmaṇi māyāsambandhādarthakriyā(di) avabhāsata iti / na caivaṃvidhena sapakṣapraveśo bhavatyāpādakasyetyata āha paratastva iti / ... paratastve naca pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणोऽर्थक्रियाकारित्वस्येति शेषः । परतस्त्वे निरूपितरूपे । प्रमा प्रमाणम् । *४,४३६* अयमत्राशयः । ब्रह्मणो जगन्निर्माणाद्यर्थक्रिया प्रतीता न वा । न चेत्कथं लक्षणत्वेनोच्यते । कस्य च मायामयत्वमङ्गीक्रियते । प्रतीतत्वे ऽपि न तावत्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । तदगोचरत्वात् । अतः श्रुत्यैवेति वक्तव्यम् । तथाच कथं मायिकत्वम् । तत्किं श्रुतिप्रतीतं सर्वमेव सत्यम् । अद्धा । बाधकाभावे तु तथैव । नचैवं ब्रह्मणो ऽर्थक्रियायाः परतस्त्वे प्रमाणमस्ति यद्बाधकं भवेत् । बाधकाभावमात्रेण कथं सत्यार्थत्वमिति चेत् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वादिति ब्रूमः । परतस्त्वे च प्रामाण्यस्यानवस्थापातेन न प्रमा निश्चीयेत । सन्ति"निष्फलं निष्क्रियम्ऽ; इत्यादिश्रुतयो बाधिका इति चेत् । एवं श्रुतिबलेन परस्त्वे ऽर्थक्रियायाः स्वीकृते तदभिधात्री"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिश्रुतिर्न प्रमा स्यात् । प्रतिपादितार्थमिथ्यात्वातिरिक्तस्याप्रामाण्यस्याभावात् । किञ्चाविशेषात्"निष्कलं निष्क्रियम्ऽ; इति श्रुतिरेतच्छतिविरोधात्परतस्त्वे न प्रमेति किं न स्यात् । अन्यदुत्तरत्र वक्ष्याम इति । *४,४३९* नन्वस्त्वबाध्यमेवार्थक्रियाकारि प्रपञ्चमप्यबाध्यमङ्गीकरोमि । आत्यन्तिकाबाध्यत्वाभावे ऽपि प्राग्ब्रह्मात्मैक्यज्ञानादबाध्यत्वात् । अतस्तदन्तर्गता श्रुतिरप्यमुख्यसत्यत्वात्साधिका भविष्यतीत्यत आह अमुख्येति ॥ अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽवयोः । न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा

brahmaṇo'rthakriyākāritvasyeti śeṣaḥ / paratastve nirūpitarūpe / pramā pramāṇam / *4,436* ayamatrāśayaḥ / brahmaṇo jagannirmāṇādyarthakriyā pratītā na vā / na cetkathaṃ lakṣaṇatvenocyate / kasya ca māyāmayatvamaṅgīkriyate / pratītatve 'pi na tāvatpratyakṣānumānābhyām / tadagocaratvāt / ataḥ śrutyaiveti vaktavyam / tathāca kathaṃ māyikatvam / tatkiṃ śrutipratītaṃ sarvameva satyam / addhā / bādhakābhāve tu tathaiva / nacaivaṃ brahmaṇo 'rthakriyāyāḥ paratastve pramāṇamasti yadbādhakaṃ bhavet / bādhakābhāvamātreṇa kathaṃ satyārthatvamiti cet / prāmāṇyasya svatastvāditi brūmaḥ / paratastve ca prāmāṇyasyānavasthāpātena na pramā niścīyeta / santi"niṣphalaṃ niṣkriyam'; ityādiśrutayo bādhikā iti cet / evaṃ śrutibalena parastve 'rthakriyāyāḥ svīkṛte tadabhidhātrī"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutirna pramā syāt / pratipāditārthamithyātvātiriktasyāprāmāṇyasyābhāvāt / kiñcāviśeṣāt"niṣkalaṃ niṣkriyam'; iti śrutiretacchativirodhātparatastve na prameti kiṃ na syāt / anyaduttaratra vakṣyāma iti / *4,439* nanvastvabādhyamevārthakriyākāri prapañcamapyabādhyamaṅgīkaromi / ātyantikābādhyatvābhāve 'pi prāgbrahmātmaikyajñānādabādhyatvāt / atastadantargatā śrutirapyamukhyasatyatvātsādhikā bhaviṣyatītyata āha amukhyeti // amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ / na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा इत्य(नेन)स्य प्रमेयस्य प्रागेवोपपादितत्वमित्याचष्टे । ततश्च पुनरुक्तिदोषः परिहृतो भवति । तिष्ठतु न वक्तव्येति यावत् । सा प्रमा ब्रह्मज्ञानबाध्यं प्रमाणमित्यर्थः । यस्मात्सा श्रुतिरप्रमा तस्मात्तिष्ठत्विति वा । प्रपञ्चमिथ्यात्वं हि तदथर्ः । न चासौ ब्रह्मस्वरूपम् । सोपाधिकत्वात् । ततो ऽस्य बाध्यत्वमावश्यकम् । बाध्यार्थं चाप्रमाणमिति प्रसिद्धमेव । बाध्यार्थत्वे ऽपि प्राग्ब्रह्मज्ञानादबाध्यार्थत्वेन प्रामाण्यमस्त्वित्यत उक्तम् अमुख्येति ॥ सत्यमबाध्यार्थम् । नहि कालविलम्बेन बाधितार्थं प्रमाणं भवतीति वक्ष्यामः । अस्त्वेवं स्वरूपतो विषयतश्चासत्यत्वात्साधकत्वेन विप्रतिपन्ना श्रुतिः, तथापि प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधनाय तदुपन्यासः कुतो न कार्यः इत्यत आह न हीति ॥ न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित्

sadā itya(nena)sya prameyasya prāgevopapāditatvamityācaṣṭe / tataśca punaruktidoṣaḥ parihṛto bhavati / tiṣṭhatu na vaktavyeti yāvat / sā pramā brahmajñānabādhyaṃ pramāṇamityarthaḥ / yasmātsā śrutirapramā tasmāttiṣṭhatviti vā / prapañcamithyātvaṃ hi tadatharḥ / na cāsau brahmasvarūpam / sopādhikatvāt / tato 'sya bādhyatvamāvaśyakam / bādhyārthaṃ cāpramāṇamiti prasiddhameva / bādhyārthatve 'pi prāgbrahmajñānādabādhyārthatvena prāmāṇyamastvityata uktam amukhyeti // satyamabādhyārtham / nahi kālavilambena bādhitārthaṃ pramāṇaṃ bhavatīti vakṣyāmaḥ / astvevaṃ svarūpato viṣayataścāsatyatvātsādhakatvena vipratipannā śrutiḥ, tathāpi prapañcamithyātvasādhanāya tadupanyāsaḥ kuto na kāryaḥ ityata āha na hīti // na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यस्य त्विति सम्बन्धः । सम्यगिति मुख्यत एव, न त्वधिकरणसिद्धान्तत्वेन । हिशब्दः, सर्वं वस्तु ज्ञाततयाज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एवेत्यादितत्प्रसिद्धिद्योतकः । तदित्यव्ययम् । तेन साक्षिणा । विश्वविवर्तमतं न भवेत् । निराकुर्म इति यावत् । उपलक्षणं चैतत् । विश्वस्य सत्यतामपि तेनैव साधयाम इत्यपि द्रष्टव्यम् । तथाच वक्ष्यते । *४,४४४* न कापि प्रमाणप्रमेयादिव्यवस्था मयाङ्गीकृता । किन्तु परकीयरीत्यैव सर्वमुच्यते । तत्कथं किमप्यनङ्गीकुर्वाणं मां प्रति साक्षिणः साधकत्वं त्वयाङ्गीकृतमित्युच्यत इत्यत आह यदीति ॥ यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि । नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता

satyasya tviti sambandhaḥ / samyagiti mukhyata eva, na tvadhikaraṇasiddhāntatvena / hiśabdaḥ, sarvaṃ vastu jñātatayājñātatayā vā sākṣicaitanyasya viṣaya evetyāditatprasiddhidyotakaḥ / tadityavyayam / tena sākṣiṇā / viśvavivartamataṃ na bhavet / nirākurma iti yāvat / upalakṣaṇaṃ caitat / viśvasya satyatāmapi tenaiva sādhayāma ityapi draṣṭavyam / tathāca vakṣyate / *4,444* na kāpi pramāṇaprameyādivyavasthā mayāṅgīkṛtā / kintu parakīyarītyaiva sarvamucyate / tatkathaṃ kimapyanaṅgīkurvāṇaṃ māṃ prati sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ tvayāṅgīkṛtamityucyata ityata āha yadīti // yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi / nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विद्यते ऽङ्गीकृतमङ्गीकारो यस्येत्यनङ्गीकृतः । तस्य भावो ऽनङ्गीकृतता । अनङ्गीकारित्वमित्यर्थः । इतिशब्दद्वयं हेतौ । यदि परो ब्रूयान्मया किञ्चिन्नाङ्गीकृतमिति । तदासौ वक्तव्यः । सर्वथानङ्गीकृतत्वम् आत्मनस्त्वयाङ्गीकृतं न वा । आद्ये(ऽपि) किञ्चिदपि नाङ्गीकृतमिति पक्षहानेः आत्मनो ऽनङ्गीकर्तृतापि नाङ्गीकृतेति द्वितीय एवाङ्गीकरणीयः । तथाच असौ मूकः स्यात् । अङ्गीकारानङ्गीकारोदासीनस्य मृतकस्येव वाक्यप्रवृत्तेरयुक्तत्वात् । तथाच मौनमवलम्बमानस्य नास्मत्प्रतिवादितेति किमत्र वक्तव्यम् । सत्यमेतत् । वस्तुतस्तु वयं सर्वतो निवृत्ताः स्वतः सिद्धे चिदात्मनि ब्रह्मतत्वे केवले भारमवलम्ब्य चरितार्थाः सुखमास्महे । ये तु स्वपरिकल्पितसाधनदूषणादिव्यवस्थया विचारमवतार्य तत्त्वं निर्णेतुमिच्छन्ति तान्प्रति ब्रूमो न साध्वीयं भवतां विचारव्यवस्थेति । मैवम् । एवमपि परकीयविचारव्यवस्थितेरसाधुत्वस्यावश्यमङ्गीकरणीयत्वात् । अन्यथा तद्व्युत्पादनं व्यर्थं स्यात् । अथ तन्मात्रमङ्गीकृत्य प्रमाणादिव्यवस्था नाङ्गीकृतेति मन्यसे । तन्न । प्रमाणादिना विना परव्यवस्थाया असाधुत्वस्य व्युत्पादयितुमशक्यत्वात् । भवत्कल्पितव्यवस्थैव व्याहतत्वादसाध्वी भवद्वयवस्थेति ब्रूमो न पुनरत्र किमपि प्रमाणमङ्गीकुर्म इति चेन्न, यत्स्वाभ्युपगतव्यवस्थाविरुद्धं तदसाध्वित्यस्यापि प्रमाणस्याङ्गीकर्तव्यत्वात् । एतदपि परेणाभ्युपगतमेवाश्रीयत इति चेत् न । किं परकीयव्यवस्थाया असाधुत्वस्वयमवबुद्धय परं प्रति बोध्यते ऽनवबुद्धयैव वा । द्वितीये विप्रलम्भकत्वं स्यात् । विजिगीषुकथायामेवमेवेत चेत् न । शिष्यस्यापि बोद्धयत्वात् । आद्ये ऽस्मादन्यस्माद्वा प्रमाणात्स्वयं बोद्धव्यम् । तत्कथं प्रमाणाद्यनङ्गीकर्तृत्वम् । प्रमितिकरणत्वादिनोपादानस्यैव प्रमाणाद्यङ्गीकारित्वात् । तस्मात् सत्त्वासत्त्वा(सत्यत्वासत्यत्वा)भ्युपगमोदासीनैः प्रमाणादिकमङ्गीकृत्योच्यत इति वक्तव्यम् । तच्च प्रागेव निरस्तमिति । *४,४४८* एवं विश्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वं निराकृत्य तत्स(त्ता)त्यतायां प्रमाणमाह विश्वमिति ॥ विश्वं सत्यं यच्चिकेत प्रघान्वस्य यथार्थतः । इत्यादिश्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचकाः

na vidyate 'ṅgīkṛtamaṅgīkāro yasyetyanaṅgīkṛtaḥ / tasya bhāvo 'naṅgīkṛtatā / anaṅgīkāritvamityarthaḥ / itiśabdadvayaṃ hetau / yadi paro brūyānmayā kiñcinnāṅgīkṛtamiti / tadāsau vaktavyaḥ / sarvathānaṅgīkṛtatvam ātmanastvayāṅgīkṛtaṃ na vā / ādye('pi) kiñcidapi nāṅgīkṛtamiti pakṣahāneḥ ātmano 'naṅgīkartṛtāpi nāṅgīkṛteti dvitīya evāṅgīkaraṇīyaḥ / tathāca asau mūkaḥ syāt / aṅgīkārānaṅgīkārodāsīnasya mṛtakasyeva vākyapravṛtterayuktatvāt / tathāca maunamavalambamānasya nāsmatprativāditeti kimatra vaktavyam / satyametat / vastutastu vayaṃ sarvato nivṛttāḥ svataḥ siddhe cidātmani brahmatatve kevale bhāramavalambya caritārthāḥ sukhamāsmahe / ye tu svaparikalpitasādhanadūṣaṇādivyavasthayā vicāramavatārya tattvaṃ nirṇetumicchanti tānprati brūmo na sādhvīyaṃ bhavatāṃ vicāravyavastheti / maivam / evamapi parakīyavicāravyavasthiterasādhutvasyāvaśyamaṅgīkaraṇīyatvāt / anyathā tadvyutpādanaṃ vyarthaṃ syāt / atha tanmātramaṅgīkṛtya pramāṇādivyavasthā nāṅgīkṛteti manyase / tanna / pramāṇādinā vinā paravyavasthāyā asādhutvasya vyutpādayitumaśakyatvāt / bhavatkalpitavyavasthaiva vyāhatatvādasādhvī bhavadvayavastheti brūmo na punaratra kimapi pramāṇamaṅgīkurma iti cenna, yatsvābhyupagatavyavasthāviruddhaṃ tadasādhvityasyāpi pramāṇasyāṅgīkartavyatvāt / etadapi pareṇābhyupagatamevāśrīyata iti cet na / kiṃ parakīyavyavasthāyā asādhutvasvayamavabuddhaya paraṃ prati bodhyate 'navabuddhayaiva vā / dvitīye vipralambhakatvaṃ syāt / vijigīṣukathāyāmevameveta cet na / śiṣyasyāpi boddhayatvāt / ādye 'smādanyasmādvā pramāṇātsvayaṃ boddhavyam / tatkathaṃ pramāṇādyanaṅgīkartṛtvam / pramitikaraṇatvādinopādānasyaiva pramāṇādyaṅgīkāritvāt / tasmāt sattvāsattvā(satyatvāsatyatvā)bhyupagamodāsīnaiḥ pramāṇādikamaṅgīkṛtyocyata iti vaktavyam / tacca prāgeva nirastamiti / *4,448* evaṃ viśvasya brahmavivartatvaṃ nirākṛtya tatsa(ttā)tyatāyāṃ pramāṇamāha viśvamiti // viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ / ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथार्थत इत्यनेन"कविर्मनीषीऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । व्यावहारिकसत्यतापराः श्रुतय इति चेन्न । "तत्सत्यम्ऽ; इत्यस्या अपि तथात्वप्रसङ्गात् । श्रुत्यन्तरविरोधादिति चेदत्रापि"असदेवेदम्ऽ; इति श्रुतिविरोधात् । अपुरुषार्थत्वान्न प्रपञ्चसत्यतायां तात्पर्यमिति चेन्न । सत्यजगन्निर्मातृत्वादिपारमेश्वरमाहात्म्यज्ञानस्यैव पुरुषार्थहेतु(प्रयोजन)त्वात् । निष्प्रपञ्चात्मज्ञानसाध्याद्वितीयतापत्तिरुपपुरुषार्थविरुद्धं प्रपञ्चसत्यत्वमिति चेत् तर्हि ब्रह्मसत्यत्वमपि शून्यपरिभावनालभ्यशून्यतापत्तिलक्षणमोक्षविरुद्धमिति समानम् । तत् प्रमाणाननुगुणमिति चेत् । सममेतदपीति वक्ष्यामः । अनुमानमपि प्रपञ्चसत्यतायामथर्क्रियाकारित्वं द्रष्टव्यम् । प्रागुक्ततर्कोपपादनेनैव अस्योपपादित्वादिति । *४,४५२* एवमागमानुमानाभ्यां सिद्धे विश्वसत्यत्वे प्रत्यक्षमप्याह सत्यत्वमिति ॥ सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् न तावता तस्य त्रैकालिकबाधवैधुर्यलक्षणं सत्त्वं सिद्धयति, प्रतीतस्यापि शुक्तिरजतादेः बाधदर्शनात्, इत्यत आह साक्षिसिद्धस्येति ॥ साक्षिसिद्धस्य न क्वापि बाध्यत्वं तददोषतः

yathārthata ityanena"kavirmanīṣī'; iti śrutimupādatte / vyāvahārikasatyatāparāḥ śrutaya iti cenna / "tatsatyam'; ityasyā api tathātvaprasaṅgāt / śrutyantaravirodhāditi cedatrāpi"asadevedam'; iti śrutivirodhāt / apuruṣārthatvānna prapañcasatyatāyāṃ tātparyamiti cenna / satyajagannirmātṛtvādipārameśvaramāhātmyajñānasyaiva puruṣārthahetu(prayojana)tvāt / niṣprapañcātmajñānasādhyādvitīyatāpattirupapuruṣārthaviruddhaṃ prapañcasatyatvamiti cet tarhi brahmasatyatvamapi śūnyaparibhāvanālabhyaśūnyatāpattilakṣaṇamokṣaviruddhamiti samānam / tat pramāṇānanuguṇamiti cet / samametadapīti vakṣyāmaḥ / anumānamapi prapañcasatyatāyāmatharkriyākāritvaṃ draṣṭavyam / prāguktatarkopapādanenaiva asyopapāditvāditi / *4,452* evamāgamānumānābhyāṃ siddhe viśvasatyatve pratyakṣamapyāha satyatvamiti // satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam na tāvatā tasya traikālikabādhavaidhuryalakṣaṇaṃ sattvaṃ siddhayati, pratītasyāpi śuktirajatādeḥ bādhadarśanāt, ityata āha sākṣisiddhasyeti // sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वापि काले तस्य साक्षिणः अदोषत्वात् । औत्सगिर्कं हि प्रत्ययानां प्रामाण्यम् । अप्रामाण्यं तु दोषापवादात् । नच साक्षिज्ञानं दोषजन्यम्, तस्य अनादित्वात् । एवमेवायथार्थत्वे मुक्तावपि (तथात्व)तथाप्रसङ्गात् । अविद्यादोषसंसर्गात् साक्षिणः बाध्यार्थप्रतिभास(सि)त्वम् इति चेन्न, अविद्यासम्बन्धस्य त्वन्मते अनुपपत्तेः उक्तत्वात् । अस्माभिरपि अविद्यायाः कार्यान्तरस्यैव अभ्युपगतत्वात् इति । *४,४९६* ननु तर्हीदमापन्नम् । गगनादिस्वरूपं साक्षिसिद्धम् । कालत्रयाबाध्यत्वं तु तस्य साक्षिप्रामाण्यग्राहकेणेति । प्रामाण्यस्यापि अबाध्यविषयतानतिरेकात् । तथाच"सत्यत्वं गगनादेश्च, इत्ययुक्तमित्यत आह सर्वेति ॥ सवर्कालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते अबाध्यत्वं गगनादीनामिति शेषः । साक्षिण एव हि साक्षिप्रामाण्यग्राहकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । यद्वा गगनादिस्वरूपं साक्षिसिद्धम्, तस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं तु तत्प्रामाण्यग्रहणद्वारा सिद्धयतीत्युक्तम् । इदानीं साक्षिणस्त्रैकालिकाबाध्यार्थगोचरत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्सार्वकालिकबाधाभावविशिष्टतयैव गगनादिग्राहकत्वमस्तीत्याह सर्वकालेष्विति ॥ *४,४९७* ननु काल एव कुतः सिद्धः । येन सर्वकालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणा प्रतीयत इत्यत आह कालो हीति ॥ कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः

kvāpi kāle tasya sākṣiṇaḥ adoṣatvāt / autsagirkaṃ hi pratyayānāṃ prāmāṇyam / aprāmāṇyaṃ tu doṣāpavādāt / naca sākṣijñānaṃ doṣajanyam, tasya anāditvāt / evamevāyathārthatve muktāvapi (tathātva)tathāprasaṅgāt / avidyādoṣasaṃsargāt sākṣiṇaḥ bādhyārthapratibhāsa(si)tvam iti cenna, avidyāsambandhasya tvanmate anupapatteḥ uktatvāt / asmābhirapi avidyāyāḥ kāryāntarasyaiva abhyupagatatvāt iti / *4,496* nanu tarhīdamāpannam / gaganādisvarūpaṃ sākṣisiddham / kālatrayābādhyatvaṃ tu tasya sākṣiprāmāṇyagrāhakeṇeti / prāmāṇyasyāpi abādhyaviṣayatānatirekāt / tathāca"satyatvaṃ gaganādeśca, ityayuktamityata āha sarveti // savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate abādhyatvaṃ gaganādīnāmiti śeṣaḥ / sākṣiṇa eva hi sākṣiprāmāṇyagrāhakatvasya vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ / yadvā gaganādisvarūpaṃ sākṣisiddham, tasya traikālikābādhyatvaṃ tu tatprāmāṇyagrahaṇadvārā siddhayatītyuktam / idānīṃ sākṣiṇastraikālikābādhyārthagocaratvasya vakṣyamāṇatvātsārvakālikabādhābhāvaviśiṣṭatayaiva gaganādigrāhakatvamastītyāha sarvakāleṣviti // *4,497* nanu kāla eva kutaḥ siddhaḥ / yena sarvakāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇā pratīyata ityata āha kālo hīti // kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्तौ हीन्द्रियाणामुपरतत्वान्न बाह्यप्रत्यक्षानुमानागमानां तत्र प्रवृत्तिः । अस्ति तदापि कालप्रतिभासः । एतावन्तं कालं सुखमहमस्वाप्समिति सुषुप्त्युत्थितस्य परामर्शदर्शनात् न ह्यननुभूतस्य परामर्शो युज्यते, अतिप्रसङ्गात् । अतः परिशेषात्साक्षिवेद्य एवेति गम्यते । *४,४९८* अत्रायं प्रयोगः । कालः बाह्यप्रत्यक्षाद्यतिरिक्तप्रमाणवेद्यः, असत्स्वपि तेषु प्रतीयमानत्वात्, यद्यस्मिन्निति प्रतीयते तत्ततो ऽरिक्तप्रमाणवेद्यम् । यथासति चक्षुषि प्रतीयमानो गन्धस्तदतिरिक्तघ्राणवेद्य इति । *४,४९९* स्यादेतदेवम् । यदि सु(षु)प्तावनुभूयमानस्यायं परामर्शो भवेत् । नैतदस्ति । किन्तु तदैवातीतं सुषुप्तिकालमनुभूय तदातनो दुःखाभावो ऽनुमीयत इत्यत आह अतीतेति ॥ अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ उत्थितस्य किं साक्षिणातीतकालानुभवमभ्युपगम्य सुखपरामर्शो निराक्रियते उत प्रमाणान्तरेण । आद्ये सिद्धं नः समीहितम्, परेणापि कालस्य साक्षिवेद्यतया अङ्गीकृतत्वात् । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । असाक्षिगोचरौ साक्षीतरप्रमाणविषयौ । अथवा सौषुप्तिकप्रतीतिबलादस्तु वर्तमानकालस्य साक्षिवेद्यत्वम् । अतीतानागतकालयोस्तु साक्षिवेद्यत्वाभावात्कथं त्रैकालिकाबाध्यभावः साक्षिणा प्रपञ्चस्य सिद्धयतीत्यत आह अतीतेति ॥ अपिपदेन साक्षिप्रतीताविति समाकृष्टते । कुत इत्यत आह नेति ॥ साक्षीतरप्रमाणगोचरौ । प्रतीयते च । तस्मात्साक्षिगोचरावित्यर्थः । *४,५०१* तत्कथमेतदिति चेत् (न) । न तावत्पत्यक्षवेद्यः काल इत्युक्तम् । जातिबधिराणामपि प्रतिभासनात् नागमवेद्यो ऽपि । अनुमानमपि, कालमेव पक्षीकृत्य प्रवर्तते ऽन्यद्वा । नाद्य इत्याह पक्षीकर्तुमिति ॥ पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते

suṣuptau hīndriyāṇāmuparatatvānna bāhyapratyakṣānumānāgamānāṃ tatra pravṛttiḥ / asti tadāpi kālapratibhāsaḥ / etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsamiti suṣuptyutthitasya parāmarśadarśanāt na hyananubhūtasya parāmarśo yujyate, atiprasaṅgāt / ataḥ pariśeṣātsākṣivedya eveti gamyate / *4,498* atrāyaṃ prayogaḥ / kālaḥ bāhyapratyakṣādyatiriktapramāṇavedyaḥ, asatsvapi teṣu pratīyamānatvāt, yadyasminniti pratīyate tattato 'riktapramāṇavedyam / yathāsati cakṣuṣi pratīyamāno gandhastadatiriktaghrāṇavedya iti / *4,499* syādetadevam / yadi su(ṣu)ptāvanubhūyamānasyāyaṃ parāmarśo bhavet / naitadasti / kintu tadaivātītaṃ suṣuptikālamanubhūya tadātano duḥkhābhāvo 'numīyata ityata āha atīteti // atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau utthitasya kiṃ sākṣiṇātītakālānubhavamabhyupagamya sukhaparāmarśo nirākriyate uta pramāṇāntareṇa / ādye siddhaṃ naḥ samīhitam, pareṇāpi kālasya sākṣivedyatayā aṅgīkṛtatvāt / dvitīye tvidamupatiṣṭhate / asākṣigocarau sākṣītarapramāṇaviṣayau / athavā sauṣuptikapratītibalādastu vartamānakālasya sākṣivedyatvam / atītānāgatakālayostu sākṣivedyatvābhāvātkathaṃ traikālikābādhyabhāvaḥ sākṣiṇā prapañcasya siddhayatītyata āha atīteti // apipadena sākṣipratītāviti samākṛṣṭate / kuta ityata āha neti // sākṣītarapramāṇagocarau / pratīyate ca / tasmātsākṣigocarāvityarthaḥ / *4,501* tatkathametaditi cet (na) / na tāvatpatyakṣavedyaḥ kāla ityuktam / jātibadhirāṇāmapi pratibhāsanāt nāgamavedyo 'pi / anumānamapi, kālameva pakṣīkṛtya pravartate 'nyadvā / nādya ityāha pakṣīkartumiti // pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालस्यासिद्धौ आश्रयासिद्धया, सिद्धौ सिद्धसाधनत्वेन पक्षीकर्तुमशक्यत्व(त्वात्)म् । द्वितीये ऽप्येतदेवोत्तरम् । पक्षीकर्तुमशक्यत्वादित्युपलक्षणम् । व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मताज्ञानयोरयोगादित्यपि द्रष्टव्यम् । कालप्रतीतिमन्तरेणेति शेषः । *४,५०३* तदेव प्रपञ्चयति तदेतदिति ॥ तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् । साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते

kālasyāsiddhau āśrayāsiddhayā, siddhau siddhasādhanatvena pakṣīkartumaśakyatva(tvāt)m / dvitīye 'pyetadevottaram / pakṣīkartumaśakyatvādityupalakṣaṇam / vyāptismaraṇapakṣadharmatājñānayorayogādityapi draṣṭavyam / kālapratītimantareṇeti śeṣaḥ / *4,503* tadeva prapañcayati tadetaditi // tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram / sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्तदिति स्मृतिगोचरमेतदिति दृश्यं वा सर्वमपि साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं सम्बद्धमेव वर्तते । तस्मात्तं कालं विना कालप्रतिभासं विना किञ्चिद्वयाप्त्यादिकं स्मर्तुं वा धर्म्यादिकं द्रष्टुमिति वा न शक्यमित्यर्थः । इदमुक्तं भवति । अनुभूतव्याप्तिकस्य पुंसो ऽनुभूयमाने स्मर्यमाणे वा धर्मिणि व्याप्यधर्मस्यानुभवात् स्मरणाद्वा प्रागनुभूतां व्याप्तिं स्मृतवतो व्याप्तस्य पक्षे ऽनुसन्धानमनुमानम् । तच्च व्यापकसम्बन्धप्रमितिलक्षणानुमितिकारणम् । स्मृत्यनुभवरूपाश्च सर्वाः प्रतीतयो न केवलमर्थमवगाहन्ते । अपि तु कालकलितमेव । तदिति हि स्मृतिरुत्पद्यते । न पुना रूपमित्येव तत्ता च पूर्वकालसम्बन्धितैव । एवमनुभवो ऽपि चक्षुरादिजन्यस्तावत् एतदिति जायते । अनुमानादिजन्यो ऽप्यभूदिति वा भवतीति वा भविष्यतीति वोदेति । एतत्त्वादिकं च न वर्तमानादिकालसम्बन्धित्वातिरिक्तं किञ्चित् । एतच्च सर्वानुभवसिद्धत्वान्नापलापमर्हति । न चैवं सति कालस्य चाक्षुषत्वादिप्रसङ्गः । साक्षिसिद्धविशेषणविशिष्टप्रत्ययोपपत्तेः । तथाच व्याप्त्यादिविषया अपि प्रतीतयो न कालाविशिष्टं स्वार्थं गोचचयितुं शक्नुवन्ति । तासामपीदं तदित्येवमाकारेणैवोत्पत्तेरिति । *४,५०४* ततः किमित्यत आह तदिति ॥ ॥। तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत्

yasmāttaditi smṛtigocarametaditi dṛśyaṃ vā sarvamapi sākṣisiddhena kālena khacitaṃ sambaddhameva vartate / tasmāttaṃ kālaṃ vinā kālapratibhāsaṃ vinā kiñcidvayāptyādikaṃ smartuṃ vā dharmyādikaṃ draṣṭumiti vā na śakyamityarthaḥ / idamuktaṃ bhavati / anubhūtavyāptikasya puṃso 'nubhūyamāne smaryamāṇe vā dharmiṇi vyāpyadharmasyānubhavāt smaraṇādvā prāganubhūtāṃ vyāptiṃ smṛtavato vyāptasya pakṣe 'nusandhānamanumānam / tacca vyāpakasambandhapramitilakṣaṇānumitikāraṇam / smṛtyanubhavarūpāśca sarvāḥ pratītayo na kevalamarthamavagāhante / api tu kālakalitameva / taditi hi smṛtirutpadyate / na punā rūpamityeva tattā ca pūrvakālasambandhitaiva / evamanubhavo 'pi cakṣurādijanyastāvat etaditi jāyate / anumānādijanyo 'pyabhūditi vā bhavatīti vā bhaviṣyatīti vodeti / etattvādikaṃ ca na vartamānādikālasambandhitvātiriktaṃ kiñcit / etacca sarvānubhavasiddhatvānnāpalāpamarhati / na caivaṃ sati kālasya cākṣuṣatvādiprasaṅgaḥ / sākṣisiddhaviśeṣaṇaviśiṣṭapratyayopapatteḥ / tathāca vyāptyādiviṣayā api pratītayo na kālāviśiṣṭaṃ svārthaṃ gocacayituṃ śaknuvanti / tāsāmapīdaṃ tadityevamākāreṇaivotpatteriti / *4,504* tataḥ kimityata āha taditi // ... tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्ये बहुवचनप्रयोगे(क्षेपे)ऽतिप्रसङ्गात् । नच दृष्टान्ताभावः । अन्तःकरणगतबहुत्वस्य सत्त्वात् । न चान्तःकरणद्वयसंयोगे प्रमाणमस्ति, मनो मनसा संयुज्यते मूर्तत्वाच्छरीरवदिति च आकालिके विद्यदादौ सन्दिग्धव्यभिचारम् । *४,५४७* अपर आह । परममहत्परिमाणं द्रव्यचतुष्ययवृत्ति परिमाणत्वादणुत्ववदिति । अत्र यद्याकाशात्म(गत)परिमाणपक्षीकारस्तदा सिद्धसाधनम् आत्मनां बहुत्वात् । आत्मत्वेनैक्यमुपादाय प्रयोगे ऽपि बाधः । परिमाणद्वयस्य द्रव्यचतुष्ययवृत्तित्वायोगात् । एकैकद्रव्यवृत्ति खलु परिमाणम् । अत एव न कालादिगतस्य पक्षीकारः । आश्रयासिद्धिश्चाधिका । *४,५४८* परममहत्परिमाणसामान्यं विशेषगुणशून्यद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्ति परिमाणतारतम्यविश्रान्तिविषयजातित्वात् अणुपरिमाणवृत्तिजातिवत् इति चानुपपन्नम् । परममहत्परिमाणसामान्यं हि परिमाणत्वं वा तदवान्तरजातिर्वा । आद्ये मनःसिद्धयाप्यस्य सम्भवेनार्थान्तरता । सामान्यस्याप्यनेकवृत्तिताया निराकरिष्यमाणत्वेन बाधाश्रयासिद्धी च । न द्वितीयः । तस्याः (तस्य) निराकरिष्यमाणत्वात् । वर्णसिद्धया अर्थान्तरत्वाच्च । अनेकपदस्थाने बहुपदप्रक्षेपे अतिप्रसङ्गाच्च । अस्तु कालस्य दिशश्च बहुत्वम्, आत्मवदुपसङ्ग्राहकैक्येन द्रव्याणां नवत्वोपपत्तिरिति चेत्तर्हि दिशा कालेन वा साध्यपर्यवसाना(सम्भवा)दुभयसाधकत्वमस्य न स्यात् । मा भूदिति चेन्न । अनेकपदवैयर्थ्यात् । अन्यतरसाधने ऽन्यतरेणार्थान्तरताप्रसङ्गात् । हेतुदृष्टान्तयोश्चानुपपत्तिर्वक्ष्यत इत्यलं पल्लवेन । *४,५५४* गगनादेःसकलप्रपञ्चस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वं साक्षिसिद्धमित्युक्तमर्थमुपसंहरन्विवृणोति अत इति ॥ अतो ऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् प्रामाण्यग्रहणादिनेति शेषः । *४,५५५फ़्।* अयम(त्रा)भिप्रायः । आकाशकालदिगात्ममनांसि सुखादयश्च साक्षात्साक्षिसिद्धाः । तदितरे तु पदार्था यथास्वम्(यथायथम्) इन्द्रियलिङ्गशब्दगम्याः । ज्ञानं च भावाभावलक्षणं स्वविषयं सत्त्वेनैवावगाहते, नासत्त्वेन, नाप्युदासीनेन रूपेण । नचैवं घटो ऽस्ति घटो नास्तीतिप्रत्ययानुपपत्तिः पौनरुक्त्याद्वयाघाताच्चेति युक्तम् । घटो ऽस्तीति देशकालविशेषसम्बन्धिसत्ताविषयत्वात्, क्वचिद्विपरीताकाङ्क्षाव्यवच्छेदाथर्त्वात्, क्वापि व्याख्यानव्याख्येयभावात् । नास्तीत्यस्य च देशकालविशेषसम्बन्धिसत्ताप्रतिषेधपरत्वात् । नहि सता सकलदेशकालसता भवितव्यमिति नियामकमस्ति । ज्ञानगतं च याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं ज्ञानग्राहकेणैव गृह्यते । ज्ञानग्राहकश्च साक्षीत्यविवादं वादिप्रतिवादिनोः । तथाच साक्षिणा ज्ञानप्रामाण्यं गृह्णता तद्विषयस्य सकलप्रपञ्चस्य त्रैकालिकाबाध्यत्वलक्षणं सत्यत्वमेव गृहीतं भवति । यदि हि ज्ञानगोचरस्य नित्यस्य वा अनित्यस्य वा सर्वगतस्य वा असर्वगतस्य वा अर्थस्य स्वदेशकालप्रकारोपाधावसत्त्वाऽवेदनलक्षणो बाधः स्यात्, को ऽर्थस्तदा ज्ञानप्रामाण्यं साक्षिणा प्रमितमित्यस्येति । यदि तर्हि ज्ञानस्वरूपग्राहकः साक्षी तत्प्रामाण्यमपि गृह्णन्प्रपञ्चसत्यतां निश्चिनुयात्, शुक्तिरजतादिज्ञानस्वरूपग्राहको ऽपि स एवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णन् शुक्तिरजतादिकमपि सत्यं व्यवस्थापयेत् । नच शुक्तिरजतादिज्ञानानां प्रामाण्यमेव नास्ति, किं साक्षिणा गृह्यताम् इति युक्तम्, प्रपञ्चगोचराणामपि ज्ञानानां प्रामाण्याभावात्किं साक्षिरा गृह्यत इत्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मात्साक्षिणा प्रपञ्चसत्यतासिद्धिमभिलषता ज्ञानग्राहकस्य साक्षिणः प्रामाण्यग्राहकत्वं स्वभाव इति वक्तव्यम् । तथा चोक्तो ऽतिप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् अदोषेति ॥ *४,५६२* अयमर्थः । न साक्षी ज्ञानं गृह्णन्प्रमाणमेवैतदिति गृह्णाति । किन्तर्ह्य(त्व)दोषं चेत्प्रमाणं सदोषमप्रमाणमिति व्यवस्थया । यदा त्वर्थित्वेन प्रामाण्यं निर्दिधारयिषितं तदा सजातीयविजातीयसंवादविसंवादभावाभावलक्षणया परीक्षया दोषभावं निश्चित्य प्रामाण्यमवधारयति दोषदशर्ने त्वप्रामाण्यम् । प्रपञ्चप्रतीतेश्च प्रयत्नेनान्विष्यापि दोषमपश्यन्प्रामाण्यमेवावधारयतीवति तत्सत्यत्वं साक्षिसिद्धम् । नचैवम् शुक्तिरजतादीनाम् । दोषाप्रतीतिदशायां प्रामाण्यानवधारणात्, तत्प्रतीतौ त्वप्रामाण्यनिश्चयात् । ननु शुक्तिरजतादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं निर्धार्यत एव । कथमन्यथा निःशङ्का प्रवृत्तिरिति चेत् । सत्यम् । नासौ साक्षिरूपावधारणा । अपि तु मानसीति वक्ष्यामः । मनसश्च दोषसंसर्गसम्भवेन न तावता प्रामाण्यसिद्धिरिति । *४,५६४* ननु यदि परीक्षासहकृतःसाक्षी ज्ञानप्रामाण्यं गृह्णीयात् तदानवस्था स्यात् । परीक्षापि हि स्वयं प्रमाणत्वेनावधृता परप्रामाण्यावधारणायालम् । नान्यथा । तथाच तत्रापि परीक्षान्तरमवतरणीयमिति । किञ्च साक्षिणो ऽप्यनवधृतप्रमाणभावस्य स्वयं दुःस्थस्य न परप्रामाण्यावधारणसमार्थ्यमिति तत्प्रामाण्यावधारणाय परीक्षान्तरापेक्षा ग्राहकान्तरापेक्षा चेत्यनवस्थैवेत्यत आह परीक्षादेश्चेति ॥ परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत्

sādhye bahuvacanaprayoge(kṣepe)'tiprasaṅgāt / naca dṛṣṭāntābhāvaḥ / antaḥkaraṇagatabahutvasya sattvāt / na cāntaḥkaraṇadvayasaṃyoge pramāṇamasti, mano manasā saṃyujyate mūrtatvāccharīravaditi ca ākālike vidyadādau sandigdhavyabhicāram / *4,547* apara āha / paramamahatparimāṇaṃ dravyacatuṣyayavṛtti parimāṇatvādaṇutvavaditi / atra yadyākāśātma(gata)parimāṇapakṣīkārastadā siddhasādhanam ātmanāṃ bahutvāt / ātmatvenaikyamupādāya prayoge 'pi bādhaḥ / parimāṇadvayasya dravyacatuṣyayavṛttitvāyogāt / ekaikadravyavṛtti khalu parimāṇam / ata eva na kālādigatasya pakṣīkāraḥ / āśrayāsiddhiścādhikā / *4,548* paramamahatparimāṇasāmānyaṃ viśeṣaguṇaśūnyadravyādhikaraṇānekavyaktivṛtti parimāṇatāratamyaviśrāntiviṣayajātitvāt aṇuparimāṇavṛttijātivat iti cānupapannam / paramamahatparimāṇasāmānyaṃ hi parimāṇatvaṃ vā tadavāntarajātirvā / ādye manaḥsiddhayāpyasya sambhavenārthāntaratā / sāmānyasyāpyanekavṛttitāyā nirākariṣyamāṇatvena bādhāśrayāsiddhī ca / na dvitīyaḥ / tasyāḥ (tasya) nirākariṣyamāṇatvāt / varṇasiddhayā arthāntaratvācca / anekapadasthāne bahupadaprakṣepe atiprasaṅgācca / astu kālasya diśaśca bahutvam, ātmavadupasaṅgrāhakaikyena dravyāṇāṃ navatvopapattiriti cettarhi diśā kālena vā sādhyaparyavasānā(sambhavā)dubhayasādhakatvamasya na syāt / mā bhūditi cenna / anekapadavaiyarthyāt / anyatarasādhane 'nyatareṇārthāntaratāprasaṅgāt / hetudṛṣṭāntayoścānupapattirvakṣyata ityalaṃ pallavena / *4,554* gaganādeḥsakalaprapañcasya traikālikābādhyatvaṃ sākṣisiddhamityuktamarthamupasaṃharanvivṛṇoti ata iti // ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam prāmāṇyagrahaṇādineti śeṣaḥ / *4,555f.* ayama(trā)bhiprāyaḥ / ākāśakāladigātmamanāṃsi sukhādayaśca sākṣātsākṣisiddhāḥ / taditare tu padārthā yathāsvam(yathāyatham) indriyaliṅgaśabdagamyāḥ / jñānaṃ ca bhāvābhāvalakṣaṇaṃ svaviṣayaṃ sattvenaivāvagāhate, nāsattvena, nāpyudāsīnena rūpeṇa / nacaivaṃ ghaṭo 'sti ghaṭo nāstītipratyayānupapattiḥ paunaruktyādvayāghātācceti yuktam / ghaṭo 'stīti deśakālaviśeṣasambandhisattāviṣayatvāt, kvacidviparītākāṅkṣāvyavacchedāthartvāt, kvāpi vyākhyānavyākhyeyabhāvāt / nāstītyasya ca deśakālaviśeṣasambandhisattāpratiṣedhaparatvāt / nahi satā sakaladeśakālasatā bhavitavyamiti niyāmakamasti / jñānagataṃ ca yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ jñānagrāhakeṇaiva gṛhyate / jñānagrāhakaśca sākṣītyavivādaṃ vādiprativādinoḥ / tathāca sākṣiṇā jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇatā tadviṣayasya sakalaprapañcasya traikālikābādhyatvalakṣaṇaṃ satyatvameva gṛhītaṃ bhavati / yadi hi jñānagocarasya nityasya vā anityasya vā sarvagatasya vā asarvagatasya vā arthasya svadeśakālaprakāropādhāvasattvā'vedanalakṣaṇo bādhaḥ syāt, ko 'rthastadā jñānaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā pramitamityasyeti / yadi tarhi jñānasvarūpagrāhakaḥ sākṣī tatprāmāṇyamapi gṛhṇanprapañcasatyatāṃ niścinuyāt, śuktirajatādijñānasvarūpagrāhako 'pi sa eveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇan śuktirajatādikamapi satyaṃ vyavasthāpayet / naca śuktirajatādijñānānāṃ prāmāṇyameva nāsti, kiṃ sākṣiṇā gṛhyatām iti yuktam, prapañcagocarāṇāmapi jñānānāṃ prāmāṇyābhāvātkiṃ sākṣirā gṛhyata ityapi vaktuṃ śakyatvāt / tasmātsākṣiṇā prapañcasatyatāsiddhimabhilaṣatā jñānagrāhakasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyagrāhakatvaṃ svabhāva iti vaktavyam / tathā cokto 'tiprasaṅga ityata uktam adoṣeti // *4,562* ayamarthaḥ / na sākṣī jñānaṃ gṛhṇanpramāṇamevaitaditi gṛhṇāti / kintarhya(tva)doṣaṃ cetpramāṇaṃ sadoṣamapramāṇamiti vyavasthayā / yadā tvarthitvena prāmāṇyaṃ nirdidhārayiṣitaṃ tadā sajātīyavijātīyasaṃvādavisaṃvādabhāvābhāvalakṣaṇayā parīkṣayā doṣabhāvaṃ niścitya prāmāṇyamavadhārayati doṣadaśarne tvaprāmāṇyam / prapañcapratīteśca prayatnenānviṣyāpi doṣamapaśyanprāmāṇyamevāvadhārayatīvati tatsatyatvaṃ sākṣisiddham / nacaivam śuktirajatādīnām / doṣāpratītidaśāyāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt, tatpratītau tvaprāmāṇyaniścayāt / nanu śuktirajatādijñānasyāpi prāmāṇyaṃ nirdhāryata eva / kathamanyathā niḥśaṅkā pravṛttiriti cet / satyam / nāsau sākṣirūpāvadhāraṇā / api tu mānasīti vakṣyāmaḥ / manasaśca doṣasaṃsargasambhavena na tāvatā prāmāṇyasiddhiriti / *4,564* nanu yadi parīkṣāsahakṛtaḥsākṣī jñānaprāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt tadānavasthā syāt / parīkṣāpi hi svayaṃ pramāṇatvenāvadhṛtā paraprāmāṇyāvadhāraṇāyālam / nānyathā / tathāca tatrāpi parīkṣāntaramavataraṇīyamiti / kiñca sākṣiṇo 'pyanavadhṛtapramāṇabhāvasya svayaṃ duḥsthasya na paraprāmāṇyāvadhāraṇasamārthyamiti tatprāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣāntarāpekṣā grāhakāntarāpekṣā cetyanavasthaivetyata āha parīkṣādeśceti // parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीक्षायां चेन्द्रियलिङ्गशब्दजायां पूर्वन्यायेन परीक्षान्तरमनुसरति यावत्साक्षात्स्वविषये सुखादाववतरति । नच स्वात्मन्यनेन कदाप्यन्यथाभावो ऽवगत इति सन्देहाभावात्परीक्षानुसरणान्निवर्तते । नहि ज्ञानस्वरूपं प्रामाण्यं च विषयीकर्तुं स्वमहिम्नैव शक्नोति । तस्य तु मानस्या दोषशङ्कया प्रामाण्यग्रहणशक्तिः प्रतिबद्धा । अतो व्यवस्थैव तत्स्पृशति । न त्ववधारणस्येष्ये । परीक्षया च प्रतिबन्धे ऽपगते निजयैव शक्त्या प्रामाण्यमवधारयति । नचास्य व्युत्पादनस्याप्रामाण्ये ऽपि समत्वात्तस्यापि स्वतो ग्रहणमिति वाच्यम् । वैषम्यात् । प्रामाण्यावधारणे हि परीक्षायाः प्रतिबन्धकनिवर्तकत्वमात्रं शक्यते ऽवधारयितुम् । प्रतिबन्धकरहिते साक्षिप्रामाण्यग्रहे तदनपेक्षणात् । सहकारित्वे हि सर्वत्र तदपेक्षा स्यात् । तथा चानवस्थेत्युक्तम् । अन्यथा कारणत्वं व्याहन्येत । न चाप्रामाण्यं क्वापि परीक्षानपेक्षेण साक्षिणा निश्चितचरम् । येन प्रतिबन्धकनिवर्तकत्वं तस्याः प्रतीमः । किन्तु सार्वत्रिकत्वात्कारणत्वमेव । प्रतिबन्धकस्य सार्वत्रिकत्वादन्यथासिद्धं सार्वत्रिकत्वमिति चेन्न । प्रतिबन्धकनिवृत्तावप्रामाण्यग(हे)हणे च परीक्षायाः कारणत्वोपपत्तेः । एवं सति गौरवमिति चेन्न । विशेषावधारणाया अशक्यत्वस्यैव कल्पकाभावात् । तथापि परीक्षान्वयव्यतिरेकानुविधायि(यक)त्वस्यान्यथासिद्धिः शङ्कयत इति चेत् (न) । प्रतिबन्धकस्य सार्वत्रिकतायाः क्वाप्यदर्शनेनान्यथासिद्धिशङ्कानिरासात् । अन्यथा सर्वत्र सहकारिणां तथात्वं स्यात् । यदि ज्ञानग्राहकातिरिक्तस्य यथाकथमपि प्रवेशात्प्रामाण्यस्य परतस्त्वमिति मतम्, तदा साक्षिण एव स्वतःप्रामाण्यमन्यस्य परत इत्यङ्गीकारे ऽपि न कश्चिद्विरोध इति सङ्क्षेपः । विस्तरस्तु स्वयम्(एव)आचार्येण वक्ष्यते । *४,५७३* अथ मतम् । साक्षी प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं गृह्णन्नपि कतिपयकालकतिपयपुरुषसम्बन्धिबन्धिवैधुर्यरूपमेव । न पुनरस्य कदाचित्कुत्रापि केनापि स्वार्थव्यभिचारो न भविष्यतीत्येवंरूपम् । तत्कथं तेनात्यन्तिकबाधाभावलक्षणं सत्यत्वं विश्वस्य सिद्धयेदित्यत आह अन्यथेति ॥ अन्यथा श्रुतियुक्तयादिप्रमाणैश्च सहैव तु । अकस्माद् विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्कयते

parīkṣāyāṃ cendriyaliṅgaśabdajāyāṃ pūrvanyāyena parīkṣāntaramanusarati yāvatsākṣātsvaviṣaye sukhādāvavatarati / naca svātmanyanena kadāpyanyathābhāvo 'vagata iti sandehābhāvātparīkṣānusaraṇānnivartate / nahi jñānasvarūpaṃ prāmāṇyaṃ ca viṣayīkartuṃ svamahimnaiva śaknoti / tasya tu mānasyā doṣaśaṅkayā prāmāṇyagrahaṇaśaktiḥ pratibaddhā / ato vyavasthaiva tatspṛśati / na tvavadhāraṇasyeṣye / parīkṣayā ca pratibandhe 'pagate nijayaiva śaktyā prāmāṇyamavadhārayati / nacāsya vyutpādanasyāprāmāṇye 'pi samatvāttasyāpi svato grahaṇamiti vācyam / vaiṣamyāt / prāmāṇyāvadhāraṇe hi parīkṣāyāḥ pratibandhakanivartakatvamātraṃ śakyate 'vadhārayitum / pratibandhakarahite sākṣiprāmāṇyagrahe tadanapekṣaṇāt / sahakāritve hi sarvatra tadapekṣā syāt / tathā cānavasthetyuktam / anyathā kāraṇatvaṃ vyāhanyeta / na cāprāmāṇyaṃ kvāpi parīkṣānapekṣeṇa sākṣiṇā niścitacaram / yena pratibandhakanivartakatvaṃ tasyāḥ pratīmaḥ / kintu sārvatrikatvātkāraṇatvameva / pratibandhakasya sārvatrikatvādanyathāsiddhaṃ sārvatrikatvamiti cenna / pratibandhakanivṛttāvaprāmāṇyaga(he)haṇe ca parīkṣāyāḥ kāraṇatvopapatteḥ / evaṃ sati gauravamiti cenna / viśeṣāvadhāraṇāyā aśakyatvasyaiva kalpakābhāvāt / tathāpi parīkṣānvayavyatirekānuvidhāyi(yaka)tvasyānyathāsiddhiḥ śaṅkayata iti cet (na) / pratibandhakasya sārvatrikatāyāḥ kvāpyadarśanenānyathāsiddhiśaṅkānirāsāt / anyathā sarvatra sahakāriṇāṃ tathātvaṃ syāt / yadi jñānagrāhakātiriktasya yathākathamapi praveśātprāmāṇyasya paratastvamiti matam, tadā sākṣiṇa eva svataḥprāmāṇyamanyasya parata ityaṅgīkāre 'pi na kaścidvirodha iti saṅkṣepaḥ / vistarastu svayam(eva)ācāryeṇa vakṣyate / *4,573* atha matam / sākṣī pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇannapi katipayakālakatipayapuruṣasambandhibandhivaidhuryarūpameva / na punarasya kadācitkutrāpi kenāpi svārthavyabhicāro na bhaviṣyatītyevaṃrūpam / tatkathaṃ tenātyantikabādhābhāvalakṣaṇaṃ satyatvaṃ viśvasya siddhayedityata āha anyatheti // anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu / akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिणः सर्वथा बाधवैधुर्वलक्षणप्रामाण्याग्राहकत्वे विश्वस्य पूर्णस्य ब्रह्मणो ऽपि प्रपञ्चवद्विनिवृत्तिः किं कस्मान्न शङ्कयते । निवर्तकाभावादित्यत उक्तम् अकस्मादिति ॥ ननु च"सत्यं ज्ञानम्ऽ"तत्सत्यम्ऽ; इत्यादिश्रुत्या, ब्रह्म न निवृत्तिमत् अज्ञानतत्कार्यातिरिक्तत्वात् इत्याद्यनुमानेन, निरधिष्ठानकस्यासाक्षिकस्य भ्रमस्य, निरवधिकस्य बाधस्य चादर्शनात्प्रपञ्चारोपाद्यन्यथानुपपत्त्या, ब्रह्मणःसत्यतावगमात्तन्नेत्यत उक्तम् श्रुतीति ॥ एतेषामपि प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनामिव विनिवृत्तिः शङ्कयतामित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । "प्रपञ्चविषयाणां प्रत्यक्षादिप्रमाणानां नात्यन्तिकं प्रामाण्यं साक्षी गृह्णाति । किन्तु तात्कालिकमेवऽ; इति वदन्वक्तव्यः । साक्षिणः किमात्यन्तिकप्रामाण्यग्रहणे शक्तिरस्त्युत नास्ति । आद्ये कथं प्रपञ्चविषयाणां प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यमात्यन्तिकं न गृह्णीयात् । द्वितीये ब्रह्मणः सत्यताप्रतिपादकानां श्रुत्यादीनामपि नात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णीयात् । तथाच न ब्रह्मणो ऽबाध्यत्वमात्यन्तिकं सिद्धयेत् । ततश्च साधकबाधकप्रमाणाभावात्तस्यापि बाधः शङ्कयेत । एवंच तज्ज्ञानमपि न तत्त्वज्ञानमिति न तदर्थः प्रयत्नः स्यात् । अथ क्वचिच्छक्तिः क्वचिन्नेति ब्रूयात्तदा नियामकं वाच्यमिति । *४,५७४* ननु यदि ब्रह्म बाधार्हं स्यात्तर्हीयता कालेन कुतो न निवृत्तम् । तस्मादितःपूर्वं बाधरहितत्वान्नोत्तरत्रापि बाधः शङ्कयत इति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । अस्या अप्युपपत्तेः साक्षिग्राह्यप्रमाणभावाया आत्यन्तिकप्रामाण्यासिद्धेः । अन्यथा प्रपञ्चग्राहिणां प्रत्यक्षादीनामपि तथात्वस्यानिवारणात् । व्यवस्थापकाभावात् । दूषणान्तरमाह इतःपूर्वमिति ॥ इतः पूर्वं तथाभावाद् यदि नो संसृतेर्गतिः तत्कथमेवं शङ्कयत इत्यत उक्तम् श्रुतीति ॥ प्रमाणानां निवृत्तिर्नामात्यन्तिकप्रामाण्याभावः । तात्पर्यं पूवर्वत् । ननु प्रागितो न प्रपञ्च(वि)लयो ऽकस्मादभूत् । तत्कथमुत्तरत्रापि शङ्कयेत इत्यत (उक्तम्) आह इतः पूर्वमिति ॥ किमत्र यत्पूर्वं नाभूत्तदुत्तरत्रापि न भविष्यतीति व्याप्तिः, किंवा यत्पूर्वं न निर्हेतुकं विनष्टं न तदुत्तरत्रापि तथा विनाशवदिति, यद्वा यन्निर्हेतुकं न तद्भविष्यतीति व्याप्तिः, पूर्वोक्तिस्तु तदुपपादनायेति । नाद्यः । संसृतेरविद्याया निवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । संसारनिवृत्तिप्रसङ्गात् । तथाहि । विद्या संसारनिवृत्तिहेतुः । साप्यविद्यात्मकत्वात्संसृतिरेव । नच तस्या निवर्तकान्तरमस्ति । तथाचाकस्मात्किमपि न निवर्तत इत्यङ्गीकारे नो संसृतेर्गतिः । विद्या स्वयमेव स्वनिवृत्तिहेतुरविद्यामात्रविरोधित्वादिति चेन्न । एवं तर्हि प्रपञ्चो ऽप्युत्तरक्षणे (स्वयमेव) निवर्तिष्यत इति शङ्का स्यात् । अत एव न तृतीयो ऽपीति । *४,५८१* उक्तमेवार्थं विवृणोति वाक्येति ॥ वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः

sākṣiṇaḥ sarvathā bādhavaidhurvalakṣaṇaprāmāṇyāgrāhakatve viśvasya pūrṇasya brahmaṇo 'pi prapañcavadvinivṛttiḥ kiṃ kasmānna śaṅkayate / nivartakābhāvādityata uktam akasmāditi // nanu ca"satyaṃ jñānam'"tatsatyam'; ityādiśrutyā, brahma na nivṛttimat ajñānatatkāryātiriktatvāt ityādyanumānena, niradhiṣṭhānakasyāsākṣikasya bhramasya, niravadhikasya bādhasya cādarśanātprapañcāropādyanyathānupapattyā, brahmaṇaḥsatyatāvagamāttannetyata uktam śrutīti // eteṣāmapi pramāṇānāṃ pratyakṣādīnāmiva vinivṛttiḥ śaṅkayatāmityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / "prapañcaviṣayāṇāṃ pratyakṣādipramāṇānāṃ nātyantikaṃ prāmāṇyaṃ sākṣī gṛhṇāti / kintu tātkālikameva'; iti vadanvaktavyaḥ / sākṣiṇaḥ kimātyantikaprāmāṇyagrahaṇe śaktirastyuta nāsti / ādye kathaṃ prapañcaviṣayāṇāṃ pratyakṣādīnāṃ prāmāṇyamātyantikaṃ na gṛhṇīyāt / dvitīye brahmaṇaḥ satyatāpratipādakānāṃ śrutyādīnāmapi nātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇīyāt / tathāca na brahmaṇo 'bādhyatvamātyantikaṃ siddhayet / tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvāttasyāpi bādhaḥ śaṅkayeta / evaṃca tajjñānamapi na tattvajñānamiti na tadarthaḥ prayatnaḥ syāt / atha kvacicchaktiḥ kvacinneti brūyāttadā niyāmakaṃ vācyamiti / *4,574* nanu yadi brahma bādhārhaṃ syāttarhīyatā kālena kuto na nivṛttam / tasmāditaḥpūrvaṃ bādharahitatvānnottaratrāpi bādhaḥ śaṅkayata iti cenna / uktottaratvāt / asyā apyupapatteḥ sākṣigrāhyapramāṇabhāvāyā ātyantikaprāmāṇyāsiddheḥ / anyathā prapañcagrāhiṇāṃ pratyakṣādīnāmapi tathātvasyānivāraṇāt / vyavasthāpakābhāvāt / dūṣaṇāntaramāha itaḥpūrvamiti // itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ tatkathamevaṃ śaṅkayata ityata uktam śrutīti // pramāṇānāṃ nivṛttirnāmātyantikaprāmāṇyābhāvaḥ / tātparyaṃ pūvarvat / nanu prāgito na prapañca(vi)layo 'kasmādabhūt / tatkathamuttaratrāpi śaṅkayeta ityata (uktam) āha itaḥ pūrvamiti // kimatra yatpūrvaṃ nābhūttaduttaratrāpi na bhaviṣyatīti vyāptiḥ, kiṃvā yatpūrvaṃ na nirhetukaṃ vinaṣṭaṃ na taduttaratrāpi tathā vināśavaditi, yadvā yannirhetukaṃ na tadbhaviṣyatīti vyāptiḥ, pūrvoktistu tadupapādanāyeti / nādyaḥ / saṃsṛteravidyāyā nivṛttyabhāvaprasaṅgāt / na dvitīyaḥ / saṃsāranivṛttiprasaṅgāt / tathāhi / vidyā saṃsāranivṛttihetuḥ / sāpyavidyātmakatvātsaṃsṛtireva / naca tasyā nivartakāntaramasti / tathācākasmātkimapi na nivartata ityaṅgīkāre no saṃsṛtergatiḥ / vidyā svayameva svanivṛttiheturavidyāmātravirodhitvāditi cenna / evaṃ tarhi prapañco 'pyuttarakṣaṇe (svayameva) nivartiṣyata iti śaṅkā syāt / ata eva na tṛtīyo 'pīti / *4,581* uktamevārthaṃ vivṛṇoti vākyeti // vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा नो संसृतेर्गतिरित्युक्तम् । संसारगतेः श्रुत्यादिसिद्धत्वात् । तदसिद्धया च हेतोर्विशेषणादित्यत आह वाक्येति ॥ ब्रह्मणो ऽपि निवृत्त्याशङ्कायामापादितायां यदि परो वाक्यानुमादितो निवृत्त्यभावनिश्चयः स्यादिति ब्रूयात्, यदि वा आकस्मिकोत्तरक्षणे प्रलयशङ्कापादने वाक्यानुमादितः परमेश्वरेच्छादिनैव स्यादिति मन्येत, यदि च वाक्यानुमादितः संसारनिवृत्तिः स्यादिति वदेत्, तदा तस्य वाक्यादेः प्रामाण्यं केन निश्चितमिति वक्तव्यम् । साक्षीतरेणेत्यङ्गीकारे ज्ञानस्य साक्षिवेद्यत्वेन परतः प्रामाण्यग्रहापत्तेः साक्षिणैवेति वक्तव्यम् । *४,५८३* ततः किमिति चेत् । साक्षी किं ब्रह्मसत्यत्वादिप्रतिपादकानां वाक्यादीनां प्रामाण्यं तात्कालिकमेव गृह्णाति किंवाऽत्यन्तिकम् । आद्ये न तेन ब्रह्माबाध्यत्वादिसिद्धिरिति नोक्तशङ्कानिवृत्तिः । द्वितीये त्वाह तत्प्रामाण्यमिति ॥ तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि । सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च

athavā no saṃsṛtergatirityuktam / saṃsāragateḥ śrutyādisiddhatvāt / tadasiddhayā ca hetorviśeṣaṇādityata āha vākyeti // brahmaṇo 'pi nivṛttyāśaṅkāyāmāpāditāyāṃ yadi paro vākyānumādito nivṛttyabhāvaniścayaḥ syāditi brūyāt, yadi vā ākasmikottarakṣaṇe pralayaśaṅkāpādane vākyānumāditaḥ parameśvarecchādinaiva syāditi manyeta, yadi ca vākyānumāditaḥ saṃsāranivṛttiḥ syāditi vadet, tadā tasya vākyādeḥ prāmāṇyaṃ kena niścitamiti vaktavyam / sākṣītareṇetyaṅgīkāre jñānasya sākṣivedyatvena parataḥ prāmāṇyagrahāpatteḥ sākṣiṇaiveti vaktavyam / *4,583* tataḥ kimiti cet / sākṣī kiṃ brahmasatyatvādipratipādakānāṃ vākyādīnāṃ prāmāṇyaṃ tātkālikameva gṛhṇāti kiṃvā'tyantikam / ādye na tena brahmābādhyatvādisiddhiriti noktaśaṅkānivṛttiḥ / dvitīye tvāha tatprāmāṇyamiti // tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi / sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाशब्दस्यात्रोत्तरत्र च सम्बन्धः । तस्य ब्रह्मसत्यत्वादिप्रतिपादकवाक्यादेः प्रामाण्यं यथा साक्षी वर्तमानकालीनं स्थापयति गृह्णाति । एवमेव सर्वकालेष्वपि स्थैर्येण गृह्णाति । हिशब्दः परप्रसिद्धिद्योतकः । स्थैर्यमेव विवृणोति । व्यभिचारं बाधम् अपोह्य निराकृत्यैवेति । न केवलं ब्रह्मसत्यत्वत्वादिवाक्यादिप्रामाण्यं साक्षी तात्कालिकं गृह्णाति किन्त्वात्यन्तिकमेवेत्यर्थः । *४,५८४* अथवा यथाशब्दस्योत्तरेणैव सम्बन्धः । स्थापयत्यान्तिकमेव गृह्णातीत्यर्थः । अस्यैव विवरणमेवमेवेति । इतिशब्दो ऽध्याहार्यः । सर्वकालेष्वपीदमेवमेव न कदापि विषयापहारलक्षणं बाधमाप्नोतीति व्यभिचारमपोह्य तत एव स्थैर्येण गृह्णातीति । यद्वैवंशब्दः समुच्चये । साक्षी ब्रह्मादिविषयवाक्यादिप्रामाण्यं स्थापयत्यात्यन्तिकं गृह्णाति । अत एव तद्विषयमपि ब्रह्मादिकं सर्वकालेष्वपि स्थैर्यादतिशयेन व्यभिचारमपोह्यैव स्थापयतीति । प्रामाण्या(त्यन्तिकत्वा)न्तर्गतत्वाद्विषयाबाध्यताया इति हिशब्दाथर्ः । एवमिति दार्ष्यान्तिकोक्तिः । अयं साक्षी यदि तत्सत्यमित्यादिप्रमाणप्रामाण्यमात्यन्तिकं गृह्णन् तद्विषयस्य ब्रह्मादेस्त्रैकालिकाबाध्यत्वं व्यवस्थापयेत्तर्हि तथैव विश्वविषयस्याक्षजादिज्ञानस्यात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णन् तदन्तर्गतां विश्वस्याबाध्यतामपि स्थापये(देव)त् अविशेषादिति समुदायार्थः । *४,५८६* ननु गृह्णात्वात्यन्तिकं प्रामाण्यमक्षजादीनां साक्षी । तस्य तथात्वं तु कुतः । ततश्च न विश्वसत्यतासिद्धिरित्यत आह निर्दोषेति ॥ ॥। निर्दोषज्ञानशक्तितः

yathāśabdasyātrottaratra ca sambandhaḥ / tasya brahmasatyatvādipratipādakavākyādeḥ prāmāṇyaṃ yathā sākṣī vartamānakālīnaṃ sthāpayati gṛhṇāti / evameva sarvakāleṣvapi sthairyeṇa gṛhṇāti / hiśabdaḥ paraprasiddhidyotakaḥ / sthairyameva vivṛṇoti / vyabhicāraṃ bādham apohya nirākṛtyaiveti / na kevalaṃ brahmasatyatvatvādivākyādiprāmāṇyaṃ sākṣī tātkālikaṃ gṛhṇāti kintvātyantikamevetyarthaḥ / *4,584* athavā yathāśabdasyottareṇaiva sambandhaḥ / sthāpayatyāntikameva gṛhṇātītyarthaḥ / asyaiva vivaraṇamevameveti / itiśabdo 'dhyāhāryaḥ / sarvakāleṣvapīdamevameva na kadāpi viṣayāpahāralakṣaṇaṃ bādhamāpnotīti vyabhicāramapohya tata eva sthairyeṇa gṛhṇātīti / yadvaivaṃśabdaḥ samuccaye / sākṣī brahmādiviṣayavākyādiprāmāṇyaṃ sthāpayatyātyantikaṃ gṛhṇāti / ata eva tadviṣayamapi brahmādikaṃ sarvakāleṣvapi sthairyādatiśayena vyabhicāramapohyaiva sthāpayatīti / prāmāṇyā(tyantikatvā)ntargatatvādviṣayābādhyatāyā iti hiśabdātharḥ / evamiti dārṣyāntikoktiḥ / ayaṃ sākṣī yadi tatsatyamityādipramāṇaprāmāṇyamātyantikaṃ gṛhṇan tadviṣayasya brahmādestraikālikābādhyatvaṃ vyavasthāpayettarhi tathaiva viśvaviṣayasyākṣajādijñānasyātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇan tadantargatāṃ viśvasyābādhyatāmapi sthāpaye(deva)t aviśeṣāditi samudāyārthaḥ / *4,586* nanu gṛhṇātvātyantikaṃ prāmāṇyamakṣajādīnāṃ sākṣī / tasya tathātvaṃ tu kutaḥ / tataśca na viśvasatyatāsiddhirityata āha nirdoṣeti // ... nirdoṣajñānaśaktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिणो निर्दोषज्ञानरूपत्वशक्त्या तथात्वमपि सिद्धयति । अन्यथा ब्रह्मसत्यत्वाद्यपि न सिद्धयेत् । यद्वा तत्सत्यमित्यादेरात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णाति साक्षी, विश्वविषयस्याक्षजादेस्तु तात्कालिकमेवेति किं न स्यादित्यत आह निर्दोषेति ॥ अयमर्थः । तत्सत्यमित्यादिज्ञानस्यात्यन्तिकं प्रामाण्यं गृह्णाति साक्षीत्यत्र किं निमित्तम् । ज्ञानं गृह्णन् तस्य निर्दोषतायां प्रामाण्यमपि गृह्णातीति साक्षिणः स्वभावो ऽयमिति चेत् । कथं तर्ह्यक्षजादेरपि आत्यन्तिकं प्रामाण्यं न गृह्णीयात् । तस्यापि निर्दोषज्ञानरूप(त्व)शक्तिसद्भावादिति । अथवा किं साक्षी कुत्रापि प्रामाण्यमात्यन्तिकं ग्रहीतुं न शक्नोति । किंवा क्वचिच्छक्तः क्वचिदशक्तः । आद्यस्योत्तरम् अन्यथेत्यादि । द्वितीयस्योत्तरम् वाक्येति ॥ *४,५८७* स्यादेतदेवं यद्यक्षजादिज्ञानं निर्दोषं स्यात् । न चैवम् । अविद्याकृतप्रपञ्चविषयत्वात् शुक्तिरजतादिज्ञानवत् । नन्वविद्या किमाश्रितेति चेत् । जीवाश्रितेति ब्रूमः । नन्वत्रापि दूषणमुक्तम्"स्वतो ऽन्यताऽ; इति । नैतदस्ति । तद्भेदस्याप्याविद्यकत्वात् । नच चक्रकादिदोषः । प्रपञ्च(विश्व)स्य जीवाज्ञानकृतत्वेन श्रुत्यादिसिद्धत्वात् । प्रमिते चार्थे तर्काणामवकाशाभावात् । नच कल्प्याभावदोषः । विश्वस्यैकाज्ञानकृतत्वाङ्गीकारात् । तदतिरिक्तजीवजडप्रपञ्चस्य कल्प्यत्वोपपत्तेः । एकजीववादो हि मायावादिनां परं हृदयम् । बहुजीववादस्तु मन्दानामाभिमुख्यायावतारित इत्यत आह एकेति ॥ एकज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोष्यते मृषा । बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत्

sākṣiṇo nirdoṣajñānarūpatvaśaktyā tathātvamapi siddhayati / anyathā brahmasatyatvādyapi na siddhayet / yadvā tatsatyamityāderātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇāti sākṣī, viśvaviṣayasyākṣajādestu tātkālikameveti kiṃ na syādityata āha nirdoṣeti // ayamarthaḥ / tatsatyamityādijñānasyātyantikaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇāti sākṣītyatra kiṃ nimittam / jñānaṃ gṛhṇan tasya nirdoṣatāyāṃ prāmāṇyamapi gṛhṇātīti sākṣiṇaḥ svabhāvo 'yamiti cet / kathaṃ tarhyakṣajāderapi ātyantikaṃ prāmāṇyaṃ na gṛhṇīyāt / tasyāpi nirdoṣajñānarūpa(tva)śaktisadbhāvāditi / athavā kiṃ sākṣī kutrāpi prāmāṇyamātyantikaṃ grahītuṃ na śaknoti / kiṃvā kvacicchaktaḥ kvacidaśaktaḥ / ādyasyottaram anyathetyādi / dvitīyasyottaram vākyeti // *4,587* syādetadevaṃ yadyakṣajādijñānaṃ nirdoṣaṃ syāt / na caivam / avidyākṛtaprapañcaviṣayatvāt śuktirajatādijñānavat / nanvavidyā kimāśriteti cet / jīvāśriteti brūmaḥ / nanvatrāpi dūṣaṇamuktam"svato 'nyatā'; iti / naitadasti / tadbhedasyāpyāvidyakatvāt / naca cakrakādidoṣaḥ / prapañca(viśva)sya jīvājñānakṛtatvena śrutyādisiddhatvāt / pramite cārthe tarkāṇāmavakāśābhāvāt / naca kalpyābhāvadoṣaḥ / viśvasyaikājñānakṛtatvāṅgīkārāt / tadatiriktajīvajaḍaprapañcasya kalpyatvopapatteḥ / ekajīvavādo hi māyāvādināṃ paraṃ hṛdayam / bahujīvavādastu mandānāmābhimukhyāyāvatārita ityata āha eketi // ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā / bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः परस्य प्रतिवाद्यादेः सत्यतां जानन्नपि परो नास्तीति वदति । स स्वात्मतस्कर इति योजना । स्वात्मानमिव परमपि सत्यतया पश्यतो ऽहमेक एव सत्यो मदज्ञानकल्पिताः सर्वे जीवा जडाश्चेति वचनं स्वानुभवविरुद्धमित्यर्थः । नहि त्वदज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र बलवत्प्रमाणमस्ति । येन दर्शनमपि बाध्येत । नहि सत्त्वेन प्रतीयमानस्यापि गन्धर्वनगरादेरसत्त्वमेवाङ्गीक्रियते । किन्तु बलवत्प्रमाणबाधात् । अन्यथा प्रतिवाद्यज्ञानकल्पितस्त्वमिति कथं न स्याः । तथा चानिश्चयेन न मोक्षार्था प्रवृत्तिः स्यादिति । *४,५९२* द्वितीयतृतीयौ निराचष्टे किमिति ॥ ॥। किमित्युन्मत्तवद् वदेत्

yaḥ parasya prativādyādeḥ satyatāṃ jānannapi paro nāstīti vadati / sa svātmataskara iti yojanā / svātmānamiva paramapi satyatayā paśyato 'hameka eva satyo madajñānakalpitāḥ sarve jīvā jaḍāśceti vacanaṃ svānubhavaviruddhamityarthaḥ / nahi tvadajñānaparikalpitaṃ samastamityatra balavatpramāṇamasti / yena darśanamapi bādhyeta / nahi sattvena pratīyamānasyāpi gandharvanagarāderasattvamevāṅgīkriyate / kintu balavatpramāṇabādhāt / anyathā prativādyajñānakalpitastvamiti kathaṃ na syāḥ / tathā cāniścayena na mokṣārthā pravṛttiḥ syāditi / *4,592* dvitīyatṛtīyau nirācaṣṭe kimiti // ... kimityunmattavad vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि परः प्रतिवाद्यादिजीवान्न पश्यति, पश्यन्वा न सन्तीति पश्यति, तदा किमित्युन्मत्तवद्ववदेत् । न कथायां प्रविशेत् । न शास्त्रं विरचयेद्वयाकुर्याद्वा । अन्यथोन्मत्तवन्नायं लौकिको नापि परीक्षक इत्युपेक्षणीयः स्यात् । कुतो न वदेत् । येन वदन्तुन्मत्तपदवीमासादयेदित्यत आह पराभाव इति ॥ *४,५९३* पराभावे हि वाग् व्यर्था ॥।

yadi paraḥ prativādyādijīvānna paśyati, paśyanvā na santīti paśyati, tadā kimityunmattavadvavadet / na kathāyāṃ praviśet / na śāstraṃ viracayedvayākuryādvā / anyathonmattavannāyaṃ laukiko nāpi parīkṣaka ityupekṣaṇīyaḥ syāt / kuto na vadet / yena vadantunmattapadavīmāsādayedityata āha parābhāva iti // *4,593* parābhāve hi vāg vyarthā ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया किमपि कदापि नैवोच्यत इति यद्युच्यते तदा स्वक्रियाविरोधिश्रः सकललोकावगतार्थापलापिनस्तस्य तस्करस्यैव दण्ड एवोचितो न प्रत्युत्तरम् । परमार्थतो नोच्यत इत्युच्यत इति चेत् । तत्किं प्रतीयोग्यभावे निश्चिते व्यवहारतो ऽपि वदन्तः प्रेक्षावन्तो भवन्ति, येनेदमुच्येतेति । *४,५९४* प्राक् प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धये परोदाहृतानां श्रुतीनां बाह्योपपत्तिविरोधः (प्रतिपा)व्युत्पादितः । इदानीमान्तरानुपपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं तासामविरुद्धार्थव्याख्यानार्थमुत्तरो ग्रन्थः । अथवा सर्वश्रुतिसाधारणानुपपत्तिः प्राक् प्रपञ्चिता । इदानीमसाधारणानुपपत्तिर्व्युत्पाद्यते । तत्र तावत्प्रपञ्चो यदि विद्येतेत्यादिवाक्यद्वयं पठित्वा पराभिमते ऽर्थे ऽनुपपत्तिमाह प्रपञ्च इति ॥ प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः

mayā kimapi kadāpi naivocyata iti yadyucyate tadā svakriyāvirodhiśraḥ sakalalokāvagatārthāpalāpinastasya taskarasyaiva daṇḍa evocito na pratyuttaram / paramārthato nocyata ityucyata iti cet / tatkiṃ pratīyogyabhāve niścite vyavahārato 'pi vadantaḥ prekṣāvanto bhavanti, yenedamucyeteti / *4,594* prāk prapañcamithyātvasiddhaye parodāhṛtānāṃ śrutīnāṃ bāhyopapattivirodhaḥ (pratipā)vyutpāditaḥ / idānīmāntarānupapattipradarśanapūrvakaṃ tāsāmaviruddhārthavyākhyānārthamuttaro granthaḥ / athavā sarvaśrutisādhāraṇānupapattiḥ prāk prapañcitā / idānīmasādhāraṇānupapattirvyutpādyate / tatra tāvatprapañco yadi vidyetetyādivākyadvayaṃ paṭhitvā parābhimate 'rthe 'nupapattimāha prapañca iti // prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ / māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit / upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वत्र सूत्रगृहीततया परेणोपात्तानां श्रुतीनामनुपपत्त्यादिकं प्रथमता वक्तव्यम् । सत्यम् । तथाप्येकजीवाज्ञानपरिकल्पितत्वे समस्तस्य, न प्रमाणमस्तीत्यनन्तरमेवोक्तम् । अस्यां च तदापाततः प्रतीयते । "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्धयतेऽ; इत्युक्तत्वात् । अत उभयानुगुण्यादस्याः प्रथमप्राप्तिः । इत्यत्र श्लोकद्वये यदिशब्दद्वयं निवर्तेतेति लिङ्प्रयोगद्वयं च । उपलक्षणं चैतत् । विद्येतेत्यपि ग्राह्यम् । तथा केनचिदिति । सत्यतामित्युपलक्षणम् । अनादितां चेति ग्राह्यम् । आहुरित्यवगमयन्तीत्यर्थः । तथाच विश्वमिथ्यात्वपरतया व्याख्याने तदनुपपत्तिरिति शेषः । यद्यत्र प्रपञ्चमिथ्यात्वमभि(सं)धित्सितं स्यात्तदा यो ऽयं प्रपञ्चो विद्यत इव दृश्यते स निवर्तिष्यते । अज्ञानेन कल्पितो विकल्पो विनिवर्तिष्यत इति वक्तव्यम् । यद्याद्यास्तुशब्दा विगतार्था विरुद्धार्थाश्च । तत्प्रयोगे हि प्रसङ्गद्वयपरमेतद्वाक्यद्वयमिति विज्ञायते । यदि पर्वतो निरग्निको भवेत् तर्हि निर्धूमो ऽपि स्यादिति यथा । *४,५९७* प्रसङ्गस्य च विपर्यये पर्यवसानादनिवृत्त्यादिकमेव वाक्यसामर्थ्याल्लभ्यत इति परकीयमर्थमपाकुर्वतैव श्रुतितात्पर्यं सूचितम् । तत्स्पष्टीकुर्वन्विद्येतेत्यस्यार्थं तावदाह विद्येतेति ॥ ॥। विद्येतोत्पत्तिमेव च

nanvatra sūtragṛhītatayā pareṇopāttānāṃ śrutīnāmanupapattyādikaṃ prathamatā vaktavyam / satyam / tathāpyekajīvājñānaparikalpitatve samastasya, na pramāṇamastītyanantaramevoktam / asyāṃ ca tadāpātataḥ pratīyate / "anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabuddhayate'; ityuktatvāt / ata ubhayānuguṇyādasyāḥ prathamaprāptiḥ / ityatra ślokadvaye yadiśabdadvayaṃ nivarteteti liṅprayogadvayaṃ ca / upalakṣaṇaṃ caitat / vidyetetyapi grāhyam / tathā kenaciditi / satyatāmityupalakṣaṇam / anāditāṃ ceti grāhyam / āhurityavagamayantītyarthaḥ / tathāca viśvamithyātvaparatayā vyākhyāne tadanupapattiriti śeṣaḥ / yadyatra prapañcamithyātvamabhi(saṃ)dhitsitaṃ syāttadā yo 'yaṃ prapañco vidyata iva dṛśyate sa nivartiṣyate / ajñānena kalpito vikalpo vinivartiṣyata iti vaktavyam / yadyādyāstuśabdā vigatārthā viruddhārthāśca / tatprayoge hi prasaṅgadvayaparametadvākyadvayamiti vijñāyate / yadi parvato niragniko bhavet tarhi nirdhūmo 'pi syāditi yathā / *4,597* prasaṅgasya ca viparyaye paryavasānādanivṛttyādikameva vākyasāmarthyāllabhyata iti parakīyamarthamapākurvataiva śrutitātparyaṃ sūcitam / tatspaṣṭīkurvanvidyetetyasyārthaṃ tāvadāha vidyeteti // ... vidyetotpattimeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतच्छब्दरूपमुत्पत्तिमेवाह । नतु सत्तामिति प्रकृत्यर्थकथनम् । चशब्देन निवर्तेतेति विनाशमाह । नतु बाधमिति समुच्चिनोति । विद्यतेरुतपत्त्यर्थत्वं कुत इत्यत आह विदेति ॥ विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद् धातोर् ॥। अत्र हि प्रपञ्चो यदि विद्येत तर्हि निवर्तेतेति यदिशब्दादिबलात्प्रसङ्गो ऽयमिति ज्ञायते । प्रसङ्गश्च व्याप्तिमूलः । व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनं तर्क इति तल्लक्षणात् । तथाच विद्येतेत्यापादकतयोक्तस्यार्थस्य निवर्तेतेत्यापाद्यतयोक्तया निवृत्त्या व्याप्तिरवश्यम्भाविनी । उत्पत्तिरेव निवृत्तिव्याप्तिक्(क्ता) । न सत्ता । अस्माकं व्यभिचारित्वात् परस्य विरुद्धत्वात् । अतः प्रतीयमानान्वययोग्यताभावान्न सत्ता विद्यतेरर्थः । किन्तूत्पत्तिरेव तद्योग्यत्वादिति । प्रध्वंसव्युदासाथ प्राय इत्यक्तम् । उत्पत्तिर्निवृत्तियुगित्ययं प्रायो बाहुल्यमित्यर्थः । तथाच भावत्वे सतीत्यापादकविशेषणं विवक्षितमित्युक्तं भवति । एतेनाल्पज्ञानां धातुव्याख्याने विप्रतिपत्तिरिति निरस्ता वेदितव्या । *४,५९८* ननूत्पत्तिर्नाम कारणायत्तसत्तालाभः । नचाभावे सत्तास्तीत्यभावस्य प्रसक्त्यभावात्प्राय इति व्यर्थम् । मैवम् । केयं सत्ता नामानुगतरूपा वा स्वरूपमेव वा नाद्यः । तस्या घटादावप्यभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । न द्वितीयः । अभावे तद्भावस्यास्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंस इत्यादौ वक्ष्यमाणत्वादिति । *४,६०२* नन्वस्मिन्नपि व्याख्याने नान्वययोग्यतास्ति । तर्कस्य व्याप्तिरिव विपर्यये पर्यवसानमवश्यम्भावि । तथाच प्रपञ्चो यद्युत्पद्येत तर्हि विनश्येत । नच विनश्यति । तस्मान्नोत्पद्यत इति वक्तव्यम् । न चैतद्युक्तम् । क्षित्यादेः प्रपञ्चस्योत्पत्तिविनाशयोः प्रमाणदृष्टत्वात् । अत एव तर्काङ्गभूतमापाद्यस्यानिष्टत्वं च नोपपद्यत इत्यतः प्रपञ्चशब्दमन्यथा व्याचष्टे प्रपञ्च इति ॥ ॥। प्रपञ्चो भेदपञ्चकः

ityetacchabdarūpamutpattimevāha / natu sattāmiti prakṛtyarthakathanam / caśabdena nivarteteti vināśamāha / natu bādhamiti samuccinoti / vidyaterutapattyarthatvaṃ kuta ityata āha videti // vidotpattāviti hyasmād dhātor ... atra hi prapañco yadi vidyeta tarhi nivarteteti yadiśabdādibalātprasaṅgo 'yamiti jñāyate / prasaṅgaśca vyāptimūlaḥ / vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanaṃ tarka iti tallakṣaṇāt / tathāca vidyetetyāpādakatayoktasyārthasya nivartetetyāpādyatayoktayā nivṛttyā vyāptiravaśyambhāvinī / utpattireva nivṛttivyāptik(ktā) / na sattā / asmākaṃ vyabhicāritvāt parasya viruddhatvāt / ataḥ pratīyamānānvayayogyatābhāvānna sattā vidyaterarthaḥ / kintūtpattireva tadyogyatvāditi / pradhvaṃsavyudāsātha prāya ityaktam / utpattirnivṛttiyugityayaṃ prāyo bāhulyamityarthaḥ / tathāca bhāvatve satītyāpādakaviśeṣaṇaṃ vivakṣitamityuktaṃ bhavati / etenālpajñānāṃ dhātuvyākhyāne vipratipattiriti nirastā veditavyā / *4,598* nanūtpattirnāma kāraṇāyattasattālābhaḥ / nacābhāve sattāstītyabhāvasya prasaktyabhāvātprāya iti vyartham / maivam / keyaṃ sattā nāmānugatarūpā vā svarūpameva vā nādyaḥ / tasyā ghaṭādāvapyabhāvasya vakṣyamāṇatvāt / na dvitīyaḥ / abhāve tadbhāvasyāstyabhāvo 'sti ca dhvaṃsa ityādau vakṣyamāṇatvāditi / *4,602* nanvasminnapi vyākhyāne nānvayayogyatāsti / tarkasya vyāptiriva viparyaye paryavasānamavaśyambhāvi / tathāca prapañco yadyutpadyeta tarhi vinaśyeta / naca vinaśyati / tasmānnotpadyata iti vaktavyam / na caitadyuktam / kṣityādeḥ prapañcasyotpattivināśayoḥ pramāṇadṛṣṭatvāt / ata eva tarkāṅgabhūtamāpādyasyāniṣṭatvaṃ ca nopapadyata ityataḥ prapañcaśabdamanyathā vyācaṣṭe prapañca iti // ... prapañco bhedapañcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*४,६०७* प्रपञ्चशब्दोभेदपञ्चकवाचीत्येतत्कुत इति चेत् । परोक्तानुपपत्तेरेवेति ब्रूमः । समानार्थायाः श्रुतेश्चेत्याह जीवेति ॥ जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः

*4,607* prapañcaśabdobhedapañcakavācītyetatkuta iti cet / paroktānupapattereveti brūmaḥ / samānārthāyāḥ śruteścetyāha jīveti // jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā / jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā / mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्च ॥। अत्र चशब्दास्तथाशब्दौ चान्योन्यसमुच्चये । एवशब्दावभेदसाहित्यव्यवच्छेदार्थौ । एष भेदपञ्चकः प्रपञ्च उक्तः । प्रपञ्चो यदि विद्येतेत्यादावित्यर्थः । सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्चेत्यनेन अत्रापि प्रतिज्ञाद्वयं बहिरेव कर्तव्यमिति ज्ञायते । तत्रानादित्वानङ्गीकारे बाधकं सादिश्चेदिति । ॥। सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् अनेन प्रथमश्लोकस्य पूर्वार्धो व्याख्यातो भवति । सत्यत्वाभावे बाधकं स्वयमूहनीयमित्यभिप्रेत्य तदुपसंहृतम् द्वैतमिति ॥ द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम्

so 'yaṃ satyo hyanādiśca ... atra caśabdāstathāśabdau cānyonyasamuccaye / evaśabdāvabhedasāhityavyavacchedārthau / eṣa bhedapañcakaḥ prapañca uktaḥ / prapañco yadi vidyetetyādāvityarthaḥ / so 'yaṃ satyo hyanādiścetyanena atrāpi pratijñādvayaṃ bahireva kartavyamiti jñāyate / tatrānāditvānaṅgīkāre bādhakaṃ sādiścediti / ... sādiścennāśamāpnuyāt anena prathamaślokasya pūrvārdho vyākhyāto bhavati / satyatvābhāve bādhakaṃ svayamūhanīyamityabhipretya tadupasaṃhṛtam dvaitamiti // dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतेर् ॥। तेनाज्ञात इत्युक्तार्थं भवति । श्रुत्यन्तरेणाव्याख्यातत्वान्मायामात्रमित्येतद्वयाचष्टे मतमिति ॥ ॥। मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया माङ् माने त्रैङ् पालन इत्याभ्यां घञऽर्थे कविधानमिति कर्मणि कप्रत्यये मात्रमिति भवति । धातुद्वयादप्येकः प्रत्ययः अदिभूभ्यां डुतच् अद्भुतमित्यादौ दृष्टः । "विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवैका शब्दैरेवाभिधीयतेऽ; इत्यतो मायाख्यहरिविद्ययेत्युपपन्नम् । *४,६१८* अद्वैतं परमार्थत इत्येतद्वयाख्याति उत्तमो ऽर्थ इति ॥ उत्तमो ऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाध्यमम्

iti śruter ... tenājñāta ityuktārthaṃ bhavati / śrutyantareṇāvyākhyātatvānmāyāmātramityetadvayācaṣṭe matamiti // ... mitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā māṅ māne traiṅ pālana ityābhyāṃ ghaña'rthe kavidhānamiti karmaṇi kapratyaye mātramiti bhavati / dhātudvayādapyekaḥ pratyayaḥ adibhūbhyāṃ ḍutac adbhutamityādau dṛṣṭaḥ / "viṣṇoḥ prajñaptirevaikā śabdairevābhidhīyate'; ityato māyākhyaharividyayetyupapannam / *4,618* advaitaṃ paramārthata ityetadvayākhyāti uttamo 'rtha iti // uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु सत्य एवेति । उपसंहरति उपदेशादिति ॥ तदेवमुपदेशाच्छत्याद्यनुसारित्वात् अयमेव सतां वादः । यो भेदसत्यत्वादिविषयः । द्वैतं न विद्यत इति तु तत्त्वे ऽज्ञाते सति भवति । अतो दुर्वाद इति । *४,६२५फ़्।* अधुना परिणामवादिना विवर्तवादिना च प्रतिज्ञादृष्टा तानुपरोधादिति सूत्रार्थतया गृहीताम्"उत तमादेशमप्राक्षऽ; इत्यादिकां श्रुतिं व्याख्याति । तत्र परिणामवादिनो व्याख्यानम्"उत तमादेशमप्राक्षः, येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्ऽ; इत्रत जगतो ब्रह्मपरिणामतया ततो ऽनन्त्वाभिप्रायेण तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् । तत्र सर्वस्य ब्रह्मोपादानतामजानता उपादानोपादेययोरपि भेदं मन्यमानेन श्वेतकेतुना अन्यज्ञाने सत्यन्यज्ञानस्य क्वाप्यदर्शनात् । "कथं नु भगवः स आदेशो भवतिऽ; इति चोदिते जगतो ब्रह्मोपादानतया तदनन्यत्वमुपदेक्ष्यन् लौकिकप्रतीतिसिद्धं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं, तज्ज्ञानेन तज्ज्ञानं च दर्शयति-"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमणिरित्येव सत्यम् यथा । सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात् । वाचाऽरम्भणं विकारो नामधेयं कार्ष्णायसमित्येव सत्यम्ऽ; इति । यथैकमृत्पिण्डादिपरिणामानां घटादीनां तदनन्यया तज्ज्ञानेन ज्ञाततेति दृष्टान्तत्रयार्थः । अनन्यत्वे कथं कार्यत्वमित्याशङ्कय व्यवहारार्थमित्याह वाचाऽरम्भणमिति । वाचेति षष्ठयर्थे तृतीया । वाग्ग्रहणं समस्तेन्द्रियव्यवहारोपलक्षणम् । विकारो ऽभिधेयो घटादिः, नामधेयं तदभिधानमिति कुम्भादेर्वाच्यस्य तद्वाचकानां च स्वरूपकार्यव्यपदेशादिभेदात्परस्परं भेदो वास्तव इत्युक्तम् । एतैर्हेतुभिः परस्परं भेदश्चेत्कारणादपि तैरेव भेद इति पूर्वपक्षं निषेद्धुमाह मृत्तिकेत्येव सत्यमिति ॥ इतिशब्दः प्रकारवचनः । यत्प्रकारेण यत्सत्तया मृत्तिका सती तत्प्रकारेणैव मृण्मयं सत्यम् । नाश्वमहिषादिवन्नैरपेक्ष्येणेति । *४,६२६* विवर्तवादी तु व्याचष्टे । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्टान्ताकाङ्क्षायामुच्यते यथा सोम्येति ॥ एतदुक्तं भवति । एकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं घटादिकं मृदात्मकत्वाविशेषाद्विज्ञातं भवेत् । यतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् । वाचा केवलमस्तीत्यारभ्यते । विकारो घटः शराव उदञ्चनं चेति । नतु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति । नामधेयमात्रं ह्येतदनृतम् । मृत्तिकेत्येव सत्यमित्येष ब्रह्मणो दृष्टान्त आम्नात इति । *४,६३०* तत्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं मृत्पिण्डादिदृष्टान्ताश्च विकारविवर्ताभिप्राया इत्ये(वं)तत् न तावद्वाक्यात्प्रतीयते । किन्तु वाचारम्भणमित्युपपादकवाक्यबलादिति वक्तव्यम् । अतस्तदेव प्रथमं व्याकुवर्न्वाचारम्भणशब्दार्थमाह वाचारब्धमिति ॥ वाचारब्धं तु साङ्केत्यं नाम स्याद् ॥। नन्वारम्भणशब्दो ल्युडन्तः । ल्युट् च भावे करणाधिकरणयोश्च विहितो न कर्मणि नच"कृत्यल्लुटो बहुलम्ऽ; इति कर्मणि ल्युट् । प्रबलनियामकमन्तरेण बहुलग्रहणस्य कर्मणि व्याख्यातुमशक्यत्वात् । "न चारभ्यस्यारम्भणमिति युज्यते शब्दःऽ; इति स्ववचनविरोधाच्च । तत्कथमारब्ध इति व्याख्यानमिति । मैवम् । भाव एवारम्भणशब्दस्याङ्गीकारात् । वाचा वागिन्द्रियेणारम्भणमुत्पादनं यस्येति तृतीयाया अलुक् । "टापं चापि हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशाऽ; इति वचनात्, वाचयाऽरम्भणं यस्येति वा बहुव्रीहिरयम् । तस्यार्थकथनं वाचाख्यमिति । तुशब्दो ऽवधारणार्थ उत्तरत्र सम्बद्धयते । वाचारम्भणशब्दादेव विकारत्वलाभाद्विकार इति पुनरुक्तं स्यादतस्तात्पर्यमाह साङ्केत्येति ॥ वाचारम्भणशब्देन साङ्केतिकं नामैव वाच्यं स्यात् । अवयवार्थकथनं तु वैशद्यार्थमेव । यथा चष्टे ऽनेनेति चक्षुरिति निर्वचनलभ्येति दर्शनकारणत्वे चक्षुषा पश्यतीति नोक्तार्थता । तस्यां दशायामवयवार्थस्याविवक्षितत्वात् । तथाच वाचारम्भणशब्दो ऽपि साङ्केतिकपर्याय इति । *४,६३४* ॥। विकृतं बहु विकारशब्दार्थमाह विकृतमिति ॥ अनेन विक्रियत इति विकार इति कर्मणि घञित्युक्तं भवति । विकृतत्वोपपादकमर्थान्तरं चाह वह्निति ॥ विविधः मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यस्यार्थमाह त्विति ॥ नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम्

kintu satya eveti / upasaṃharati upadeśāditi // tadevamupadeśācchatyādyanusāritvāt ayameva satāṃ vādaḥ / yo bhedasatyatvādiviṣayaḥ / dvaitaṃ na vidyata iti tu tattve 'jñāte sati bhavati / ato durvāda iti / *4,625f.* adhunā pariṇāmavādinā vivartavādinā ca pratijñādṛṣṭā tānuparodhāditi sūtrārthatayā gṛhītām"uta tamādeśamaprākṣa'; ityādikāṃ śrutiṃ vyākhyāti / tatra pariṇāmavādino vyākhyānam"uta tamādeśamaprākṣaḥ, yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam'; itrata jagato brahmapariṇāmatayā tato 'nantvābhiprāyeṇa tadvijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam / tatra sarvasya brahmopādānatāmajānatā upādānopādeyayorapi bhedaṃ manyamānena śvetaketunā anyajñāne satyanyajñānasya kvāpyadarśanāt / "kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavati'; iti codite jagato brahmopādānatayā tadananyatvamupadekṣyan laukikapratītisiddhaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ, tajjñānena tajjñānaṃ ca darśayati-"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam / yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamaṇirityeva satyam yathā / somyaikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syāt / vācā'rambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kārṣṇāyasamityeva satyam'; iti / yathaikamṛtpiṇḍādipariṇāmānāṃ ghaṭādīnāṃ tadananyayā tajjñānena jñātateti dṛṣṭāntatrayārthaḥ / ananyatve kathaṃ kāryatvamityāśaṅkaya vyavahārārthamityāha vācā'rambhaṇamiti / vāceti ṣaṣṭhayarthe tṛtīyā / vāggrahaṇaṃ samastendriyavyavahāropalakṣaṇam / vikāro 'bhidheyo ghaṭādiḥ, nāmadheyaṃ tadabhidhānamiti kumbhādervācyasya tadvācakānāṃ ca svarūpakāryavyapadeśādibhedātparasparaṃ bhedo vāstava ityuktam / etairhetubhiḥ parasparaṃ bhedaścetkāraṇādapi taireva bheda iti pūrvapakṣaṃ niṣeddhumāha mṛttiketyeva satyamiti // itiśabdaḥ prakāravacanaḥ / yatprakāreṇa yatsattayā mṛttikā satī tatprakāreṇaiva mṛṇmayaṃ satyam / nāśvamahiṣādivannairapekṣyeṇeti / *4,626* vivartavādī tu vyācaṣṭe / ekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya dṛṣṭāntākāṅkṣāyāmucyate yathā somyeti // etaduktaṃ bhavati / ekena mṛtpiṇḍena paramārthato mṛdātmanā vijñātena sarvaṃ mṛṇmayaṃ ghaṭādikaṃ mṛdātmakatvāviśeṣādvijñātaṃ bhavet / yato vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam / vācā kevalamastītyārabhyate / vikāro ghaṭaḥ śarāva udañcanaṃ ceti / natu vastuvṛttena vikāro nāma kaścidasti / nāmadheyamātraṃ hyetadanṛtam / mṛttiketyeva satyamityeṣa brahmaṇo dṛṣṭānta āmnāta iti / *4,630* tatraikavijñānena sarvavijñānapratijñānaṃ mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntāśca vikāravivartābhiprāyā itye(vaṃ)tat na tāvadvākyātpratīyate / kintu vācārambhaṇamityupapādakavākyabalāditi vaktavyam / atastadeva prathamaṃ vyākuvarnvācārambhaṇaśabdārthamāha vācārabdhamiti // vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād ... nanvārambhaṇaśabdo lyuḍantaḥ / lyuṭ ca bhāve karaṇādhikaraṇayośca vihito na karmaṇi naca"kṛtyalluṭo bahulam'; iti karmaṇi lyuṭ / prabalaniyāmakamantareṇa bahulagrahaṇasya karmaṇi vyākhyātumaśakyatvāt / "na cārabhyasyārambhaṇamiti yujyate śabdaḥ'; iti svavacanavirodhācca / tatkathamārabdha iti vyākhyānamiti / maivam / bhāva evārambhaṇaśabdasyāṅgīkārāt / vācā vāgindriyeṇārambhaṇamutpādanaṃ yasyeti tṛtīyāyā aluk / "ṭāpaṃ cāpi halantānāṃ yathā vācā niśā diśā'; iti vacanāt, vācayā'rambhaṇaṃ yasyeti vā bahuvrīhirayam / tasyārthakathanaṃ vācākhyamiti / tuśabdo 'vadhāraṇārtha uttaratra sambaddhayate / vācārambhaṇaśabdādeva vikāratvalābhādvikāra iti punaruktaṃ syādatastātparyamāha sāṅketyeti // vācārambhaṇaśabdena sāṅketikaṃ nāmaiva vācyaṃ syāt / avayavārthakathanaṃ tu vaiśadyārthameva / yathā caṣṭe 'neneti cakṣuriti nirvacanalabhyeti darśanakāraṇatve cakṣuṣā paśyatīti noktārthatā / tasyāṃ daśāyāmavayavārthasyāvivakṣitatvāt / tathāca vācārambhaṇaśabdo 'pi sāṅketikaparyāya iti / *4,634* ... vikṛtaṃ bahu vikāraśabdārthamāha vikṛtamiti // anena vikriyata iti vikāra iti karmaṇi ghañityuktaṃ bhavati / vikṛtatvopapādakamarthāntaraṃ cāha vahniti // vividhaḥ mṛttiketyeva satyamityasyārthamāha tviti // nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यशब्दार्थो नित्यमिति ॥ तुशब्दो ऽवधारणे । आदिशब्देन लोहमण्यादेर्ग्रडणम् । यन्मृत्तिकेत्यादि संस्कृतं नामधेयम् तदेव नित्यमिति सम्बन्धः । वैदिकमिति तदुपपादनम् । *४,६३५* ततश्चैवं योजना । वाचारम्भणं साङ्केतिकं नामधेयं विकार उत्पत्तिमत् । तत एवानित्यम् । कुतः । बहुविधत्वात् । पुरुषेच्छानुसारेणानेक(विध)प्रकारत्वात् । मृत्तिकेत्यादिनामधेयं वैदिकत्वान्नित्यमनादि चेति । नच वाचारम्भणं विकार इति लिङ्गवैषम्यदोषः । नामधेयविकारशब्दयोर्नियतलिङ्गत्वात् । वाचारम्भणशब्दस्य च नामधेयविशेषणत्वात् । विशेषणानां च विशेष्यनिघ्नत्वात् । अत एव साङ्केत्यमित्येव वक्तव्ये साङ्केत्यनामेत्यवोचत् । यदा तु वाचा यस्यारम्भणं तन्नामधेयं विकारो जनिमदिति, वाचा नाम्नामारम्भणं विविधाकारः, आकाराकारिणोरभेदात् । विकारित्वादुत्पत्तिविनाशवदिति यावदिति वा ग्रन्थान्तरोक्ता योजना, तदा(तु) लिङ्गव्यत्यासशङ्कैव नास्तीति । *४,६३८फ़्।* ननु च साङ्केतिकानामनामुत्पत्तिविनाशवत्त्वं संस्कृतनाम्नामनादिनित्यत्वं किमर्थमत्रोच्यते । परमप्रकृते ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञाने ऽवान्तरप्रकृते ऽस्माकमिवदृष्टान्ते (वो)चोपयोगाभावात् । अतो ऽसङ्गतत्वान्नायं श्रुत्यर्थ इति । मैवम् । यद्यपि परस्येव नेदं दृष्टान्तोपपादकम् । तथापि ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञाने दृष्टान्तान्तरतयोपयोक्ष्यते । यथा तेन तद्विज्ञातं स्यादिति, प्रकृतानुवृत्तेरित्याशयवानाह प्राधान्यादिति ॥ *४,६३९* प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञो ऽपि पूरुषः । विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित्

satyaśabdārtho nityamiti // tuśabdo 'vadhāraṇe / ādiśabdena lohamaṇyādergraḍaṇam / yanmṛttiketyādi saṃskṛtaṃ nāmadheyam tadeva nityamiti sambandhaḥ / vaidikamiti tadupapādanam / *4,635* tataścaivaṃ yojanā / vācārambhaṇaṃ sāṅketikaṃ nāmadheyaṃ vikāra utpattimat / tata evānityam / kutaḥ / bahuvidhatvāt / puruṣecchānusāreṇāneka(vidha)prakāratvāt / mṛttiketyādināmadheyaṃ vaidikatvānnityamanādi ceti / naca vācārambhaṇaṃ vikāra iti liṅgavaiṣamyadoṣaḥ / nāmadheyavikāraśabdayorniyataliṅgatvāt / vācārambhaṇaśabdasya ca nāmadheyaviśeṣaṇatvāt / viśeṣaṇānāṃ ca viśeṣyanighnatvāt / ata eva sāṅketyamityeva vaktavye sāṅketyanāmetyavocat / yadā tu vācā yasyārambhaṇaṃ tannāmadheyaṃ vikāro janimaditi, vācā nāmnāmārambhaṇaṃ vividhākāraḥ, ākārākāriṇorabhedāt / vikāritvādutpattivināśavaditi yāvaditi vā granthāntaroktā yojanā, tadā(tu) liṅgavyatyāsaśaṅkaiva nāstīti / *4,638f.* nanu ca sāṅketikānāmanāmutpattivināśavattvaṃ saṃskṛtanāmnāmanādinityatvaṃ kimarthamatrocyate / paramaprakṛte brahmavijñānena sarvavijñāne 'vāntaraprakṛte 'smākamivadṛṣṭānte (vo)copayogābhāvāt / ato 'saṅgatatvānnāyaṃ śrutyartha iti / maivam / yadyapi parasyeva nedaṃ dṛṣṭāntopapādakam / tathāpi brahmajñānena sarvavijñāne dṛṣṭāntāntaratayopayokṣyate / yathā tena tadvijñātaṃ syāditi, prakṛtānuvṛtterityāśayavānāha prādhānyāditi // *4,639* prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ / vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमुक्तं भवति । कृतकत्वादनित्यत्वाच्च परापेक्षत्वेन साङ्केतिकं नामाप्रधानम् । अनादिनित्यत्वात्परानपेक्षत्वेन संस्कृतं प्रधानम् । तत्र यथा प्राधान्यात्संस्कृतज्ञानमात्रेण साङ्केतिकं ज्ञानं भवति । तज्ज्ञानेन यत्फलं विद्वद्वयवहारगोचरत्वादिकं तद्भवतीति यावत् । एवमनित्यत्वादिनाप्रधानस्य देवताकर्मादिमिश्रस्य सकलस्यापि जगतो ज्ञानेन यत्फलं तत्समस्तमपि नित्यत्वादिना प्रधानस्य परमात्मनो ज्ञानाल्लभ्यते । तत्फले ऽन्तर्भवतीति । अत्र प्राकृताज्ञो ऽपीत्यनेन फलापेक्षयेदमिति सूचितं (भवति) । एवं तर्ह्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानममुख्यं स्यादिति चेत् । सत्यम् । नहि परेणापि तन्मुख्यं व्याख्यातुं शक्यम् । तथा सति दृष्टमृदः पुरुषस्य घटशरावादिसंस्थानविशेषादिजिज्ञासाभावप्रसङ्गात् । पामरा न हि विद्वानिति वदन्ति, अतः सद्भिरित्युक्तम् । एवं नित्यपरात्मविदिति वाक्यस्योक्तानुसारेण शेषो ज्ञातव्यः । *४,६४१* ननु सत्यशब्दः कथं नित्यार्थः । रूढेर्योगस्य चाभावादित्यतो योगं तावद्दर्शयति सदातनमिति ॥ सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः सत्यमितीत्यावर्तनीयम् । सदातनं सत्यमिति निर्वचनेन सत्यमिति पदेन नित्यमुच्यत एव । न तूपचर्यत इति । बुधैर्वैयाकरणैरिति निर्वचनमूलं सूचयति । सदाशब्दात्तत्र भव इत्यर्थे"अव्ययात्त्यप्ऽ; इति त्यप्प्रत्यये कृते"सर्वस्य सो ऽन्यतरस्यां दिःऽ; इत्यत्र योगविभागात्सदाशब्दस्य सो ऽन्यतरस्यां भवति । सदाशब्दाद्भवार्थे तद्धिता इति ड्यप्रत्ययो वोत्पाद्यः । दकारस्य च तकारः । *४,६४३* इदानीं रूढिमपि दर्शयति प्रयोगश्चेति ॥ प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति ॥। उत्तरत्राष्यमे प्रपाठ(घट्ट)के सत्यशब्दस्य नित्यत्व एव प्रयोगश्चास्तीति सम्बन्धः । तमेव प्रयोगं दर्शयितुं"यदैनं जरावाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततो ऽ(स्याति)वशिष्यत इति स ब्रूयान्नास्य जरयैतज्जीयर्ते न वधेनास्य हन्यते एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्ऽ; इति वाक्यमर्थतः पठति जरेति ॥ ॥। जरा यद्येनमाप्नुयात्

idamuktaṃ bhavati / kṛtakatvādanityatvācca parāpekṣatvena sāṅketikaṃ nāmāpradhānam / anādinityatvātparānapekṣatvena saṃskṛtaṃ pradhānam / tatra yathā prādhānyātsaṃskṛtajñānamātreṇa sāṅketikaṃ jñānaṃ bhavati / tajjñānena yatphalaṃ vidvadvayavahāragocaratvādikaṃ tadbhavatīti yāvat / evamanityatvādināpradhānasya devatākarmādimiśrasya sakalasyāpi jagato jñānena yatphalaṃ tatsamastamapi nityatvādinā pradhānasya paramātmano jñānāllabhyate / tatphale 'ntarbhavatīti / atra prākṛtājño 'pītyanena phalāpekṣayedamiti sūcitaṃ (bhavati) / evaṃ tarhyekavijñānena sarvavijñānamamukhyaṃ syāditi cet / satyam / nahi pareṇāpi tanmukhyaṃ vyākhyātuṃ śakyam / tathā sati dṛṣṭamṛdaḥ puruṣasya ghaṭaśarāvādisaṃsthānaviśeṣādijijñāsābhāvaprasaṅgāt / pāmarā na hi vidvāniti vadanti, ataḥ sadbhirityuktam / evaṃ nityaparātmaviditi vākyasyoktānusāreṇa śeṣo jñātavyaḥ / *4,641* nanu satyaśabdaḥ kathaṃ nityārthaḥ / rūḍheryogasya cābhāvādityato yogaṃ tāvaddarśayati sadātanamiti // sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ satyamitītyāvartanīyam / sadātanaṃ satyamiti nirvacanena satyamiti padena nityamucyata eva / na tūpacaryata iti / budhairvaiyākaraṇairiti nirvacanamūlaṃ sūcayati / sadāśabdāttatra bhava ityarthe"avyayāttyap'; iti tyappratyaye kṛte"sarvasya so 'nyatarasyāṃ diḥ'; ityatra yogavibhāgātsadāśabdasya so 'nyatarasyāṃ bhavati / sadāśabdādbhavārthe taddhitā iti ḍyapratyayo votpādyaḥ / dakārasya ca takāraḥ / *4,643* idānīṃ rūḍhimapi darśayati prayogaśceti // prayogaścottaratrāsti ... uttaratrāṣyame prapāṭha(ghaṭṭa)ke satyaśabdasya nityatva eva prayogaścāstīti sambandhaḥ / tameva prayogaṃ darśayituṃ"yadainaṃ jarāvāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato '(syāti)vaśiṣyata iti sa brūyānnāsya jarayaitajjīyarte na vadhenāsya hanyate etatsatyaṃ brahmapuram'; iti vākyamarthataḥ paṭhati jareti // ... jarā yadyenamāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहः प्रध्वंसते वायं किं ततो ऽस्यातिशिष्यते । हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति

dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate / hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमिति नित्यत्व एव हि यदैनं देहं जरावाप्नोति प्रध्वंसते वायं देहः, (तदा)ततस्तदस्य देहस्यान्तर्गतः परमात्मा दह्यमानगेहान्तर्गतगगनवत्किमतिशिष्यते किंवा पटादिवन्नश्यतीति पृष्टे, नास्य देहस्य जरयायं परमात्मा जीर्यते, अस्य वधेन न हन्यते, किन्त्वेतद्ब्रह्म पूर्णत्वात्पुरं सत्यं नित्यमिति परिहारो ऽभिधीयते । इतिशब्दस्य पूर्वेणान्वयः । अत्रापि सत्यशब्दः कुतो नित्यार्थ इत्यत आह नित्यत्व एव हीति ॥ *४,६४४फ़्।* अत्र सत्यशब्दो नित्यार्थश्चेत्सङ्गच्छते । विनाशस्य प्रकृतत्वात् । तथ्यार्थतायामसङ्गतिः । अनृतताया अप्रस्तुतत्वादिति हिशब्दार्थः । एतदेव स्पष्टीकर्तुमेतत्सत्यं ब्रह्मपुरमित्येतावति पठितव्ये पूर्ववाक्यमपि पठितम् । पूर्वेणैव सम्बन्धः । ब्रह्मणो जरावधयोरभावे सत्यत्वं हेतुत्वेनोच्यत इति चेत् । न । त्वया ब्रह्मव्यतिरिक्त(स्य)सत्यस्यानभ्युपग(मे)तत्वेनान्वयाभावात् । जराद्युपेतानां देहानामसत्यत्वास्यासिद्धेः असत्यानां च शुक्तिरजतादीनां जराद्यभावेन व्यतिरेकस्याप्यभावात् । ननु तथापि वाचारम्भणवाक्यं त्रिवारं कस्मात्पठ्यते । शब्दान्तरं दृष्टान्तीकर्तुमिति ब्रूमः । तर्हि षडेते दृष्टान्ताः स्युः । एवमैवैतत् । तथा सति संस्कृतशब्ददृष्टान्तत्रयमेकत्रैव वक्तव्यम् । मैवम् । तत्तदभिधेयप्रसङ्गायत्तस्य तदभिधानस्य तदैव वक्तव्यत्वात् । तथापि प्रतिशब्दं दृष्टान्तीकरणे ऽपर्यवसानप्रसक्तेरुपलक्षणत्वे चैकेनापि कृतत्वाच्छब्दत्रयोपादानमनुपपन्नमिति चेन्न । मृत्पिण्डादिदृष्टान्तत्रयोपादाने ऽप्यस्य समानत्वात् । गहने प्रमेये त्रयोपादानं न दोषाय । किन्तु बुद्धिवैशद्यहेतुतया गुणयैवेति चेत् । समं प्रकृते ऽपीति ॥ *४,६४६* एवं स्वमतेन वाचारम्भणमित्यादिवाक्यं व्याख्याय विवर्तवाद(दि)व्याख्याने दोषमाह वाचारम्भणमिति ॥ वाचारम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम्

etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi yadainaṃ dehaṃ jarāvāpnoti pradhvaṃsate vāyaṃ dehaḥ, (tadā)tatastadasya dehasyāntargataḥ paramātmā dahyamānagehāntargatagaganavatkimatiśiṣyate kiṃvā paṭādivannaśyatīti pṛṣṭe, nāsya dehasya jarayāyaṃ paramātmā jīryate, asya vadhena na hanyate, kintvetadbrahma pūrṇatvātpuraṃ satyaṃ nityamiti parihāro 'bhidhīyate / itiśabdasya pūrveṇānvayaḥ / atrāpi satyaśabdaḥ kuto nityārtha ityata āha nityatva eva hīti // *4,644f.* atra satyaśabdo nityārthaścetsaṅgacchate / vināśasya prakṛtatvāt / tathyārthatāyāmasaṅgatiḥ / anṛtatāyā aprastutatvāditi hiśabdārthaḥ / etadeva spaṣṭīkartumetatsatyaṃ brahmapuramityetāvati paṭhitavye pūrvavākyamapi paṭhitam / pūrveṇaiva sambandhaḥ / brahmaṇo jarāvadhayorabhāve satyatvaṃ hetutvenocyata iti cet / na / tvayā brahmavyatirikta(sya)satyasyānabhyupaga(me)tatvenānvayābhāvāt / jarādyupetānāṃ dehānāmasatyatvāsyāsiddheḥ asatyānāṃ ca śuktirajatādīnāṃ jarādyabhāvena vyatirekasyāpyabhāvāt / nanu tathāpi vācārambhaṇavākyaṃ trivāraṃ kasmātpaṭhyate / śabdāntaraṃ dṛṣṭāntīkartumiti brūmaḥ / tarhi ṣaḍete dṛṣṭāntāḥ syuḥ / evamaivaitat / tathā sati saṃskṛtaśabdadṛṣṭāntatrayamekatraiva vaktavyam / maivam / tattadabhidheyaprasaṅgāyattasya tadabhidhānasya tadaiva vaktavyatvāt / tathāpi pratiśabdaṃ dṛṣṭāntīkaraṇe 'paryavasānaprasakterupalakṣaṇatve caikenāpi kṛtatvācchabdatrayopādānamanupapannamiti cenna / mṛtpiṇḍādidṛṣṭāntatrayopādāne 'pyasya samānatvāt / gahane prameye trayopādānaṃ na doṣāya / kintu buddhivaiśadyahetutayā guṇayaiveti cet / samaṃ prakṛte 'pīti // *4,646* evaṃ svamatena vācārambhaṇamityādivākyaṃ vyākhyāya vivartavāda(di)vyākhyāne doṣamāha vācārambhaṇamiti // vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तम् उक्तिः शब्द इति यावत् । वाचारम्भणमिति शब्दे मिथ्येतिव्याख्यायमाने सतीति शेषः । तथाहि । किं रूढिमाश्रित्य वाचारम्भणमित्यस्य मिथ्येति व्याख्यानं क्रियते । किंवा योगम् । आद्ये रूढिज्ञापकप्रमाणाभावादश्रुतकल्पनम् । अथारभ्यत इत्यारम्भणमिति द्वितीयः । तथापि कृद्योगे षष्ठयां प्राप्तायां तृतीयाङ्गीकारे ऽश्रुतकल्पनम् । ल्युटः कर्मणि विधानाभावाच्चाश्रुतकल्पनमेव । अस्मिन्नपि पक्षे मिथ्यात्वस्यालाभादश्रुतकल्पनम् । वाचारभ्यत्वमात्रेण तथात्वे ब्रह्मणो ऽपि तत्प्रसङ्गात् । वाचा केवलमारभ्यते विकारो न तु वस्तुवृत्तेनास्तीति व्याख्याने मिथ्यात्वं लभ्यत इति चेन्न । यतः श्रुत्या वाचारम्भणमित्येवोक्ते केवलशब्दप्रक्षेपेण मिथ्येति व्याख्याने ऽश्रुतकल्पनमेवेति । *४,६४८* दूषणान्तरमाह पुनरुक्तिरिति ॥ पुनरुक्तिर्नामधेयम् ॥। इतिशब्दो ऽत्राध्यहार्यः । आगामिनो वा काकाक्षिन्यायेनोभयत्र सम्बन्धः । नामधेयमित्येतन्नामधेयमात्रं ह्येतदनृतमिति परेण व्याख्यातम् । तस्य वाचारम्भणमित्यनेनैव गतार्थत्वान्नामधेयमिति पुनरुक्तिः स्यात् । अथ विकारो नामधेयं च द्वयमपि वाचारम्भणमिति व्याख्यानं, तथापि विकारशब्देनैवाभिधेयाभिधानयोर्ग्रहणसम्भवान्नामधयेमिति पुनरुक्तिरेवेति । तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत इत्यादिश्रुतेः । *४,६४९* दोषान्तरमाह इतीत्यस्येति ॥ ॥। इतीत्यस्य निरर्थता मृत्तिकायाः सत्यत्वं हि परस्य विवक्षितम् । तत्र मृत्तिकैव सत्येति वक्त(व्यम्)व्ये इतिशब्दस्तु निरर्थक एव । स हि क्वचित्पदार्थविपर्यासकृत्, क्वचिद्धेतौ, क्वाप्येवमित्यर्थे, कुत्रचिदादिशब्दार्थे, क्वचित्प्रकारार्थे, क्वचित्परिसमाप्तौ । न चात्रै(ते)वमादिष्वन्यतमेनार्थेनार्थवान् । अस्माकं तु"शब्दादर्थे सम्प्रत्ययःऽ; इति मृत्तिकार्थे प्राप्ते तत्परिहारेण शब्दस्वरूपग्रहणार्थं तदुपपत्तिः । परिणामवादिनो ऽपि कृद्योगे तृतीयाया अङ्गीकृतत्वात् ल्युटः कर्मणि व्याख्यातत्वाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्येतेषां पदानामन्वयाभावेन पदान्तराध्याहारस्येष्टत्वादश्रुतकल्पनम्, नामधेयस्यापि विकारग्रहणेन ग्रहणसम्भवात्पुनरुक्तिः, इतिशब्दस्य निरर्थकता चेति स्फुटत्वान्नोक्तम् । *४,६५१* ननु तेनेतिशब्दः प्रकारवचन इत्युक्तम् । तत्कथं निरर्थकता । उच्यते । कार्यकारणयोर्भेदशङ्कानिरासार्थं हीदमुच्यते । तत्र यत्सत्तया मृत्तिका सती तयैव मृण्मयं सत्यमिति व्याचक्षाणेन वक्तव्यम्, केयं सत्ता विवक्षितेति । स्वरूपसत्ता चेत्साध्याविशिष्टता । यो हि कार्यकारणयोर्भेदं मन्यते, स कथं कारणस्वरूपेणैव कार्यं स्वरूपवदित्यङ्गीकुर्यात् । अथ सामान्यसत्ता । सानैकान्तिकी । नहि महिषसत्तया सन्नश्वो महिषान्न भिद्यते । अथ मृत्तिकासत्ताधीनसत्ताकं मृण्मयमिति विवक्षितमिति, तथापि कुलालादिसत्ताधीनसत्ताकमपि भवतीत्यनैकान्त्यमेव । विरुद्धं च(चै)तत् । यद्यदधीनं तदेव तदिति । अतो विवक्षितसाधनानुपयोगित्वादितिशब्दस्य तन्मते ऽपि निरर्थकतैवेति । *४,६५२* इदानीं यथा सोम्येत्यादीनि दृष्टान्तवाक्यानि स्वमतेन व्याकरिष्यन्परकीयव्याख्यायां तावद्दोषमाह एक इति ॥ एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयथ्यर्मेव च

uktam uktiḥ śabda iti yāvat / vācārambhaṇamiti śabde mithyetivyākhyāyamāne satīti śeṣaḥ / tathāhi / kiṃ rūḍhimāśritya vācārambhaṇamityasya mithyeti vyākhyānaṃ kriyate / kiṃvā yogam / ādye rūḍhijñāpakapramāṇābhāvādaśrutakalpanam / athārabhyata ityārambhaṇamiti dvitīyaḥ / tathāpi kṛdyoge ṣaṣṭhayāṃ prāptāyāṃ tṛtīyāṅgīkāre 'śrutakalpanam / lyuṭaḥ karmaṇi vidhānābhāvāccāśrutakalpanameva / asminnapi pakṣe mithyātvasyālābhādaśrutakalpanam / vācārabhyatvamātreṇa tathātve brahmaṇo 'pi tatprasaṅgāt / vācā kevalamārabhyate vikāro na tu vastuvṛttenāstīti vyākhyāne mithyātvaṃ labhyata iti cenna / yataḥ śrutyā vācārambhaṇamityevokte kevalaśabdaprakṣepeṇa mithyeti vyākhyāne 'śrutakalpanameveti / *4,648* dūṣaṇāntaramāha punaruktiriti // punaruktirnāmadheyam ... itiśabdo 'trādhyahāryaḥ / āgāmino vā kākākṣinyāyenobhayatra sambandhaḥ / nāmadheyamityetannāmadheyamātraṃ hyetadanṛtamiti pareṇa vyākhyātam / tasya vācārambhaṇamityanenaiva gatārthatvānnāmadheyamiti punaruktiḥ syāt / atha vikāro nāmadheyaṃ ca dvayamapi vācārambhaṇamiti vyākhyānaṃ, tathāpi vikāraśabdenaivābhidheyābhidhānayorgrahaṇasambhavānnāmadhayemiti punaruktireveti / tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata ityādiśruteḥ / *4,649* doṣāntaramāha itītyasyeti // ... itītyasya nirarthatā mṛttikāyāḥ satyatvaṃ hi parasya vivakṣitam / tatra mṛttikaiva satyeti vakta(vyam)vye itiśabdastu nirarthaka eva / sa hi kvacitpadārthaviparyāsakṛt, kvaciddhetau, kvāpyevamityarthe, kutracidādiśabdārthe, kvacitprakārārthe, kvacitparisamāptau / na cātrai(te)vamādiṣvanyatamenārthenārthavān / asmākaṃ tu"śabdādarthe sampratyayaḥ'; iti mṛttikārthe prāpte tatparihāreṇa śabdasvarūpagrahaṇārthaṃ tadupapattiḥ / pariṇāmavādino 'pi kṛdyoge tṛtīyāyā aṅgīkṛtatvāt lyuṭaḥ karmaṇi vyākhyātatvādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamityeteṣāṃ padānāmanvayābhāvena padāntarādhyāhārasyeṣṭatvādaśrutakalpanam, nāmadheyasyāpi vikāragrahaṇena grahaṇasambhavātpunaruktiḥ, itiśabdasya nirarthakatā ceti sphuṭatvānnoktam / *4,651* nanu tenetiśabdaḥ prakāravacana ityuktam / tatkathaṃ nirarthakatā / ucyate / kāryakāraṇayorbhedaśaṅkānirāsārthaṃ hīdamucyate / tatra yatsattayā mṛttikā satī tayaiva mṛṇmayaṃ satyamiti vyācakṣāṇena vaktavyam, keyaṃ sattā vivakṣiteti / svarūpasattā cetsādhyāviśiṣṭatā / yo hi kāryakāraṇayorbhedaṃ manyate, sa kathaṃ kāraṇasvarūpeṇaiva kāryaṃ svarūpavadityaṅgīkuryāt / atha sāmānyasattā / sānaikāntikī / nahi mahiṣasattayā sannaśvo mahiṣānna bhidyate / atha mṛttikāsattādhīnasattākaṃ mṛṇmayamiti vivakṣitamiti, tathāpi kulālādisattādhīnasattākamapi bhavatītyanaikāntyameva / viruddhaṃ ca(cai)tat / yadyadadhīnaṃ tadeva taditi / ato vivakṣitasādhanānupayogitvāditiśabdasya tanmate 'pi nirarthakataiveti / *4,652* idānīṃ yathā somyetyādīni dṛṣṭāntavākyāni svamatena vyākariṣyanparakīyavyākhyāyāṃ tāvaddoṣamāha eka iti // ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारत्वविवक्षायां ॥। पदसमुच्चये प्रथमश्चशब्दः । इतिशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धः । वैयर्थ्यं विगतार्थत्वं विरुद्धार्थत्वं च । एवशब्देन वैयर्थ्यस्यापरिहार्यतामाह । चशब्दस्य विवर्तविवक्षायां चेत्यर्थः । जगतो ब्रह्मविकारत्वेन तदारोपितत्वेन चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने विवक्षिते मृदा विज्ञातया मृण्मयं विज्ञातं स्यात् । लोहेन विज्ञातेन लोहमयं विज्ञातं स्यात् । कृष्णायसा विज्ञातेन कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यादित्येतावता पूर्णत्वात्त्रयाणामेकशब्दानां पिण्डमणिनखनिकृन्तनशब्दानां सर्वशब्दानां च विगताथर्त्वं स्यात् । सर्वमृण्मयादीनामेकमृत्पिण्डादिविकारत्वाभावाद्विरुद्धार्थता च स्यात् । आरोपितत्वं त्वेकस्यापि मृण्मयस्यैकस्मिन्मृत्पिण्डे नास्ति । कुतः सर्वस्य । युक्त्या समथ्यर्त इति चेत् । तर्हि विवादपदत्वेन दृष्टान्ततानुपपत्तिः । "लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तःऽ; इति हि न्यायविदः । किन्तु घटादीनामबाधितप्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन युक्तिरेवाभासभूतेति परमाणुपुञ्जवादनिरासे वक्ष्यते । आरोपितत्वे ऽपि नैकस्मिन्सर्वमित्येकादिपदानां वैयर्थ्यमेव । नन्वकेनेति परमाकारणस्यैकत्वं पिण्डेनेति कार्याभिमुख्यं सर्वमिति कार्यनानात्वं विवक्षितम् । अतः कथं वैयर्थ्यमिति । मैवम् । दार्ष्यान्तिकवाक्ये तद्विवक्षायामत्र वैयर्थ्यापरिहारात् । *४,६५५* अपि चाद्ययोर्दृष्टान्तयोः कार्यकारणभावमात्रमस्ति । किन्त्वेकादिपदवैयर्थ्यमेव । इदन्तु सर्वथा नोपपद्यते, यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेनेति । नखनिकृन्तनस्यान्त्यावयवित्वेन कार्ष्णायसान्तरं प्रति कारणत्वस्यैवासम्भवात् । किम्वेकस्य सर्वं प्रतीत्याह नचेति ॥ ॥। नचैकनखकृन्तनम् । सर्वकार्ष्णायसं च स्याद् ॥। सर्वं चेति द्वितीयचशब्दसम्बन्धः । यद्यत्र दृष्टान्तत्रये न विकारविवर्तविवक्षा किं तर्हि विवक्षितमित्यत आह अत इति ॥ ॥। अतः सादृश्य एव च

vikāratvavivakṣāyāṃ ... padasamuccaye prathamaścaśabdaḥ / itiśabdasya pratyekaṃ sambandhaḥ / vaiyarthyaṃ vigatārthatvaṃ viruddhārthatvaṃ ca / evaśabdena vaiyarthyasyāparihāryatāmāha / caśabdasya vivartavivakṣāyāṃ cetyarthaḥ / jagato brahmavikāratvena tadāropitatvena caikavijñānena sarvavijñāne vivakṣite mṛdā vijñātayā mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt / lohena vijñātena lohamayaṃ vijñātaṃ syāt / kṛṣṇāyasā vijñātena kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syādityetāvatā pūrṇatvāttrayāṇāmekaśabdānāṃ piṇḍamaṇinakhanikṛntanaśabdānāṃ sarvaśabdānāṃ ca vigatāthartvaṃ syāt / sarvamṛṇmayādīnāmekamṛtpiṇḍādivikāratvābhāvādviruddhārthatā ca syāt / āropitatvaṃ tvekasyāpi mṛṇmayasyaikasminmṛtpiṇḍe nāsti / kutaḥ sarvasya / yuktyā samathyarta iti cet / tarhi vivādapadatvena dṛṣṭāntatānupapattiḥ / "laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ'; iti hi nyāyavidaḥ / kintu ghaṭādīnāmabādhitapratyakṣādisiddhatvena yuktirevābhāsabhūteti paramāṇupuñjavādanirāse vakṣyate / āropitatve 'pi naikasminsarvamityekādipadānāṃ vaiyarthyameva / nanvakeneti paramākāraṇasyaikatvaṃ piṇḍeneti kāryābhimukhyaṃ sarvamiti kāryanānātvaṃ vivakṣitam / ataḥ kathaṃ vaiyarthyamiti / maivam / dārṣyāntikavākye tadvivakṣāyāmatra vaiyarthyāparihārāt / *4,655* api cādyayordṛṣṭāntayoḥ kāryakāraṇabhāvamātramasti / kintvekādipadavaiyarthyameva / idantu sarvathā nopapadyate, yathā somyaikena nakhanikṛntaneneti / nakhanikṛntanasyāntyāvayavitvena kārṣṇāyasāntaraṃ prati kāraṇatvasyaivāsambhavāt / kimvekasya sarvaṃ pratītyāha naceti // ... nacaikanakhakṛntanam / sarvakārṣṇāyasaṃ ca syād ... sarvaṃ ceti dvitīyacaśabdasambandhaḥ / yadyatra dṛṣṭāntatraye na vikāravivartavivakṣā kiṃ tarhi vivakṣitamityata āha ata iti // ... ataḥ sādṛśya eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.