इत्यादिवाक्यरूपेण ॥। आदिपदेन"भूमिरापो ऽनलो वायुःऽ; इत्यादेर्ग्रहणम् । इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्येन त्रिगुणत्वादिना रूपेणोपेतस्य प्रधानस्य सङ्ग्रहादिति सम्बन्धः । *४,२३४* किञ्च"अव्यक्तात्पुरुषः परःऽ; इत्यव्यक्तशब्दवाच्यं न चेत्प्रधानं तर्हि तद्वाच्यं वाच्यम् । *४,२३५* नन्वत्र सूत्रकृतैवोक्तं"शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेःऽ; इति,"आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव चऽ; इति प्राग्यच्छरीरं रथरूपकतया विन्यस्तं तदत्राव्यक्तशब्देन गृह्यते, प्रकरणात्परिशेषाच्चेति । नैव सूत्रकृदाह । तथात्वे हि रूपकविन्यस्तशरीरगृहीतेरित्यवक्ष्यत् । अस्तु वा कथञ्चिद्विशेषणस्य परनिपातः । इदं तु वक्तव्यम् । कथमव्यक्तशब्देन शरीरमुच्यत इति । न ह्येषा रूढिः । नापि योगः सम्भवति । शरीरस्य व्यक्तत्वात् । ननु परिहृतमेतत्सूत्रकारेण(कृता)"सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्ऽ; इति । यद्यपीदं शरीरं व्यक्तम्, तथाप्यस्य यन्मूलमुपादानकारणं तेजो ऽबन्नलक्षणं भूतसूक्ष्मं तत्तावदव्यक्तम् । अनादेस्तस्य सूक्ष्मस्याव्यक्तता ऽर्हत्वात् । कार्यकारणशब्दाश्च सङ्कीर्यन्ते । "गोभिः श्रीणीत मत्सरम्ऽ; इति यथेति । अत्र वक्तव्यम् । किमनेनोक्तं भवतीति । किं शरीरमेवात्रोच्यते, अव्यक्तशब्दस्तत्रोपचरितः, शरीरमूलापादानस्य तेजो ऽबन्नात्मकस्य भूतसूक्ष्मस्यानादेरव्यक्तत्वादिति, किंवा भूतसूक्ष्ममेवाव्यक्तश(ब्दवाच्यं)ब्दम्, शरीरशब्दस्तु तत्रोपचरितः, शरीरस्य तत्कार्यत्वादिति । पक्षद्वये ऽपि दोषमाह यत्रेति ॥ तेजो ऽबन्नात्मकं वापि यद्युपादानमिष्यते
ityādivākyarūpeṇa ... ādipadena"bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ'; ityādergrahaṇam / ityādivākyapratipādyena triguṇatvādinā rūpeṇopetasya pradhānasya saṅgrahāditi sambandhaḥ / *4,234* kiñca"avyaktātpuruṣaḥ paraḥ'; ityavyaktaśabdavācyaṃ na cetpradhānaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam / *4,235* nanvatra sūtrakṛtaivoktaṃ"śarīrarūpakavinyastagṛhīteḥ'; iti,"ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca'; iti prāgyaccharīraṃ ratharūpakatayā vinyastaṃ tadatrāvyaktaśabdena gṛhyate, prakaraṇātpariśeṣācceti / naiva sūtrakṛdāha / tathātve hi rūpakavinyastaśarīragṛhīterityavakṣyat / astu vā kathañcidviśeṣaṇasya paranipātaḥ / idaṃ tu vaktavyam / kathamavyaktaśabdena śarīramucyata iti / na hyeṣā rūḍhiḥ / nāpi yogaḥ sambhavati / śarīrasya vyaktatvāt / nanu parihṛtametatsūtrakāreṇa(kṛtā)"sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt'; iti / yadyapīdaṃ śarīraṃ vyaktam, tathāpyasya yanmūlamupādānakāraṇaṃ tejo 'bannalakṣaṇaṃ bhūtasūkṣmaṃ tattāvadavyaktam / anādestasya sūkṣmasyāvyaktatā 'rhatvāt / kāryakāraṇaśabdāśca saṅkīryante / "gobhiḥ śrīṇīta matsaram'; iti yatheti / atra vaktavyam / kimanenoktaṃ bhavatīti / kiṃ śarīramevātrocyate, avyaktaśabdastatropacaritaḥ, śarīramūlāpādānasya tejo 'bannātmakasya bhūtasūkṣmasyānāderavyaktatvāditi, kiṃvā bhūtasūkṣmamevāvyaktaśa(bdavācyaṃ)bdam, śarīraśabdastu tatropacaritaḥ, śarīrasya tatkāryatvāditi / pakṣadvaye 'pi doṣamāha yatreti // tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.