तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते बुद्धिमानुत्पत्तिनाशकारीति बुद्धिपूर्वं तत्कर्तेत्यर्थः । क्वचित्पटादौ । सर्वत्र विप्रतिपन्ने कार्ये । महदादिकार्य इत्येवोक्ते ऽङ्कुरादौ व्यभिचारः शङ्कयेत, तदर्थं तस्यापि पक्षनिक्षेपार्थं सर्वत्रेत्युक्तम् । कर्ता बुद्धिमानिति शेषः । अन्यथाभावकर्तृत्ववादिनं प्रति सिद्धसाधनताप्रसङ्गात् । किमाक्षेपे । अननुमाने न किमपि कारणम् । दृष्टान्ताभावेन प्रतिपक्षासम्भवादित्यर्थः । एतेन"स्वपक्षदोषाच्चऽ; इति सूत्रमपि व्याख्यातं भवति । अयमत्र प्रयोगक्रमः । विमतं कार्यं चेतनोत्पाद्यं कार्यत्वाद्घटवत् । चेतनविनाश्यं च तत एव तद्वदेव । विमतोत्पत्तिश्चेतनकर्तृका उत्पत्तित्वात्पटोत्पत्तिवत् । विमतो विनाशश्चेतनकर्तृको विनाशत्वात्सम्मतवदिति । अत्र विनाशस्य चेतनकर्तृकत्वसाधनं प्रासङ्गिकम् । यद्वा केचित्कारणस्य बीजादेः प्रध्वंसेनाङ्कुरादेः जन्मदर्शनात्तन्त्वादिनाशेन पटादिनाशदशर्नाच्च प्रध्वंसाभावस्यैव जगज्जन्मविनाशकर्तृत्वमास्थिताः । यथोक्तम् । नानुपमृद्य प्रादुर्भावादिति । तन्मतं वात्रासदित्यादिसूत्रैर्निराकृतमिति ज्ञापनार्थम् । दृष्टान्ताभावस्तु स्वयमूहनीयः । *६,१३८* नन्विदमनुमानेनेश्वरस्य जगत्कर्तृत्वसाधनं सूत्रकारस्य उक्तविरुद्धम् । शास्त्रयोनित्वादितीश्वरे ऽनुमानप्रामाण्यस्य स्वयमेव निराकृतत्वादित्यत आह आगमेति ॥ आगमानुगृहीता तु मानम् ॥। अनुमेति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । न सर्वथापीश्वरे ऽनुमानस्य प्रामाण्यं सूत्रकृता निराकृतम् । किन्नामागमाननुगृहीतस्य । आगमानुगृहीता त्वनुमा ईश्वरे मानमेवाभिमता । अन्यथा वेदवाक्यार्थे युक्त्यनुसन्धानरूपजिज्ञासा नारभेतेति । किमतो यद्येवमित्यत आह एषेति ॥ ॥। एषानुमापितु
taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate buddhimānutpattināśakārīti buddhipūrvaṃ tatkartetyarthaḥ / kvacitpaṭādau / sarvatra vipratipanne kārye / mahadādikārya ityevokte 'ṅkurādau vyabhicāraḥ śaṅkayeta, tadarthaṃ tasyāpi pakṣanikṣepārthaṃ sarvatretyuktam / kartā buddhimāniti śeṣaḥ / anyathābhāvakartṛtvavādinaṃ prati siddhasādhanatāprasaṅgāt / kimākṣepe / ananumāne na kimapi kāraṇam / dṛṣṭāntābhāvena pratipakṣāsambhavādityarthaḥ / etena"svapakṣadoṣācca'; iti sūtramapi vyākhyātaṃ bhavati / ayamatra prayogakramaḥ / vimataṃ kāryaṃ cetanotpādyaṃ kāryatvādghaṭavat / cetanavināśyaṃ ca tata eva tadvadeva / vimatotpattiścetanakartṛkā utpattitvātpaṭotpattivat / vimato vināśaścetanakartṛko vināśatvātsammatavaditi / atra vināśasya cetanakartṛkatvasādhanaṃ prāsaṅgikam / yadvā kecitkāraṇasya bījādeḥ pradhvaṃsenāṅkurādeḥ janmadarśanāttantvādināśena paṭādināśadaśarnācca pradhvaṃsābhāvasyaiva jagajjanmavināśakartṛtvamāsthitāḥ / yathoktam / nānupamṛdya prādurbhāvāditi / tanmataṃ vātrāsadityādisūtrairnirākṛtamiti jñāpanārtham / dṛṣṭāntābhāvastu svayamūhanīyaḥ / *6,138* nanvidamanumāneneśvarasya jagatkartṛtvasādhanaṃ sūtrakārasya uktaviruddham / śāstrayonitvāditīśvare 'numānaprāmāṇyasya svayameva nirākṛtatvādityata āha āgameti // āgamānugṛhītā tu mānam ... anumeti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / na sarvathāpīśvare 'numānasya prāmāṇyaṃ sūtrakṛtā nirākṛtam / kinnāmāgamānanugṛhītasya / āgamānugṛhītā tvanumā īśvare mānamevābhimatā / anyathā vedavākyārthe yuktyanusandhānarūpajijñāsā nārabheteti / kimato yadyevamityata āha eṣeti // ... eṣānumāpitu
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.