इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः तथा सति पुंलिङ्गानुपपत्तेरित्यलम् । कारणत्वेनेत्यादिसूत्राणामपव्याख्यानं स्फुटदूषणमिति न दूषितम् । *४,२८३* प्रकृतिश्चेत्येतद(त्य)धिकरणं ब्रह्मणो जगदुपादानताप्रतिपादनार्थमिति व्याचक्षते । तथाहि । जन्माद्यस्य यत इति जगत्कारणं ब्रह्मेत्युक्तम् । तत्र संशयः किमुपादानत्वेनोत निमित्तत्वेनेति । "स ईक्षांचक्रे स प्राणमसृजतऽ; इतीक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणादिना केवलं निमित्तत्वेनैवेति प्राप्ते ऽभिधीयते"प्रकृतिश्च पतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्ऽ; । न केवलं निमित्तकारणमेव ब्रह्म । किन्तु प्रकृतिः उपादानं च । कुतः, प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । एवं हि प्रतिज्ञादृष्टान्तौ नोपरुध्येते । "येनाश्रुतं श्रुतं भवतिऽ; इति ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम् । तच्चोपादानत्व एवोपपद्यते । कार्यस्योपादानाव्यतिरेकात् । नहि निमित्तकारणाव्यतिरेकः कार्यस्यास्ति । तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदर्शनात् । दृष्टान्ताश्च"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेनऽ; इत्यादय उपादानगोचरा आम्नायन्ते । "यतो वा इमानि भूतानिऽ; इति पञ्चमी चोपादानत्वं गमयतीति । जनिकर्तुः प्रकृतिरिति विशेषस्मरणात् । "अभिध्योपदेशाच्चऽ"सो ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयऽ; इत्यभिधानपूर्वकबुहभवनोपदेशाच्च निमित्तत्वमुपादानत्वं च गम्यते । "साक्षाच्चोभयाम्नानात्ऽ; । इतश्चोपादानं ब्रह्म । "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्तिऽ; इति साक्षाद्ब्रह्मैव कारणमुपादायोभयोः प्रभवप्रलययोराम्नानात् । यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च लीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् । यथा व्रीह्यादीनां पृथिवी(ति) । प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः । "आत्मकृतेः परिणामात्ऽ; तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यात्मनः कर्मत्वकर्तृत्वश्रवणा(व्यपदेशा)च्चोपादनं ब्रह्म । कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य क्रियमाणत्वम् । परिणामात् । पूर्वसिद्धो ऽप्यात्मा विकारात्मना विशेषेणात्मानं परिणामयामासेति ह्युपपन्नम् । परिणामादिति वा पृथक् सूत्रम् । सच्च त्यच्चाभवदित्यादिना ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्नायते । अतश्चोपादानं ब्रह्म । "योनिश्च हि गीयते । ऽ"यद्भूतयोनिम्ऽ; इति योनिश्च ब्रह्म गीयते । योनिशब्दश्चोपादानवचनः समधिगतो लोके । अतश्चोपादानं ब्रह्मेति । *४,२८४* तदेतन्निराकरोति नचेति ॥ नच प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते
iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ tathā sati puṃliṅgānupapatterityalam / kāraṇatvenetyādisūtrāṇāmapavyākhyānaṃ sphuṭadūṣaṇamiti na dūṣitam / *4,283* prakṛtiścetyetada(tya)dhikaraṇaṃ brahmaṇo jagadupādānatāpratipādanārthamiti vyācakṣate / tathāhi / janmādyasya yata iti jagatkāraṇaṃ brahmetyuktam / tatra saṃśayaḥ kimupādānatvenota nimittatveneti / "sa īkṣāṃcakre sa prāṇamasṛjata'; itīkṣāpūrvakakartṛtvaśravaṇādinā kevalaṃ nimittatvenaiveti prāpte 'bhidhīyate"prakṛtiśca patijñādṛṣṭāntānuparodhāt'; / na kevalaṃ nimittakāraṇameva brahma / kintu prakṛtiḥ upādānaṃ ca / kutaḥ, pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt / evaṃ hi pratijñādṛṣṭāntau noparudhyete / "yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati'; iti brahmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam / taccopādānatva evopapadyate / kāryasyopādānāvyatirekāt / nahi nimittakāraṇāvyatirekaḥ kāryasyāsti / takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt / dṛṣṭāntāśca"yathā somyaikena mṛtpiṇḍena'; ityādaya upādānagocarā āmnāyante / "yato vā imāni bhūtāni'; iti pañcamī copādānatvaṃ gamayatīti / janikartuḥ prakṛtiriti viśeṣasmaraṇāt / "abhidhyopadeśācca'"so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya'; ityabhidhānapūrvakabuhabhavanopadeśācca nimittatvamupādānatvaṃ ca gamyate / "sākṣāccobhayāmnānāt'; / itaścopādānaṃ brahma / "sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante ākāśaṃ pratyastaṃ yanti'; iti sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhayoḥ prabhavapralayayorāmnānāt / yaddhi yasmātprabhavati yasmiṃśca līyate tattasyopādānaṃ prasiddham / yathā vrīhyādīnāṃ pṛthivī(ti) / pratyastamayaśca nopādānādanyatra kāryasya dṛṣṭaḥ / "ātmakṛteḥ pariṇāmāt'; tadātmānaṃ svayamakurutetyātmanaḥ karmatvakartṛtvaśravaṇā(vyapadeśā)ccopādanaṃ brahma / kathaṃ punaḥ pūrvasiddhasya kriyamāṇatvam / pariṇāmāt / pūrvasiddho 'pyātmā vikārātmanā viśeṣeṇātmānaṃ pariṇāmayāmāseti hyupapannam / pariṇāmāditi vā pṛthak sūtram / sacca tyaccābhavadityādinā brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate / ataścopādānaṃ brahma / "yoniśca hi gīyate / '"yadbhūtayonim'; iti yoniśca brahma gīyate / yoniśabdaścopādānavacanaḥ samadhigato loke / ataścopādānaṃ brahmeti / *4,284* tadetannirākaroti naceti // naca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.