Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 2.1

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां स्मृत्यधिकरणम् ॥ *५,१* यत्पदं वेदसंवेद्यं कटाक्षेणापि वीक्षितुम् । न क्षमन्ते विमतयस्तमुपासे श्रियः पतिम् ॥ १ ॥ एकवाक्यता(दि)सिद्धये प्रथमाध्यायार्थसङ्गतत्वेन द्वितीयाध्यायार्थं विवक्षुरबुद्धिस्थेन सङ्गतेर्दर्शयितुमशक्यत्वात् प्रथमाध्यायार्थं तावदनुवदति उक्त इति ॥ उक्तः समन्वयः साक्षाद् ॥। यद्यपि समन्वयशब्देनैव साक्षादित्यर्थो लभ्यते । तथापि परकीयसंशब्दव्याख्याननिरसने ऽवहितैर्भवितव्यमिति सूचनाय तद्वयाख्यानमिदं कृतमित्यदोषः । अथवा समन्वयशब्देन मुख्यया वृत्त्यान्वयः प्रतीयते । परममुख्यया तु वृत्त्या अन्वयं दर्शयितुं साक्षादित्युक्तम् । यद्वा न प्रधानपरमाण्वादिनिरासनेन उपादानत्वादिप्रतिपादनेन च परम्परया किन्तु साक्षादेवेत्यनेनाचष्टे । *५,८* एवं प्रथमाध्यायार्थमभिधाय तत्सङ्गतत्वेन द्वितीयाध्यायार्थमाह अविरोध इति ॥ ॥। अविरोधो ऽत्र साध्यते अत्रोक्ते ऽर्थे ऽविरोधो विरोधाभावो ऽत्र व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहिते द्वितीये(ऽध्याये) साध्यते । अनेनास्याध्यास्यातीताध्यायेन कार्यकारणभावलक्षण(णा)सङ्गतिः सूचिता भवति । सकलशास्त्रस्य समन्वयेन जगज्जन्मादिकारणत्वे समस्तगुरपूर्णत्वे ऽशेषदोषविधुरत्वे च परस्य ब्रह्मणो ऽभिहित एव(हि) तत्र विरोधः स्फुरति । नान्यथा निराश्रयत्वात् । विरोधस्फूर्तावेव तदभावसाधनस्यावसरो नेतरथा । अप्राप्तप्रतिषेधायोगात् । अतो ऽतीताध्यायार्थस्य कारणत्वमेतदध्यायार्थस्य कार्यत्वं निश्चीयते । अथवा श्रुतिसमन्वयेनोपपादितो ऽप्यर्थो न तावच्छ्रोतॄणां दृढनिरूढो भवति, यावदत्र प्रतीते विरोधाभावो न साध्यते । विरोधेन श्रुतीनामेवाप्रामाण्यशङ्कनात् । तथा चानुपपादितकल्प एवापद्यते । विरोधाभावसाधने तु भवत्येव दृढनिरूढः । यथोक्तम् । "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयःऽ; इति । अतो विपरीतकार्यकारणभावलक्षणा अनयोस्सङ्गतिः । ननूक्तार्थे विरोधस्तत्र तत्रैव परिहृतः । किमत्र परि(तत्किमपरमव)शिष्यते यदर्थमध्यायान्तरारम्भः । सत्यम् । प्रतिवक्ष्यत्यत्राचार्यः । *५,१६* नन्वेवमध्यायस्याविरोधलक्षणैकार्थत्वेनैकवाक्यत्वे सति पादभेदः किन्निबन्धनः । तत्राप्यस्य पादस्य प्राथम्यं किन्निबन्धनमित्यपेक्षायामाह-चतुर्विधस्येति ॥ चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तस् ॥। तस्याविरोधस्य । निर्धारणे षष्ठी । आदौ प्रथमपादे । अविरोधः साध्यत इत्यनुवर्तते । चतुर्विधस्य तस्येत्यनुवादात्स चतुर्विध इति लभ्यते । *५,१७* तदयमर्थः । यद्यप्युक्ते ऽर्थे विरोधाभाव इत्येको ऽर्थः । तथापि युक्तिसमयश्रुतिन्यायोपेतश्रुतिविरोधाभावरूपावान्तरभेदेन स चतुर्विधो भवति । तत्प्रतिपादनेन चतुर्णां पादानां भेदो युज्यते । तस्य चतुर्विधस्यापि विरोधाभावस्य मध्ये युक्तिविरोधाभावः प्रथमपादे साध्यते । सर्वेषामपि विरोधानां युक्त्युपजीवितवेन तद्विरोधस्य प्रबलतया तदभावसाधनस्य प्राथम्योपपत्तेः । युक्तिपुरस्कारेण युक्त्युपजीवित्वेन तद्विरोधस्य प्रबलतया तदभावसाधनस्य प्राथम्योपपत्तेः । युक्तिपुरस्कारेण प्रवर्तना(मानत्वा)च्च विचारशास्त्रस्येति । ननु कथमभावस्य चातुर्विध्यम् । उच्यते । चतुर्विधा हि विरोधिनो(न्यो)युक्त्यादयः । तदुपधानाद्विरोधो ऽपि चतुर्विधो ऽभिधीयते । ततस्तत्प्रतियोगिको ऽभावो ऽपि तथोच्यते । अत एव यौक्त इत्युपपन्नम् । अभावस्यापि परम्परया युक्तिसम्बन्धित्वात् । अथवाविरोधपदसन्निधापितो विरोधस्तस्येति परामृशते । तथाच विरोधस्य युक्त्याद्युपधानेन चतुर्विधत्वात्तदभावसाधनेन पादभेदो युज्यते । चतुर्विधस्य तस्य विरोधस्य मध्ये यौक्तो विरोध आदावुक्तप्रकारेण प्रबलो यतस्तस्मात्तदभावो ऽत्रादौ साध्यत इति योजनीयम् । यद्वा तस्येति विरोधिपरामर्शो ऽयम् । तस्याप्यविरोधपदेन बुद्धिसन्निहितत्वात् । अविरोधो हि विरोध(निरूपण)धीननिरूपणः । विरोधश्च विरोधिना विना नोपपद्यते । ततश्च विरोधिनो युक्त्यादिभेदेन चतुर्विधत्वा(त्त)द्विरोधाभावसाधनेन पादभेदोपपत्तिः । चतुर्विधस्यापि तस्य विरोधिनो मध्ये युक्तेः प्रबलत्वादादौ यौक्तो युक्तिसम्बन्धी विरोधाभावः साध्यत इति योज्यम् । *५,२०* प्रथमाधिकरणे विशेषमाह तत्रापीति ॥ ॥। तत्रापि च स्मृतेः

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ smṛtyadhikaraṇam // *5,1* yatpadaṃ vedasaṃvedyaṃ kaṭākṣeṇāpi vīkṣitum / na kṣamante vimatayastamupāse śriyaḥ patim // 1 // ekavākyatā(di)siddhaye prathamādhyāyārthasaṅgatatvena dvitīyādhyāyārthaṃ vivakṣurabuddhisthena saṅgaterdarśayitumaśakyatvāt prathamādhyāyārthaṃ tāvadanuvadati ukta iti // uktaḥ samanvayaḥ sākṣād ... yadyapi samanvayaśabdenaiva sākṣādityartho labhyate / tathāpi parakīyasaṃśabdavyākhyānanirasane 'vahitairbhavitavyamiti sūcanāya tadvayākhyānamidaṃ kṛtamityadoṣaḥ / athavā samanvayaśabdena mukhyayā vṛttyānvayaḥ pratīyate / paramamukhyayā tu vṛttyā anvayaṃ darśayituṃ sākṣādityuktam / yadvā na pradhānaparamāṇvādinirāsanena upādānatvādipratipādanena ca paramparayā kintu sākṣādevetyanenācaṣṭe / *5,8* evaṃ prathamādhyāyārthamabhidhāya tatsaṅgatatvena dvitīyādhyāyārthamāha avirodha iti // ... avirodho 'tra sādhyate atrokte 'rthe 'virodho virodhābhāvo 'tra vyācikhyāsitatayā buddhisannihite dvitīye('dhyāye) sādhyate / anenāsyādhyāsyātītādhyāyena kāryakāraṇabhāvalakṣaṇa(ṇā)saṅgatiḥ sūcitā bhavati / sakalaśāstrasya samanvayena jagajjanmādikāraṇatve samastagurapūrṇatve 'śeṣadoṣavidhuratve ca parasya brahmaṇo 'bhihita eva(hi) tatra virodhaḥ sphurati / nānyathā nirāśrayatvāt / virodhasphūrtāveva tadabhāvasādhanasyāvasaro netarathā / aprāptapratiṣedhāyogāt / ato 'tītādhyāyārthasya kāraṇatvametadadhyāyārthasya kāryatvaṃ niścīyate / athavā śrutisamanvayenopapādito 'pyartho na tāvacchrotṝṇāṃ dṛḍhanirūḍho bhavati, yāvadatra pratīte virodhābhāvo na sādhyate / virodhena śrutīnāmevāprāmāṇyaśaṅkanāt / tathā cānupapāditakalpa evāpadyate / virodhābhāvasādhane tu bhavatyeva dṛḍhanirūḍhaḥ / yathoktam / "vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ'; iti / ato viparītakāryakāraṇabhāvalakṣaṇā anayossaṅgatiḥ / nanūktārthe virodhastatra tatraiva parihṛtaḥ / kimatra pari(tatkimaparamava)śiṣyate yadarthamadhyāyāntarārambhaḥ / satyam / prativakṣyatyatrācāryaḥ / *5,16* nanvevamadhyāyasyāvirodhalakṣaṇaikārthatvenaikavākyatve sati pādabhedaḥ kinnibandhanaḥ / tatrāpyasya pādasya prāthamyaṃ kinnibandhanamityapekṣāyāmāha-caturvidhasyeti // caturvidhasya tasyādau yauktas ... tasyāvirodhasya / nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / ādau prathamapāde / avirodhaḥ sādhyata ityanuvartate / caturvidhasya tasyetyanuvādātsa caturvidha iti labhyate / *5,17* tadayamarthaḥ / yadyapyukte 'rthe virodhābhāva ityeko 'rthaḥ / tathāpi yuktisamayaśrutinyāyopetaśrutivirodhābhāvarūpāvāntarabhedena sa caturvidho bhavati / tatpratipādanena caturṇāṃ pādānāṃ bhedo yujyate / tasya caturvidhasyāpi virodhābhāvasya madhye yuktivirodhābhāvaḥ prathamapāde sādhyate / sarveṣāmapi virodhānāṃ yuktyupajīvitavena tadvirodhasya prabalatayā tadabhāvasādhanasya prāthamyopapatteḥ / yuktipuraskāreṇa yuktyupajīvitvena tadvirodhasya prabalatayā tadabhāvasādhanasya prāthamyopapatteḥ / yuktipuraskāreṇa pravartanā(mānatvā)cca vicāraśāstrasyeti / nanu kathamabhāvasya cāturvidhyam / ucyate / caturvidhā hi virodhino(nyo)yuktyādayaḥ / tadupadhānādvirodho 'pi caturvidho 'bhidhīyate / tatastatpratiyogiko 'bhāvo 'pi tathocyate / ata eva yaukta ityupapannam / abhāvasyāpi paramparayā yuktisambandhitvāt / athavāvirodhapadasannidhāpito virodhastasyeti parāmṛśate / tathāca virodhasya yuktyādyupadhānena caturvidhatvāttadabhāvasādhanena pādabhedo yujyate / caturvidhasya tasya virodhasya madhye yaukto virodha ādāvuktaprakāreṇa prabalo yatastasmāttadabhāvo 'trādau sādhyata iti yojanīyam / yadvā tasyeti virodhiparāmarśo 'yam / tasyāpyavirodhapadena buddhisannihitatvāt / avirodho hi virodha(nirūpaṇa)dhīnanirūpaṇaḥ / virodhaśca virodhinā vinā nopapadyate / tataśca virodhino yuktyādibhedena caturvidhatvā(tta)dvirodhābhāvasādhanena pādabhedopapattiḥ / caturvidhasyāpi tasya virodhino madhye yukteḥ prabalatvādādau yaukto yuktisambandhī virodhābhāvaḥ sādhyata iti yojyam / *5,20* prathamādhikaraṇe viśeṣamāha tatrāpīti // ... tatrāpi ca smṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिपदमादावित्यस्यानुकषर्णार्थम् । तत्र युक्तिविरोधाभावप्रतिपादके ऽपि पाद इत्यनौचित्यशङ्कासूचनार्थं वा । चशब्देनाविरोधः साध्यत इत्येतदनुकृष्टते । स्मृतेः पाशुपतादिकायाः । यद्यपि स्मृतेरित्यस्य न नञर्थेन सम्बन्धो घटते विरोधश्च समासे गुणभूतः । तथापि बुद्धया विविक्तेन तेन सम्बन्धः सम्भवति । *५,२२* युक्तिविरोधपरिहारलक्षणे ऽत्र पादे स्मृतिविरोधपरिहारो न कर्तव्यो ऽसङ्गतत्वात् । कर्तव्यतायां वा प्राथम्यं कुत इत्यत आह तस्या इति ॥ तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् ॥। तस्याः पाशुपतादिस्मृतेर्युक्तिसमयादिविरोधिचतुस्स्वरूपत्वात् । एतदुक्तं भवति । पाशुपतादिस्मृतयो हि स्वयमाप्ताभिमतवाक्यतया समयरूपा अपि स्वाभिमतार्थे युक्तीः श्रुतीश्च संवादयन्त्यो युक्तिसमयादिविरोधिचतुष्ययरूपाः । ततश्चोक्ते ऽर्थे तद्विरोधपरिहारो ऽध्याये ऽन्तर्भवत्येव । किन्तु पादचतुष्ययार्थसङ्गतो ऽ(प्य)यं न निष्कृष्टैकत्रैव पादे ऽन्तर्भवति । ततो ऽध्यायादौ तदन्ते वा वक्तव्यः । प्रथमातिक्रमे च कारणं न किञ्चिदस्तीत्याद्याधिकरणे निरूप्यत इति । एवञ्च तत्रापि च स्मृतेरित्ययमुक्तस्यापवादो भवन्नपि न सर्वथेत्युक्तं भवति । समयादिविरोधस्यापि परिहारेण निष्कृष्टपादार्थाभावाद्युक्तिविरोधपरिहारस्यापि भावेनान्तर्भावसम्भवाच्च । *५,२३* एकस्यैवाधिकरणस्य पादचतुष्ययार्थसम्बन्धेन चतुस्स्वरूपत्वकथन(नेन)प्रसङ्गच्छिष्याणां शास्त्रे बहुमानोत्पादनायान्यदपि चातुर्विध्यं वक्ति प्रत्येकमिति ॥ ॥। प्रत्येकं चतुरात्मकाः । पादाः सर्वे तदंशाश्च ॥। ॥। मूर्तीनां वर्णमाऽगमात्

apipadamādāvityasyānukaṣarṇārtham / tatra yuktivirodhābhāvapratipādake 'pi pāda ityanaucityaśaṅkāsūcanārthaṃ vā / caśabdenāvirodhaḥ sādhyata ityetadanukṛṣṭate / smṛteḥ pāśupatādikāyāḥ / yadyapi smṛterityasya na nañarthena sambandho ghaṭate virodhaśca samāse guṇabhūtaḥ / tathāpi buddhayā viviktena tena sambandhaḥ sambhavati / *5,22* yuktivirodhaparihāralakṣaṇe 'tra pāde smṛtivirodhaparihāro na kartavyo 'saṅgatatvāt / kartavyatāyāṃ vā prāthamyaṃ kuta ityata āha tasyā iti // tasyāścatuḥsvarūpatvāt ... tasyāḥ pāśupatādismṛteryuktisamayādivirodhicatussvarūpatvāt / etaduktaṃ bhavati / pāśupatādismṛtayo hi svayamāptābhimatavākyatayā samayarūpā api svābhimatārthe yuktīḥ śrutīśca saṃvādayantyo yuktisamayādivirodhicatuṣyayarūpāḥ / tataścokte 'rthe tadvirodhaparihāro 'dhyāye 'ntarbhavatyeva / kintu pādacatuṣyayārthasaṅgato '(pya)yaṃ na niṣkṛṣṭaikatraiva pāde 'ntarbhavati / tato 'dhyāyādau tadante vā vaktavyaḥ / prathamātikrame ca kāraṇaṃ na kiñcidastītyādyādhikaraṇe nirūpyata iti / evañca tatrāpi ca smṛterityayamuktasyāpavādo bhavannapi na sarvathetyuktaṃ bhavati / samayādivirodhasyāpi parihāreṇa niṣkṛṣṭapādārthābhāvādyuktivirodhaparihārasyāpi bhāvenāntarbhāvasambhavācca / *5,23* ekasyaivādhikaraṇasya pādacatuṣyayārthasambandhena catussvarūpatvakathana(nena)prasaṅgacchiṣyāṇāṃ śāstre bahumānotpādanāyānyadapi cāturvidhyaṃ vakti pratyekamiti // ... pratyekaṃ caturātmakāḥ / pādāḥ sarve tadaṃśāśca ... ... mūrtīnāṃ varṇamā'gamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतसृणां वासुदेवादिमूर्तीनां प्रतिपादकत्वेनापि चतुरात्मकत्वं ज्ञातव्यमिति योजना । नन्वेतदुक्तमेव, पुनः कस्मादुच्यत इत्यत आह वर्णमिति ॥ अत्रागमादित्याङ्गद्वयस्योपश्लेषो द्रष्टव्यः । तत्राद्यस्यारभ्येत्यर्थः । द्वितीयो ऽभिविधौ । आगम इति चतुरध्यायिशास्त्रमुच्यते । ततश्चायमर्थः । न केवलं प्रत्यक्षरं प्रतिपदं प्रतिसूत्रं प्रत्यधिकरणं किन्त्वेतच्छास्त्रगतमेकं वर्णमारभ्य आ सर्वशास्त्रात्, प्रत्यधिकरणं प्रतिपादं प्रत्याध्यायं समस्तेन शास्त्रेण च चतस्रो मूर्तयः प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थः । कुत एतदवगन्तव्यमित्यत आह आगमादिति ॥ बृहत्तन्त्रादेरित्यर्थः । *५,२६फ़्।* एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्क्षेपेणाह आप्ततेत्यादिना ॥ आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलाद्भवाः । सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले

catasṛṇāṃ vāsudevādimūrtīnāṃ pratipādakatvenāpi caturātmakatvaṃ jñātavyamiti yojanā / nanvetaduktameva, punaḥ kasmāducyata ityata āha varṇamiti // atrāgamādityāṅgadvayasyopaśleṣo draṣṭavyaḥ / tatrādyasyārabhyetyarthaḥ / dvitīyo 'bhividhau / āgama iti caturadhyāyiśāstramucyate / tataścāyamarthaḥ / na kevalaṃ pratyakṣaraṃ pratipadaṃ pratisūtraṃ pratyadhikaraṇaṃ kintvetacchāstragatamekaṃ varṇamārabhya ā sarvaśāstrāt, pratyadhikaraṇaṃ pratipādaṃ pratyādhyāyaṃ samastena śāstreṇa ca catasro mūrtayaḥ pratipādyanta ityarthaḥ / kuta etadavagantavyamityata āha āgamāditi // bṛhattantrāderityarthaḥ / *5,26f.* etatpādādhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅkṣepeṇāha āptatetyādinā // āptatā samatādṛṣṭiśrutisāmyabalādbhavāḥ / sarvānusāro laghutā viśeṣādarśanāphale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्यसिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः । एता एव त्वतिबला सिद्धान्तस्य नियामकाः

iṣyasiddhiśca niyamaḥ pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ / etā eva tvatibalā siddhāntasya niyāmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रतिः । पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत सर्वगा हि ते

āptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ śratiḥ / pipīlikālipinibhā vārayeta sarvagā hi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्नेति शेषः । कुतः । निश्चिते हि पाशुपतादिस्मृतिप्रामाण्ये तद्विरुद्धं विष्णोस्सर्वजगत्कारणत्वादिकमसत्स्यात् । न चैवम् । सत्प्रतिपक्षत्वात् । आस्तां तावच्छतिः । पञ्चरात्रादिस्मृतयो हि विष्णोरेव सकलजगत्कारणत्वादिकमभिदधाना दृश्यन्ते । *५,३८फ़्।* ननु विरुद्धयोः प्रमाणयोः साम्ये सति सत्प्रतिपक्षता स्यात् । न चैवं प्रकृते । पाशुपतादिस्मृतीनामाप्तप्रणीतत्वात् विस्पष्टवादित्वेन निरवकाशत्वाच्च । पञ्चरात्रादिस्मृतीनां तदभावादित्यत आह यदीति ॥ अशेषज्ञा अशेषविद इत्याप्तत्वोपलक्षणम् । हरिपूर्वका हरिमनुप्रभृतयः पञ्चरात्रादीनामपि तदुपेयम् । नच विशेषहेतुरस्तीति भावः । उपलक्षणं चैतत् । विस्पष्टवादित्वेन निर(रान)वकाशत्वं च द्रष्टव्यम् । *५,४०* किमतो यद्येवमित्यत आह मानमिति ॥ ॥। मानं ह्य् उभयत्र समं भवेत्

tanneti śeṣaḥ / kutaḥ / niścite hi pāśupatādismṛtiprāmāṇye tadviruddhaṃ viṣṇossarvajagatkāraṇatvādikamasatsyāt / na caivam / satpratipakṣatvāt / āstāṃ tāvacchatiḥ / pañcarātrādismṛtayo hi viṣṇoreva sakalajagatkāraṇatvādikamabhidadhānā dṛśyante / *5,38f.* nanu viruddhayoḥ pramāṇayoḥ sāmye sati satpratipakṣatā syāt / na caivaṃ prakṛte / pāśupatādismṛtīnāmāptapraṇītatvāt vispaṣṭavāditvena niravakāśatvācca / pañcarātrādismṛtīnāṃ tadabhāvādityata āha yadīti // aśeṣajñā aśeṣavida ityāptatvopalakṣaṇam / haripūrvakā harimanuprabhṛtayaḥ pañcarātrādīnāmapi tadupeyam / naca viśeṣaheturastīti bhāvaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / vispaṣṭavāditvena nira(rāna)vakāśatvaṃ ca draṣṭavyam / *5,40* kimato yadyevamityata āha mānamiti // ... mānaṃ hy ubhayatra samaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तस्मादुभयत्र पूर्वपक्षसिद्धान्तयोर्मानं स्मृतिद्वयं समं भवेत् । तथा च पाशुपतादिस्मृतीनां सत्प्रतिपक्षत्वं स्थितमिति शेषः । ननु ये विरुद्धे प्रमाणे न तयोः साम्यम् । शुक्तिरजतज्ञानयोस्तदभावदर्शनात् । ये च समे न तयोर्विरोधः । पटशुक्लो दीर्घश्चेत्यत्र तदभावात् । तत्कथं पाशुपतादिस्मृतेः सत्प्रतिपक्षत्वसम्भवः । सम्भवे ऽपि जितं परेण । सिद्धान्तनिर्णयस्यायोगादित्यत आह मानमिति ॥ उभयत्र द्वयोस्स्मरणयोर्मध्ये यत्समं सह मया मूलप्रमाणेन वर्तते, तदेव मानमन्यदप्रमाणम् । एतदुक्तं भवति । विशेषानिर्धारणायामेव सत्प्रतिपक्षत्वम् । वस्तुतस्तु समूलं मानमन्यदमानमिति । ननु समूलत्वेन प्रामाण्यावधारणे प्रामाण्यस्य परतस्त्वापत्तिः । मैवम् । परस्परविरोधेनाप्रामाण्यशङ्काप्राप्तौ समूलत्वेन तदपनयनात् । तथोभयत्र स्मरणे यत्पञ्चरात्रादिस्मरणं समं समूलप्रमाणं संवादिपमाणान्तरोपेतं च, तदेव मानं भवेन्न तु पाशुपतादिकम्, मूलाद्यभावात् । अतो नोक्तदोष इति योज्यम् । वक्ष्येते हि श्रुतिमूलत्वतत्संवादित्वे च पञ्चरात्रादीनाम् । *५,४२* ननु कथं पाशुपतादिस्मृतीनां निर्मूलत्वात् । यावता पशुपतिप्रभृतीनामाप्तिस्तत्र मूलमुदितेत्यत आह न चेति ॥ नचाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः तदयुक्तम् । प्रवृत्तिसामर्थ्यं हि ततो ऽर्थमवबुद्धय प्रवृत्तस्य फलोपलम्भः । नच विप्रतिपन्नस्मृतिफलं स्वर्गापवर्गलक्षणं प्रत्यक्षेणेक्ष्यते । इन्द्रियाणां तादृगार्थाविषयत्वादित्याह व्यभिचारत इति ॥ आभिमुख्येन चारो ऽभिचारस्तदभावो व्यभिचारः । नाप्यनुमानेन । स्मृतित्वादेर्व्यभिचारित्वात् । अन्यस्य चाभावादित्याह व्यभिचारत इति ॥ अथागमेन । सो ऽपि न तावत्सम्प्रतिपन्नो ऽस्ति । नच विप्रतिपन्नेन । तस्य बौद्धादिविषये ऽपि विद्यमानत्वेन व्यभिचारादित्याह व्यभिचारत इति ॥ *५,५३* स्यादेतत् । द्विविधा खलु शिवादिप्रणीता स्मृतिः । एका तावददृष्टं फलमुद्दिश्य प्रवृत्ता । परा तु सम्पदादिकं दृष्टम् । तत्र दृष्टार्थायाः प्रवृत्तिसामर्थ्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । ततस्तत्प्रणेतुराप्तत्वमिति । तन्न । तथापि विप्रतिपन्नस्मृतेराप्तिमूलत्वे प्रमाणाभावात् । तत एवास्या अपि तत्सिद्धिरिति चेन्न । व्यभिचारात् । न ह्येकत्राप्तेन सर्वत्रापि तथा भाव्यमिति नियमो ऽस्ति । तथा च सति सर्वासामपि स्मृतीनामाप्तिमूलतापातात् । तत्रापि दृष्टार्थानां प्रवृत्तिसामर्थ्योपलम्भादित्याह व्यभिचारत इति ॥ अङ्गीकृत्य चेदमुदितम् । दृष्टार्थानामपि तासां बहुलं (फल)व्यभिचारो दृश्यते । तथाच कथं तद्दृष्टान्तेनेतरासामाप्तिमूलतानुमानमित्याह व्यभिचारत इति ॥ किञ्च फलव्यभिचारतस्तदंशस्यानाप्तिमूलत्वस्थितौ पशुपतिप्रणीतत्वादेस्तत्र व्यभिचारतः कथमनुमानं स्यादित्याह व्यभिचारत इति ॥ तदेवं पाशुपतादिस्मृतीनामाप्तिमूलत्वानिश्चयेन निर्मूलानां पञ्चरात्रादिस्मृतिविरोधेनाप्रामाण्यमेव युक्तम् । *५,५४* तदनेन"इतरेषां चानुपलब्धेः, एतेन योगः प्रत्युक्तःऽ; इति सूत्रद्वयं व्याख्यातं भवति । यच्चेतरेषां महदहङ्कारादितत्त्वानामनुपलब्धेश्च साङ्खयस्मृतेरप्रामाण्यमिति व्याख्यानम् । तत्प्रत्यक्षानुपलब्धेर्वेदान्तेष्वपि व्यभिचारतः सर्वथानुपलब्धेरसिद्धेरुक्तत्वादयुक्तमिति । *५,५५* ननु पञ्चरात्रादिस्मृतयो ऽपि फलं व्यभिचरन्ति । क्वचित्तदुक्तानुष्ठाने ऽपि दृष्टफलानुपलम्भात् । अतस्तासामप्रामाण्यान्न तद्विरोधेन पाशुपतादिस्मृतीनामप्रामाण्यम् । अन्यथा फलव्यभिचारस्यानैकान्तिकत्वमित्यत आह न चेति ॥ नचास्या व्यभिचारे ऽपि हीयते मानता क्वचित् अस्याः पञ्चरात्रादिस्मृतेः क्वचिद्वयभिचारे ऽपीति सम्बन्धः । कुतो न हीयत इति चेत् । किमदृष्टार्थायाः प्रामाण्याभावो ऽभिधीयते, उत दृष्टार्थाया एव । नाद्यः । यतः फलव्यभिचारे हेतौ क्वचिद् दृष्टार्थायां वर्तमाने अस्या अदृष्टार्थायां फलव्यभिचारे, तत एवाप्रामाण्ये सत्यप्यस्या अदृष्टार्थायास्ताववन्मानता न हीयते । कारणाभावात् । तद्विरोधादेव च पाशुपतादीनामप्रामाण्यमुक्तम् । दृष्टार्थाया अप्रामाण्यवचनं तु प्रकृतानुपयुक्तमित्यभिसन्धिः । *५,५७* अथ दृष्टार्थायाः फलव्यभिचारेणाप्रामाण्ये सति तत एवादृष्टार्था अप्यप्रमाणं भविष्यतीति चेन्न । तत इति किं तेन हेतुनोत तेन दृष्टान्तेन । नाद्यः । क्वचिद्वयभिचारे(णा)ऽप्रामाण्ये ऽप्यस्या मानता हीयत इति न युक्तम्, व्याप्त्यभावात् । न द्वितीयः । क्वचिद्वयभिचारे ऽप्रामाण्ये(ऽपि) अस्या मानता हीयत इत्येतन्न युक्तम् । हेत्वभावात् । नारायणवाक्यत्वादेर्व्यभिचारात् । मा हि भूत्सकलमपि नारायणवाक्यमप्रमाणम् । दृष्टार्थायां फलव्यभिचारे अप्रामाण्ये च सत्यस्या अपि मानता शङ्कास्पदत्वेन हीयत इति च न वाच्यम् । अत्र हेतुमाह निर्दोषेति ॥ निर्दोषवाक्यमूलत्वान् न च तद्युक्तिमूलता

hiśabdo hetau / yasmādevaṃ tasmādubhayatra pūrvapakṣasiddhāntayormānaṃ smṛtidvayaṃ samaṃ bhavet / tathā ca pāśupatādismṛtīnāṃ satpratipakṣatvaṃ sthitamiti śeṣaḥ / nanu ye viruddhe pramāṇe na tayoḥ sāmyam / śuktirajatajñānayostadabhāvadarśanāt / ye ca same na tayorvirodhaḥ / paṭaśuklo dīrghaścetyatra tadabhāvāt / tatkathaṃ pāśupatādismṛteḥ satpratipakṣatvasambhavaḥ / sambhave 'pi jitaṃ pareṇa / siddhāntanirṇayasyāyogādityata āha mānamiti // ubhayatra dvayossmaraṇayormadhye yatsamaṃ saha mayā mūlapramāṇena vartate, tadeva mānamanyadapramāṇam / etaduktaṃ bhavati / viśeṣānirdhāraṇāyāmeva satpratipakṣatvam / vastutastu samūlaṃ mānamanyadamānamiti / nanu samūlatvena prāmāṇyāvadhāraṇe prāmāṇyasya paratastvāpattiḥ / maivam / parasparavirodhenāprāmāṇyaśaṅkāprāptau samūlatvena tadapanayanāt / tathobhayatra smaraṇe yatpañcarātrādismaraṇaṃ samaṃ samūlapramāṇaṃ saṃvādipamāṇāntaropetaṃ ca, tadeva mānaṃ bhavenna tu pāśupatādikam, mūlādyabhāvāt / ato noktadoṣa iti yojyam / vakṣyete hi śrutimūlatvatatsaṃvāditve ca pañcarātrādīnām / *5,42* nanu kathaṃ pāśupatādismṛtīnāṃ nirmūlatvāt / yāvatā paśupatiprabhṛtīnāmāptistatra mūlamuditetyata āha na ceti // nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ tadayuktam / pravṛttisāmarthyaṃ hi tato 'rthamavabuddhaya pravṛttasya phalopalambhaḥ / naca vipratipannasmṛtiphalaṃ svargāpavargalakṣaṇaṃ pratyakṣeṇekṣyate / indriyāṇāṃ tādṛgārthāviṣayatvādityāha vyabhicārata iti // ābhimukhyena cāro 'bhicārastadabhāvo vyabhicāraḥ / nāpyanumānena / smṛtitvādervyabhicāritvāt / anyasya cābhāvādityāha vyabhicārata iti // athāgamena / so 'pi na tāvatsampratipanno 'sti / naca vipratipannena / tasya bauddhādiviṣaye 'pi vidyamānatvena vyabhicārādityāha vyabhicārata iti // *5,53* syādetat / dvividhā khalu śivādipraṇītā smṛtiḥ / ekā tāvadadṛṣṭaṃ phalamuddiśya pravṛttā / parā tu sampadādikaṃ dṛṣṭam / tatra dṛṣṭārthāyāḥ pravṛttisāmarthyaṃ pratyakṣeṇopalabhyate / tatastatpraṇeturāptatvamiti / tanna / tathāpi vipratipannasmṛterāptimūlatve pramāṇābhāvāt / tata evāsyā api tatsiddhiriti cenna / vyabhicārāt / na hyekatrāptena sarvatrāpi tathā bhāvyamiti niyamo 'sti / tathā ca sati sarvāsāmapi smṛtīnāmāptimūlatāpātāt / tatrāpi dṛṣṭārthānāṃ pravṛttisāmarthyopalambhādityāha vyabhicārata iti // aṅgīkṛtya cedamuditam / dṛṣṭārthānāmapi tāsāṃ bahulaṃ (phala)vyabhicāro dṛśyate / tathāca kathaṃ taddṛṣṭāntenetarāsāmāptimūlatānumānamityāha vyabhicārata iti // kiñca phalavyabhicāratastadaṃśasyānāptimūlatvasthitau paśupatipraṇītatvādestatra vyabhicārataḥ kathamanumānaṃ syādityāha vyabhicārata iti // tadevaṃ pāśupatādismṛtīnāmāptimūlatvāniścayena nirmūlānāṃ pañcarātrādismṛtivirodhenāprāmāṇyameva yuktam / *5,54* tadanena"itareṣāṃ cānupalabdheḥ, etena yogaḥ pratyuktaḥ'; iti sūtradvayaṃ vyākhyātaṃ bhavati / yaccetareṣāṃ mahadahaṅkārāditattvānāmanupalabdheśca sāṅkhayasmṛteraprāmāṇyamiti vyākhyānam / tatpratyakṣānupalabdhervedānteṣvapi vyabhicārataḥ sarvathānupalabdherasiddheruktatvādayuktamiti / *5,55* nanu pañcarātrādismṛtayo 'pi phalaṃ vyabhicaranti / kvacittaduktānuṣṭhāne 'pi dṛṣṭaphalānupalambhāt / atastāsāmaprāmāṇyānna tadvirodhena pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyam / anyathā phalavyabhicārasyānaikāntikatvamityata āha na ceti // nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit asyāḥ pañcarātrādismṛteḥ kvacidvayabhicāre 'pīti sambandhaḥ / kuto na hīyata iti cet / kimadṛṣṭārthāyāḥ prāmāṇyābhāvo 'bhidhīyate, uta dṛṣṭārthāyā eva / nādyaḥ / yataḥ phalavyabhicāre hetau kvacid dṛṣṭārthāyāṃ vartamāne asyā adṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre, tata evāprāmāṇye satyapyasyā adṛṣṭārthāyāstāvavanmānatā na hīyate / kāraṇābhāvāt / tadvirodhādeva ca pāśupatādīnāmaprāmāṇyamuktam / dṛṣṭārthāyā aprāmāṇyavacanaṃ tu prakṛtānupayuktamityabhisandhiḥ / *5,57* atha dṛṣṭārthāyāḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇye sati tata evādṛṣṭārthā apyapramāṇaṃ bhaviṣyatīti cenna / tata iti kiṃ tena hetunota tena dṛṣṭāntena / nādyaḥ / kvacidvayabhicāre(ṇā)'prāmāṇye 'pyasyā mānatā hīyata iti na yuktam, vyāptyabhāvāt / na dvitīyaḥ / kvacidvayabhicāre 'prāmāṇye('pi) asyā mānatā hīyata ityetanna yuktam / hetvabhāvāt / nārāyaṇavākyatvādervyabhicārāt / mā hi bhūtsakalamapi nārāyaṇavākyamapramāṇam / dṛṣṭārthāyāṃ phalavyabhicāre aprāmāṇye ca satyasyā api mānatā śaṅkāspadatvena hīyata iti ca na vācyam / atra hetumāha nirdoṣeti // nirdoṣavākyamūlatvān na ca tadyuktimūlatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दोषवाक्यं वेदः तद्युक्तिः समर्थप्रवृत्तिजनकत्वं प्रामाण्यावधारणस्य यत इति शेषः । अयमभिसन्धिः । किमिदं दृष्टार्थायाः पञ्चरात्रादिस्मृतेः फलव्यभिचारेणाप्रामाण्यानुमानम् । तत एवेतरस्या अप्यप्रामाण्यशङ्कनं च स्वातन्त्र्येण क्रियते किंवा प्रतिबन्दीग्रहणम् । आद्यं तूत्तराधिकरणे निराकरिष्यामः । न द्वितीयः । प्रतिबन्दीग्रहणं हि प्रमेयसाध्ये भवति । न चैवं प्रकृते । परेण खलु फलसंवादादिना पाशुपतादिस्मृतेराप्तिमूलत्वप्रामाण्ययोरनुमितयोरस्माभिस्तन्न्यायेन फलविसंवादं प्रदर्श्य दोषो ऽभिहितः । यदि नाम पञ्चरात्रादिस्मृतिप्रामाण्यावधारणं फलसंवादयुक्त्याऽशास्येत । स्यादिदं तदा प्रतिबन्दीग्रहणम् । न चास्माभिः पञ्चरात्रादिप्रामाण्यावधारणस्य तद्युक्तिमूलतोपेयते । न चैवं तत्प्रामाण्यावधारणं निर्मूलं स्यादिति वाच्यम् । बोधकत्वेन स्वतःसिद्धत्वात् । अप्रामाण्यशङ्कानिवृत्तिः कुत इति चेदाप्तिमूलत्वेनेत्युक्तम् । तदवधारणं निर्मूलमिति चेन्न । श्रुतिसंवादनिबन्धनत्वादिति । ननु श्रुतेरेव वक्तृगुणहीनाया न प्रामाण्यमित्यतो निर्दोषवाक्येत्युक्तम् । बोधकत्वेनैव हि प्रामाण्यं व्यवस्थापितं तच्च वाक्यत्वाच्छतेरुभयसम्मतम् । दोषस्तु तदपवादकः । न चापौरुषेये स सम्भवतीति निष्कम्पमेव श्रुतिप्रामाण्यमिति वक्ष्याम इत्यर्थः । अस्यां दशायां श्रुतिविरोधेनापि पाशुपतादिस्मृतीनामप्रामाण्यं शक्यसाधनम् । यदप्युक्तम्"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्ऽ; इति तत्तथा किन्त्वविरुद्धानामेवोपायत्वं न तु विरुद्धानाम् । नचैवमितरेतराश्रयत्वम् । श्रुत्यर्थनिश्चयस्य स्मृतिसंवादैकनिबन्धनत्वाभावादिति । *५,६२* ननु च पञ्चरात्रादिस्मृतीनां प्रामाण्यमङ्गीकुर्वाणैः सर्वथा प्रवृत्तिसामर्थ्यमङ्गीकरणीयम् । व्यभिचारस्य च कर्तृकरणादिवैगुण्यनिबन्धनत्वमभ्युपेयम् । अन्यथा फलव्यभिचारि च प्रमाणं चेति व्याघातापातात् । तथाच फलसंवादेनापि प्रामाण्यादिसाधनं सुशकमेवेति किमुच्यते, नच तद्युक्तिमूलतेति सुहृद्भावेन पृच्छन्तं प्रत्याह वेदोक्तस्येति ॥ वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा । नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते

nirdoṣavākyaṃ vedaḥ tadyuktiḥ samarthapravṛttijanakatvaṃ prāmāṇyāvadhāraṇasya yata iti śeṣaḥ / ayamabhisandhiḥ / kimidaṃ dṛṣṭārthāyāḥ pañcarātrādismṛteḥ phalavyabhicāreṇāprāmāṇyānumānam / tata evetarasyā apyaprāmāṇyaśaṅkanaṃ ca svātantryeṇa kriyate kiṃvā pratibandīgrahaṇam / ādyaṃ tūttarādhikaraṇe nirākariṣyāmaḥ / na dvitīyaḥ / pratibandīgrahaṇaṃ hi prameyasādhye bhavati / na caivaṃ prakṛte / pareṇa khalu phalasaṃvādādinā pāśupatādismṛterāptimūlatvaprāmāṇyayoranumitayorasmābhistannyāyena phalavisaṃvādaṃ pradarśya doṣo 'bhihitaḥ / yadi nāma pañcarātrādismṛtiprāmāṇyāvadhāraṇaṃ phalasaṃvādayuktyā'śāsyeta / syādidaṃ tadā pratibandīgrahaṇam / na cāsmābhiḥ pañcarātrādiprāmāṇyāvadhāraṇasya tadyuktimūlatopeyate / na caivaṃ tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ nirmūlaṃ syāditi vācyam / bodhakatvena svataḥsiddhatvāt / aprāmāṇyaśaṅkānivṛttiḥ kuta iti cedāptimūlatvenetyuktam / tadavadhāraṇaṃ nirmūlamiti cenna / śrutisaṃvādanibandhanatvāditi / nanu śrutereva vaktṛguṇahīnāyā na prāmāṇyamityato nirdoṣavākyetyuktam / bodhakatvenaiva hi prāmāṇyaṃ vyavasthāpitaṃ tacca vākyatvācchaterubhayasammatam / doṣastu tadapavādakaḥ / na cāpauruṣeye sa sambhavatīti niṣkampameva śrutiprāmāṇyamiti vakṣyāma ityarthaḥ / asyāṃ daśāyāṃ śrutivirodhenāpi pāśupatādismṛtīnāmaprāmāṇyaṃ śakyasādhanam / yadapyuktam"itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet'; iti tattathā kintvaviruddhānāmevopāyatvaṃ na tu viruddhānām / nacaivamitaretarāśrayatvam / śrutyarthaniścayasya smṛtisaṃvādaikanibandhanatvābhāvāditi / *5,62* nanu ca pañcarātrādismṛtīnāṃ prāmāṇyamaṅgīkurvāṇaiḥ sarvathā pravṛttisāmarthyamaṅgīkaraṇīyam / vyabhicārasya ca kartṛkaraṇādivaiguṇyanibandhanatvamabhyupeyam / anyathā phalavyabhicāri ca pramāṇaṃ ceti vyāghātāpātāt / tathāca phalasaṃvādenāpi prāmāṇyādisādhanaṃ suśakameveti kimucyate, naca tadyuktimūlateti suhṛdbhāvena pṛcchantaṃ pratyāha vedoktasyeti // vedoktasyādhikārasya durnirūpatvataḥ sadā / niyamo vyabhicāro vā naiva jñātuṃ hi śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा वेदशब्देन पञ्चरात्रादयो ऽपि गृह्यन्ते । अधिकारस्येत्युपलक्षणम् । साधनानुष्ठानस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । दुर्निरूपत्वमस्मदाद्यप्रत्यक्षत्वम् । सदेति स्वभावत एव न तु देशादिव्यवधानेनेत्यर्थः । नियमो व्यभिचारो वा फलस्येति शेषः । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । तस्मात्फलसंवादेन प्रामाण्यादि नानुमीयत इति शेषः । एतदुक्तं भवति । प्रमितं खलु लिङ्गमनुमितेः करणम् । न सत्तामात्रेण । अतिप्रसङ्गात् । अत्र (च) एवं प्रयोक्तव्यम् । पञ्चरात्रादिकं प्रमाणम् । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति । तस्य चायमर्थः । एतद्विहितसाधनानुष्ठानवद्भिस्तत्फलस्य नियमेन प्राप्तेरिति । नचैतल्लिङ्गं शक्यावधारणम् । व्यभिचारस्य बहुलमुपलम्भेन नियमस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् । तदवधारणे च काकतालीयतायाः शङ्कनात् । तत्रैतावद्वक्तव्यम् । कार्यं कारणसामग्रीसम्पाद्यं नतु तदेकदेशेन । तथात्वे ऽतिप्रसक्तेः । प्रकृते चोभयकुलशुद्धिवैदिकनिषेकादिसंस्काराद्यधिकारपूर्वकं विशुद्धाभिसन्ध्यादिमता सम्यगनुष्ठित कर्म असति प्रतिबन्धके, सति चेश्वरेच्छादौ हि सहकारिणि, सम्पदादिफलजननायालम् । तथा च यत्र फलं नोपलब्धं तत्राधिकारादिवैगुण्यमितरत्र तु तत्साद्गुण्यमित्यतो नियमनिश्चय इति । न चैतद्युक्तम् । परगतयोरधिकारादिभावाभावयोरस्मदादिभिरवगन्तुमशक्यत्वात् । नहि खलु परकीयपितृपितामहादीनां मानसादिविशुद्धिर्धा, निषेकादिसमीचीनता वा, मन्त्राणामयातयामत्वादिकं वा द्रव्यादीनां शुचित्वादिकं वा, अर्वाचीनैरवगन्तुं शक्यते । तथाचास्य फलनियम एव व्यभिचारस्तु वैगुण्यनिमित्त इति वास्तु । व्यभिचार एवास्य । क्वचित्फलोपलम्भस्तु काकतालीयो ऽन्यनिमित्त एवेति वा भवत्विति सन्देहो न निवर्तते । नच सन्दिग्धेन प्रामाण्यानुमानं युज्यते । प्रामाण्यसिद्धयुत्तरकालं तु व्यभिचारस्य वैगुण्यनिमित्तताकल्पनायामितरेतराश्रयत्वं स्यात् । वेदसंवादेन तु प्रामाण्ये ऽवधारिते शक्यते फलव्यभिचारस्यान्या गतिः कल्पयितुम् । अतो वेदसंवादेनैव प्रामाण्यं पञ्चरात्रादीनामवधार्यते न प्रवृत्तिसामर्थ्येनेति । *५,६७* एवं न्यायसाम्याभावेन प्रतिबन्दी मोचिता । यदपि प्रतिबन्दीमाददानस्य विवक्षितम् । यथा च पञ्चरात्रादिप्रामाण्यमभिलषता फलव्यभिचारस्याधिकारादिवैकल्यनिबन्धनता कल्प्या तथाहमपि पाशुपतादिस्मृतिषु कल्पयिष्यामीति, तदयुक्तं वैषम्यादित्याह अधिकारो हीति ॥ अधिकारो हि सुलभः कथितो ऽन्यागमेष्वलम् । वेदोक्तो ह्य् अधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः

yadvā vedaśabdena pañcarātrādayo 'pi gṛhyante / adhikārasyetyupalakṣaṇam / sādhanānuṣṭhānasyetyapi draṣṭavyam / durnirūpatvamasmadādyapratyakṣatvam / sadeti svabhāvata eva na tu deśādivyavadhānenetyarthaḥ / niyamo vyabhicāro vā phalasyeti śeṣaḥ / hiśabdo yasmādityarthe / tasmātphalasaṃvādena prāmāṇyādi nānumīyata iti śeṣaḥ / etaduktaṃ bhavati / pramitaṃ khalu liṅgamanumiteḥ karaṇam / na sattāmātreṇa / atiprasaṅgāt / atra (ca) evaṃ prayoktavyam / pañcarātrādikaṃ pramāṇam / samarthapravṛttijanakatvātsampratipannavaditi / tasya cāyamarthaḥ / etadvihitasādhanānuṣṭhānavadbhistatphalasya niyamena prāpteriti / nacaitalliṅgaṃ śakyāvadhāraṇam / vyabhicārasya bahulamupalambhena niyamasya pratyetumaśakyatvāt / tadavadhāraṇe ca kākatālīyatāyāḥ śaṅkanāt / tatraitāvadvaktavyam / kāryaṃ kāraṇasāmagrīsampādyaṃ natu tadekadeśena / tathātve 'tiprasakteḥ / prakṛte cobhayakulaśuddhivaidikaniṣekādisaṃskārādyadhikārapūrvakaṃ viśuddhābhisandhyādimatā samyaganuṣṭhita karma asati pratibandhake, sati ceśvarecchādau hi sahakāriṇi, sampadādiphalajananāyālam / tathā ca yatra phalaṃ nopalabdhaṃ tatrādhikārādivaiguṇyamitaratra tu tatsādguṇyamityato niyamaniścaya iti / na caitadyuktam / paragatayoradhikārādibhāvābhāvayorasmadādibhiravagantumaśakyatvāt / nahi khalu parakīyapitṛpitāmahādīnāṃ mānasādiviśuddhirdhā, niṣekādisamīcīnatā vā, mantrāṇāmayātayāmatvādikaṃ vā dravyādīnāṃ śucitvādikaṃ vā, arvācīnairavagantuṃ śakyate / tathācāsya phalaniyama eva vyabhicārastu vaiguṇyanimitta iti vāstu / vyabhicāra evāsya / kvacitphalopalambhastu kākatālīyo 'nyanimitta eveti vā bhavatviti sandeho na nivartate / naca sandigdhena prāmāṇyānumānaṃ yujyate / prāmāṇyasiddhayuttarakālaṃ tu vyabhicārasya vaiguṇyanimittatākalpanāyāmitaretarāśrayatvaṃ syāt / vedasaṃvādena tu prāmāṇye 'vadhārite śakyate phalavyabhicārasyānyā gatiḥ kalpayitum / ato vedasaṃvādenaiva prāmāṇyaṃ pañcarātrādīnāmavadhāryate na pravṛttisāmarthyeneti / *5,67* evaṃ nyāyasāmyābhāvena pratibandī mocitā / yadapi pratibandīmādadānasya vivakṣitam / yathā ca pañcarātrādiprāmāṇyamabhilaṣatā phalavyabhicārasyādhikārādivaikalyanibandhanatā kalpyā tathāhamapi pāśupatādismṛtiṣu kalpayiṣyāmīti, tadayuktaṃ vaiṣamyādityāha adhikāro hīti // adhikāro hi sulabhaḥ kathito 'nyāgameṣvalam / vedokto hy adhikārastu durlabhaḥ sarvamānuṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारग्रहणं साधनस्याप्युपलक्षणम् । अन्यागमेषु पाशुपतादिषु कथितो ऽधिकारो ऽलं सुलभो ऽनायाससाध्यः । कुतः । यस्मादन्यागमेषु तथा कथितः । तथाच तद्वैकल्यकल्पनमसम्भावनाप्रतिहतम् । वेदोक्तस्त्वधिकारो विशुद्धसन्तानजत्वादिः सर्वमानुषैर्दुर्लभ इति प्रसिद्धमेव । अतस्तद्वैकल्यकल्पनं सम्भावितमेवेति । *५,६८* ननु कथमन्यागमेष्वधिकारः साधनं च सुलभमुक्तमित्यतो लेशेन दशर्यति अन्यागमेष्विति ॥ अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् । मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते

adhikāragrahaṇaṃ sādhanasyāpyupalakṣaṇam / anyāgameṣu pāśupatādiṣu kathito 'dhikāro 'laṃ sulabho 'nāyāsasādhyaḥ / kutaḥ / yasmādanyāgameṣu tathā kathitaḥ / tathāca tadvaikalyakalpanamasambhāvanāpratihatam / vedoktastvadhikāro viśuddhasantānajatvādiḥ sarvamānuṣairdurlabha iti prasiddhameva / atastadvaikalyakalpanaṃ sambhāvitameveti / *5,68* nanu kathamanyāgameṣvadhikāraḥ sādhanaṃ ca sulabhamuktamityato leśena daśaryati anyāgameṣviti // anyāgameṣu vipratvamapi caṇḍālajanmanām / maṇḍalāntaḥpraveśena kramaśaḥ pratipādyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्भावाः तरेण महता तपसा विना वा(न)ऽलभ्यं तदपीत्यर्थः । यतित्वादिकमपीति वा । चण्डालजन्मनामपि किमु क्षत्रियादीनामिति वा । विप्रा एव ये कमर्णा चण्डालास्तेषां कथञ्चित्प्रत्यापत्तिर्वैदिकैरप्यङ्गीक्रियत इत्यतश्चण्डालजन्मनामित्युक्तम् । चण्डालेषु जन्म येषामिति वा । चण्डालसम्बन्धित्वाच्चण्डालं जन्म येषामिति वा तथोक्ताः । क्रमशो मण्डलान्तःप्रवेशेनेत्यनेनेदमुच्यते । यो यावज्जातिव्यवहितस्तस्य तावन्ति मण्डलानि पूज्यानि (कल्प्यानि) । तत्र यद्यन्मण्डलं प्रविशति तत्तज्जातीयो भवति । चरममण्डलप्रवेशे तु विप्रः सम्पद्यत इत्यन्यागमेषु प्रतिपाद्यत इति सम्बन्धः । तथा चोक्तम् "दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति क्षणात् । कापालं व्रतमास्थाय यतिर्भवति मानवःऽ; ॥ इति । एतदधिकारसौलभ्यमुदाहरणम् । एवं साधनसौलभ्यमपि द्रष्टव्यम् । यथाऽहुः कापालिकाः । "मुद्रिकाषट्कतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः । भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति । कर्णिका रुचकं चैव कुण्डलं च शिखामणिः । भस्म यज्ञोपवीतं च मुद्राषट्कं प्रचक्षते । आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते (कायभाक्)ऽ; इत्यादि । तथा कालामुखा अपि । रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके । कपालं भस्मना स्नानं लकुटं (च कला) कलशार्चनम्ऽ; इत्यादि । *५,६९* ननु यथाधिकारसाधनयोः सौलभ्यमुक्तमेवं तद्दौर्लभ्यमपि तत्रैवोक्तमिति चेत्तर्हि न केवलं फलसंवादेन पाशुपतादीनामप्रामाण्यम् । किन्नाम परस्परविसंवादेनापीत्याह अधिकारमिति ॥ *५,७०* अधिकारं दुरापाद्यमुक्तवातिसुलभं पुनः । अशक्यं साधनं चोक्तवा सुशकं तत्फलाप्तये । उच्यते ऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारि फले ऽपि तु

yadbhāvāḥ tareṇa mahatā tapasā vinā vā(na)'labhyaṃ tadapītyarthaḥ / yatitvādikamapīti vā / caṇḍālajanmanāmapi kimu kṣatriyādīnāmiti vā / viprā eva ye kamarṇā caṇḍālāsteṣāṃ kathañcitpratyāpattirvaidikairapyaṅgīkriyata ityataścaṇḍālajanmanāmityuktam / caṇḍāleṣu janma yeṣāmiti vā / caṇḍālasambandhitvāccaṇḍālaṃ janma yeṣāmiti vā tathoktāḥ / kramaśo maṇḍalāntaḥpraveśenetyanenedamucyate / yo yāvajjātivyavahitastasya tāvanti maṇḍalāni pūjyāni (kalpyāni) / tatra yadyanmaṇḍalaṃ praviśati tattajjātīyo bhavati / caramamaṇḍalapraveśe tu vipraḥ sampadyata ityanyāgameṣu pratipādyata iti sambandhaḥ / tathā coktam "dīkṣāpraveśamātreṇa brāhmaṇo bhavati kṣaṇāt / kāpālaṃ vratamāsthāya yatirbhavati mānavaḥ'; // iti / etadadhikārasaulabhyamudāharaṇam / evaṃ sādhanasaulabhyamapi draṣṭavyam / yathā'huḥ kāpālikāḥ / "mudrikāṣaṭkatattvajñaḥ paramudrāviśāradaḥ / bhagāsanasthamātmānaṃ dhyātvā nirvāṇamṛcchati / karṇikā rucakaṃ caiva kuṇḍalaṃ ca śikhāmaṇiḥ / bhasma yajñopavītaṃ ca mudrāṣaṭkaṃ pracakṣate / ābhirmudritadehastu na bhūya iha jāyate (kāyabhāk)'; ityādi / tathā kālāmukhā api / rudrākṣakaṅkaṇaṃ haste jaṭā caikā ca mastake / kapālaṃ bhasmanā snānaṃ lakuṭaṃ (ca kalā) kalaśārcanam'; ityādi / *5,69* nanu yathādhikārasādhanayoḥ saulabhyamuktamevaṃ taddaurlabhyamapi tatraivoktamiti cettarhi na kevalaṃ phalasaṃvādena pāśupatādīnāmaprāmāṇyam / kinnāma parasparavisaṃvādenāpītyāha adhikāramiti // *5,70* adhikāraṃ durāpādyamuktavātisulabhaṃ punaḥ / aśakyaṃ sādhanaṃ coktavā suśakaṃ tatphalāptaye / ucyate 'tastaduktaṃ hi vyabhicāri phale 'pi tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं प्रमाणतां गच्छेन् ॥।

kathaṃ pramāṇatāṃ gacchen ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदवाक्यमिति शेषः । अयमर्थः । बोधकत्वेन खलु करणानां प्रामाण्यं दोषात्तु, कदाचिदपनीयते । वेदवाक्यं च बोधकत्वेन वादिप्रतिवादिसम्मतम् । अन्यथा फलव्यभिचारो ऽपि तत्र(स्य) न स्यात् । वाक्ये च प्रामाण्यस्यापवादका दोषा अबोधकत्वविपरीतबोधकत्वादयःसर्वे ऽपि वक्तृदोषनिबन्धना एव । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदवगमात् । वेदवाक्यं च नित्यत्वादपौरुषेयत्वात्पुरुषदोषनिबन्धनैः सर्वदोषैर्वर्जितं स्वत एव प्रामाण्यमाप्नोति । प्रामाण्ये च निश्चिते सति फलव्यभिचारस्य सामग्रीवैकल्यं वा प्रतिबन्धकसद्भावो वा कारणं कल्पयिष्यते । अन्यथा सिद्धानन्यथासिद्धयोरनन्यथासिद्धस्य बलवत्त्वादिति । अत्रैते प्रयोगा भवन्ति । वेदः प्रमाणं बोधकत्वे सति विपरीतबोधकत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् । विमतो विपरीतबोधको न भवति अनाप्ताप्रणीतवाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवाक्यवत् । विमतो अनाप्तप्रणीतो न भवति अपौरुषेयत्वाद्वयोमवत् । विमतः फलव्यभिचारो वैकल्यादिनिबन्धनो भव(वितुमर्ह)ति प्रमाणसिद्धफलव्यभिचारत्वात् चरकाद्युक्तफलव्यभिचारवदिति । *५,७७* स्यादेतत् । नित्यत्वमेव वेदस्य कुतः । प्रागुक्तसामान्यसिद्धिपरिशेषाभ्यामिति ब्रूमः । ये तु स्वयूथ्या वेदप्रामाण्यमङ्गीकृत्यापि तन्नित्यतां नानुमन्यन्ते तान्प्रति सूत्रसूचिताभिः श्रुतिभिस्तामुपपादयति विरूपेति ॥ विरूप नित्यया वाचा ॥।

vedavākyamiti śeṣaḥ / ayamarthaḥ / bodhakatvena khalu karaṇānāṃ prāmāṇyaṃ doṣāttu, kadācidapanīyate / vedavākyaṃ ca bodhakatvena vādiprativādisammatam / anyathā phalavyabhicāro 'pi tatra(sya) na syāt / vākye ca prāmāṇyasyāpavādakā doṣā abodhakatvaviparītabodhakatvādayaḥsarve 'pi vaktṛdoṣanibandhanā eva / anvayavyatirekābhyāṃ tadavagamāt / vedavākyaṃ ca nityatvādapauruṣeyatvātpuruṣadoṣanibandhanaiḥ sarvadoṣairvarjitaṃ svata eva prāmāṇyamāpnoti / prāmāṇye ca niścite sati phalavyabhicārasya sāmagrīvaikalyaṃ vā pratibandhakasadbhāvo vā kāraṇaṃ kalpayiṣyate / anyathā siddhānanyathāsiddhayorananyathāsiddhasya balavattvāditi / atraite prayogā bhavanti / vedaḥ pramāṇaṃ bodhakatve sati viparītabodhakatvātsampratipannavat / vimato viparītabodhako na bhavati anāptāpraṇītavākyatvātsampratipannavākyavat / vimato anāptapraṇīto na bhavati apauruṣeyatvādvayomavat / vimataḥ phalavyabhicāro vaikalyādinibandhano bhava(vitumarha)ti pramāṇasiddhaphalavyabhicāratvāt carakādyuktaphalavyabhicāravaditi / *5,77* syādetat / nityatvameva vedasya kutaḥ / prāguktasāmānyasiddhipariśeṣābhyāmiti brūmaḥ / ye tu svayūthyā vedaprāmāṇyamaṅgīkṛtyāpi tannityatāṃ nānumanyante tānprati sūtrasūcitābhiḥ śrutibhistāmupapādayati virūpeti // virūpa nityayā vācā ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*५,७८* व्याख्यानान्तरनिरासाय नित्ययेत्येतत्सदा विद्यमानयेति व्याख्यातम् । वाक्यशेषे हि बहुकालीना अपि स्मृतीरनित्यपक्षे निक्षिप्य श्रुतिमेव नित्यामाह । पौरुषेयतामपि श्रुतयो ऽभिदधतीति चेन्न । आप्तोक्तत्वस्य दुरवधारणतायाः प्रागुक्तत्वेन पौरुषेयत्वे प्रामाण्यावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गेन दुर्बलत्वात् । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेनापौरुषेयत्वे ऽपि कारणाभावात्प्रामाण्यं न स्यादिति प्रसङ्गस्याभासत्वात् । प्रबलश्रुत्यनुसारेण तत्तत्पुरुषप्रवर्तितत्वमेव तासामर्थो ऽवगन्तव्यः । तथाच"ऋचः सामानि जज्ञिरेऽ"ऋग्वेद एवाग्नेरजयतऽ; इत्याद्युपपन्नं भवति । न ह्येकं वाक्यमनेककर्तृकमपि सम्भवति । सम्भवति त्वनेकप्रवर्तितमिति । *५,८१* यदपि पिपीलिकालिपिवदबुद्धिपूर्वकत्वादप्रामाण्यं श्रुतेरिति, तन्निराकरोति पिपीलिकेति ॥ पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः एडमूकलिपेरपि सांव्यावहारिकत्वदर्शनात् । किञ्चेतरत्राप्यनुमाने किमेडमूकव्यावृत्त्यर्थं किमपि विशेषणमुपादेयमुत नेति वाच्यम् । नाद्यः । सन्दिग्धासिद्धिप्रसङ्गात् । निर्णीतलेखकैव लिपिरनुमानमिति चेन्न । अनिर्णीतलेखकाया अपि सांव्यावहारिकत्वात् । न द्वितीयः । एडमूकलिपावनैकान्त्यात् । अथ मूललेखकबुद्धिस्थशब्दार्थानुमाने न को ऽपि दोष इति मतम् । तदपि न । पिपीलिकालिपावनैकान्त्यात् । तद्वयावर्तने च सन्दिग्धासिद्धेः । नहि पिपीलिकालिपेः पुरुषलिपेरस्ति कश्चिद्विशेषो येन नेयं पिपीलिकालिपिरिति निश्चिनुयात् । तस्मात्पुरुषलिपिरपि पदमिव पदार्थस्य वर्णानां स्मरणहेतुरेष्यव्या । तत्समं पिपीलिकालिपावपि । स्मृतेश्च प्रमितत्वं वक्ष्यामः । *५,८५* ननु प्रमात्वे ऽपि स्मृतेर्न तद्धेतुमात्रस्य प्रामाण्यम् । प्रमात्रादीनामपि तत्प्रसङ्गात् । किन्तु साधकतमस्यैव । तच्च मन एवेति सिद्धान्तः । लिपिदर्शनादिकं तु संस्कारो द्वेधाभिधसहकारिसम्पादनेनैव चरितार्थमिति कथं तस्य प्रामाण्यम् । मैवम् । अर्थसन्निकर्षलक्षणावान्तरव्यापारसहितं हीन्द्रियं प्रत्यक्षं नेन्द्रियमात्रम् । मनसश्च स्मरणोदये संस्कारोद्बोध एवार्थसन्निकर्षः । तथाच चक्षुष इवार्थोपसर्पणतत्संयोगसहितस्य प्रामाण्यमेवं लिपिदर्शनतदुद्बुद्धसंस्कारसहितस्यैव मनस इति कथं न लिपेः प्रामाण्यम् । केवलायास्तु नास्तीति चेत् । श्रुतेरपि तन्नाङ्गीक्रियत एवेति । नन्वत्र प्रमाणशब्दो भावसाधनो वा स्यात्कारणसाधनो वा । आद्ये पिपीलिकालिपिः प्रमाणमिति सामानाधिकरण्यं न स्यात् । द्वितीये तु प्रमाणीति भवितव्यम् । कथं वेदाः प्रमाणं स्मृतिः प्रमाणमिति । प्रमाणमिति सामान्येनोद्दिश्य वेदादित्वविधानात् । अन्यथा तत्रापि दौर्घट्यमेवेति । मैवम् । भावसाधनत्वाभ्युपगमात् । सामानाधिकरण्यं तु भाक्तमिति । *५,८९* ननु च श्रुतेः सम्यगनुभवसाधनत्वेन प्रामाण्यमिष्यं नतु स्मारकत्वेन । तथाच न श्रुतिः सम्यगनुभवसाधनबुद्धिपूर्वकत्वात्पिपीलिकालिपिवदित्यनुमास्यत इत्यत आह यथेति ॥ यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम्

*5,78* vyākhyānāntaranirāsāya nityayetyetatsadā vidyamānayeti vyākhyātam / vākyaśeṣe hi bahukālīnā api smṛtīranityapakṣe nikṣipya śrutimeva nityāmāha / pauruṣeyatāmapi śrutayo 'bhidadhatīti cenna / āptoktatvasya duravadhāraṇatāyāḥ prāguktatvena pauruṣeyatve prāmāṇyāvadhāraṇānupapattiprasaṅgena durbalatvāt / prāmāṇyasya svatastvenāpauruṣeyatve 'pi kāraṇābhāvātprāmāṇyaṃ na syāditi prasaṅgasyābhāsatvāt / prabalaśrutyanusāreṇa tattatpuruṣapravartitatvameva tāsāmartho 'vagantavyaḥ / tathāca"ṛcaḥ sāmāni jajñire'"ṛgveda evāgnerajayata'; ityādyupapannaṃ bhavati / na hyekaṃ vākyamanekakartṛkamapi sambhavati / sambhavati tvanekapravartitamiti / *5,81* yadapi pipīlikālipivadabuddhipūrvakatvādaprāmāṇyaṃ śruteriti, tannirākaroti pipīliketi // pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ eḍamūkaliperapi sāṃvyāvahārikatvadarśanāt / kiñcetaratrāpyanumāne kimeḍamūkavyāvṛttyarthaṃ kimapi viśeṣaṇamupādeyamuta neti vācyam / nādyaḥ / sandigdhāsiddhiprasaṅgāt / nirṇītalekhakaiva lipiranumānamiti cenna / anirṇītalekhakāyā api sāṃvyāvahārikatvāt / na dvitīyaḥ / eḍamūkalipāvanaikāntyāt / atha mūlalekhakabuddhisthaśabdārthānumāne na ko 'pi doṣa iti matam / tadapi na / pipīlikālipāvanaikāntyāt / tadvayāvartane ca sandigdhāsiddheḥ / nahi pipīlikālipeḥ puruṣaliperasti kaścidviśeṣo yena neyaṃ pipīlikālipiriti niścinuyāt / tasmātpuruṣalipirapi padamiva padārthasya varṇānāṃ smaraṇahetureṣyavyā / tatsamaṃ pipīlikālipāvapi / smṛteśca pramitatvaṃ vakṣyāmaḥ / *5,85* nanu pramātve 'pi smṛterna taddhetumātrasya prāmāṇyam / pramātrādīnāmapi tatprasaṅgāt / kintu sādhakatamasyaiva / tacca mana eveti siddhāntaḥ / lipidarśanādikaṃ tu saṃskāro dvedhābhidhasahakārisampādanenaiva caritārthamiti kathaṃ tasya prāmāṇyam / maivam / arthasannikarṣalakṣaṇāvāntaravyāpārasahitaṃ hīndriyaṃ pratyakṣaṃ nendriyamātram / manasaśca smaraṇodaye saṃskārodbodha evārthasannikarṣaḥ / tathāca cakṣuṣa ivārthopasarpaṇatatsaṃyogasahitasya prāmāṇyamevaṃ lipidarśanatadudbuddhasaṃskārasahitasyaiva manasa iti kathaṃ na lipeḥ prāmāṇyam / kevalāyāstu nāstīti cet / śruterapi tannāṅgīkriyata eveti / nanvatra pramāṇaśabdo bhāvasādhano vā syātkāraṇasādhano vā / ādye pipīlikālipiḥ pramāṇamiti sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt / dvitīye tu pramāṇīti bhavitavyam / kathaṃ vedāḥ pramāṇaṃ smṛtiḥ pramāṇamiti / pramāṇamiti sāmānyenoddiśya vedāditvavidhānāt / anyathā tatrāpi daurghaṭyameveti / maivam / bhāvasādhanatvābhyupagamāt / sāmānādhikaraṇyaṃ tu bhāktamiti / *5,89* nanu ca śruteḥ samyaganubhavasādhanatvena prāmāṇyamiṣyaṃ natu smārakatvena / tathāca na śrutiḥ samyaganubhavasādhanabuddhipūrvakatvātpipīlikālipivadityanumāsyata ityata āha yatheti // yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविरुद्धं ॥। यथाबुद्धिपूर्वकमप्येकेनोलूकेन कृतमनेककाकनाशनमश्वत्थाम्नो ऽहमेक एवानेकान्वधिष्यामीत्यस्यार्थस्य बोधकं सम्यगनुभवं प्रति साधनं जातम् । तथा श्रुतिरबुद्धिपूर्वापि सम्यगनुभवसाधनम् । एतदुक्तं भवति । अबुद्धिपूर्वकत्वं किमनादित्वं विवक्षितम्, सादित्वे ऽपि बुद्धिजन्यत्वाभावो वा प्रतिपाद्याथर्बुद्धिपूर्वकत्वाभावो वानेनैतदेवं प्रतिपादयिष्यामीत्यभिसन्धिपूर्वकतावैधुर्यं वा । नाद्यः । पिपीलिकालिपावभावात् । गगनमेव दृष्टान्तो भविष्यतीति चेत् । तथापि श्रुतेरनादित्वस्य परेणानङ्गीकृतत्वेनासिद्धेः । न द्वितीयः । उत्पद्यमानं बुद्धिजन्यमेवेति मयाङ्गीकृतत्वात् । न तृतीयचतुर्थौ । उलूककृतव्यापारे व्यभिचारादिति । यद्यपि प्रत्यक्षे व्यभिचारो ऽत्र वक्तुं शक्यते । तथापि ज्ञातकारणसजतीयत्वेन शक्यपरिहारो ऽसाविति नोदितः । अनुमानमात्रे सुवचो ऽपि चेतनव्यापारविषयस्य तथाभूत एव शाकुने प्रदर्शयितुमुचित इति न प्रदर्शितः । ननु शाकुनमर्थविसंवाद्यपि दृश्यते । सत्यम् । यत्तु प्रमाणाविरुद्धं तद्वयभिचारस्थलं भविष्यतीति भावेनोक्तम् अविरुद्धमिति ॥ शाकुनमात्रे व्यभिचारस्य दर्शयितुं शक्यत्वे ऽप्यागमिकत्वेन विसंवादानर्हतयेदमुदाहृतम् । नन्वासेति कथम् । अस्तेर्भूरित्यस्य नित्यत्वात् । विभक्तिप्रतिरूपकं चाव्ययं भवतीति वचनादव्ययमेतदिति न दोषः । विभक्तिप्रतिरूपकमित्युच्यते । नचैवं विभक्तिरस्ति । न नास्ति । आमन्तानुप्रयोगस्य विद्यमानत्वात् । *५,९६* नन्वेवं तर्हि प्रयुज्यते । श्रुतिर्न सम्यगनुभवसाधनं शब्दत्वे सत्यबुद्धिपूर्वकत्वादिति । यद्वा श्रुतिर्नागमो ऽबुद्धिपूर्वकत्वादिति । अबुद्धिपूर्वकत्वं च विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानपूर्वकत्वाभावः । आद्य(स्यापि)स्य पिपीलिकालिपावप्रवेशे ऽप्युन्मत्तवाक्यं दृष्टान्तो भविष्यति । न चोन्मत्तवाक्यमपि प्रमाणं प्रमाणविरुद्धत्वादित्यत आह विरुद्धं त्विति ॥ ॥। विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् प्रमाणविरुद्धं यदुन्मत्तवाक्यं तत् प्रमाणविरोधादेव बाधितमयथार्थमिति यावत् । न तूक्तहेतुभ्यामिति । सोपाधिकतामनेनाचष्टे । अत एवाप्ताप्रणीतवाक्यत्वहेतुरप्यपास्तः । अयमभिसन्धिः । न तावत्सम्यगनुभवसाधनत्वाभावो ज्ञानसाधनत्वाभावेन । ज्ञानसाधनत्वस्योभयसिद्धत्वात् । नापि स्मृतिसाधनत्वेन । अननुभूतविषयत्वसम्मतेः । ततो विपरीतबोधकत्वेनैवेति वाच्यम् । एवं द्वितीयप्रयोगे ऽपि न तावदनागमत्वमशब्दत्वेन । शब्दत्वस्योभयसम्मतत्वात् । तस्मादयथाथर्त्वेनेति वक्तव्यम् । एवं तृतीयप्रयोगे ऽपि साध्यनिष्कषर्ः कर्तव्यः । तथाच तत्र प्रमाणबाधितत्वमुपाधिः । यद्वानुभवसाधनत्वावच्छिन्ने प्रथमसाध्ये, वाक्यत्वावच्छिन्ने द्वितीयसाध्ये बोधकत्वावच्छिन्ने तृतीये चायमुपाधिरिति । नन्वस्योपाधेर्यदयथार्थं तत्प्रमाणविरुद्धमिति साध्यव्यापकत्वे ऽपि साधनाव्यापकत्वं कथमित्यत आह विरोधेति ॥ विरोधादर्शनात् ॥। पक्षीकृतायां श्रुतावुक्तसाधनसद्भावे ऽपि प्रमाणविरोधस्यादशर्नात् । साधनाव्यापकत्वमिति शेषः । अत्र विरोधाभावादिति वक्तव्ये ऽदर्शनादित्युक्तं विरोधाभावसाधनार्थमिति द्रष्टव्यम् । *५,१००* किमतो यद्येवं प्रमाणविरुद्धत्वमुपाधिरिति चेत् । उपाधेः प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनानुमानानां सत्प्रतिपक्षत्वमित्याशयेनाह तस्मादिति ॥ ॥। तस्माद् वेदप्रामाण्यमिष्यते

aviruddhaṃ ... yathābuddhipūrvakamapyekenolūkena kṛtamanekakākanāśanamaśvatthāmno 'hameka evānekānvadhiṣyāmītyasyārthasya bodhakaṃ samyaganubhavaṃ prati sādhanaṃ jātam / tathā śrutirabuddhipūrvāpi samyaganubhavasādhanam / etaduktaṃ bhavati / abuddhipūrvakatvaṃ kimanāditvaṃ vivakṣitam, sāditve 'pi buddhijanyatvābhāvo vā pratipādyātharbuddhipūrvakatvābhāvo vānenaitadevaṃ pratipādayiṣyāmītyabhisandhipūrvakatāvaidhuryaṃ vā / nādyaḥ / pipīlikālipāvabhāvāt / gaganameva dṛṣṭānto bhaviṣyatīti cet / tathāpi śruteranāditvasya pareṇānaṅgīkṛtatvenāsiddheḥ / na dvitīyaḥ / utpadyamānaṃ buddhijanyameveti mayāṅgīkṛtatvāt / na tṛtīyacaturthau / ulūkakṛtavyāpāre vyabhicārāditi / yadyapi pratyakṣe vyabhicāro 'tra vaktuṃ śakyate / tathāpi jñātakāraṇasajatīyatvena śakyaparihāro 'sāviti noditaḥ / anumānamātre suvaco 'pi cetanavyāpāraviṣayasya tathābhūta eva śākune pradarśayitumucita iti na pradarśitaḥ / nanu śākunamarthavisaṃvādyapi dṛśyate / satyam / yattu pramāṇāviruddhaṃ tadvayabhicārasthalaṃ bhaviṣyatīti bhāvenoktam aviruddhamiti // śākunamātre vyabhicārasya darśayituṃ śakyatve 'pyāgamikatvena visaṃvādānarhatayedamudāhṛtam / nanvāseti katham / asterbhūrityasya nityatvāt / vibhaktipratirūpakaṃ cāvyayaṃ bhavatīti vacanādavyayametaditi na doṣaḥ / vibhaktipratirūpakamityucyate / nacaivaṃ vibhaktirasti / na nāsti / āmantānuprayogasya vidyamānatvāt / *5,96* nanvevaṃ tarhi prayujyate / śrutirna samyaganubhavasādhanaṃ śabdatve satyabuddhipūrvakatvāditi / yadvā śrutirnāgamo 'buddhipūrvakatvāditi / abuddhipūrvakatvaṃ ca vivakṣitārthatattvajñānapūrvakatvābhāvaḥ / ādya(syāpi)sya pipīlikālipāvapraveśe 'pyunmattavākyaṃ dṛṣṭānto bhaviṣyati / na conmattavākyamapi pramāṇaṃ pramāṇaviruddhatvādityata āha viruddhaṃ tviti // ... viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam pramāṇaviruddhaṃ yadunmattavākyaṃ tat pramāṇavirodhādeva bādhitamayathārthamiti yāvat / na tūktahetubhyāmiti / sopādhikatāmanenācaṣṭe / ata evāptāpraṇītavākyatvaheturapyapāstaḥ / ayamabhisandhiḥ / na tāvatsamyaganubhavasādhanatvābhāvo jñānasādhanatvābhāvena / jñānasādhanatvasyobhayasiddhatvāt / nāpi smṛtisādhanatvena / ananubhūtaviṣayatvasammateḥ / tato viparītabodhakatvenaiveti vācyam / evaṃ dvitīyaprayoge 'pi na tāvadanāgamatvamaśabdatvena / śabdatvasyobhayasammatatvāt / tasmādayathāthartveneti vaktavyam / evaṃ tṛtīyaprayoge 'pi sādhyaniṣkaṣarḥ kartavyaḥ / tathāca tatra pramāṇabādhitatvamupādhiḥ / yadvānubhavasādhanatvāvacchinne prathamasādhye, vākyatvāvacchinne dvitīyasādhye bodhakatvāvacchinne tṛtīye cāyamupādhiriti / nanvasyopādheryadayathārthaṃ tatpramāṇaviruddhamiti sādhyavyāpakatve 'pi sādhanāvyāpakatvaṃ kathamityata āha virodheti // virodhādarśanāt ... pakṣīkṛtāyāṃ śrutāvuktasādhanasadbhāve 'pi pramāṇavirodhasyādaśarnāt / sādhanāvyāpakatvamiti śeṣaḥ / atra virodhābhāvāditi vaktavye 'darśanādityuktaṃ virodhābhāvasādhanārthamiti draṣṭavyam / *5,100* kimato yadyevaṃ pramāṇaviruddhatvamupādhiriti cet / upādheḥ pratipakṣonnāyakatvasya vakṣyamāṇatvenānumānānāṃ satpratipakṣatvamityāśayenāha tasmāditi // ... tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्प्रमाणविरुद्धत्वमयथार्थत्वस्य व्यापकं व्यावृतं च पक्षीकृताद्वेदात् । व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तिरवश्यम्भाविनी । तस्माद्वेदप्रामाण्यमेष्यव्यम् । अयमत्र प्रयोगः । वेदो नायथार्थः प्रमाणाविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षवत् । यद्वा वेदो यथार्थो बोधकत्वे सति प्रमाणाविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षवत् । एवं वेदः सम्यगनुभवसाधनमनुभवसाधनत्वे सति प्रमाणविरुद्धत्वात्प्रत्यक्षवत् । वेद आगमो वाक्यत्वे सति प्रमाणाविरुद्धत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति । एवं वाक्यत्वावच्छिन्ने साध्ये ऽनाप्तप्रणीतत्वमुपाधिस्तद्विपर्ययेण च प्रतिपक्षो ऽभिधेय इति । *५,१०३* अस्त्वेवं वेदप्रामाण्यम् । पञ्चरात्रादिस्मृतीनां तु कथम् । नहि ता अप्यपौरुषेयाः । येन प्रामाण्यमवधार्य फलव्यभिचारमन्यथा नेष्याम इत्यत आह तन्मूलत्वादिति ॥ तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च ॥। प्रामाण्यमिष्यत इति सम्बन्धः । यद्यपि भगवद्रचितानां वेदा(दर्)थमुपलभ्य रचितत्वं वेदमूलत्वं नास्ति । तस्य स्वतः सर्वज्ञत्वम् । तथापि तमनुसृत्य रचितत्वं तन्मूलत्वमिह विवक्षितमिति नोक्तदोषः । अयमत्र प्रयोगः । पञ्चरात्रादिस्मृतिः प्रमाणं प्रमाणमूलत्वात्प्रमाणसंवादित्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति । यद्वा विमतं प्रमाणं वेदसंवादित्वात्पराभ्युपगतार्हिंसादिवाक्यवत् । आप्तवाक्यत्वमुपाधिरिति चेत् (न) । प्रत्यक्षादौ साध्याव्यापनात् । वाक्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाददोष इति चेन्न । तथापि वेदेतरवाक्यत्वावच्छिन्नसाधनेनोपाधेः पक्षे साधनसौलभ्यात् । सति चैवं स्मृतीनां प्रामाण्ये तद्बलेन फलव्यभिचारो ऽप्यन्यथयितव्य इति । ननु चोक्तार्थविरुद्धवादीन्यपि स्मृतीतिहासपुराणान्युपलभ्यन्ते । तेषां प्रामाण्यसाधने च बहुविप्लवः स्यादित्यत आह विरोध इति ॥ ॥। विरोधो यत्र न क्वचित् पूर्वेणैवान्वयः । यासां स्मृतीनां सर्वथा प्रमाणविरोधो नास्ति तासामेव पक्षीकरणान्न कश्चिद्दोष इत्याशयः । नन्वेवं सति वेदमूलत्वोपन्यासो व्यर्थः । ज्ञानजनकानामवश्याङ्गीकरणीयेन विरोधाभावेनैव प्रामाण्यसिद्धेरिति चेन्न । फलव्यभिचारलक्षणविरोधदर्शनेनासिद्धिप्रसङ्गात् । प्रामाण्येन तदपनयने चेतरेतराश्रयत्वापातात् । वेदमूलत्वेन तु प्रामाण्ये सिद्धे न को ऽपि दोष इति । *५,१०७* अप्रामाण्यप्रयोजकस्य प्रमाणविरोधस्याभावान्न श्रुतिस्मृत्योरप्रामाण्यमित्युक्तम् । तदयुक्तम् । श्रुत्याद्युक्त(स्य) ईश्वरसार्वज्ञादेरीश्वरो न सर्वज्ञः पुरुषत्वात् । यज्ञदत्तवत् । इत्याद्यनुमानविरुद्धत्वादित्यत आह विरोधो ऽपीति ॥ विरोधो ऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा

yasmātpramāṇaviruddhatvamayathārthatvasya vyāpakaṃ vyāvṛtaṃ ca pakṣīkṛtādvedāt / vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttiravaśyambhāvinī / tasmādvedaprāmāṇyameṣyavyam / ayamatra prayogaḥ / vedo nāyathārthaḥ pramāṇāviruddhatvātpratyakṣavat / yadvā vedo yathārtho bodhakatve sati pramāṇāviruddhatvātpratyakṣavat / evaṃ vedaḥ samyaganubhavasādhanamanubhavasādhanatve sati pramāṇaviruddhatvātpratyakṣavat / veda āgamo vākyatve sati pramāṇāviruddhatvātsampratipannavaditi / evaṃ vākyatvāvacchinne sādhye 'nāptapraṇītatvamupādhistadviparyayeṇa ca pratipakṣo 'bhidheya iti / *5,103* astvevaṃ vedaprāmāṇyam / pañcarātrādismṛtīnāṃ tu katham / nahi tā apyapauruṣeyāḥ / yena prāmāṇyamavadhārya phalavyabhicāramanyathā neṣyāma ityata āha tanmūlatvāditi // tanmūlatvāt smṛtīnāṃ ca ... prāmāṇyamiṣyata iti sambandhaḥ / yadyapi bhagavadracitānāṃ vedā(dar)thamupalabhya racitatvaṃ vedamūlatvaṃ nāsti / tasya svataḥ sarvajñatvam / tathāpi tamanusṛtya racitatvaṃ tanmūlatvamiha vivakṣitamiti noktadoṣaḥ / ayamatra prayogaḥ / pañcarātrādismṛtiḥ pramāṇaṃ pramāṇamūlatvātpramāṇasaṃvāditvātsampratipannavaditi / yadvā vimataṃ pramāṇaṃ vedasaṃvāditvātparābhyupagatārhiṃsādivākyavat / āptavākyatvamupādhiriti cet (na) / pratyakṣādau sādhyāvyāpanāt / vākyatvāvacchinnasādhyavyāpakatvādadoṣa iti cenna / tathāpi vedetaravākyatvāvacchinnasādhanenopādheḥ pakṣe sādhanasaulabhyāt / sati caivaṃ smṛtīnāṃ prāmāṇye tadbalena phalavyabhicāro 'pyanyathayitavya iti / nanu coktārthaviruddhavādīnyapi smṛtītihāsapurāṇānyupalabhyante / teṣāṃ prāmāṇyasādhane ca bahuviplavaḥ syādityata āha virodha iti // ... virodho yatra na kvacit pūrveṇaivānvayaḥ / yāsāṃ smṛtīnāṃ sarvathā pramāṇavirodho nāsti tāsāmeva pakṣīkaraṇānna kaściddoṣa ityāśayaḥ / nanvevaṃ sati vedamūlatvopanyāso vyarthaḥ / jñānajanakānāmavaśyāṅgīkaraṇīyena virodhābhāvenaiva prāmāṇyasiddheriti cenna / phalavyabhicāralakṣaṇavirodhadarśanenāsiddhiprasaṅgāt / prāmāṇyena tadapanayane cetaretarāśrayatvāpātāt / vedamūlatvena tu prāmāṇye siddhe na ko 'pi doṣa iti / *5,107* aprāmāṇyaprayojakasya pramāṇavirodhasyābhāvānna śrutismṛtyoraprāmāṇyamityuktam / tadayuktam / śrutyādyukta(sya) īśvarasārvajñāderīśvaro na sarvajñaḥ puruṣatvāt / yajñadattavat / ityādyanumānaviruddhatvādityata āha virodho 'pīti // virodho 'pi sa evoktaḥ pratyakṣeṇāgamena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतसम्बन्धार्थो ऽपिशब्दः । यच्छब्दो ऽध्याहार्यः । विरोधादेव बाधितमित्यप्रामाण्यप्रयोजकतयोक्तो विरोधो ऽपि स एव यः प्रत्यक्षेणागमेन वा स्यात् । न पुनरनुमानेन । अयमभिसन्धिः । अप्रामाण्यप्रयोजकतया यदस्माभिरभिहितं तत्पक्षे ऽप्युपपादयितुं खलु परस्यायं प्रयत्नः । अस्माभिश्च प्रत्यक्षागमविरोध एव तथाभिप्रेतो नानुमानविरोधः । तथाच पक्षे तद्व्युत्पादनं प्रकृतासङ्गतमेव । स्वतन्त्रानुमानविरोधं तूत्तरत्र निराकरिष्यति सूत्रकृदिति । ननु प्रमाणविरोध एवाप्रामाण्ये प्रयोजको ऽस्तु किं प्रत्यक्षेणागमेन वेति विशेषणेन । तथा चोक्तनुमानविरीधाद्वेदादेरप्रामाण्यमिति । मैवम् । वक्ष्यामो ह्यत्र ब्रह्मादिवस्तुषु प्रमाणं वेद एवैक इति वैदिके ऽर्थे ऽनुमानस्यानवकाशम् । यत्र च यस्याप्रवेशो न तस्य तद्बाधकम् । नहि नयनं स्पर्शापबाधनस्येष्ये । तथाच कथमनुमानं वेदा(द्यर्)थबाधकेन तदप्रामाण्ये प्रयोजकं स्यात् । प्रकृतं च वेदादिकमेवेति । *५,१०९* नन्वेवं (सति) तर्हि वेदार्थमीमांसा नारम्भणीया स्यात् मीमांसाया युक्त्यनुसन्धानात्मकतवादित्यत आह आगमेनेति ॥ आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते एवशब्दो विरोध इत्यतः परो द्रष्टव्यः । निर्णयार्थमिति शेषः । एतदुक्तं भवति । अनुमानं हि धर्म्यादिप्रमितिमपेक्षते । नच धर्म्यादिरूपं ब्रह्मादिकं वेदादृते सिद्धयतीति तदनपेक्षायामाश्रयासिद्धयादिकम्, अपेक्षायां तु विरोधिनो धर्म्यादिग्राहकविरोध इत्येवं वैदिके ऽर्थे ऽनुमानस्यानवकाशो ऽभिधिस्तितः । मीमांसायां तु क्वचिदागमस्यागमान्तरेण विरोध एवार्थनिर्णयार्थं युक्तिरुपादीयते । सा खल्वन्यतरागम(प्रामाण्य)मुपोद्बलयन्त्य(न्त्या)न्यतरागमबाधया ऽर्थनिर्णयाय प्रभवति । अन्यतरागमसिद्धधर्म्याद्याश्रयणेना(येण)श्रयासिद्धयाद्यनवकाशात् । अन्यतरागमस्य धर्म्यादिग्राहकत्वाभावेनाप्रबलस्य, आगमसूचितयोपपत्तेस्ततो दुर्बलस्य, अकिञ्चित्करत्वात् । तदेवमेवंविधोपपत्तेरागमिके ऽप्यर्थे सावकाशत्वादुपपन्ना मीमांसेति । *५,११०* अपि च प्रत्यक्षागमविरोधो ऽपि न स्वरूपेणाप्रामाण्यं प्रयोजयति । किन्तु तयोरुपजीव्यत्वादिना प्राबल्ये सत्येव दुर्बलयोः स्वयं बाधितत्वेन समबलयोः प्रतिबन्धमात्रहेतुत्वेनाप्रामाण्यनिश्चयानुपपत्तेः । उपजीव्यादिविरोधेन चाप्रामाण्यं भवद्वेदस्य न सर्वथायथार्थत्वलक्षणम् । किन्नाम प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रम् । अपौरुषेयतया निर्दोषस्य सर्वथाप्रामाण्यानुपपत्तेः । तथाचान्यार्थकल्पनावश्यं कार्येत्याशयवानाह उपजीव्येति । उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना

prakṛtasambandhārtho 'piśabdaḥ / yacchabdo 'dhyāhāryaḥ / virodhādeva bādhitamityaprāmāṇyaprayojakatayokto virodho 'pi sa eva yaḥ pratyakṣeṇāgamena vā syāt / na punaranumānena / ayamabhisandhiḥ / aprāmāṇyaprayojakatayā yadasmābhirabhihitaṃ tatpakṣe 'pyupapādayituṃ khalu parasyāyaṃ prayatnaḥ / asmābhiśca pratyakṣāgamavirodha eva tathābhipreto nānumānavirodhaḥ / tathāca pakṣe tadvyutpādanaṃ prakṛtāsaṅgatameva / svatantrānumānavirodhaṃ tūttaratra nirākariṣyati sūtrakṛditi / nanu pramāṇavirodha evāprāmāṇye prayojako 'stu kiṃ pratyakṣeṇāgamena veti viśeṣaṇena / tathā coktanumānavirīdhādvedāderaprāmāṇyamiti / maivam / vakṣyāmo hyatra brahmādivastuṣu pramāṇaṃ veda evaika iti vaidike 'rthe 'numānasyānavakāśam / yatra ca yasyāpraveśo na tasya tadbādhakam / nahi nayanaṃ sparśāpabādhanasyeṣye / tathāca kathamanumānaṃ vedā(dyar)thabādhakena tadaprāmāṇye prayojakaṃ syāt / prakṛtaṃ ca vedādikameveti / *5,109* nanvevaṃ (sati) tarhi vedārthamīmāṃsā nārambhaṇīyā syāt mīmāṃsāyā yuktyanusandhānātmakatavādityata āha āgameneti // āgamenāgamasyaiva virodhe yuktiriṣyate evaśabdo virodha ityataḥ paro draṣṭavyaḥ / nirṇayārthamiti śeṣaḥ / etaduktaṃ bhavati / anumānaṃ hi dharmyādipramitimapekṣate / naca dharmyādirūpaṃ brahmādikaṃ vedādṛte siddhayatīti tadanapekṣāyāmāśrayāsiddhayādikam, apekṣāyāṃ tu virodhino dharmyādigrāhakavirodha ityevaṃ vaidike 'rthe 'numānasyānavakāśo 'bhidhistitaḥ / mīmāṃsāyāṃ tu kvacidāgamasyāgamāntareṇa virodha evārthanirṇayārthaṃ yuktirupādīyate / sā khalvanyatarāgama(prāmāṇya)mupodbalayantya(ntyā)nyatarāgamabādhayā 'rthanirṇayāya prabhavati / anyatarāgamasiddhadharmyādyāśrayaṇenā(yeṇa)śrayāsiddhayādyanavakāśāt / anyatarāgamasya dharmyādigrāhakatvābhāvenāprabalasya, āgamasūcitayopapattestato durbalasya, akiñcitkaratvāt / tadevamevaṃvidhopapatterāgamike 'pyarthe sāvakāśatvādupapannā mīmāṃseti / *5,110* api ca pratyakṣāgamavirodho 'pi na svarūpeṇāprāmāṇyaṃ prayojayati / kintu tayorupajīvyatvādinā prābalye satyeva durbalayoḥ svayaṃ bādhitatvena samabalayoḥ pratibandhamātrahetutvenāprāmāṇyaniścayānupapatteḥ / upajīvyādivirodhena cāprāmāṇyaṃ bhavadvedasya na sarvathāyathārthatvalakṣaṇam / kinnāma pratītārthapracyāvanamātram / apauruṣeyatayā nirdoṣasya sarvathāprāmāṇyānupapatteḥ / tathācānyārthakalpanāvaśyaṃ kāryetyāśayavānāha upajīvyeti / upajīvyavirodhe tu vedasyānyārthakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपलक्षणमेतत् । निरवकाशत्वादिकमपि ग्राह्यम् । भवत्वेवं ततः किम् । वेदोपजीव्यत्वादिकं च प्रत्यक्षागमयोरेव प्रायेण सम्भवति । युक्तेस्तु क्वचिदेव । पुरुषत्वादियुक्तेस्तु नास्त्येव । अतश्च न तद्विरोधेन वेदस्याप्रामाण्यं मन्तव्यमित्याशयेनाह प्रत्यक्षमिति ॥ *५,१११* प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् । आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता

upalakṣaṇametat / niravakāśatvādikamapi grāhyam / bhavatvevaṃ tataḥ kim / vedopajīvyatvādikaṃ ca pratyakṣāgamayoreva prāyeṇa sambhavati / yuktestu kvacideva / puruṣatvādiyuktestu nāstyeva / ataśca na tadvirodhena vedasyāprāmāṇyaṃ mantavyamityāśayenāha pratyakṣamiti // *5,111* pratyakṣamupajīvyaṃ syāt prāyo yuktirapi kvacit / āgamaikapramāṇeṣu tasyaiva hyupajīvyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तर्ह्ययमभिसन्धिः । सत्यमेतत्क्वचिदेवायं न्याय इति । तथापि यत्र नैवं तत्रैकस्यैवागमस्यानेकार्थप्रतीतौ युक्त्यनुसारिणमर्थमुपादाय तदनुगुणतद्विरुद्धार्थपरित्यागः क्रियत इति नोक्तनियमभङ्गः । केवलयुक्तेर्वैदिके ऽर्थे ऽनुप्रवेशस्यानङ्गीकृतत्वात् । नापि मीमांसानुपपत्तिः । अन्यतरवैदिकार्थानुसारिण्या युक्तेरङ्गीकृतत्वादिति । *५,११६* प्राक् पुरुषत्वादियुक्तिविरोधेनागमस्याप्रामाण्यं न वाच्यमित्युक्तम् । इदानीं तु युक्तिरेवासौ प्रत्यक्षागमविरोधेनाप्रमाणम् । तस्यास्तदुजीवित्वेन ततो दुर्बलत्वादित्याशयवानाह युक्तिश्चेति ॥ ॥। युक्तिश्च त्रिविधा मता

tatra tarhyayamabhisandhiḥ / satyametatkvacidevāyaṃ nyāya iti / tathāpi yatra naivaṃ tatraikasyaivāgamasyānekārthapratītau yuktyanusāriṇamarthamupādāya tadanuguṇatadviruddhārthaparityāgaḥ kriyata iti noktaniyamabhaṅgaḥ / kevalayuktervaidike 'rthe 'nupraveśasyānaṅgīkṛtatvāt / nāpi mīmāṃsānupapattiḥ / anyataravaidikārthānusāriṇyā yukteraṅgīkṛtatvāditi / *5,116* prāk puruṣatvādiyuktivirodhenāgamasyāprāmāṇyaṃ na vācyamityuktam / idānīṃ tu yuktirevāsau pratyakṣāgamavirodhenāpramāṇam / tasyāstadujīvitvena tato durbalatvādityāśayavānāha yuktiśceti // ... yuktiśca trividhā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा यत्सिद्धवत्कृत्य तत्र मीमांसारम्भानुपपत्तिः परिहृता तदिदानीं दर्शयितुमाह युक्तिश्चेति ॥ चशब्दः प्रकृतानुसन्धानार्थः । कथं त्रैविध्यमित्यत आह व्याप्तिरिति ॥ व्याप्तिः प्रत्यक्षता यस्या युक्तिगाऽगमगा तथा यस्या युक्तेः साध्येन व्याप्तिः प्रत्यक्षगा प्रत्यक्षावगता सैका । युक्तिगा युक्त्यवगता यस्या व्याप्तिः सा द्वितीया । तथाऽगमगा आगमावगता यस्या व्याप्तिः सा तृतीयेति । एवं त्रिविधेति योज्यम् । उपलक्षणं चैतत् । धर्(मार्)म्यादिग्राहकभेदेनापि त्रैविध्यं द्रष्टव्यम् । एतच्च स्पष्टयिष्यामः । *५,११७* एवं तर्हि या युक्तिमूला युक्तिः सा नागमाद्युपजीविनीति तस्य बाधिका । तदबाध्या च भवत्वित्यत आह प्रत्यक्षेति ॥ *५,११८* प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी

yadvā yatsiddhavatkṛtya tatra mīmāṃsārambhānupapattiḥ parihṛtā tadidānīṃ darśayitumāha yuktiśceti // caśabdaḥ prakṛtānusandhānārthaḥ / kathaṃ traividhyamityata āha vyāptiriti // vyāptiḥ pratyakṣatā yasyā yuktigā'gamagā tathā yasyā yukteḥ sādhyena vyāptiḥ pratyakṣagā pratyakṣāvagatā saikā / yuktigā yuktyavagatā yasyā vyāptiḥ sā dvitīyā / tathā'gamagā āgamāvagatā yasyā vyāptiḥ sā tṛtīyeti / evaṃ trividheti yojyam / upalakṣaṇaṃ caitat / dhar(mār)myādigrāhakabhedenāpi traividhyaṃ draṣṭavyam / etacca spaṣṭayiṣyāmaḥ / *5,117* evaṃ tarhi yā yuktimūlā yuktiḥ sā nāgamādyupajīvinīti tasya bādhikā / tadabādhyā ca bhavatvityata āha pratyakṣeti // *5,118* pratyakṣāgamamūlā tu yuktistatra balīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तासु त्रिविधासु युक्तिषु । प्रत्यक्षागमूलेति । प्रत्यक्षमूलाऽगममूला चेत्यर्थः । युक्तिमूलापि हि युक्तिरन्ततः प्रत्यक्षागममूलैव(द्र)एष्यव्या । अन्यथा तन्मूलयुक्तेनिर्र्मूलत्वमनवस्था वाऽपद्येत । तथाच प्रत्यक्षाद्यपेक्षत्वेन साम्ये ऽपि बहुसंविधानानपेक्षयोः प्रत्यक्षागममूलयोर्युक्त्योः प्रबलत्वं तदपेक्षायास्तु युक्तिमूलाया दुर्बलत्वं युक्तमेव । तथाच प्रबलयोर्(युक्त्योर्)यदेदृशी दशा तदा का (वार्ता) दुर्बलाया युक्तेरागमबाधनादाविति । *५,११९* तदेवमप्रामाण्ये प्रमाणविरोधस्यैव प्रयोजकत्वाच्छत्यादेश्च प्रत्यक्षागमविरोधाभावात् । अनुमानविरोधस्याप्रयोजकत्वान्नाप्रामाण्यम् । किन्नाम बोधकत्वेन स्वत एव प्रामाण्यमित्युपपादितम् । तदेतत्प्रमाणाप्रमाणविवेकमविदुषां दुरवधारणमित्युद्देशलक्षणविभागपरीक्षाभिस्तन्निरूपणार्थमुत्तरो ग्रन्थसन्दर्भः । नच सांव्यावहारिकत्वात्प्रमाणादेः किं तन्निरूपणेनेति वाच्यम् । तथापि स्वरूपसङ्खयाविषयफलगोचराणां वादिविवादानां विद्यमानत्वेन निरूपणार्हत्वात् । यद्यप्येषो ऽर्थस्तर्कशास्त्रस्य विषयो न मीमांसाशास्त्रस्य । तथापि शिष्यहितैषिणा भाष्यकृता प्रसङ्गागतो निरूप्यते । यथा पूवर्मीमांसाभाष्यकारेणेत्यदोषः । अत एव प्रमाणलक्षणादौ निरूपितस्यार्थस्य पुनरत्र निरूपणं न दोषाय । एकीकृत्य निरूपणस्यापि शिष्यहितार्थत्वात् । *५,१२१* तत्र निर्धारित(निर्ज्ञात)स्वरूपस्यैव सङ्खयादिजिज्ञासा । लक्षणं च तन्निर्धारणोपायः । नच सामान्यलक्षणेन विना विशेषलक्षणा(स्या)वसर इत्यतः प्रमाणसामान्यलक्षणं प्रथमं तावदाह याथार्थ्यमेवेति ॥ याथार्थ्यमेव मानत्वं ॥। अव्यापकत्व(धर्म)स्य लक्षणदोषतावादस्तु सर्वस्यापि लिलक्षयिषितत्वे द्रष्टव्यः । *५,१७८* यद्वान्यत्र लक्षणान्तराभावनिश्चयनिमित्ता तदुक्तिः । वस्तुतस्त्वेकमिवानेकमपि स्वस्वाश्रये व्यावृत्त्यादिकं कुर्वद्भवत्येव लक्षणम् । अत एव कणादः क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणमिति क्रियावत्त्वमपि द्रव्यलक्षणत्वेनाह । क्रियावद्ग्रहणमन्यार्थमिति चेत् । तत्किमव्यापकस्य लक्षणतानुपपत्तेरन्यथाव्याख्यानमुत निमित्तान्तरात् । नान्त्यः । तददर्शनात् । न प्रथमः । अनुपपत्तेरपाकृतत्वात् । *५,१८१* ननु (च) अत्र पृथिव्यादीनि नवापि पक्षीकृत्यैतानि द्रव्याणि क्रियावत्त्वादिति प्रयोक्तव्यम्, क्रियावन्त्येव वा मूर्तानि । नाद्यः भागासिद्धेः । न द्वितीयः । अनध्यवसितत्वात् । तत्कथं नानुपपत्तिः । मैवम् । कैश्चिदनध्यवसितस्य दोषतानङ्गीकारात् । येषां च स दोषस्तेषामप्युपदेशादिना घटादेर्द्रव्यत्वनिश्चये सति तदितरमूर्तपक्षीकारेण द्रव्यत्वसाधने कीदृशो दोषः स्यादित्यलम् । *५,१८२* केचिद्वादिनो विज्ञानस्य प्रामाण्यमास्थिषत । अपरे तु तत्कारणस्य । तत् किमत्र तत्त्वम् । द्वयमपीति ब्रूमः । प्रमितिः प्रमाणम्, प्रमीयते ऽनेनेति प्रमाणमिति भावकरणयोः प्रमाणशब्दस्य सामर्थ्यात् । यद्यपि ल्युट् भावकारणयोरिवाधिकरणे ऽपि स्मर्यते । तथापि प्रमाणशब्दस्याभिधानाभावान्न तत्र वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासानामभिधानाधीनत्वात् । नन्वस्ति विप्राः प्रमाणमित्यधिकरणे ऽपि प्रयोगः । मैवम् । विप्राणां प्रमायां (प्रमां प्रति) स्वातन्त्र्येण कर्तॄणामधिकरणत्वाभावात् । नहि क्रियाधारो ऽधिकरणम् । किन्नाम कर्तृकर्मणोः क्रियाश्रययोर्धारणक्रियां प्रति य आधारस्तत्कारकम् । तस्मात्तदीयविज्ञानस्य वाक्यस्य वा प्रामाण्याद्विप्राः प्रमाणमित्युपचर्यते । यदि तर्हि विज्ञानं तत्कारणं च प्रमाणं द्वयमपि । तत्रोभयत्र याथार्थ्यापरपर्यायं प्रामाण्यं किमेकप्रकारं वर्तते, उतानेकप्रकारम् । आद्ये विज्ञानं केवलप्रमाणं प्रत्यक्षानुमानागमलक्षणं तत्कारणमनुप्रमाणमिति सिद्धान्तविरोधापातः । द्वितीये लक्षणस्यानुपपत्तिः । प्रकारद्वयस्यान्योन्यस्मिन्नवर्तनेनाव्याप्तत्वादित्यत आह तदिति ॥ ॥। तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः करणभूतयोः प्रत्यक्षानुमानयोस्त्वमुख्यमिति शेषः । एतच्च (स्पष्टी)स्फुटीकरिष्यते । *५,१८५* स्यादेतत् । यदि याथार्थ्यं प्रमाणलक्षणं स्यात् । नच तत्सम्भवत्यतिव्याप्तेः । तथाहि । योग्यता, वीप्सा, पदार्थानतिवृत्तिः, सादृश्यं चेति यताशब्दार्थाः । अर्थशब्दश्चाभिधेयधनवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु वर्तते । तत्र सादृश्यार्थस्य यथाशब्दस्य तावदत्र न परिग्रहः । "यथासादृश्येऽ; इत्यव्ययीभावविधाने विशेषणात् । समासान्तरस्य च असामर्थ्यादिप्रतिहतत्वात् । अत एव यथार्थानुभवः प्रमेत्यत्र किं याथार्थ्यमर्थसादृश्यमित्यादिः कस्यचित्प्रश्चो ऽनुपपन्नः । नापि योग्यतावीप्सार्थस्य । वाक्यशेषा(दोषा)भावेनार्थयोग्यताया (अर्थानां) अर्थवीप्साया वा प्रामाण्यापत्तेः । तस्मात्पदार्थाननिवृत्त्यर्थस्येदं ग्रहणम् । अर्थशब्दस्याभिधेयवाचिनो ग्रहणे अव्याप्तिप्रसङ्गात् विषयापरपर्यायवस्वचनस्यैव ग्रहणम् । तथा चार्थं विषयं नातिवर्तते न व्यभिचरति यत्तत्प्रमाणमित्युक्तं स्यात् । एतच्च सकर्मकक्रियामात्रे ऽस्ति । नहि गमनं गम्यमतिवर्तते, नापि छिदा छेद्यम् । यदेव(हि) गत्यादिना प्राप्यं तदेव गम्यादि । ततो नेदं लक्षणमित्यत आह अर्थत्वमिति ॥ अर्थत्वमर्यतैव स्यान् ॥। अर्थतैव ज्ञेयतैवार्थत्वमर्थशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमस्माकं विवक्षि(ता)तं स्यात् । नतु विषयत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथाशब्दस्य पदार्थानतिवृत्तिवाचित्वमङ्गीकृतमेव । अर्थशब्दस्तु न विषयपर्यायो गृह्यते । किन्तु ज्ञेयवाची । यद्यपि न तत्र तस्य रूढिस्तथाप्यर्यत(इत्यर्थ)इति व्युत्पत्या तद्वाचितास्त्येव । अर्तेरौणादिकस्य थन्प्रत्ययस्य प्रसिद्धत्वात् । गत्यर्थानां च ज्ञानार्थत्वादिति । नन्वर्थतेति कथम् । "अर्यः स्वामिवैश्ययोःऽ; इति विशेषणात् । मैवम् । स्वामित्वोपचारात् । अर्थो हि ज्ञानाद्यपेक्षया प्रधानं विवक्ष्यते । *५,१९५* किमतो यद्येवं ज्ञेयतैवार्थत्वमित्यत आह नेति ॥ ॥। न क्रियार्थेषु सा मता

tatra tāsu trividhāsu yuktiṣu / pratyakṣāgamūleti / pratyakṣamūlā'gamamūlā cetyarthaḥ / yuktimūlāpi hi yuktirantataḥ pratyakṣāgamamūlaiva(dra)eṣyavyā / anyathā tanmūlayuktenirrmūlatvamanavasthā vā'padyeta / tathāca pratyakṣādyapekṣatvena sāmye 'pi bahusaṃvidhānānapekṣayoḥ pratyakṣāgamamūlayoryuktyoḥ prabalatvaṃ tadapekṣāyāstu yuktimūlāyā durbalatvaṃ yuktameva / tathāca prabalayor(yuktyor)yadedṛśī daśā tadā kā (vārtā) durbalāyā yukterāgamabādhanādāviti / *5,119* tadevamaprāmāṇye pramāṇavirodhasyaiva prayojakatvācchatyādeśca pratyakṣāgamavirodhābhāvāt / anumānavirodhasyāprayojakatvānnāprāmāṇyam / kinnāma bodhakatvena svata eva prāmāṇyamityupapāditam / tadetatpramāṇāpramāṇavivekamaviduṣāṃ duravadhāraṇamityuddeśalakṣaṇavibhāgaparīkṣābhistannirūpaṇārthamuttaro granthasandarbhaḥ / naca sāṃvyāvahārikatvātpramāṇādeḥ kiṃ tannirūpaṇeneti vācyam / tathāpi svarūpasaṅkhayāviṣayaphalagocarāṇāṃ vādivivādānāṃ vidyamānatvena nirūpaṇārhatvāt / yadyapyeṣo 'rthastarkaśāstrasya viṣayo na mīmāṃsāśāstrasya / tathāpi śiṣyahitaiṣiṇā bhāṣyakṛtā prasaṅgāgato nirūpyate / yathā pūvarmīmāṃsābhāṣyakāreṇetyadoṣaḥ / ata eva pramāṇalakṣaṇādau nirūpitasyārthasya punaratra nirūpaṇaṃ na doṣāya / ekīkṛtya nirūpaṇasyāpi śiṣyahitārthatvāt / *5,121* tatra nirdhārita(nirjñāta)svarūpasyaiva saṅkhayādijijñāsā / lakṣaṇaṃ ca tannirdhāraṇopāyaḥ / naca sāmānyalakṣaṇena vinā viśeṣalakṣaṇā(syā)vasara ityataḥ pramāṇasāmānyalakṣaṇaṃ prathamaṃ tāvadāha yāthārthyameveti // yāthārthyameva mānatvaṃ ... avyāpakatva(dharma)sya lakṣaṇadoṣatāvādastu sarvasyāpi lilakṣayiṣitatve draṣṭavyaḥ / *5,178* yadvānyatra lakṣaṇāntarābhāvaniścayanimittā taduktiḥ / vastutastvekamivānekamapi svasvāśraye vyāvṛttyādikaṃ kurvadbhavatyeva lakṣaṇam / ata eva kaṇādaḥ kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti kriyāvattvamapi dravyalakṣaṇatvenāha / kriyāvadgrahaṇamanyārthamiti cet / tatkimavyāpakasya lakṣaṇatānupapatteranyathāvyākhyānamuta nimittāntarāt / nāntyaḥ / tadadarśanāt / na prathamaḥ / anupapatterapākṛtatvāt / *5,181* nanu (ca) atra pṛthivyādīni navāpi pakṣīkṛtyaitāni dravyāṇi kriyāvattvāditi prayoktavyam, kriyāvantyeva vā mūrtāni / nādyaḥ bhāgāsiddheḥ / na dvitīyaḥ / anadhyavasitatvāt / tatkathaṃ nānupapattiḥ / maivam / kaiścidanadhyavasitasya doṣatānaṅgīkārāt / yeṣāṃ ca sa doṣasteṣāmapyupadeśādinā ghaṭāderdravyatvaniścaye sati taditaramūrtapakṣīkāreṇa dravyatvasādhane kīdṛśo doṣaḥ syādityalam / *5,182* kecidvādino vijñānasya prāmāṇyamāsthiṣata / apare tu tatkāraṇasya / tat kimatra tattvam / dvayamapīti brūmaḥ / pramitiḥ pramāṇam, pramīyate 'neneti pramāṇamiti bhāvakaraṇayoḥ pramāṇaśabdasya sāmarthyāt / yadyapi lyuṭ bhāvakāraṇayorivādhikaraṇe 'pi smaryate / tathāpi pramāṇaśabdasyābhidhānābhāvānna tatra vṛttiḥ / kṛttaddhitasamāsānāmabhidhānādhīnatvāt / nanvasti viprāḥ pramāṇamityadhikaraṇe 'pi prayogaḥ / maivam / viprāṇāṃ pramāyāṃ (pramāṃ prati) svātantryeṇa kartṝṇāmadhikaraṇatvābhāvāt / nahi kriyādhāro 'dhikaraṇam / kinnāma kartṛkarmaṇoḥ kriyāśrayayordhāraṇakriyāṃ prati ya ādhārastatkārakam / tasmāttadīyavijñānasya vākyasya vā prāmāṇyādviprāḥ pramāṇamityupacaryate / yadi tarhi vijñānaṃ tatkāraṇaṃ ca pramāṇaṃ dvayamapi / tatrobhayatra yāthārthyāparaparyāyaṃ prāmāṇyaṃ kimekaprakāraṃ vartate, utānekaprakāram / ādye vijñānaṃ kevalapramāṇaṃ pratyakṣānumānāgamalakṣaṇaṃ tatkāraṇamanupramāṇamiti siddhāntavirodhāpātaḥ / dvitīye lakṣaṇasyānupapattiḥ / prakāradvayasyānyonyasminnavartanenāvyāptatvādityata āha taditi // ... tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ karaṇabhūtayoḥ pratyakṣānumānayostvamukhyamiti śeṣaḥ / etacca (spaṣṭī)sphuṭīkariṣyate / *5,185* syādetat / yadi yāthārthyaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ syāt / naca tatsambhavatyativyāpteḥ / tathāhi / yogyatā, vīpsā, padārthānativṛttiḥ, sādṛśyaṃ ceti yatāśabdārthāḥ / arthaśabdaścābhidheyadhanavastuprayojananivṛttiṣu vartate / tatra sādṛśyārthasya yathāśabdasya tāvadatra na parigrahaḥ / "yathāsādṛśye'; ityavyayībhāvavidhāne viśeṣaṇāt / samāsāntarasya ca asāmarthyādipratihatatvāt / ata eva yathārthānubhavaḥ prametyatra kiṃ yāthārthyamarthasādṛśyamityādiḥ kasyacitpraśco 'nupapannaḥ / nāpi yogyatāvīpsārthasya / vākyaśeṣā(doṣā)bhāvenārthayogyatāyā (arthānāṃ) arthavīpsāyā vā prāmāṇyāpatteḥ / tasmātpadārthānanivṛttyarthasyedaṃ grahaṇam / arthaśabdasyābhidheyavācino grahaṇe avyāptiprasaṅgāt viṣayāparaparyāyavasvacanasyaiva grahaṇam / tathā cārthaṃ viṣayaṃ nātivartate na vyabhicarati yattatpramāṇamityuktaṃ syāt / etacca sakarmakakriyāmātre 'sti / nahi gamanaṃ gamyamativartate, nāpi chidā chedyam / yadeva(hi) gatyādinā prāpyaṃ tadeva gamyādi / tato nedaṃ lakṣaṇamityata āha arthatvamiti // arthatvamaryataiva syān ... arthataiva jñeyataivārthatvamarthaśabdapravṛttinimittamasmākaṃ vivakṣi(tā)taṃ syāt / natu viṣayatvamityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / yathāśabdasya padārthānativṛttivācitvamaṅgīkṛtameva / arthaśabdastu na viṣayaparyāyo gṛhyate / kintu jñeyavācī / yadyapi na tatra tasya rūḍhistathāpyaryata(ityartha)iti vyutpatyā tadvācitāstyeva / arterauṇādikasya thanpratyayasya prasiddhatvāt / gatyarthānāṃ ca jñānārthatvāditi / nanvarthateti katham / "aryaḥ svāmivaiśyayoḥ'; iti viśeṣaṇāt / maivam / svāmitvopacārāt / artho hi jñānādyapekṣayā pradhānaṃ vivakṣyate / *5,195* kimato yadyevaṃ jñeyataivārthatvamityata āha neti // ... na kriyārtheṣu sā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहि । ज्ञानयाथार्थ्यं किमदुष्यकरणजन्यत्वेनावधारणीयम्, उत दुष्यकरणाजन्यत्वेन, अथ प्रवृत्तिसामर्थ्येन, यद्वा ज्ञानान्तरसंवादेन, किंवा विसंवादाभावेन । नाद्यः । तस्यापि दुरवधारणत्वात् । ज्ञानयाथार्थ्येन तदनुमाने चेतरेतराश्रयत्वापत्तेः । नित्यज्ञानेषु तदभावाच्च । न द्वितीयः । अशक्यावधारणत्वात् । न तृतीयः । सर्वत्र तदभावात् । न चतुर्थः । सुखादिज्ञाने तदभावात् । ज्ञानमात्रसंवादाङ्गीकारे च धारावाहिकविभ्रमे(ऽपि) तद्ग्रहापत्तिः । यथार्थज्ञानसंवादाभ्युपगमे तु तत्तद्याथार्थ्यावधारणेनानवस्था । न पञ्चमः । असञ्जातबाधभ्रमेष्वपि तदापातात् । पुरुषदेशकालविकल्पानुपपत्तेश्चेति । मैवम् । तथा सति वेदान्तजनितविज्ञानस्यापि याथार्थ्यानवधारणप्रसङ्गात् । विषयसत्यत्वात्तदवधारणमिति चेत्तदेव कथम् । ज्ञानसामर्थ्यादिति चेत् । किं ज्ञानमात्रस्य सामर्थ्यमुत यथार्थतया निश्चितस्य । आद्ये शुक्तिरजतादेरपि सत्यतापत्तिः । द्वितीये(ऽपि) किमेतस्यैव ज्ञानस्योत ज्ञानान्तरस्य । न प्रथमः । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । अनवस्थाद्यापातात् । *५,२१२* अथ मन्येत स्वत एव विज्ञानानां प्रामाण्यग्रहः बाधेन क्वचिदपोद्यते । नच ब्रह्मज्ञानस्य बाधः सम्भवति । यथाशक्ति परीक्षायामपि तददर्शनात् । निर्मूलशङ्कायाश्च अनुदयात् । निरवधिकस्य निस्साक्षिकस्य बाधस्यादर्शनात् । अवध्यादिस्वीकारे च तस्यैव ब्रह्मत्वेन बाधितुमशक्यत्वादिति । तदेतत्समानमस्मन्मते ऽपि । विवृतश्चायमर्थस्तत्र तत्रेत्युपपन्नं याथार्थ्यस्य प्रमाणलक्षणत्वमिति । तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरिति न युक्तम् । तथा सति ज्ञानवच्छब्दस्यापि केवलत्वापत्तेः । इत्याशङ्कां सोपपत्तिकं परिहरति ज्ञानार्थ इति ॥ ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् यस्माज्ज्ञानार्थे ज्ञानविषये ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे शब्दविषये तदनन्तरं ज्ञेयतामुख्येति यावत् । तस्माज्ज्ञान एव याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं मुख्यं, शब्दे त्वमुख्यम् । तथाच न तस्य केवलत्वापत्तिरित्यर्थः । ज्ञानार्थेष्वर्यता मुख्येति प्रकृतत्वाद्वक्तव्ये ऽर्यतापि गतिकर्मसु विद्यत इति गतावतिव्याप्तिस्तदवस्थेत्याशङ्कानिरासाय ज्ञेयतेत्यर्यताव्याख्यानं कृतम् । इदमुक्तं भवति । न ज्ञानसमकक्षतया शब्दे याथार्थ्यं मुख्यम् । किन्तु करण(मात्रा)त्रयापेक्षया । ज्ञान एव मुख्यं याथार्थ्यं करणेष्वपि निर्धारणायां शब्दे मुख्यम् । तदेते परममुख्यमुख्ये एकीकृत्य तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरित्युक्तमिति । *५,२१५* यद्वा तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोरित्यत्रैवायमर्थो व्याख्यातव्यः । तथाहि । तद्याथार्थ्ये ज्ञाने मुख्यं करणेषु त्वमुख्यम् । करणेष्वपि किमेकप्रकारमनेकप्रकारं वेति जिज्ञासायां शब्दे मुख्यं प्रत्यक्षानुमानयोरमुख्यमित्युक्तम् । अत्र च शब्दशब्दने वेदमेवाधिकुरुते भगवान्मुनिः । तन्मुख्यताकथनस्यैव मीमांसोपयोगित्वात् । अन्यथा व्यर्थाया जिज्ञासायास्तत्परिहारस्य चासङ्गतिप्रसङ्गात् । यद्यपि ज्ञान(शब्द)शब्दौ द्वन्द्वनिर्दिष्यौ तथापि करणेष्वमुख्यमित्यत आह ज्ञानार्थ इति ॥ शब्द इत्युपलक्षणम् । प्रत्यक्षानुमानयोरपीति द्रष्टव्यम् । व्याख्यानं तु पूर्ववत् । शब्दस्य स्वशब्देनोपादानं (तु) पूर्वत्र ज्ञानसमकक्षतया प्रतीतिं वारयितुमिति । *५,२१६* ज्ञाने मुख्यं याथार्थ्यं करणेष्वमुख्यम् । तत्रापि शब्दे मुख्यमित्युक्तम् । तत्र ज्ञानकरणयोर्याथार्थ्यस्य मुख्यत्वामुख्यत्वोपपादनाय तद्विषययोर्ज्ञेयताया(यां) मुख्यामुख्यत्वे हेतुतयोक्ते । तदुपपादनार्थमाह यथार्थेति ॥ *५,२१७* यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः

tathāhi / jñānayāthārthyaṃ kimaduṣyakaraṇajanyatvenāvadhāraṇīyam, uta duṣyakaraṇājanyatvena, atha pravṛttisāmarthyena, yadvā jñānāntarasaṃvādena, kiṃvā visaṃvādābhāvena / nādyaḥ / tasyāpi duravadhāraṇatvāt / jñānayāthārthyena tadanumāne cetaretarāśrayatvāpatteḥ / nityajñāneṣu tadabhāvācca / na dvitīyaḥ / aśakyāvadhāraṇatvāt / na tṛtīyaḥ / sarvatra tadabhāvāt / na caturthaḥ / sukhādijñāne tadabhāvāt / jñānamātrasaṃvādāṅgīkāre ca dhārāvāhikavibhrame('pi) tadgrahāpattiḥ / yathārthajñānasaṃvādābhyupagame tu tattadyāthārthyāvadhāraṇenānavasthā / na pañcamaḥ / asañjātabādhabhrameṣvapi tadāpātāt / puruṣadeśakālavikalpānupapatteśceti / maivam / tathā sati vedāntajanitavijñānasyāpi yāthārthyānavadhāraṇaprasaṅgāt / viṣayasatyatvāttadavadhāraṇamiti cettadeva katham / jñānasāmarthyāditi cet / kiṃ jñānamātrasya sāmarthyamuta yathārthatayā niścitasya / ādye śuktirajatāderapi satyatāpattiḥ / dvitīye('pi) kimetasyaiva jñānasyota jñānāntarasya / na prathamaḥ / parasparāśrayaprasaṅgāt / na dvitīyaḥ / anavasthādyāpātāt / *5,212* atha manyeta svata eva vijñānānāṃ prāmāṇyagrahaḥ bādhena kvacidapodyate / naca brahmajñānasya bādhaḥ sambhavati / yathāśakti parīkṣāyāmapi tadadarśanāt / nirmūlaśaṅkāyāśca anudayāt / niravadhikasya nissākṣikasya bādhasyādarśanāt / avadhyādisvīkāre ca tasyaiva brahmatvena bādhitumaśakyatvāditi / tadetatsamānamasmanmate 'pi / vivṛtaścāyamarthastatra tatretyupapannaṃ yāthārthyasya pramāṇalakṣaṇatvamiti / tanmukhyaṃ jñānaśabdayoriti na yuktam / tathā sati jñānavacchabdasyāpi kevalatvāpatteḥ / ityāśaṅkāṃ sopapattikaṃ pariharati jñānārtha iti // jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram yasmājjñānārthe jñānaviṣaye jñeyatā mukhyā śabdārthe śabdaviṣaye tadanantaraṃ jñeyatāmukhyeti yāvat / tasmājjñāna eva yāthārthyalakṣaṇaṃ prāmāṇyaṃ mukhyaṃ, śabde tvamukhyam / tathāca na tasya kevalatvāpattirityarthaḥ / jñānārtheṣvaryatā mukhyeti prakṛtatvādvaktavye 'ryatāpi gatikarmasu vidyata iti gatāvativyāptistadavasthetyāśaṅkānirāsāya jñeyatetyaryatāvyākhyānaṃ kṛtam / idamuktaṃ bhavati / na jñānasamakakṣatayā śabde yāthārthyaṃ mukhyam / kintu karaṇa(mātrā)trayāpekṣayā / jñāna eva mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvapi nirdhāraṇāyāṃ śabde mukhyam / tadete paramamukhyamukhye ekīkṛtya tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityuktamiti / *5,215* yadvā tanmukhyaṃ jñānaśabdayorityatraivāyamartho vyākhyātavyaḥ / tathāhi / tadyāthārthye jñāne mukhyaṃ karaṇeṣu tvamukhyam / karaṇeṣvapi kimekaprakāramanekaprakāraṃ veti jijñāsāyāṃ śabde mukhyaṃ pratyakṣānumānayoramukhyamityuktam / atra ca śabdaśabdane vedamevādhikurute bhagavānmuniḥ / tanmukhyatākathanasyaiva mīmāṃsopayogitvāt / anyathā vyarthāyā jijñāsāyāstatparihārasya cāsaṅgatiprasaṅgāt / yadyapi jñāna(śabda)śabdau dvandvanirdiṣyau tathāpi karaṇeṣvamukhyamityata āha jñānārtha iti // śabda ityupalakṣaṇam / pratyakṣānumānayorapīti draṣṭavyam / vyākhyānaṃ tu pūrvavat / śabdasya svaśabdenopādānaṃ (tu) pūrvatra jñānasamakakṣatayā pratītiṃ vārayitumiti / *5,216* jñāne mukhyaṃ yāthārthyaṃ karaṇeṣvamukhyam / tatrāpi śabde mukhyamityuktam / tatra jñānakaraṇayoryāthārthyasya mukhyatvāmukhyatvopapādanāya tadviṣayayorjñeyatāyā(yāṃ) mukhyāmukhyatve hetutayokte / tadupapādanārthamāha yathārtheti // *5,217* yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोपस्कराणि वाक्यानि भवन्ति । तेन ज्ञानं साक्षाद्यथार्थमित्यादौ पठितव्यम् । बहुवचनमाद्यर्थे । युक्त्यादय इत्यर्थः । तेन जनका इत्युपपन्नम् । अव्ययीभावस्य क्लीबाव्ययत्वं छन्दस्तुल्यत्वेनानाश्रित्य यथार्था इत्युक्तम्, कथञ्चिद्बहुव्रीहितामाश्रित्य वा, यद्वा भावप्रधानाद्यथाथर्शब्दान्मत्वर्थे ऽर्श आदित्वादच याथार्थ्योपेता इत्यर्थः । तदयमर्थः । ज्ञानमेव हि विषयस्य ज्ञेयस्य ज्ञेयतायां साक्षादुपाधिर्भवति । ज्ञातताया निराकरिष्यमाणत्वात् । अतस्तद्विषयस्य (एव)ज्ञेयत्वं मुख्यमिति ज्ञानस्यैव मुख्यतो याथार्थ्यम् । युक्त्यादिकरणानि तु विषयस्य ज्ञेयतायामुपाधिभूतं ज्ञानं जनयन्तीति तद्विषयस्य ज्ञेयत्वममुख्यम् । तत एव तेषां याथार्थ्यमप्यमुख्यमिति । *५,२२४* अत्र"यथार्थज्ञानजनका यथार्थाःऽ; इत्युक्तिस्तु परमसाध्यमपि सूचयितुम् । युक्तेरमुख्यतायामादित्वेन ग्रहणं त्रिष्वप्यपकर्षसूचनार्थम् । आगमयुक्त्योरुत्कर्षापकर्षौ तत्रतत्र समर्थिताविति नेहोक्तम् । *५,२२५* किमतो यद्येवं ज्ञानस्य याथार्थ्यं मुख्यं प्रत्यक्षादिकरणानां चामुख्यमित्यत आह अनुप्रमाणमिति ॥ अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः द्वितीयमपि केवलं प्रत्यक्षानुमानागमजभेदात्त्रिविधमेवेति । अनुप्रमाणमपि प्रत्यक्षानुमानागमभेदात्त्रिविधमेवेति । *५,२३०फ़्।* ननु तथापि काकतालीये ऽतिव्याप्तिरपरिहार्या । तथाहि । पाणौ पञ्च वराटकान्पिधाय कश्चित्कञ्चित्पृच्छति मम करे कति वराटका इति । सच पृष्टो ऽजाकृपाणीयन्यायेनाह पञ्चेति ॥ तदेतत्प्रष्टुर्वक्तुश्च ज्ञानं यथार्थमिति प्रमाणं प्रसज्यते । नच निस्साधनं तदुत्पन्नमिति तत्साधनस्यापि प्रमाणत्वापातः । यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमादिष्वप्येवं प्रसङ्गो दुर्वार इति । मैवम् । वक्तुर्ज्ञानस्य संशयत्वेनाप्रसङ्गात् । तत्र(च)पाक्षिकव्यवहारस्तु वैयात्यनिबन्धनः । न स्वज्ञाननिबन्धनः । अन्यथा विप्रलम्भकस्यापि तादृशनिश्चयापत्तौ विपर्यस्ताविशेषप्रसङ्गात् । एतेनाहार्यनिश्चयकल्पनमप्यपास्तम् । प्रष्टुस्तु प्रागूर्ध्वं च ज्ञानं (यथार्थ)प्रमाणमेव । तन्मूलं च प्रत्यक्षम् । वाक्यजनितमपि पार्श्वस्थादेर्विज्ञानमेवमेव । वाक्यं तु यादृच्छिकसंवादि । यादृच्छिकसंवादिलिङ्गविभ्रमवाक्याभासजन्यस्य केवलप्रमाणत्वे ऽपि न तयोः प्रामाण्यम् । तथाहि । न तावत्तत्र बाष्पस्य बाष्पतया (वि)ज्ञातस्य वा यथार्थज्ञानसाधनत्वं वक्तुं शक्यम् । नापि धूमस्य असतः साधनत्वायोगात् । सत्त्वे ऽप्यपरामृष्टत्वात् । ततो धूमत्वेन ज्ञातस्य बाष्पस्य बाष्पविषयस्य धूमविभ्रमस्य वेति वक्तव्यं, नच तत्सम्भवति । तज्जातीयस्य सर्वत्र कार्यो(करणिकाक्रियो)(कारणकार्यो)त्पत्तिरापन्नेति चेन्न । लिङ्गविभ्रमस्य लौकिककार(कर)णत्वे ऽपि पारिभाषिकसाधनत्वाभावस्योक्तत्वात् । वाक्याभासस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गो ऽनेन निरस्तः । तस्य प्रामाण्यप्रसङ्गे ऽपि न काचिदस्माकं क्षतिः । नहि तार्किकाणामिवास्माकमाप्तोक्ततया प्रामाण्यानुमानादिकमस्ति । *५,२३८* यद्वा निर्दोषतया साधनं विशिष्टते । निर्दोषता च लिङ्गज्ञानादेर्यथार्थत्वादिलक्षणा व्याख्येया । तथात्वे निर्दोषं ज्ञानसाधनमनुप्रमाणमित्येवास्तु । कृतं यथार्थेति ज्ञानविशेषणेनेति चेत्(न) । तत्फलितार्थस्यैव निर्दोषग्रहणेन वर्णितत्वात् । निर्दोषकरणजं ज्ञानं याथार्थ्यं न व्यभिचरतीति स्वरूपकथनं वा तदिति । *५,२४०* ननु दर्शनान्तरोक्ते लक्षणे सति किमपूर्वनिर्माणेनेत्यत आह प्रामाण्यमिति । प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते

sopaskarāṇi vākyāni bhavanti / tena jñānaṃ sākṣādyathārthamityādau paṭhitavyam / bahuvacanamādyarthe / yuktyādaya ityarthaḥ / tena janakā ityupapannam / avyayībhāvasya klībāvyayatvaṃ chandastulyatvenānāśritya yathārthā ityuktam, kathañcidbahuvrīhitāmāśritya vā, yadvā bhāvapradhānādyathātharśabdānmatvarthe 'rśa āditvādaca yāthārthyopetā ityarthaḥ / tadayamarthaḥ / jñānameva hi viṣayasya jñeyasya jñeyatāyāṃ sākṣādupādhirbhavati / jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt / atastadviṣayasya (eva)jñeyatvaṃ mukhyamiti jñānasyaiva mukhyato yāthārthyam / yuktyādikaraṇāni tu viṣayasya jñeyatāyāmupādhibhūtaṃ jñānaṃ janayantīti tadviṣayasya jñeyatvamamukhyam / tata eva teṣāṃ yāthārthyamapyamukhyamiti / *5,224* atra"yathārthajñānajanakā yathārthāḥ'; ityuktistu paramasādhyamapi sūcayitum / yukteramukhyatāyāmāditvena grahaṇaṃ triṣvapyapakarṣasūcanārtham / āgamayuktyorutkarṣāpakarṣau tatratatra samarthitāviti nehoktam / *5,225* kimato yadyevaṃ jñānasya yāthārthyaṃ mukhyaṃ pratyakṣādikaraṇānāṃ cāmukhyamityata āha anupramāṇamiti // anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ dvitīyamapi kevalaṃ pratyakṣānumānāgamajabhedāttrividhameveti / anupramāṇamapi pratyakṣānumānāgamabhedāttrividhameveti / *5,230f.* nanu tathāpi kākatālīye 'tivyāptiraparihāryā / tathāhi / pāṇau pañca varāṭakānpidhāya kaścitkañcitpṛcchati mama kare kati varāṭakā iti / saca pṛṣṭo 'jākṛpāṇīyanyāyenāha pañceti // tadetatpraṣṭurvaktuśca jñānaṃ yathārthamiti pramāṇaṃ prasajyate / naca nissādhanaṃ tadutpannamiti tatsādhanasyāpi pramāṇatvāpātaḥ / yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramādiṣvapyevaṃ prasaṅgo durvāra iti / maivam / vakturjñānasya saṃśayatvenāprasaṅgāt / tatra(ca)pākṣikavyavahārastu vaiyātyanibandhanaḥ / na svajñānanibandhanaḥ / anyathā vipralambhakasyāpi tādṛśaniścayāpattau viparyastāviśeṣaprasaṅgāt / etenāhāryaniścayakalpanamapyapāstam / praṣṭustu prāgūrdhvaṃ ca jñānaṃ (yathārtha)pramāṇameva / tanmūlaṃ ca pratyakṣam / vākyajanitamapi pārśvasthādervijñānamevameva / vākyaṃ tu yādṛcchikasaṃvādi / yādṛcchikasaṃvādiliṅgavibhramavākyābhāsajanyasya kevalapramāṇatve 'pi na tayoḥ prāmāṇyam / tathāhi / na tāvattatra bāṣpasya bāṣpatayā (vi)jñātasya vā yathārthajñānasādhanatvaṃ vaktuṃ śakyam / nāpi dhūmasya asataḥ sādhanatvāyogāt / sattve 'pyaparāmṛṣṭatvāt / tato dhūmatvena jñātasya bāṣpasya bāṣpaviṣayasya dhūmavibhramasya veti vaktavyaṃ, naca tatsambhavati / tajjātīyasya sarvatra kāryo(karaṇikākriyo)(kāraṇakāryo)tpattirāpanneti cenna / liṅgavibhramasya laukikakāra(kara)ṇatve 'pi pāribhāṣikasādhanatvābhāvasyoktatvāt / vākyābhāsasyāpi prāmāṇyaprasaṅgo 'nena nirastaḥ / tasya prāmāṇyaprasaṅge 'pi na kācidasmākaṃ kṣatiḥ / nahi tārkikāṇāmivāsmākamāptoktatayā prāmāṇyānumānādikamasti / *5,238* yadvā nirdoṣatayā sādhanaṃ viśiṣṭate / nirdoṣatā ca liṅgajñānāderyathārthatvādilakṣaṇā vyākhyeyā / tathātve nirdoṣaṃ jñānasādhanamanupramāṇamityevāstu / kṛtaṃ yathārtheti jñānaviśeṣaṇeneti cet(na) / tatphalitārthasyaiva nirdoṣagrahaṇena varṇitatvāt / nirdoṣakaraṇajaṃ jñānaṃ yāthārthyaṃ na vyabhicaratīti svarūpakathanaṃ vā taditi / *5,240* nanu darśanāntarokte lakṣaṇe sati kimapūrvanirmāṇenetyata āha prāmāṇyamiti / prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद् विवक्षितः *५,२६१* अस्तु तर्हि बाधकसद्भावादिति द्वितीय इत्यत आह अङ्गीकृतं चेदिति ॥ अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरोधता

yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho yad vivakṣitaḥ *5,261* astu tarhi bādhakasadbhāvāditi dvitīya ityata āha aṅgīkṛtaṃ cediti // aṅgīkṛtaṃ cet prāmāṇyaṃ smṛtyādeḥ kā virodhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृत्यादेः प्रामाण्यमिति सम्बन्धः । किमाक्षेपे । तर्हीति शेषः । समृतिरनुवादश्चाप्रमाणम् निष्फलत्वात् । यद्यत्प्रमाणं तत्तत्सफलं दृष्टं यथा प्रत्यक्षादीति बाधकसद्भावात्कथमेतदिति चेत् । किमत्र सर्वा स्मृतिः सर्वो ऽप्यनुवादश्च (सवर्श्चानुवादः) पक्षीक्रियते, किंवा तदेकदेशः । आद्ये भागासिद्धिरित्याह न चेति ॥ नचाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः कासाञ्चित्स्मृतीनां केषाञ्चिदनुवादानां च सफलत्वोपलम्भादिति चार्थः । उपपादयिष्यते चैतत् । अप्रयोजकश्चायं हेतुरित्याह फलवत्त्वमिति ॥ फलवत्त्वं नचास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम्

smṛtyādeḥ prāmāṇyamiti sambandhaḥ / kimākṣepe / tarhīti śeṣaḥ / samṛtiranuvādaścāpramāṇam niṣphalatvāt / yadyatpramāṇaṃ tattatsaphalaṃ dṛṣṭaṃ yathā pratyakṣādīti bādhakasadbhāvātkathametaditi cet / kimatra sarvā smṛtiḥ sarvo 'pyanuvādaśca (savarścānuvādaḥ) pakṣīkriyate, kiṃvā tadekadeśaḥ / ādye bhāgāsiddhirityāha na ceti // nacāphalatvaṃ vaktavyaṃ sarvasmṛtyanuvādayoḥ kāsāñcitsmṛtīnāṃ keṣāñcidanuvādānāṃ ca saphalatvopalambhāditi cārthaḥ / upapādayiṣyate caitat / aprayojakaścāyaṃ heturityāha phalavattvamiti // phalavattvaṃ nacāsmābhiḥ prāmāṇyaṃ hi vivakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि हि फलवत्त्वं प्रामाण्यं प्रामाण्यस्य व्यापकमस्माभिः परीक्षकैर्विवक्षितं स्यात् । स्यान्नाम तदा व्यापकस्य तस्य निवृत्त्या स्मृत्यादेः प्रामाण्यनिवृत्तिः । न चैवमित्यर्थः । अयमभिसन्धिः । अप्रमाण(प्रामाण्य)व्यवहारे याथार्थ्याभाव एव प्रयोजकः, अप्रामाण्ये तु करणदोषबाधकप्रत्ययौ न निष्फलत्वमिति । एतेनाफलांशस्यैव पक्षीकरणमिति द्वितीयो ऽपि निरस्तः । *५,३६३* करणदोषबाधकप्रत्ययाविव विफलत्वमप्यप्रामाण्यप्रयोजकं किन्न स्यादित्यत आह तृणादीति ॥ तृणादिदर्शने किं च फलवत्त्वं निगद्यते धर्मस्य धर्म्यधिकरणमिति सप्तमी । ग्रामं गच्छतः पथि परिततृणादिदर्शनस्य । उपलक्षणं चैतत् । स्व(क)कारणसामर्थ्यायातानुमितेश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । किमाक्षेपे । विफलत्वस्याप्रामाण्यप्रयोजकत्वे तृणादिदर्शनादेस्तथात्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । न चैवम् । लोकव्यवहारविराधादित्याशयः । यद्वानैकान्तिकश्चायं हेतुरिति अनेनाचष्टे । प्रमाणतया सम्मते विपक्षभूते तृणादिदशर्ने किं फलवत्त्वं निगद्यते न किञ्चिद(किम)पीत्यफलत्वं तत्र गतमिति । *५,२६३फ़्।* ननु कार्यजातं प्राणिनां धर्माधर्माभ्यामुपजायत इति तावदविवादम् । ततश्च धर्माधर्माभ्यामुजनिततृणादिदर्शनं स्वयमसुखदुःखात्मकं यदि सुखं दुःखं वा तत्साधनं वा न जनयेत् तदा धर्माधर्मयोर्वैयर्थ्यं श्रुत्यादेरप्रामाण्यं वा(चा)पद्येत । ततश्च तृणादिदर्शनेनापि सुखदुःखादिकं किञ्चिदुपजनयितव्यमेव । अतः कथं तस्य विफलत्वमित्यत आह सुखेति ॥ सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते

yadi hi phalavattvaṃ prāmāṇyaṃ prāmāṇyasya vyāpakamasmābhiḥ parīkṣakairvivakṣitaṃ syāt / syānnāma tadā vyāpakasya tasya nivṛttyā smṛtyādeḥ prāmāṇyanivṛttiḥ / na caivamityarthaḥ / ayamabhisandhiḥ / apramāṇa(prāmāṇya)vyavahāre yāthārthyābhāva eva prayojakaḥ, aprāmāṇye tu karaṇadoṣabādhakapratyayau na niṣphalatvamiti / etenāphalāṃśasyaiva pakṣīkaraṇamiti dvitīyo 'pi nirastaḥ / *5,363* karaṇadoṣabādhakapratyayāviva viphalatvamapyaprāmāṇyaprayojakaṃ kinna syādityata āha tṛṇādīti // tṛṇādidarśane kiṃ ca phalavattvaṃ nigadyate dharmasya dharmyadhikaraṇamiti saptamī / grāmaṃ gacchataḥ pathi paritatṛṇādidarśanasya / upalakṣaṇaṃ caitat / sva(ka)kāraṇasāmarthyāyātānumiteścetyapi draṣṭavyam / kimākṣepe / viphalatvasyāprāmāṇyaprayojakatve tṛṇādidarśanādestathātvenāprāmāṇyaṃ syāt / na caivam / lokavyavahāravirādhādityāśayaḥ / yadvānaikāntikaścāyaṃ heturiti anenācaṣṭe / pramāṇatayā sammate vipakṣabhūte tṛṇādidaśarne kiṃ phalavattvaṃ nigadyate na kiñcida(kima)pītyaphalatvaṃ tatra gatamiti / *5,263f.* nanu kāryajātaṃ prāṇināṃ dharmādharmābhyāmupajāyata iti tāvadavivādam / tataśca dharmādharmābhyāmujanitatṛṇādidarśanaṃ svayamasukhaduḥkhātmakaṃ yadi sukhaṃ duḥkhaṃ vā tatsādhanaṃ vā na janayet tadā dharmādharmayorvaiyarthyaṃ śrutyāderaprāmāṇyaṃ vā(cā)padyeta / tataśca tṛṇādidarśanenāpi sukhaduḥkhādikaṃ kiñcidupajanayitavyameva / ataḥ kathaṃ tasya viphalatvamityata āha sukheti // sukhaduḥkhādikaṃ kiñcit smṛtāvapi hi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन न्यायेन सर्वस्या स्मृतेः सर्वस्य चानुवादस्य सफलत्वात्स्वरूपासिद्ध एव हेतुः स्यात् । भागासिद्धता तु स्पष्टफलोपलम्भा(भावा)भिप्रायेणोक्तेति भावः । इयांस्तु विशेषः । तृणादिदर्शनस्य फलं सर्वथा(प्य)व्यक्तम् नैवं स्मृत्यादेरित्युक्तं दृश्यते ऽपि हीति । अत्रानुवादो ऽपि ग्राह्यः । तथाहि । इष्यार्थस्मृतौ सुखं, तज्जातीये रागः, संस्कारपाटवं च । अनिष्यार्थस्मृतौ दुःखं, तज्जातीये द्वेषः, संस्कारपाटवं च । प्रशस्तार्थस्मरणे धर्मः, अप्रशस्तार्थस्मरणे त्वधर्मः । एवमनुवादे ऽपि द्रष्टव्यम् । अन्यथा प्रणिधानादिवैयथ्यर्प्रसङ्गात् । "शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तम् अन्यत्रानुवादात्ऽ; इति वदताक्षपादेनाप्यनुवादस्य साफल्यमङ्गीकृतम् । निगमनस्य च प्रयोजनानि न्यायविद्भिरुपपादितानीति । *५,२६८* अथापि स्यात् । प्राकट्यापरपर्यायामर्थगतां ज्ञाततामुपजनयदेव प्रमाणम् । यथा प्रत्यक्षादि । नच स्मृत्यादिना ऽर्थे ज्ञाततोपजनिः सम्भवति । अनुभवेनैव तस्या जातत्वात् । नहि छिन्ने छिदा पुनरुत्पद्यते । तत्कथं तस्य प्रामाण्यं स्यादिति । तत्राह नेति ॥ न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा किमधिगते ऽर्थे ऽधिगत्यन्तस्यानुदयः, किंवा विफलत्वम्, उताविशिष्टफलत्वम्, अथ अनपेक्षितफलत्वम् । नाद्यः । स्यादप्येवं यदि ज्ञानाभवो ऽपि ज्ञानसामग्षेकदेशः स्यात् । ज्ञानं वा तत्प्रतिबन्धकं भवेत् । नचैवम् । तथात्वे स्मृतेरेवानुदयप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । उक्तोत्तरत्वात् । न तृतीयः । आद्ये ऽप्यापत्तेः । न चतुर्थः । तृणादिदर्शने, हेयदशर्ने च प्रसङ्गात् । ननु च करणविशेषः प्रमाणम् । कारणं च साधकतमम् । नच साध्यसिद्धौ तज्जातीयस्यापि साधकतमत्वमस्ति, छिन्ने परशोरिवेति चेत् । मैवम् । नहि करणस्य साधकतमत्वं साधकतमान्तरापेक्षया । किन्तु प्रधानक्रियाकारकान्तरापेक्षया । अन्यथा यत्र करणानां समुच्चयस्तत्र परस्परापेक्षयानतिशयितत्वादकरणत्वं स्यात् । छिन्ने कुठारस्याकरणत्वं तु फलानुदयात् । नच प्रकृते तथास्तीत्युक्तमिति । *५,२९१* नन्वनपेक्षत्वं प्रामाण्यस्य व्यापकम्, अन्योन्यनिरपेक्षा(स्तु) धारावाहिका बुद्धयः । अतः प्रामाण्यमश्नुवते । न चैवं स्मृत्यादीत्यप्रमाणमेवेति चेन्न । अस्या अपि व्याप्तेरप्रामाणिकत्वादित्याह नेति ॥ परिच्छेदो ऽनपेक्षं ज्ञानम् । किञ्चानपेक्षत्वं सर्वथा चेदनित्यप्रमाणेषु नास्ति । ज्ञानान्तरानपेक्षत्वं चेदनुमित्यादौ तदभावः । उत्पत्तावेवानुमित्यादिकं लिङ्गाद्यपेक्षं नार्थपरिच्छेद इति चेत्(न) । ज्ञानव्यतिरिक्तस्यार्थपरिच्छेदस्यैवाभावात् । स्मृत्यादावप्येवमेव सुवचत्वाच्च । समानविषय(क)ज्ञानानपेक्षत्वं चेद्धर्मिणमादायानुमित्यादावपि तदभावः । प्रकारतो ऽपि स्मृत्यादावस्तीत्यसिद्धिरिति । अननुभवत्वात्स्मृतिरप्रमाणम् । अनुभवतत्साधनयोरेव प्रामाण्यादित्येतदप्यसत् । पूर्ववद्वयाप्तेरसिद्धेरित्याह नेति ॥ परिच्छेदो ऽनुभवः । *५,२९४* एवं प्रमाणसामान्यलक्षणमभिधाय तद्विशेषान् लिलक्षयिषुरादौ प्रत्यक्षस्योद्दिष्टत्वात्तल्लक्षणमाह निर्दोषेति ॥ निर्दोषाक्षोद्भवं ह्य् अत्र प्रत्यक्षमिति गीयते

anena nyāyena sarvasyā smṛteḥ sarvasya cānuvādasya saphalatvātsvarūpāsiddha eva hetuḥ syāt / bhāgāsiddhatā tu spaṣṭaphalopalambhā(bhāvā)bhiprāyeṇokteti bhāvaḥ / iyāṃstu viśeṣaḥ / tṛṇādidarśanasya phalaṃ sarvathā(pya)vyaktam naivaṃ smṛtyāderityuktaṃ dṛśyate 'pi hīti / atrānuvādo 'pi grāhyaḥ / tathāhi / iṣyārthasmṛtau sukhaṃ, tajjātīye rāgaḥ, saṃskārapāṭavaṃ ca / aniṣyārthasmṛtau duḥkhaṃ, tajjātīye dveṣaḥ, saṃskārapāṭavaṃ ca / praśastārthasmaraṇe dharmaḥ, apraśastārthasmaraṇe tvadharmaḥ / evamanuvāde 'pi draṣṭavyam / anyathā praṇidhānādivaiyathyarprasaṅgāt / "śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktam anyatrānuvādāt'; iti vadatākṣapādenāpyanuvādasya sāphalyamaṅgīkṛtam / nigamanasya ca prayojanāni nyāyavidbhirupapāditānīti / *5,268* athāpi syāt / prākaṭyāparaparyāyāmarthagatāṃ jñātatāmupajanayadeva pramāṇam / yathā pratyakṣādi / naca smṛtyādinā 'rthe jñātatopajaniḥ sambhavati / anubhavenaiva tasyā jātatvāt / nahi chinne chidā punarutpadyate / tatkathaṃ tasya prāmāṇyaṃ syāditi / tatrāha neti // na paricchedakāryeva pramāṇamiti ca pramā kimadhigate 'rthe 'dhigatyantasyānudayaḥ, kiṃvā viphalatvam, utāviśiṣṭaphalatvam, atha anapekṣitaphalatvam / nādyaḥ / syādapyevaṃ yadi jñānābhavo 'pi jñānasāmagṣekadeśaḥ syāt / jñānaṃ vā tatpratibandhakaṃ bhavet / nacaivam / tathātve smṛterevānudayaprasaṅgāt / na dvitīyaḥ / uktottaratvāt / na tṛtīyaḥ / ādye 'pyāpatteḥ / na caturthaḥ / tṛṇādidarśane, heyadaśarne ca prasaṅgāt / nanu ca karaṇaviśeṣaḥ pramāṇam / kāraṇaṃ ca sādhakatamam / naca sādhyasiddhau tajjātīyasyāpi sādhakatamatvamasti, chinne paraśoriveti cet / maivam / nahi karaṇasya sādhakatamatvaṃ sādhakatamāntarāpekṣayā / kintu pradhānakriyākārakāntarāpekṣayā / anyathā yatra karaṇānāṃ samuccayastatra parasparāpekṣayānatiśayitatvādakaraṇatvaṃ syāt / chinne kuṭhārasyākaraṇatvaṃ tu phalānudayāt / naca prakṛte tathāstītyuktamiti / *5,291* nanvanapekṣatvaṃ prāmāṇyasya vyāpakam, anyonyanirapekṣā(stu) dhārāvāhikā buddhayaḥ / ataḥ prāmāṇyamaśnuvate / na caivaṃ smṛtyādītyapramāṇameveti cenna / asyā api vyāpteraprāmāṇikatvādityāha neti // paricchedo 'napekṣaṃ jñānam / kiñcānapekṣatvaṃ sarvathā cedanityapramāṇeṣu nāsti / jñānāntarānapekṣatvaṃ cedanumityādau tadabhāvaḥ / utpattāvevānumityādikaṃ liṅgādyapekṣaṃ nārthapariccheda iti cet(na) / jñānavyatiriktasyārthaparicchedasyaivābhāvāt / smṛtyādāvapyevameva suvacatvācca / samānaviṣaya(ka)jñānānapekṣatvaṃ ceddharmiṇamādāyānumityādāvapi tadabhāvaḥ / prakārato 'pi smṛtyādāvastītyasiddhiriti / ananubhavatvātsmṛtirapramāṇam / anubhavatatsādhanayoreva prāmāṇyādityetadapyasat / pūrvavadvayāpterasiddherityāha neti // paricchedo 'nubhavaḥ / *5,294* evaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇamabhidhāya tadviśeṣān lilakṣayiṣurādau pratyakṣasyoddiṣṭatvāttallakṣaṇamāha nirdoṣeti // nirdoṣākṣodbhavaṃ hy atra pratyakṣamiti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टवैकल्ये हि बाह्यसामग्री विकला स्यात् । अन्यथा समनस्केन्द्रियसन्निकृष्टः स्फीतालोकमध्यमध्यासीनो ऽपि घटः कदाचिन्नोपलभ्येत । अप्राप्यार्थप्रकाशकमिति चाप्रसिद्धविशेषणता । अत्यासन्नाप्रकाशकत्वं प्राप्यप्रकाशकेषु घ्राणादिष्वपि विद्यते । स्वगतगन्धादेरग्रहणात् । परस्यैव अत्यासन्नकाचाद्यग्रहणमयुक्तम् । योग्यताया अनपायात् । *५,३२५* गत्वा नार्थेन सन्निकृष्टत इत्यत्र किं गतिप्रतिषेधः साध्यः, किंवा सन्निकषर्प्रतिषेधः, उतोभयप्रतिषेधः । नाद्यः । कालातीतत्वादनैकान्त्याच्च । न द्वितीयः । अनैकान्तिकत्वादेव । अत एव न तृतीयो ऽपि । विशिष्टनिषेधो ऽयमिति चेन्न । सो ऽपि विशेषणाभावेन वेत्यादिविकल्पदूषणानिस्तारात् । सन्निकर्षार्थं गतिमन्न भवतीति साध्यमिति चेन्न स्पर्शनादावनैकान्त्यात् । शीलजलसन्निकर्षार्थं त्वगिन्द्रियगतये हि शरीरपरिस्पन्दो भवति । अथायमभिप्रायो ऽधिष्ठानाद्बहिर्न गच्छतीति । तदेन्द्रियत्वे समाने ऽपि घ्राणादीनामतैजसानामनेवम्भावः । चक्षुषस्तु तैज(से)सस्येत्थम्भूत(त्वा)तेत्यङ्गीकारे बाधकाभावादप्रयोजकत्वम् । चाक्षुषरश्मीनामुपलब्धिप्रसङ्ग इति चेन्न । अतीन्द्रियत्वोपपत्तेः । महत्तेजोजातीयमैन्द्रियकमुपलब्धमिति चेत् चाक्षुषमप्युपलब्धमिति वारिस्थं तथा स्यात् । अदृष्टवशादनुद्भूतरूपं तदिति चेत् । इदमप्यनुद्भूतरूपस्पर्शं कुतो न कल्प्यते । कल्पिकायां प्राप्यकारितायां प्रमाणस्योक्तत्वात् । यदि च नयनं निर्गत्यार्थं गृहीयात्तदा उन्मील्यनिमीलने ऽपि अर्थप्रतिपत्तिः स्यात् । यदि (चाक्षुष)वाक्षमधिष्ठानातिरिक्तं स्यादधिष्ठानोपघातचिकित्से व्यर्थे स्यातामिति तु प्रदीपेन समानयोगक्षेमम् । अपि च । छायायामुपविष्यस्या(प्यातपालोकने)तपावलोकनेन नयनस्याशिशिरत्वमातपोपविष्यस्यापि शिशिरद्रव्यावलोकनेन शिशिरत्वं चैतमेवार्थं गमयतः । न ह्यप्राप्तावेतदुपपद्यते । तदेतदखिलमपि प्रमाणप्रसिद्धमिति किमत्र वक्तव्यमिति हिशब्देनाचष्टे । ॥ इति प्रत्यक्षसामान्यलक्षणनिरूपणम् ॥ *५,३३०* यदक्षविशेषणं निर्दोषत्वमुक्तं तद्वयवच्छेद्यं दर्शयितुमक्षभेदं तावदाह प्राकृमिति ॥ प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् सूक्ष्मरूपेण नित्यमप्यहङ्कारभूतांशैरुपचितत्वात्प्राकृतम् । शुद्धमित्यस्यैव विवरणं चैतन्यमिति । चेतिशब्दावध्याहार्यौ । तुशब्देनाचैतन्यमेवेन्द्रियं तच्चाहङ्कारिकमेवेति वदतां साङ्खयादीनां, भौतिकमेवेति भाषमाणानां वैशेषिकादीनां, द्रव्येन्द्रियभा(व्ये)वेन्द्रियभेदाद्द्विविधमिति जल्पतां जैनानां च मतं व्यवच्छिनत्ति । मतमिति स्वोक्तार्थस्य प्रमितत्वमाह । *५,३३३* तत्र जडचैतन्यभेदमनुपदमेवोपपादयिष्यति । जडस्य च नित्याहङ्कारिकभौतिकत्वम्"सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्त्येव स्युः स्थूलान्यप्यहङ्कृतेः । तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयतेऽ; इत्यादिस्मृतिसिद्धम् । नच केवलाहङ्कारिकत्वे भौतिकत्वे वा प्रमाणमस्ति । कपिलादीनामाप्तत्वासिद्धेः । घ्राणं पार्थिवं रसाव्यञ्जकत्वे सति गन्धव्यञ्जकत्वात् कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकघृतवत् । रसनमाप्यं रूपाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् । लालावत् । चक्षुस्तैजसं स्पर्शाव्यञ्जकत्वे सति रूपव्यञ्जकत्वात् प्रदीपवत् । स्पर्शनं वायवीयं शब्दाव्यञ्जकत्वे सति स्पशर्व्यञ्जकत्वात् व्यजनवातवदिति । *५,३३५* अत्र पार्थि(वादित्व)वत्वादिमात्रसाधने सिद्धसाधनत्वम् । तन्मात्रत्वसाधने दृष्टान्तानां साध्यवैकल्यम् । सर्वत्र पाञ्चभौतिकत्वाभ्युपगमात् । सर्वत्र चादृष्टेन व्यभिचारा(रः)त् । *५,३३६* तत् सर्वव्यञ्जकमिति चेत् । किं व्यक्तिपुरस्कारेणोच्यते उतोपाध्यवच्छेदपुरस्कारेण । नाद्यः । यददृष्टमेकैकव्यञ्जकं तत्र व्यभिचारानिस्तारात् । तन्न निश्चितमिति चेत् । तथापि सन्दिग्धव्यभिचारिता । न द्वितीयः । इन्द्रियत्वावच्छेदेनासिद्धेः । *५,३३७* किञ्च पार्थिवादिपदैः पृथिवीत्वाद्यभिधाने तत्तत्सन्निकर्षैरनैकान्त्यम् । इन्द्रियत्वेन हेतुविशेषणे दृष्टान्तानां साधनवैकल्यम् । पृथिव्यादिकार्यतासाधने प्रागुक्तसिद्धसाधनतापरिहाराय मात्रपदप्रयोगे पृथिव्यादिरूपादिव्यञ्जकसन्निकर्षेषु व्यभिचारतादवस्थ्यम् । *५,३४३* अपि च । चर्मादिगन्धव्यञ्जकत्वं जलादेः, रसव्यञ्जकत्वम् लवणादेः, रूपव्यञ्जकत्वमञ्जनादेः, स्पर्शव्यञ्जकत्वं कर्पूरादेरप्यस्तीति व्यभिचार एव (इति) । *५,३४६* इन्द्रियद्वैविध्यस्य प्रमितत्वमुक्तम् । तत्कथमित्यत आह शुद्धमिति ॥ शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम्

adṛṣṭavaikalye hi bāhyasāmagrī vikalā syāt / anyathā samanaskendriyasannikṛṣṭaḥ sphītālokamadhyamadhyāsīno 'pi ghaṭaḥ kadācinnopalabhyeta / aprāpyārthaprakāśakamiti cāprasiddhaviśeṣaṇatā / atyāsannāprakāśakatvaṃ prāpyaprakāśakeṣu ghrāṇādiṣvapi vidyate / svagatagandhāderagrahaṇāt / parasyaiva atyāsannakācādyagrahaṇamayuktam / yogyatāyā anapāyāt / *5,325* gatvā nārthena sannikṛṣṭata ityatra kiṃ gatipratiṣedhaḥ sādhyaḥ, kiṃvā sannikaṣarpratiṣedhaḥ, utobhayapratiṣedhaḥ / nādyaḥ / kālātītatvādanaikāntyācca / na dvitīyaḥ / anaikāntikatvādeva / ata eva na tṛtīyo 'pi / viśiṣṭaniṣedho 'yamiti cenna / so 'pi viśeṣaṇābhāvena vetyādivikalpadūṣaṇānistārāt / sannikarṣārthaṃ gatimanna bhavatīti sādhyamiti cenna sparśanādāvanaikāntyāt / śīlajalasannikarṣārthaṃ tvagindriyagataye hi śarīraparispando bhavati / athāyamabhiprāyo 'dhiṣṭhānādbahirna gacchatīti / tadendriyatve samāne 'pi ghrāṇādīnāmataijasānāmanevambhāvaḥ / cakṣuṣastu taija(se)sasyetthambhūta(tvā)tetyaṅgīkāre bādhakābhāvādaprayojakatvam / cākṣuṣaraśmīnāmupalabdhiprasaṅga iti cenna / atīndriyatvopapatteḥ / mahattejojātīyamaindriyakamupalabdhamiti cet cākṣuṣamapyupalabdhamiti vāristhaṃ tathā syāt / adṛṣṭavaśādanudbhūtarūpaṃ taditi cet / idamapyanudbhūtarūpasparśaṃ kuto na kalpyate / kalpikāyāṃ prāpyakāritāyāṃ pramāṇasyoktatvāt / yadi ca nayanaṃ nirgatyārthaṃ gṛhīyāttadā unmīlyanimīlane 'pi arthapratipattiḥ syāt / yadi (cākṣuṣa)vākṣamadhiṣṭhānātiriktaṃ syādadhiṣṭhānopaghātacikitse vyarthe syātāmiti tu pradīpena samānayogakṣemam / api ca / chāyāyāmupaviṣyasyā(pyātapālokane)tapāvalokanena nayanasyāśiśiratvamātapopaviṣyasyāpi śiśiradravyāvalokanena śiśiratvaṃ caitamevārthaṃ gamayataḥ / na hyaprāptāvetadupapadyate / tadetadakhilamapi pramāṇaprasiddhamiti kimatra vaktavyamiti hiśabdenācaṣṭe / // iti pratyakṣasāmānyalakṣaṇanirūpaṇam // *5,330* yadakṣaviśeṣaṇaṃ nirdoṣatvamuktaṃ tadvayavacchedyaṃ darśayitumakṣabhedaṃ tāvadāha prākṛmiti // prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam sūkṣmarūpeṇa nityamapyahaṅkārabhūtāṃśairupacitatvātprākṛtam / śuddhamityasyaiva vivaraṇaṃ caitanyamiti / cetiśabdāvadhyāhāryau / tuśabdenācaitanyamevendriyaṃ taccāhaṅkārikameveti vadatāṃ sāṅkhayādīnāṃ, bhautikameveti bhāṣamāṇānāṃ vaiśeṣikādīnāṃ, dravyendriyabhā(vye)vendriyabhedāddvividhamiti jalpatāṃ jainānāṃ ca mataṃ vyavacchinatti / matamiti svoktārthasya pramitatvamāha / *5,333* tatra jaḍacaitanyabhedamanupadamevopapādayiṣyati / jaḍasya ca nityāhaṅkārikabhautikatvam"sūkṣmendriyāṇi santyeva syuḥ sthūlānyapyahaṅkṛteḥ / teṣāṃ bhūtairupacayaḥ sṛṣṭikāle vidhīyate'; ityādismṛtisiddham / naca kevalāhaṅkārikatve bhautikatve vā pramāṇamasti / kapilādīnāmāptatvāsiddheḥ / ghrāṇaṃ pārthivaṃ rasāvyañjakatve sati gandhavyañjakatvāt kuṅkumagandhābhivyañjakaghṛtavat / rasanamāpyaṃ rūpāvyañjakatve sati rasavyañjakatvāt / lālāvat / cakṣustaijasaṃ sparśāvyañjakatve sati rūpavyañjakatvāt pradīpavat / sparśanaṃ vāyavīyaṃ śabdāvyañjakatve sati spaśarvyañjakatvāt vyajanavātavaditi / *5,335* atra pārthi(vāditva)vatvādimātrasādhane siddhasādhanatvam / tanmātratvasādhane dṛṣṭāntānāṃ sādhyavaikalyam / sarvatra pāñcabhautikatvābhyupagamāt / sarvatra cādṛṣṭena vyabhicārā(raḥ)t / *5,336* tat sarvavyañjakamiti cet / kiṃ vyaktipuraskāreṇocyate utopādhyavacchedapuraskāreṇa / nādyaḥ / yadadṛṣṭamekaikavyañjakaṃ tatra vyabhicārānistārāt / tanna niścitamiti cet / tathāpi sandigdhavyabhicāritā / na dvitīyaḥ / indriyatvāvacchedenāsiddheḥ / *5,337* kiñca pārthivādipadaiḥ pṛthivītvādyabhidhāne tattatsannikarṣairanaikāntyam / indriyatvena hetuviśeṣaṇe dṛṣṭāntānāṃ sādhanavaikalyam / pṛthivyādikāryatāsādhane prāguktasiddhasādhanatāparihārāya mātrapadaprayoge pṛthivyādirūpādivyañjakasannikarṣeṣu vyabhicāratādavasthyam / *5,343* api ca / carmādigandhavyañjakatvaṃ jalādeḥ, rasavyañjakatvam lavaṇādeḥ, rūpavyañjakatvamañjanādeḥ, sparśavyañjakatvaṃ karpūrāderapyastīti vyabhicāra eva (iti) / *5,346* indriyadvaividhyasya pramitatvamuktam / tatkathamityata āha śuddhamiti // śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक् प्रसिद्धितारतम्यमपेक्ष्योद्देशे ऽपि प्राधान्यतारतम्यापेक्षयोपपादनमिति द्रष्टव्यम् । अन्यत्र संसारिषु । प्राकृतैरक्षैर्युतं शुद्धमस्तीत्यर्थः । अयमभिसन्धिः । उपपादयिष्यते हीशरमामुक्तानामक्षवत्ता । नच तदक्षं प्राकृतमिति युक्तम् । निर्गुणत्वादिश्रुतिस्मृतिविरोधात् । ततस्तच्छुद्धचैतन्यमेव भवितुमर्हति । संसारिषु चाक्षवत्ता सुप्रसिद्धा । नच तन्मुक्तावक्षप्रतिपादकप्रमाणबलायातं शुद्धमेवास्त्विति युक्तम् । संसारे ऽपि सम्यग्ज्ञाननियमाद्यापत्तेः । अतस्तत्र प्राकृतं शुद्धं चेति द्विविधमप्यस्तीति स्वीकार्यम् । ततः सिद्धमुक्तरूपाक्षद्वैविध्यमिति । परैरीशलक्ष्म्योर्लीलाविग्रहग्रहण(णा)मङ्गीकारिभिस्तदक्षस्य प्राकृतत्वमङ्गीक्रियते । तान्प्रति किं वादान्तरेणेति मुक्तग्रहणम् । स्वमते मुक्तानां लीलाविग्रहस्वीकारात् । किमन्यदापीन्द्रियोपपादनायासेनेतीशरमेति । *५,३४९* किमतो यद्येवमक्षद्वैविध्यमित्यत आह निर्दोषमेवेति ॥ निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते तत्रोत्तमजीवसम्बन्धिचैतन्यमक्षं निर्दोषमेवेत्यर्थः । अन्यत्रापि निर्दोषतासद्भावादेवेत्युक्तम् । अन्यत्र मध्यमजीवसम्बन्धिचैतन्ये । सर्वत्र प्राकृते चाक्षे निर्दोषत्वं सदोषत्वं चोभयं कालादिभेदेनेष्यते । अधमसम्बन्धिचैतन्ये तु सदोषत्वमेवेति शेषः । इष्यते प्रामाणिकैरिति । अनेनागमं कार्यलिङ्गकमनुमानं चात्रार्थे दर्शयति । यावदत्र सदोषमुक्तं तन्निर्दोषग्रहणव्यवच्छेद्यमिति भावः । *५,३५४* ननु च संसारिषु प्रवृत्तिसिद्धयर्थमिन्द्रियमवश्यमङ्गीकरणीयम् । नच तच्छुद्धम् । उक्तानुपपत्तेः । त(अ)तः प्राकृतेनैव सवर्स्योपपत्तेः संसारिषु शुद्धेन्द्रियाभ्युपगमो निर्बीज एव । नच मुक्तौ शुद्धसद्भावात्प्रागपि तदङ्गीकरणीयम् । मुक्तिवच्छुद्धेन्द्रियस्यापि पश्चात्प्राप्त्युपपत्तेरित्यत आह सुखेति ॥ सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि

prāk prasiddhitāratamyamapekṣyoddeśe 'pi prādhānyatāratamyāpekṣayopapādanamiti draṣṭavyam / anyatra saṃsāriṣu / prākṛtairakṣairyutaṃ śuddhamastītyarthaḥ / ayamabhisandhiḥ / upapādayiṣyate hīśaramāmuktānāmakṣavattā / naca tadakṣaṃ prākṛtamiti yuktam / nirguṇatvādiśrutismṛtivirodhāt / tatastacchuddhacaitanyameva bhavitumarhati / saṃsāriṣu cākṣavattā suprasiddhā / naca tanmuktāvakṣapratipādakapramāṇabalāyātaṃ śuddhamevāstviti yuktam / saṃsāre 'pi samyagjñānaniyamādyāpatteḥ / atastatra prākṛtaṃ śuddhaṃ ceti dvividhamapyastīti svīkāryam / tataḥ siddhamuktarūpākṣadvaividhyamiti / parairīśalakṣmyorlīlāvigrahagrahaṇa(ṇā)maṅgīkāribhistadakṣasya prākṛtatvamaṅgīkriyate / tānprati kiṃ vādāntareṇeti muktagrahaṇam / svamate muktānāṃ līlāvigrahasvīkārāt / kimanyadāpīndriyopapādanāyāsenetīśarameti / *5,349* kimato yadyevamakṣadvaividhyamityata āha nirdoṣameveti // nirdoṣameva caitanyamanyatrobhayamiṣyate tatrottamajīvasambandhicaitanyamakṣaṃ nirdoṣamevetyarthaḥ / anyatrāpi nirdoṣatāsadbhāvādevetyuktam / anyatra madhyamajīvasambandhicaitanye / sarvatra prākṛte cākṣe nirdoṣatvaṃ sadoṣatvaṃ cobhayaṃ kālādibhedeneṣyate / adhamasambandhicaitanye tu sadoṣatvameveti śeṣaḥ / iṣyate prāmāṇikairiti / anenāgamaṃ kāryaliṅgakamanumānaṃ cātrārthe darśayati / yāvadatra sadoṣamuktaṃ tannirdoṣagrahaṇavyavacchedyamiti bhāvaḥ / *5,354* nanu ca saṃsāriṣu pravṛttisiddhayarthamindriyamavaśyamaṅgīkaraṇīyam / naca tacchuddham / uktānupapatteḥ / ta(a)taḥ prākṛtenaiva savarsyopapatteḥ saṃsāriṣu śuddhendriyābhyupagamo nirbīja eva / naca muktau śuddhasadbhāvātprāgapi tadaṅgīkaraṇīyam / muktivacchuddhendriyasyāpi paścātprāptyupapatterityata āha sukheti // sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलमीशरमामुक्तेषु (किन्तु) संसारगेष्वपि शुद्धमिन्द्रियमङ्गीकरणीयम् । कुतः सुखदुःखादिविषयम् । अयमर्थः । अस्ति तावत्संसारिणां सुखदुःखेच्छादिविषये(यो)ऽपरोक्षावभासः । लिङ्गाद्यननुसन्धानेनैवाहं सुखीत्यादिस्पष्टावभासदर्शनात् । नचेन्द्रियविषयतामन्तरेणापरोक्षावभासित्वं सुखादीनां युक्तम् । धर्मादेरपि तत्प्रसङ्गात् । तस्मात्सुखदुःखादिविषयमिन्द्रियमङ्गीकर्तव्यम् । तदेव शुद्धमिति । अस्तु सुखदुःखादिविषयमिन्द्रियं संसारिषु । तच्छुद्धमिति कुतः । प्राकृतेनापि तदपरोक्षावभासोपपत्तेरित्यत आह निर्दोषत्वेति ॥ निर्दोषत्वातिनियमात् तद् बलिष्ठतमं मतम् तत्सुखादिविषयमिन्द्रियं तावद्बलिष्ठतमं सर्वथा(प्य)ऽबाध्यं मतं सर्वेषां सम्मतम् । न हि कदाचिदप्यसति सुखे अहं सुखीति प्रत्ययो ऽस्ति । नापि सति नास्ति सुखीति । तथा हि सतीन्द्रियस्य बाध्यता स्यात् । बलिष्ठतमता चेन्द्रियस्य निर्दोषत्वादिनियमादेवोपपद्यते नान्यथा । सदोषाणां बाधदर्शना(नियमा)त् । निर्दोषत्वातिनियमश्च शुद्धस्यैव धर्मो न प्राकृतस्येति सुखादिविषयस्येन्द्रियस्य शुद्धतासिद्धिरिति । एतदुक्तं भवति । सुखादिकमिन्द्रियविषयः अपरोक्षावभासित्वात् घटवत् । सुखादिविषयमिन्द्रियं शुद्धम् निर्दोषतानियमवत्त्वात् ईश्वरादीन्द्रियवत् । विमतं निर्दोषतानिय(तिम)मवत् सर्वथाप्यबाध्यत्वात् तद्वदेवेति । यद्यपि मुक्तानां शुद्धेन्द्रियवत्त्वेन संसारिणां तद्वत्ता शक्यसाधना तस्य तत्स्वरूपतावगमात् । स्वरूपस्य चानागन्तुकत्वात् । तथापि साक्षिणो यत्प्रत्यक्षत्वमुक्तं तद्विभावयितुमयं प्रमाणान्तरोपन्यासः । सुखादिविषयं स्वरूपभूतं चैतन्येन्द्रियं हि साक्षीत्युच्यते । तदभिव्यक्तं ज्ञानं चेति । *५,३५६* ननु प्राकृतशुद्धभेदात् द्विविधमिन्द्रियमित्यसत् । "श्रोत्रं चक्षुःस्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चायम्ऽ; इति पञ्चेन्द्रियमनोभेदेनेन्द्रियषाड्विध्यस्मरणविरोधादित्यत आह पञ्चेति ॥ पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम्

na kevalamīśaramāmukteṣu (kintu) saṃsārageṣvapi śuddhamindriyamaṅgīkaraṇīyam / kutaḥ sukhaduḥkhādiviṣayam / ayamarthaḥ / asti tāvatsaṃsāriṇāṃ sukhaduḥkhecchādiviṣaye(yo)'parokṣāvabhāsaḥ / liṅgādyananusandhānenaivāhaṃ sukhītyādispaṣṭāvabhāsadarśanāt / nacendriyaviṣayatāmantareṇāparokṣāvabhāsitvaṃ sukhādīnāṃ yuktam / dharmāderapi tatprasaṅgāt / tasmātsukhaduḥkhādiviṣayamindriyamaṅgīkartavyam / tadeva śuddhamiti / astu sukhaduḥkhādiviṣayamindriyaṃ saṃsāriṣu / tacchuddhamiti kutaḥ / prākṛtenāpi tadaparokṣāvabhāsopapatterityata āha nirdoṣatveti // nirdoṣatvātiniyamāt tad baliṣṭhatamaṃ matam tatsukhādiviṣayamindriyaṃ tāvadbaliṣṭhatamaṃ sarvathā(pya)'bādhyaṃ mataṃ sarveṣāṃ sammatam / na hi kadācidapyasati sukhe ahaṃ sukhīti pratyayo 'sti / nāpi sati nāsti sukhīti / tathā hi satīndriyasya bādhyatā syāt / baliṣṭhatamatā cendriyasya nirdoṣatvādiniyamādevopapadyate nānyathā / sadoṣāṇāṃ bādhadarśanā(niyamā)t / nirdoṣatvātiniyamaśca śuddhasyaiva dharmo na prākṛtasyeti sukhādiviṣayasyendriyasya śuddhatāsiddhiriti / etaduktaṃ bhavati / sukhādikamindriyaviṣayaḥ aparokṣāvabhāsitvāt ghaṭavat / sukhādiviṣayamindriyaṃ śuddham nirdoṣatāniyamavattvāt īśvarādīndriyavat / vimataṃ nirdoṣatāniya(tima)mavat sarvathāpyabādhyatvāt tadvadeveti / yadyapi muktānāṃ śuddhendriyavattvena saṃsāriṇāṃ tadvattā śakyasādhanā tasya tatsvarūpatāvagamāt / svarūpasya cānāgantukatvāt / tathāpi sākṣiṇo yatpratyakṣatvamuktaṃ tadvibhāvayitumayaṃ pramāṇāntaropanyāsaḥ / sukhādiviṣayaṃ svarūpabhūtaṃ caitanyendriyaṃ hi sākṣītyucyate / tadabhivyaktaṃ jñānaṃ ceti / *5,356* nanu prākṛtaśuddhabhedāt dvividhamindriyamityasat / "śrotraṃ cakṣuḥsparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca / adhiṣṭhāya manaścāyam'; iti pañcendriyamanobhedenendriyaṣāḍvidhyasmaraṇavirodhādityata āha pañceti // pañcendriyamanobhedāt prākṛtaṃ ṣaḍvidhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*५,३६२* क्रमप्राप्तं केवलमनुप्रमाणं च अनुमानं लक्षयति अनुमेति ॥ अनुमा युक्तिरेवोक्ता ॥। फलप्रामाण्यपक्षे ऽनुमितिरनुमेति भावसाधनो ऽनुमाशब्दो लिङ्गदर्शनसमुत्थं लैङ्गिकविषयमनुमितिनामकं यथार्थज्ञानमाह । तदेव योजनं युक्तिरित युक्तिशब्दो ऽपि । साधनप्रामाण्यपक्षे ऽप्यपक्षे ऽअप्यनुमीयते ऽनयेति करणसाधनो ऽनुमाशब्दो यमर्थमाचष्टे तमेव युज्यते ऽनयेति युक्तिशब्दो ऽपि । तत्कथं लक्ष्यलक्षणभाव इत्यत उक्तम् उक्तैवेति ॥ अत्रापि व्यवहार एव साध्यो न त्वनुमात्वं, युक्तित्वं वा । येनोक्तदोषः स्यादिति भावः । *५,३६३* ननु युक्त्युपपत्तिशब्दावेकार्थौ तथा चान्यत्र निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्यादौ यदि निर्दोषग्रहणस्य व्यावर्त्यमस्ति तदात्रापि तत्कर्तव्यं स्यात् । अन्यथातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । न (नास्ति) चेन्न (तत्क)कर्तव्यमिति । उच्यते अस्ति खलु शब्दानां मुख्यामुख्यभेदेन द्वयी वृत्तिः । एवञ्चोपपत्तिशब्दादुपपत्ताविव तदाभासे ऽपि प्रतिपत्तावुत्पन्नायां तद्वयवच्छेदेन मुख्यार्थोपदर्शनार्थं तत्र निर्दोषग्रहणं कृतम् । अत्र पुनरन्तर्गतनिर्दोषत्वं मुख्यमेवार्थमुपादाय युक्तिरित्येवोक्तम् । समीचीनो हेतुरनैकान्तिको हेतुरिति यथेति । तदिदमप्युक्तं युक्तिरेवेति । नतु निर्दोषत्वविशेषिता । युक्तिशब्दमुख्यार्थविवक्षायां तदनपेक्षणादिति शेषः । *५,३६४* अथवा नेदं पर्यायलक्षणम् । किन्नाम युज्यते सम्बद्धयते इति युक्तिरनुमोक्तेति योज्यम् । नन्वेवं सति विरुद्धानध्यवसितव्यवच्छेदे ऽप्यनैकान्तिकस्यानुमानत्वं स्यादित्यतो युक्तिरेवेत्युक्तम् । युज्यत एव न तु (वि)युज्यते ऽपीत्यर्थः । प्रमेयत्वादिकं ह्यनित्यत्वादिना युज्यते, न युज्यते च । नतु युज्यत एव । तदनेन साहित्यनियमवत् व्याप्यं, लिङ्गम्, अनुमानमिति चोच्यत इत्युक्तं भवति । *५,३६६* सौगतास्तु मन्यन्ते । तादात्म्यतदुत्पत्ती एवानुमानाङ्गभूतौ सम्बन्धाविति । वैशेषिकास्त्वस्येदं कार्यं कारणं सम्बन्ध्येकार्थसमवायि विरोधि चेति लैङ्गिकनिमित्तसम्बन्धान्परिसञ्चक्षते । एवं "मात्रानिमित्तसंयोगिविरोधिसहचारिभिः । स्वस्वामिवध्यघाताद्यैः साङ्खयानां सप्तधानुमाऽ; ॥ इति साङ्खयाः परिसङ्खयातवन्तः । तत्सर्वमपाकर्तुं वा युक्तिरेवेत्यवधारणम् । नियतसम्बन्धवदेवानुमानं न सम्बन्धविशेषवदित्यर्थः । एतच्चोपपादयिष्यामः । *५,३७०* केचिदाहुः । पक्षधर्मताप्यनुमानाङ्गमिति । तदप्यपाकुर्वन्नुक्तमेव विवृणोति व्याप्तिरेवेति ॥ ॥। व्याप्तिरेव तु सा स्मृता व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्मताज्ञानमित्येतावदेव ह्यनुमानसामर्थ्यम् । तत्राननुभूताया व्याप्तेः स्मर्तुमशक्यत्वात्प्रथमं ज्ञानमिष्यते । द्वितीय(ज्ञान)मपि पक्षधर्मताविषयत्वादङ्गीक्रियते । ततो व्याप्तिस्मृतौ सत्यां किमपरमवशिष्यते यदर्थं तृतीयं ज्ञानमेष्यव्यमिति । स स्थूलदृश्वेत्याद्यः । न खलु सहकारितानुपपत्तेः । किन्तु सङ्कलिते । नच तत्सङ्कलितत्वं विना तृतीयज्ञानादिति कथं तन्नैष्यव्यम् । आत्मा सङ्कलयतीति चेत् । सत्यम् । वृत्त्या ह्यसौ सङ्कलयेन्न तु स्वरूपेणैव । नचैवं तदेवास्त्विति वाच्यम् । पूर्वेण विना तदनुपपत्तेरिति । वयं तु ब्रूमः । यत्र लिङ्गदर्शनादेव व्याप्तिस्मृतिः अस्तु तत्रोक्तप्रकारः । यदा तु गृहीतव्याप्तेर्विनापि लिङ्गदर्शनाद्वचनादिनैव व्याप्तिस्मृतिराविरस्ति यदा द्वितीयमेव लिङ्गदर्शनं प्रतिसन्धानात्मकमुदेष्यतीति नावश्यम्भाविनीयं प्रक्रिया । यथा खलु संस्कारसाहित्ये सतीन्द्रियसन्निकर्षादेव सो ऽयमिति प्रत्यभिज्ञा जायते तथे(थात्रापी)त्यङ्गीकारे न कश्चिद्विरोध इति । *५,३८६* ननु व्याप्तिरेव केन प्रमाणेन ग्राह्या । यथायथं प्रत्यक्षानुमानागमैरित्युक्तम् । यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः । *५,३८७* द्विविधमनुमानं स्वार्थं परार्थं चेति । तत्र यत्परोपदेशानुपे(क्ष्य)क्षं व्याप्तिस्मृतिमद्वयाप्यदर्शनं तत्स्वार्थम् । परोपदेशापेक्षं तु परार्थम् । ससामर्थ्यलिङ्गप्रतीतिजनकं वाक्यं परोपदेशः । तच्च प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनैः पञ्चभिरवयवैरुपेतमित्येके । तमिमं नियममरोचयमान आह उक्तेति ॥ उक्ता व्याप्तिरेव सानुमा । व्याप्त्युक्तिरेव परोपदेश इति यावत् । एवशब्दो नियमनिराकरणपरो न पुनः पक्षान्तरनिवृत्त्यर्थः । पक्षान्तरस्य स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वात् । ननु यो धूमवान्सो ऽग्निमानिति व्याप्त्युक्तिः कथं प्रत्यायनाङ्गम् । वादिप्रतिवादिनोरन्योन्यस्मिन्ननाश्वासादित्यत उक्तं स्मृतेति । तुशब्दश्चशब्दार्थो जिज्ञासितेति समुच्चिनोति । गृहीतव्याप्तेस्तदुक्तिः स्मरणहेतुरगृहीतव्याप्तेस्तु जिज्ञासाजनिकेत्युच्यते । न त्वागमतयोपयुज्यत इत्याशयः । *५,३८९* ननु च व्याप्त्युक्तिरेव परोपदेश इत्ययुक्तम् । प्रथमत एव व्याप्त्युक्तेरसङ्गतत्वादित्याशङ्कां परिहरन्"उक्ता व्याप्तिरेव साऽ; इति प्रतिज्ञातमुपपादयति प्रतिज्ञातेति ॥ प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता

*5,362* kramaprāptaṃ kevalamanupramāṇaṃ ca anumānaṃ lakṣayati anumeti // anumā yuktirevoktā ... phalaprāmāṇyapakṣe 'numitiranumeti bhāvasādhano 'numāśabdo liṅgadarśanasamutthaṃ laiṅgikaviṣayamanumitināmakaṃ yathārthajñānamāha / tadeva yojanaṃ yuktirita yuktiśabdo 'pi / sādhanaprāmāṇyapakṣe 'pyapakṣe 'apyanumīyate 'nayeti karaṇasādhano 'numāśabdo yamarthamācaṣṭe tameva yujyate 'nayeti yuktiśabdo 'pi / tatkathaṃ lakṣyalakṣaṇabhāva ityata uktam uktaiveti // atrāpi vyavahāra eva sādhyo na tvanumātvaṃ, yuktitvaṃ vā / yenoktadoṣaḥ syāditi bhāvaḥ / *5,363* nanu yuktyupapattiśabdāvekārthau tathā cānyatra nirdoṣopapattiranumetyādau yadi nirdoṣagrahaṇasya vyāvartyamasti tadātrāpi tatkartavyaṃ syāt / anyathātivyāptiprasaṅgāt / na (nāsti) cenna (tatka)kartavyamiti / ucyate asti khalu śabdānāṃ mukhyāmukhyabhedena dvayī vṛttiḥ / evañcopapattiśabdādupapattāviva tadābhāse 'pi pratipattāvutpannāyāṃ tadvayavacchedena mukhyārthopadarśanārthaṃ tatra nirdoṣagrahaṇaṃ kṛtam / atra punarantargatanirdoṣatvaṃ mukhyamevārthamupādāya yuktirityevoktam / samīcīno heturanaikāntiko heturiti yatheti / tadidamapyuktaṃ yuktireveti / natu nirdoṣatvaviśeṣitā / yuktiśabdamukhyārthavivakṣāyāṃ tadanapekṣaṇāditi śeṣaḥ / *5,364* athavā nedaṃ paryāyalakṣaṇam / kinnāma yujyate sambaddhayate iti yuktiranumokteti yojyam / nanvevaṃ sati viruddhānadhyavasitavyavacchede 'pyanaikāntikasyānumānatvaṃ syādityato yuktirevetyuktam / yujyata eva na tu (vi)yujyate 'pītyarthaḥ / prameyatvādikaṃ hyanityatvādinā yujyate, na yujyate ca / natu yujyata eva / tadanena sāhityaniyamavat vyāpyaṃ, liṅgam, anumānamiti cocyata ityuktaṃ bhavati / *5,366* saugatāstu manyante / tādātmyatadutpattī evānumānāṅgabhūtau sambandhāviti / vaiśeṣikāstvasyedaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ sambandhyekārthasamavāyi virodhi ceti laiṅgikanimittasambandhānparisañcakṣate / evaṃ "mātrānimittasaṃyogivirodhisahacāribhiḥ / svasvāmivadhyaghātādyaiḥ sāṅkhayānāṃ saptadhānumā'; // iti sāṅkhayāḥ parisaṅkhayātavantaḥ / tatsarvamapākartuṃ vā yuktirevetyavadhāraṇam / niyatasambandhavadevānumānaṃ na sambandhaviśeṣavadityarthaḥ / etaccopapādayiṣyāmaḥ / *5,370* kecidāhuḥ / pakṣadharmatāpyanumānāṅgamiti / tadapyapākurvannuktameva vivṛṇoti vyāptireveti // ... vyāptireva tu sā smṛtā vyāptismaraṇaṃ pakṣadharmatājñānamityetāvadeva hyanumānasāmarthyam / tatrānanubhūtāyā vyāpteḥ smartumaśakyatvātprathamaṃ jñānamiṣyate / dvitīya(jñāna)mapi pakṣadharmatāviṣayatvādaṅgīkriyate / tato vyāptismṛtau satyāṃ kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ tṛtīyaṃ jñānameṣyavyamiti / sa sthūladṛśvetyādyaḥ / na khalu sahakāritānupapatteḥ / kintu saṅkalite / naca tatsaṅkalitatvaṃ vinā tṛtīyajñānāditi kathaṃ tannaiṣyavyam / ātmā saṅkalayatīti cet / satyam / vṛttyā hyasau saṅkalayenna tu svarūpeṇaiva / nacaivaṃ tadevāstviti vācyam / pūrveṇa vinā tadanupapatteriti / vayaṃ tu brūmaḥ / yatra liṅgadarśanādeva vyāptismṛtiḥ astu tatroktaprakāraḥ / yadā tu gṛhītavyāptervināpi liṅgadarśanādvacanādinaiva vyāptismṛtirāvirasti yadā dvitīyameva liṅgadarśanaṃ pratisandhānātmakamudeṣyatīti nāvaśyambhāvinīyaṃ prakriyā / yathā khalu saṃskārasāhitye satīndriyasannikarṣādeva so 'yamiti pratyabhijñā jāyate tathe(thātrāpī)tyaṅgīkāre na kaścidvirodha iti / *5,386* nanu vyāptireva kena pramāṇena grāhyā / yathāyathaṃ pratyakṣānumānāgamairityuktam / yathā caitattathā vakṣyāmaḥ / *5,387* dvividhamanumānaṃ svārthaṃ parārthaṃ ceti / tatra yatparopadeśānupe(kṣya)kṣaṃ vyāptismṛtimadvayāpyadarśanaṃ tatsvārtham / paropadeśāpekṣaṃ tu parārtham / sasāmarthyaliṅgapratītijanakaṃ vākyaṃ paropadeśaḥ / tacca pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanaiḥ pañcabhiravayavairupetamityeke / tamimaṃ niyamamarocayamāna āha ukteti // uktā vyāptireva sānumā / vyāptyuktireva paropadeśa iti yāvat / evaśabdo niyamanirākaraṇaparo na punaḥ pakṣāntaranivṛttyarthaḥ / pakṣāntarasya svayameva vakṣyamāṇatvāt / nanu yo dhūmavānso 'gnimāniti vyāptyuktiḥ kathaṃ pratyāyanāṅgam / vādiprativādinoranyonyasminnanāśvāsādityata uktaṃ smṛteti / tuśabdaścaśabdārtho jijñāsiteti samuccinoti / gṛhītavyāptestaduktiḥ smaraṇaheturagṛhītavyāptestu jijñāsājaniketyucyate / na tvāgamatayopayujyata ityāśayaḥ / *5,389* nanu ca vyāptyuktireva paropadeśa ityayuktam / prathamata eva vyāptyukterasaṅgatatvādityāśaṅkāṃ pariharan"uktā vyāptireva sā'; iti pratijñātamupapādayati pratijñāteti // pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवशिष्यं किमत्रास्ति ॥। प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थमित्यसङ्गतेः परिहारः । तदेत्यध्यहायर्म् । किमाक्षेपे । अत्र वक्तव्ये । एतदुक्तं भवति । यो हि पर्वतमग्निमन्तं प्रतिपद्यमानः परेण निरग्निकं मन्यमानेन किं पर्वतस्याग्निमत्वे मानमित्यनुयुज्यते, स यदि यो धूमवानसावग्निमानिति व्याप्तिमात्रं (परं प्रति) स्वप्रतिपन्नार्थसिद्धयर्थं ब्रूयात्तदा का नामासङ्गतिः । परपृष्टप्रमाणस्योपन्यस्यमानत्वात् । किंवा (किञ्चा)परं वक्तव्यमवशिष्यं यदर्थं शब्दान्त(रमवशिष्यं)रं वक्तव्यं स्यात् । अतो व्याप्तिवचनमेव परोपदेश इति । *५,३८९फ़्।* स्यादेतत् । व्याप्तिपक्षधर्मतोपेततया लिङ्गानुसन्धानं खल्वनुमानम् । पक्षधर्मतामनङ्गं मन्यमानैरपि लिङ्गस्य सत्ता तावद(वश्यम)ङ्गीकरणीया । अन्यथा व्याप्त्यङ्गीकारव्याघातात् । सा च नाविवक्षितस्थाना । तथा सति यस्यकस्यचिद्धूमवत्त्वादिना सर्व(पर्वत)स्याप्यग्निमत्त्वादिप्रसङ्गात् । अतो व्याप्त्यनुसारेण नियतदेशधर्मताप्यङ्गीकरणीयैव । व्यधिकरणो ऽपि हि कृत्तिकागत एवोदयो रोहिण्युदयासत्तिं गमयति । नतु यत्रतत्रत्यः । ततस्तावदनेन वक्तव्यं यावता व्याप्तिविवक्षितस्थलधर्मतोपेततया लिङ्गस्यानुसन्धानं स्यात् तदप्याकाङ्क्षाक्रमेणाभिधातव्यमिति स्थिते, निराश्रयस्य प्रमाणस्याभिधातुमशक्यत्वात् प्रमाणजिज्ञासोत्थापनाय विषयोपक्षेपरूपं पर्वतो ऽग्निमानिति प्रतिज्ञावाक्यं वक्तव्यम् । ततः कस्मादिदं प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यमित्याकाङ्क्षायां पराङ्गतापन्नलिङ्गस्वरूपमात्रप्रतिपादकं धूमवत्त्वादिति हेतुवचनम् । ततो ऽस्य सामर्थ्यजिज्ञासायां व्याप्तिप्रतिपादनाया यो धूमवानसावग्निमानित्युदाहरणवाक्यम् । पक्षादिविवक्षितस्थलधर्मताप्रतिपादनार्थं धूमवांश्चायमित्युपनयः । ततः सर्वस्य बुद्धयारोहायैकवाक्यतामापादयितुं तस्मादग्निमानेवेति निगमनम् । अत एव प्रतिज्ञाहेतुभ्यामुपनयनिगमनयोर्गतार्थतां मन्यमाना निरस्ता भवन्ति । तदेवमेतावति वक्तव्ये कथं व्याप्तिमात्रमुक्त्वा कृती स्यादिति । *५,३९०* उच्यते । यत्तावत्प्रतिज्ञावश्यम्भावे कारणमुक्तं तदसत् । विवादेनैव विषयोपक्षेपस्य सिद्धतयाकाङ्क्षोदयस्य समर्थितत्वात् । तथाप्याकाङ्क्षितत्वाल्लिङ्गस्वरूपस्य तत्पक्षधर्मतायाश्च प्रतिपादनाय हेतूपनयौ वक्तव्याविति चेन्न । विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि । किं येन धूमवत्त्वं पर्वतवृत्तितयावगतं तं प्रति हेतूपनयौ वक्तव्यौ, उत विपरीतं प्रति । आद्यं दूषयति लिङ्गमिति ॥ ॥। लिङ्गं तत्र विजानतः तत्र विवक्षिते स्थले । अवशिष्यं किमस्तीति पूर्वेणान्वयः । लिङ्गस्वरूपतदीयपक्षधर्ज्ञताविज्ञापनाय हि हेतूपयनोपयोगः । तच्चेद्विज्ञानं परस्य स्वतस्सिद्धं तदा किं हेतूपनयाभ्यामिति भावः । द्वितीयमनूद्य दूषयति यदीति ॥ यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता

avaśiṣyaṃ kimatrāsti ... pratijñātārthasiddhayarthamityasaṅgateḥ parihāraḥ / tadetyadhyahāyarm / kimākṣepe / atra vaktavye / etaduktaṃ bhavati / yo hi parvatamagnimantaṃ pratipadyamānaḥ pareṇa niragnikaṃ manyamānena kiṃ parvatasyāgnimatve mānamityanuyujyate, sa yadi yo dhūmavānasāvagnimāniti vyāptimātraṃ (paraṃ prati) svapratipannārthasiddhayarthaṃ brūyāttadā kā nāmāsaṅgatiḥ / parapṛṣṭapramāṇasyopanyasyamānatvāt / kiṃvā (kiñcā)paraṃ vaktavyamavaśiṣyaṃ yadarthaṃ śabdānta(ramavaśiṣyaṃ)raṃ vaktavyaṃ syāt / ato vyāptivacanameva paropadeśa iti / *5,389f.* syādetat / vyāptipakṣadharmatopetatayā liṅgānusandhānaṃ khalvanumānam / pakṣadharmatāmanaṅgaṃ manyamānairapi liṅgasya sattā tāvada(vaśyama)ṅgīkaraṇīyā / anyathā vyāptyaṅgīkāravyāghātāt / sā ca nāvivakṣitasthānā / tathā sati yasyakasyaciddhūmavattvādinā sarva(parvata)syāpyagnimattvādiprasaṅgāt / ato vyāptyanusāreṇa niyatadeśadharmatāpyaṅgīkaraṇīyaiva / vyadhikaraṇo 'pi hi kṛttikāgata evodayo rohiṇyudayāsattiṃ gamayati / natu yatratatratyaḥ / tatastāvadanena vaktavyaṃ yāvatā vyāptivivakṣitasthaladharmatopetatayā liṅgasyānusandhānaṃ syāt tadapyākāṅkṣākrameṇābhidhātavyamiti sthite, nirāśrayasya pramāṇasyābhidhātumaśakyatvāt pramāṇajijñāsotthāpanāya viṣayopakṣeparūpaṃ parvato 'gnimāniti pratijñāvākyaṃ vaktavyam / tataḥ kasmādidaṃ pramāṇātpratipattavyamityākāṅkṣāyāṃ parāṅgatāpannaliṅgasvarūpamātrapratipādakaṃ dhūmavattvāditi hetuvacanam / tato 'sya sāmarthyajijñāsāyāṃ vyāptipratipādanāyā yo dhūmavānasāvagnimānityudāharaṇavākyam / pakṣādivivakṣitasthaladharmatāpratipādanārthaṃ dhūmavāṃścāyamityupanayaḥ / tataḥ sarvasya buddhayārohāyaikavākyatāmāpādayituṃ tasmādagnimāneveti nigamanam / ata eva pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāṃ manyamānā nirastā bhavanti / tadevametāvati vaktavye kathaṃ vyāptimātramuktvā kṛtī syāditi / *5,390* ucyate / yattāvatpratijñāvaśyambhāve kāraṇamuktaṃ tadasat / vivādenaiva viṣayopakṣepasya siddhatayākāṅkṣodayasya samarthitatvāt / tathāpyākāṅkṣitatvālliṅgasvarūpasya tatpakṣadharmatāyāśca pratipādanāya hetūpanayau vaktavyāviti cenna / vikalpānupapatteḥ / tathāhi / kiṃ yena dhūmavattvaṃ parvatavṛttitayāvagataṃ taṃ prati hetūpanayau vaktavyau, uta viparītaṃ prati / ādyaṃ dūṣayati liṅgamiti // ... liṅgaṃ tatra vijānataḥ tatra vivakṣite sthale / avaśiṣyaṃ kimastīti pūrveṇānvayaḥ / liṅgasvarūpatadīyapakṣadharjñatāvijñāpanāya hi hetūpayanopayogaḥ / taccedvijñānaṃ parasya svatassiddhaṃ tadā kiṃ hetūpanayābhyāmiti bhāvaḥ / dvitīyamanūdya dūṣayati yadīti // yadi liṅgamasiddhaṃ syāt kuta evāsya mānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रेत्यनुवर्तते । असिद्धं परेणाप्रसिद्धम् । तदास्य लिङ्गस्य स्वरूपासिद्धस्य मानतैव कुतः । नास्तीति यावत् । दूरे वक्तव्यतेति एवशब्दार्थः । *५,३९२* नन्वेवं सति व्याप्तिरपि न वक्तव्या । सापि यदि विदितव्याप्तिकं प्रत्युच्यते तदाभिधानवैयर्थ्यम् । विपरतीतस्य तु व्याप्यत्वासिद्धया तत्प्रमाणमेव न भवति (इति)कुतो व्याप्त्यभिधानमिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । तथाच वादिप्रतिवादिनोर्मौनमेवापतितमिति । मैवम् । उभयथाप्यदोषात् । व्याप्तिर्हि न स्वरूपेणोपयोगिनी । नापि ज्ञाततामात्रेण । अपि तर्हि स्मर्यमाणा । तथाच गृहीतव्याप्तिकं प्रति तस्मारकत्वेन, (तया) अगृहीतव्याप्तिकं प्रति तु (तदैव) तज्जिज्ञासाजनकतया व्याप्तिवचनमुपयुज्यत इत्युक्तमेव । एवं तर्हि हेतूपनयावपि नानुपयुक्तौ । नहि पक्षधर्मोपेतं लिङ्गं स्वरूपेणोपयुक्तम् । नापि विदितत्वमात्रेण । किन्तु ज्ञातचरम् । स्मर्यमाणतया ज्ञायमानमपि न वृक्षादिसाधारण्येन । किन्तर्हि लिङ्गतया । तथाच विदितलिङ्गस्वरूपपक्षधर्मत्वं प्रति तत्स्मारकत्वेन लिङ्गतयानुसन्धायकत्वेनेतरं प्रति तज्जिज्ञासाजनकत्वेन हेतूपनययोः सार्थक्यमेवेत्याशङ्कयाह यदीति ॥ यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् ततस्तदीयपक्षधर्मतादिस्मृत्यादिमानपि कथं न भवेदिति । *५,३९७* यद्वा परोपदेशस्य पञ्चावयवतानियतिं वदन्प्रष्टव्यः । किमेतत्पञ्चावयवं वाक्यमागमतया व्याप्तिपक्षधर्मतोर्(मो)पेतस्य लिङ्गस्य प्रत्यायकम् । उत स्मारकादिमात्रम् । आद्ये तु स्यादे(वेदं)वं परव्युत्पादितरीत्या (वाक्यपरिमाणं) वाक्यं प्रमाणं कथञ्चित् । नचासौ युज्यते । वादिप्रतवादिनोरितरेतरस्मिन्ननाश्वासात् । आश्वासे वा प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धौ हेत्वाद्यभिधानवैयर्थ्यात् । द्वितीये त्वाह यदीति ॥ *५,३९८* परेपदेशं वाक्यं यदि स्मरणादिमात्रकारणमङ्गीक्रियते तदात्र व्याप्तिवचने सत्येव स्मर्तुर्व्याप्तिवचनादेव स्मरणाद्युत्पत्तेरिति यावत् । अत्र व्याप्तिवचनातिरिक्ते शब्दे प्रयोजनं नास्तीति नासाववश्यं वक्तव्यः । दृश्यते खलु लोके पदैकदेशादितो ऽपि पदार्थस्मरणादिकम् । शास्त्रे ऽपि च वाक्यैकदेशप्रयोगः । तत्र वक्तुराप्तत्वावधारणादनुसरणं प्रतिवादिनि तु तन्नास्तीति चेन्मा भूत् । न ह्येतदागमतया प्रत्यायकमित्यक्तम् । अन्यथा सांव्यावहारिकः केवलव्यतिरेकिप्रयोगो ऽपि नानुसरणीयः । वास्तवप्रयोगपरिमाणान्यथात्वस्योपपादितत्वात् । प्रतिवादिन्यप्यनुसरणे निग्रहस्थानोद्भावनं न स्यादिति चेत् । लौकिकशास्त्रीयसंव्यवहारातिक्रमे तदवकाशात् । अन्यथा प्रकरणाद्यापन्नस्यासङ्कीर्तनमपि निग्रहहेतुः स्यात् । किं प्रकरणाद्यापन्नतयायं न वदत्युताप्रतिपन्नत्वादिनेति सन्देहस्य प्रकृते ऽपि तुल्यत्वादिति । *५,४०२* अपर आह । प्रमेयावधारणार्थं हि प्रमाणोपन्यासः । प्रमेयावधारणं च निर्विवादा तत्प्रतीतिः । नच सा प्रमाणस्वरूपमात्रोपदर्शने(न) भवति । किन्नाम तदाभासोद्धारेणापि । अन्यथा तत्प्रामाण्यस्यैवानवस्थानात् । तथाच प्रतिज्ञावाक्येन विषयमुपक्षिप्य तत्र हेतुना प्रमाणस्वरूपमुपदर्श्य तस्योदाहरणवाक्येन विरुद्धानध्यवसितानैकान्तिकत्वनिरासः क्रियते । उपनयेनासिद्धिरपास्यते । निगमनेनापि हेत्वनुवादेन तस्मादेव नान्यस्मादिति सिद्धसाधनतापक्षिप्यते । साध्यानुवादेन (तु)अग्निमानेव न तु निरग्निक इति बाधप्रतिपक्षप्रतिक्षेपः क्रियते । तदेवं विधूतविवादसाध्यप्रतिपत्तये पञ्चावयववाक्यमावश्यकमिति । तदयुक्तम् । एवं वदता हि (ऽपि) यावता विवादावसानं तावान्परोपदेश इत्युक्तं स्यात् । तथाच पञ्चावयवं वाक्यं परोपदेश इत्ययुक्तम् । पञ्चावयवोक्तावपि विवादावसितेरभावात् । किन्त्वाकथापरिसमाप्तेः परोपदेश इति वक्तव्यमित्याशयवानाह नेति ॥ न पञ्चावयोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत्

tatretyanuvartate / asiddhaṃ pareṇāprasiddham / tadāsya liṅgasya svarūpāsiddhasya mānataiva kutaḥ / nāstīti yāvat / dūre vaktavyateti evaśabdārthaḥ / *5,392* nanvevaṃ sati vyāptirapi na vaktavyā / sāpi yadi viditavyāptikaṃ pratyucyate tadābhidhānavaiyarthyam / viparatītasya tu vyāpyatvāsiddhayā tatpramāṇameva na bhavati (iti)kuto vyāptyabhidhānamiti tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt / tathāca vādiprativādinormaunamevāpatitamiti / maivam / ubhayathāpyadoṣāt / vyāptirhi na svarūpeṇopayoginī / nāpi jñātatāmātreṇa / api tarhi smaryamāṇā / tathāca gṛhītavyāptikaṃ prati tasmārakatvena, (tayā) agṛhītavyāptikaṃ prati tu (tadaiva) tajjijñāsājanakatayā vyāptivacanamupayujyata ityuktameva / evaṃ tarhi hetūpanayāvapi nānupayuktau / nahi pakṣadharmopetaṃ liṅgaṃ svarūpeṇopayuktam / nāpi viditatvamātreṇa / kintu jñātacaram / smaryamāṇatayā jñāyamānamapi na vṛkṣādisādhāraṇyena / kintarhi liṅgatayā / tathāca viditaliṅgasvarūpapakṣadharmatvaṃ prati tatsmārakatvena liṅgatayānusandhāyakatvenetaraṃ prati tajjijñāsājanakatvena hetūpanayayoḥ sārthakyamevetyāśaṅkayāha yadīti // yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam tatastadīyapakṣadharmatādismṛtyādimānapi kathaṃ na bhavediti / *5,397* yadvā paropadeśasya pañcāvayavatāniyatiṃ vadanpraṣṭavyaḥ / kimetatpañcāvayavaṃ vākyamāgamatayā vyāptipakṣadharmator(mo)petasya liṅgasya pratyāyakam / uta smārakādimātram / ādye tu syāde(vedaṃ)vaṃ paravyutpāditarītyā (vākyaparimāṇaṃ) vākyaṃ pramāṇaṃ kathañcit / nacāsau yujyate / vādipratavādinoritaretarasminnanāśvāsāt / āśvāse vā pratijñāmātreṇārthasiddhau hetvādyabhidhānavaiyarthyāt / dvitīye tvāha yadīti // *5,398* parepadeśaṃ vākyaṃ yadi smaraṇādimātrakāraṇamaṅgīkriyate tadātra vyāptivacane satyeva smarturvyāptivacanādeva smaraṇādyutpatteriti yāvat / atra vyāptivacanātirikte śabde prayojanaṃ nāstīti nāsāvavaśyaṃ vaktavyaḥ / dṛśyate khalu loke padaikadeśādito 'pi padārthasmaraṇādikam / śāstre 'pi ca vākyaikadeśaprayogaḥ / tatra vakturāptatvāvadhāraṇādanusaraṇaṃ prativādini tu tannāstīti cenmā bhūt / na hyetadāgamatayā pratyāyakamityaktam / anyathā sāṃvyāvahārikaḥ kevalavyatirekiprayogo 'pi nānusaraṇīyaḥ / vāstavaprayogaparimāṇānyathātvasyopapāditatvāt / prativādinyapyanusaraṇe nigrahasthānodbhāvanaṃ na syāditi cet / laukikaśāstrīyasaṃvyavahārātikrame tadavakāśāt / anyathā prakaraṇādyāpannasyāsaṅkīrtanamapi nigrahahetuḥ syāt / kiṃ prakaraṇādyāpannatayāyaṃ na vadatyutāpratipannatvādineti sandehasya prakṛte 'pi tulyatvāditi / *5,402* apara āha / prameyāvadhāraṇārthaṃ hi pramāṇopanyāsaḥ / prameyāvadhāraṇaṃ ca nirvivādā tatpratītiḥ / naca sā pramāṇasvarūpamātropadarśane(na) bhavati / kinnāma tadābhāsoddhāreṇāpi / anyathā tatprāmāṇyasyaivānavasthānāt / tathāca pratijñāvākyena viṣayamupakṣipya tatra hetunā pramāṇasvarūpamupadarśya tasyodāharaṇavākyena viruddhānadhyavasitānaikāntikatvanirāsaḥ kriyate / upanayenāsiddhirapāsyate / nigamanenāpi hetvanuvādena tasmādeva nānyasmāditi siddhasādhanatāpakṣipyate / sādhyānuvādena (tu)agnimāneva na tu niragnika iti bādhapratipakṣapratikṣepaḥ kriyate / tadevaṃ vidhūtavivādasādhyapratipattaye pañcāvayavavākyamāvaśyakamiti / tadayuktam / evaṃ vadatā hi ('pi) yāvatā vivādāvasānaṃ tāvānparopadeśa ityuktaṃ syāt / tathāca pañcāvayavaṃ vākyaṃ paropadeśa ityayuktam / pañcāvayavoktāvapi vivādāvasiterabhāvāt / kintvākathāparisamāpteḥ paropadeśa iti vaktavyamityāśayavānāha neti // na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवादाध्यवसितिः विवादावसानोपेता साध्यप्रतीतिः । *५,४०३* नन्वेतदयुक्तम् । उदाहरणाद्यवयवत्रयेणाभासोद्धारस्य कृतत्वात् । निरस्तसमस्ताभासप्रमाणोपन्यासे ऽपि विवादानवसाने सर्व(दा)थापि तत्प्रसङ्गादित्यत आह दृष्टान्तेति ॥ *५,४०४* दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव हि दृष्टान्तपदेनोदाहरणार्थमुपलक्षयति । आदिपदेनोपनयनिगमनार्थग्रहणम् । विषयसप्तमीयम् । एवं यथा प्र(तिज्ञा)तीतार्थे । साधनं वक्तव्यमिति शेषः । स्यादेवेति सम्बन्धः । तुशब्दो यस्मादित्यर्थे । अयमर्थः । सत्यमुद्धृताभासात्प्रमाणात्प्रमेयावधारणं भवतीति । किन्तु पञ्चभिरप्यवयवैस्तादृशप्रमाणप्रतीतिरेव न भवतीति ब्रूमः । आभासोद्धारपरोदाहरणाद्यर्थविप्रतिपत्तौ तत्साधनस्यापि वक्तव्यत्वात् । नच तत्र विप्रतिपत्तिर्न कर्तव्या । नापि वाङ्मात्रेण तन्निवृत्तिः । प्रतिज्ञार्थसमानयोगक्षेमत्वात् । नचोदाहरणादिष्वेव सर्वशङ्कोद्धारकारणमस्ति । अनुपलम्भात् । पञ्चावयवप्रयोग एव कथापुद्रणापातात् । अतः प्रमेयनिणर्यावधित्वे ऽनुमानप्रयोगस्य न पञ्चावयवत्वनियमो युज्यते । अपि तु कथपरिसमाप्त्यवधिकत्वमेवाङ्गीकार्यमिति । *५,४०५* सत्यं निःशेषतो विवादनिवृत्तिर्न पञ्चावयवप्रयोगे ऽपि भवतीति । तथाप्यवान्तराकाङ्क्षानिवर्तकत्वेन पञ्चावयवमेवावान्तरवाक्यं परिसमाप्यत इत्यत आह लिङ्गेति ॥ लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा

vivādādhyavasitiḥ vivādāvasānopetā sādhyapratītiḥ / *5,403* nanvetadayuktam / udāharaṇādyavayavatrayeṇābhāsoddhārasya kṛtatvāt / nirastasamastābhāsapramāṇopanyāse 'pi vivādānavasāne sarva(dā)thāpi tatprasaṅgādityata āha dṛṣṭānteti // *5,404* dṛṣṭāntādiṣu caivaṃ syāt sādhanaṃ punareva hi dṛṣṭāntapadenodāharaṇārthamupalakṣayati / ādipadenopanayanigamanārthagrahaṇam / viṣayasaptamīyam / evaṃ yathā pra(tijñā)tītārthe / sādhanaṃ vaktavyamiti śeṣaḥ / syādeveti sambandhaḥ / tuśabdo yasmādityarthe / ayamarthaḥ / satyamuddhṛtābhāsātpramāṇātprameyāvadhāraṇaṃ bhavatīti / kintu pañcabhirapyavayavaistādṛśapramāṇapratītireva na bhavatīti brūmaḥ / ābhāsoddhāraparodāharaṇādyarthavipratipattau tatsādhanasyāpi vaktavyatvāt / naca tatra vipratipattirna kartavyā / nāpi vāṅmātreṇa tannivṛttiḥ / pratijñārthasamānayogakṣematvāt / nacodāharaṇādiṣveva sarvaśaṅkoddhārakāraṇamasti / anupalambhāt / pañcāvayavaprayoga eva kathāpudraṇāpātāt / ataḥ prameyaniṇaryāvadhitve 'numānaprayogasya na pañcāvayavatvaniyamo yujyate / api tu kathaparisamāptyavadhikatvamevāṅgīkāryamiti / *5,405* satyaṃ niḥśeṣato vivādanivṛttirna pañcāvayavaprayoge 'pi bhavatīti / tathāpyavāntarākāṅkṣānivartakatvena pañcāvayavamevāvāntaravākyaṃ parisamāpyata ityata āha liṅgeti // liṅgoktāvapi caivaṃ syādanumāvasitirdhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चो हेत्वर्थे । अनुमेति तत्सम्बन्धिवाक्यमुपलक्ष्यते । एवं सति किमत्र प्रमाणमित्यवान्तराकाङ्क्षानिवृत्तिहेतौ धूमत्वमिति लिङ्गोक्तौ कृतायामपि अवान्तरवाक्यपर्यवसानमवश्यं भवतीति तन्मात्रमेव वाक्यमङ्गीकरणीयम् । नतु पञ्चावयवत्वनियतिरिति । *५,४०६* यदुक्तं स्मरणादिमात्रहेतुत्वेन वाक्यस्योपयोगस्तच्च व्याप्तिवचनमात्रेण भवतीति व्याप्तिरेव वक्तव्येति तदयुक्तम् । तथा सति लिङ्गमात्रवचनस्यापि प्रयोक्तव्यत्वापातात् । सम्भवति हि तस्यापि व्याप्तिपक्षधर्मतास्मरणादिहेतुत्वमि(ते)त्युक्ताभिप्रायमजानानस्य चोद्यं वा परिहरति लिङ्गेति ॥ यथा व्याप्त्युक्तावेवं लिङ्गोक्तावप्यनुमावसितिर्ध्रुवा स्यात् । इष्यापादनमेतदित्यर्थः । चशब्दः प्रतिज्ञाहेतुगर्भैवेत्याद्युक्तपक्षान्तरसमुच्चये । नचैवं सति व्याप्तिरेवेत्यवधारणानुपपत्तिः । येन येन प्रकारेण व्याप्त्यादिस्मरणादिकं भवति । यश्च सांव्यावहारिकस्तं तमुपादाय नियमनिराकरणस्य तत्रेष्टत्वादित्यभिसन्धिः । एतेन प्रतिज्ञाहेतुभ्यामुपनयनिगमनयोर्गतार्थतापि समर्थिता वेदितव्येति । ॥ इत्यनुमानलक्षणनिरूपणम् ॥ *५,४०७* निर्दोषतामन्तर्भाव्य युक्तिरनुमेत्यक्तम् । दोषपरिज्ञान एव तद्वियुक्ता युक्तिः सुज्ञानेत्यतो युक्तिदोषो निरूपणीयः । धूमादेरग्न्यादिप्रमितिजनकत्वे ऽपि,यन्निमित्तं कश्चिदर्थो ऽर्थान्तरज्ञानं न जनयति, संशयविपर्ययौ वा करोति, स युक्तिदोषः । स द्विविधः । साक्षाद्वाचनिकश्च । तत्राद्यं विभागेनोद्दिशति विरोध इति ॥ विरोधो ऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद् युक्तेस्तु दूषणम् प्रायेणानुमानदोषो विरोध एवान्तर्भव(न्ती)तीति प्राधान्यात्प्रथमं तदुद्देशः । एवेति परपरिसङ्खयातमाधिक्यं निराकरोति । दोषाणां सतामत्रैवान्तर्भावात् । अनन्तर्भूतानां च दोषत्वनिरासात् । साक्षादिति ॥ वचनोपधानेन विना अर्थनिष्ठम् (उक्तं) उक्तयुक्तेः सामर्थ्यम् । दूषणं त्विति तुशब्दसम्बन्धः, साक्षात्विति वा । युक्तेर्युक्तित्वाभिमतस्यार्थस्य । *५,४११* साधनाभिमतस्यार्थस्य साध्याभिमतेनार्थेन सम्भावितप्रतीतिकस्यापि साध्यसाधनभावस्य बाधलक्षणमयोग्यत्वं विरोध इति शिष्यैरेवोह्यतामित्याशयवानसङ्गतिं निरूपयति प्रतिज्ञायामिति ॥ प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः

co hetvarthe / anumeti tatsambandhivākyamupalakṣyate / evaṃ sati kimatra pramāṇamityavāntarākāṅkṣānivṛttihetau dhūmatvamiti liṅgoktau kṛtāyāmapi avāntaravākyaparyavasānamavaśyaṃ bhavatīti tanmātrameva vākyamaṅgīkaraṇīyam / natu pañcāvayavatvaniyatiriti / *5,406* yaduktaṃ smaraṇādimātrahetutvena vākyasyopayogastacca vyāptivacanamātreṇa bhavatīti vyāptireva vaktavyeti tadayuktam / tathā sati liṅgamātravacanasyāpi prayoktavyatvāpātāt / sambhavati hi tasyāpi vyāptipakṣadharmatāsmaraṇādihetutvami(te)tyuktābhiprāyamajānānasya codyaṃ vā pariharati liṅgeti // yathā vyāptyuktāvevaṃ liṅgoktāvapyanumāvasitirdhruvā syāt / iṣyāpādanametadityarthaḥ / caśabdaḥ pratijñāhetugarbhaivetyādyuktapakṣāntarasamuccaye / nacaivaṃ sati vyāptirevetyavadhāraṇānupapattiḥ / yena yena prakāreṇa vyāptyādismaraṇādikaṃ bhavati / yaśca sāṃvyāvahārikastaṃ tamupādāya niyamanirākaraṇasya tatreṣṭatvādityabhisandhiḥ / etena pratijñāhetubhyāmupanayanigamanayorgatārthatāpi samarthitā veditavyeti / // ityanumānalakṣaṇanirūpaṇam // *5,407* nirdoṣatāmantarbhāvya yuktiranumetyaktam / doṣaparijñāna eva tadviyuktā yuktiḥ sujñānetyato yuktidoṣo nirūpaṇīyaḥ / dhūmāderagnyādipramitijanakatve 'pi,yannimittaṃ kaścidartho 'rthāntarajñānaṃ na janayati, saṃśayaviparyayau vā karoti, sa yuktidoṣaḥ / sa dvividhaḥ / sākṣādvācanikaśca / tatrādyaṃ vibhāgenoddiśati virodha iti // virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam prāyeṇānumānadoṣo virodha evāntarbhava(ntī)tīti prādhānyātprathamaṃ taduddeśaḥ / eveti paraparisaṅkhayātamādhikyaṃ nirākaroti / doṣāṇāṃ satāmatraivāntarbhāvāt / anantarbhūtānāṃ ca doṣatvanirāsāt / sākṣāditi // vacanopadhānena vinā arthaniṣṭham (uktaṃ) uktayukteḥ sāmarthyam / dūṣaṇaṃ tviti tuśabdasambandhaḥ, sākṣātviti vā / yukteryuktitvābhimatasyārthasya / *5,411* sādhanābhimatasyārthasya sādhyābhimatenārthena sambhāvitapratītikasyāpi sādhyasādhanabhāvasya bādhalakṣaṇamayogyatvaṃ virodha iti śiṣyairevohyatāmityāśayavānasaṅgatiṃ nirūpayati pratijñāyāmiti // pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञापदेन तदर्थो लक्ष्यते । विषयसप्तमीयम् । असम्बन्धो ऽत्राकाङ्क्षालक्षणसम्बन्धविरहः । अत्रापि युक्तेरिति गौणो निर्देशः । असम्बन्धो ऽसङ्गतिरिति पर्यायावित्यतो व्यवहारसाध्यतासूचनायोक्तेत्युक्तम् । विरोधासङ्गतिस्वरूपस्य स्फुटत्वादन्यैरुपदर्शितत्वाच्च किमत्रोदाहरणोपदर्शनेनेति हिशब्देनाह । *५,४१३* ननु कथं द्वे एवानुमानदूषणे परपरिगणितानामसिद्धत्वादीनां बहूनां सत्त्वादित्यतस्तेषामत्रान्तर्भावं विभावयितु विरोधविभागमाह विरोधो ऽपीति ॥ विरोधो ऽपि त्रिधैव स्यात् ॥। सामान्यविभागेन सह विशेषविभागस्य समुच्चये अपिशब्दः । असङ्गतिरप्यनेकविधेति वा त्रिधैव न त्वेकविधैव येनासिद्धयादीनामन्तर्भावो दुर्घटः स्यात् । यद्वा यावन्तो ऽनुमानाभासाः परपरिगणितास्तावद्भेदतां नि(राकर्तु)वतर्यितुमेवशब्दः । सर्वेषामत्रैवान्तर्भावात् । त्रैविध्यं दर्शयति प्रतिज्ञार्थेति ॥ *५,४१४* ॥। प्रतिज्ञार्थविरुद्धता । लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर् ॥। *५,४२७* अनध्यवसितत्वादिभेदो ऽपि किं व्याप्त्यभावे सम्भवतीत्येतावता परिसङ्खयेयो व्यवहारोपयोगित्वाद्वा । नाद्यः । व्यर्थव्युत्पादनस्यातिप्रसङ्गित्वात् । न द्वितीयः । वैयर्थ्यप्रसक्तेः । नेदं साधकमनैकान्तिकत्वादित्यस्य हि सपक्षवृत्तित्वे सति विपक्षवृत्तित्वादित्यर्थः । नचात्र विशेषणव्यवच्छेद्यं किञ्चिदस्ति । एवं विरुद्धत्वादित्यस्य सपक्षावृत्तित्वे सति विपक्षवृत्तित्वादित्यर्थः । तथाच वैयर्थ्यमेव । साध्यविपर्ययव्याप्यत्वादित्यत्रापि सम्बन्धमात्रेण कृतार्थत्वे व्याप्तिग्रहणं व्यर्थमेव । एवमवान्तरभेदव्युत्पादनमपि निरस्तम् । शिष्यमतिवैशद्याय व्युत्पादनं त्वनुमतमेवेति न स्वीयव्यवहारविरोध इति । विरोधवदसङ्गतेरपि प्रभेदाः स्वयमेवोहनीयाः । *५,४२९* एवं साक्षाद्युक्तिदोषमभिधाय वाचनिकदोषमाह न्यूनेति ॥ ॥। न्यूनाधिक्ये तु वाचिके

pratijñāpadena tadartho lakṣyate / viṣayasaptamīyam / asambandho 'trākāṅkṣālakṣaṇasambandhavirahaḥ / atrāpi yukteriti gauṇo nirdeśaḥ / asambandho 'saṅgatiriti paryāyāvityato vyavahārasādhyatāsūcanāyoktetyuktam / virodhāsaṅgatisvarūpasya sphuṭatvādanyairupadarśitatvācca kimatrodāharaṇopadarśaneneti hiśabdenāha / *5,413* nanu kathaṃ dve evānumānadūṣaṇe paraparigaṇitānāmasiddhatvādīnāṃ bahūnāṃ sattvādityatasteṣāmatrāntarbhāvaṃ vibhāvayitu virodhavibhāgamāha virodho 'pīti // virodho 'pi tridhaiva syāt ... sāmānyavibhāgena saha viśeṣavibhāgasya samuccaye apiśabdaḥ / asaṅgatirapyanekavidheti vā tridhaiva na tvekavidhaiva yenāsiddhayādīnāmantarbhāvo durghaṭaḥ syāt / yadvā yāvanto 'numānābhāsāḥ paraparigaṇitāstāvadbhedatāṃ ni(rākartu)vataryitumevaśabdaḥ / sarveṣāmatraivāntarbhāvāt / traividhyaṃ darśayati pratijñārtheti // *5,414* ... pratijñārthaviruddhatā / liṅgarāhityamavyāptir ... *5,427* anadhyavasitatvādibhedo 'pi kiṃ vyāptyabhāve sambhavatītyetāvatā parisaṅkhayeyo vyavahāropayogitvādvā / nādyaḥ / vyarthavyutpādanasyātiprasaṅgitvāt / na dvitīyaḥ / vaiyarthyaprasakteḥ / nedaṃ sādhakamanaikāntikatvādityasya hi sapakṣavṛttitve sati vipakṣavṛttitvādityarthaḥ / nacātra viśeṣaṇavyavacchedyaṃ kiñcidasti / evaṃ viruddhatvādityasya sapakṣāvṛttitve sati vipakṣavṛttitvādityarthaḥ / tathāca vaiyarthyameva / sādhyaviparyayavyāpyatvādityatrāpi sambandhamātreṇa kṛtārthatve vyāptigrahaṇaṃ vyarthameva / evamavāntarabhedavyutpādanamapi nirastam / śiṣyamativaiśadyāya vyutpādanaṃ tvanumatameveti na svīyavyavahāravirodha iti / virodhavadasaṅgaterapi prabhedāḥ svayamevohanīyāḥ / *5,429* evaṃ sākṣādyuktidoṣamabhidhāya vācanikadoṣamāha nyūneti // ... nyūnādhikye tu vācike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यूनशब्दो भावप्रधानः । युक्तेर्दूषणमिति प्रकृतमनुवर्तते । अवश्यवक्तव्यापरिपूर्तिर्न्यूनत्वम् । कृतकार्यत्वमाधिक्यम् । वचनदोषात्तत्प्रतिपादिता युक्तिरपि दुष्या स्यादित्येतयोर्वाचनिकत्वम् । नन्वयुक्तो ऽयं विभागः । विरोधासङ्गत्योरपि वाचि(चनि)कत्वात् । नहि कृतकत्वं स्वयमेव दुष्यम् । अनित्यत्वसाधने ऽपि तथात्वापत्तेः । कृशानुशैत्यादौ तथेति चेत् । तत्किं कृतकत्वं कृशानुशैत्यं वा शब्दनित्यत्वं वा साधयितुं स्वयमेव प्रवृत्तम् । येन तत्र दुष्यं स्यात् । किन्नाम तत्साधनतया शब्देन प्रतिपादि(दर्शि)तम् । एवमसङ्गतावपि सिद्धसाधनतादिलक्षणायां वाच्यमित्याशङ्कानिरासार्थं तुशब्दः । न्यूनाधिक्ये एव वाचनिके, न विरोधासङ्गती । स्वार्थानुमाने ऽपि दर्शनादिति भावः । सन्तु तर्हि प्रतिपत्तृप्रतिपादकयोरेवैते दोषाः । यथा निशातम् कृशानुशैत्यादौ व्यापारयन्पुरुष एवापराधी स्यात् नतु कृतकत्वादिकमिति । मैवम् । कृतकत्वादेरदुष्टत्वे तद्वयापारयतो ऽप्यपराधानुपपत्तेः । अन्यथा शब्दनित्यत्वसाधने प्रयुञ्जानो ऽप्यपराध्येत । ततः कृशानुशैत्यादेः साध्यतानर्हत्वं नित्यत्वादिसाधने कृतकत्वादेरसमर्थत्वमित्यादिरर्थशब्दगत एव दोषो ऽङ्गीकरणीयः । न ह्युपाधिमन्तर्भाव्य भवन् दोषो न दोषो भवति । तथा सति बहुविप्लवापत्तेरिति । *५,४३३* ननु कथमेत एवानुमानदोषाः । सोपाधिकत्वस्याप्यतिरिक्तस्य सत्त्वादित्यतस्तत्स्वरूपानुवादेनोक्तान्तर्भावमाह साध्येति ॥ साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च असम्मतौ तु तत्र दोषान्तरमेव भविष्यतीति किमनुपपन्नम् । ननु शङ्कितोपाधौ कथं प्रतिपक्षः सन्दिग्धासिद्धिप्रसङ्गेनासमबलत्वादिति चेन्न । पाक्षिकसिद्धयादिना सत्प्रतिपक्षताफलस्य संशयस्यानिवारणात् । संशयानङ्गत्वमेवासमबलत्वमभिप्रेतम् । *५,४५३* स्यादेतत् । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं किमुपाधिसामान्यलक्षणं किंवा विशेषलक्षणम् । नाद्यः । समवायः समवेतः सम्बन्धत्वात्संयोगवदित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापककृतकत्वोपाध्यव्यापनात् । वायुः स्पार्शनो ऽनुद्भूतरूपानधिकरणत्वे सत्युपलभ्यमानस्पर्शाधिकरणत्वाद्घटवदित्यत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकचाक्षुषत्वोपाध्यव्याप्तेश्च । नच साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य यत्किञ्चिदवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य च नोपाधित्वमिति वाच्यम् । तत्र तत्राचार्यैरङ्गीकृतत्वात् । व्यतिरेकोपाध्यव्यापकत्वाच्च । न द्वितीयः । सामान्यलक्षणान्तरस्य वक्तव्यतापातात् । न चान्वयव्यतिरेकिधर्मत्वं तदिति वाच्यम् । तस्यात्रायमुपाधिरिति व्यवहारकारणत्वाभावात् । तथात्वे च लक्षणवैयर्थ्यादिति । *५,४५८* अत्र ब्रूमः । इदमेव सामान्यलक्षणम् । साध्यपदेनावच्छिन्नानवच्छिन्नसाध्यस्याभिधानात् । नच तत्र प्रतिपक्षासम्भवः । यदवच्छिन्नसाध्ये य उपाधिस्तद्वयावृत्तेस्तद्विशिष्टाभावे हेतुत्वोपपत्तेः । यथा समवायः सम्बन्धत्वे सति समवेतत्वेन हीनो ऽकार्यत्वादाकाशवत् । वायुर्द्रव्यत्वे सति स्पार्शनत्वेन हीनो ऽचाक्षुषत्वादाकाशवदिति । *५,४६०* नचात्र साध्यविशेषणवैयर्थ्यम् । शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वादित्यादाविव व्यभिचारपरिहारार्थत्वात् । क्वचित्साध्यावच्छेदकावच्छिन्नस्योपाध्यभावस्य हेतुत्वात् । यथा वायुः स्पार्शनो न भवति द्रव्यत्वे सत्यचाक्षुषत्वादिति । व्यतिरेकव्याप्तौ तूक्तमेवोत्तरम् । साध्यसाधनपदाभ्यां च प्रकृतयोरेव विवक्षितत्वान्न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । यो यत्साध्यव्यापको यत्साधनाव्यापक इति वास्यार्थ इति सर्वं सुस्थम् । *५,४६७* ननु च सोपाधिकत्वस्य सत्प्रतिपक्षत्वे ऽपि तेनैवानुमानदोषाधिक्यमिति । मैवम् । प्रतिज्ञार्थविरुद्धतेत्यनेनैव प्रबलप्रमाणविरुद्धतालक्षणकालातीत(ता)वत्समबलप्रमाणविरुद्धतायाः सत्प्रतिपक्षताया अपि सङ्गृहीतत्वात् । प्रतिस्पर्धिसद्भावमात्रं हि प्रतिज्ञार्थविरुद्धतेत्युक्तम् । एवं तर्हि दुर्बलेन विरोधो ऽपि प्रतिज्ञार्थविरुद्धता स्यात्, उक्तलक्षणोपेतत्वादित्यत आह दुर्बलेनेति ॥ दुर्बलेन विरोधे ऽपि न प्रमाणमसाधकम्

nyūnaśabdo bhāvapradhānaḥ / yukterdūṣaṇamiti prakṛtamanuvartate / avaśyavaktavyāparipūrtirnyūnatvam / kṛtakāryatvamādhikyam / vacanadoṣāttatpratipāditā yuktirapi duṣyā syādityetayorvācanikatvam / nanvayukto 'yaṃ vibhāgaḥ / virodhāsaṅgatyorapi vāci(cani)katvāt / nahi kṛtakatvaṃ svayameva duṣyam / anityatvasādhane 'pi tathātvāpatteḥ / kṛśānuśaityādau tatheti cet / tatkiṃ kṛtakatvaṃ kṛśānuśaityaṃ vā śabdanityatvaṃ vā sādhayituṃ svayameva pravṛttam / yena tatra duṣyaṃ syāt / kinnāma tatsādhanatayā śabdena pratipādi(darśi)tam / evamasaṅgatāvapi siddhasādhanatādilakṣaṇāyāṃ vācyamityāśaṅkānirāsārthaṃ tuśabdaḥ / nyūnādhikye eva vācanike, na virodhāsaṅgatī / svārthānumāne 'pi darśanāditi bhāvaḥ / santu tarhi pratipattṛpratipādakayorevaite doṣāḥ / yathā niśātam kṛśānuśaityādau vyāpārayanpuruṣa evāparādhī syāt natu kṛtakatvādikamiti / maivam / kṛtakatvāderaduṣṭatve tadvayāpārayato 'pyaparādhānupapatteḥ / anyathā śabdanityatvasādhane prayuñjāno 'pyaparādhyeta / tataḥ kṛśānuśaityādeḥ sādhyatānarhatvaṃ nityatvādisādhane kṛtakatvāderasamarthatvamityādirarthaśabdagata eva doṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / na hyupādhimantarbhāvya bhavan doṣo na doṣo bhavati / tathā sati bahuviplavāpatteriti / *5,433* nanu kathameta evānumānadoṣāḥ / sopādhikatvasyāpyatiriktasya sattvādityatastatsvarūpānuvādenoktāntarbhāvamāha sādhyeti // sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca asammatau tu tatra doṣāntarameva bhaviṣyatīti kimanupapannam / nanu śaṅkitopādhau kathaṃ pratipakṣaḥ sandigdhāsiddhiprasaṅgenāsamabalatvāditi cenna / pākṣikasiddhayādinā satpratipakṣatāphalasya saṃśayasyānivāraṇāt / saṃśayānaṅgatvamevāsamabalatvamabhipretam / *5,453* syādetat / sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvaṃ kimupādhisāmānyalakṣaṇaṃ kiṃvā viśeṣalakṣaṇam / nādyaḥ / samavāyaḥ samavetaḥ sambandhatvātsaṃyogavadityatra sādhanāvacchinnasādhyavyāpakakṛtakatvopādhyavyāpanāt / vāyuḥ spārśano 'nudbhūtarūpānadhikaraṇatve satyupalabhyamānasparśādhikaraṇatvādghaṭavadityatra dravyatvāvacchinnasādhyavyāpakacākṣuṣatvopādhyavyāpteśca / naca sādhanāvacchinnasādhyavyāpakasya yatkiñcidavacchinnasādhyavyāpakasya ca nopādhitvamiti vācyam / tatra tatrācāryairaṅgīkṛtatvāt / vyatirekopādhyavyāpakatvācca / na dvitīyaḥ / sāmānyalakṣaṇāntarasya vaktavyatāpātāt / na cānvayavyatirekidharmatvaṃ taditi vācyam / tasyātrāyamupādhiriti vyavahārakāraṇatvābhāvāt / tathātve ca lakṣaṇavaiyarthyāditi / *5,458* atra brūmaḥ / idameva sāmānyalakṣaṇam / sādhyapadenāvacchinnānavacchinnasādhyasyābhidhānāt / naca tatra pratipakṣāsambhavaḥ / yadavacchinnasādhye ya upādhistadvayāvṛttestadviśiṣṭābhāve hetutvopapatteḥ / yathā samavāyaḥ sambandhatve sati samavetatvena hīno 'kāryatvādākāśavat / vāyurdravyatve sati spārśanatvena hīno 'cākṣuṣatvādākāśavaditi / *5,460* nacātra sādhyaviśeṣaṇavaiyarthyam / śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ pratyakṣatve satyakāraṇaguṇapūrvakatvādityādāviva vyabhicāraparihārārthatvāt / kvacitsādhyāvacchedakāvacchinnasyopādhyabhāvasya hetutvāt / yathā vāyuḥ spārśano na bhavati dravyatve satyacākṣuṣatvāditi / vyatirekavyāptau tūktamevottaram / sādhyasādhanapadābhyāṃ ca prakṛtayoreva vivakṣitatvānna kaścitkṣudropadravaḥ / yo yatsādhyavyāpako yatsādhanāvyāpaka iti vāsyārtha iti sarvaṃ sustham / *5,467* nanu ca sopādhikatvasya satpratipakṣatve 'pi tenaivānumānadoṣādhikyamiti / maivam / pratijñārthaviruddhatetyanenaiva prabalapramāṇaviruddhatālakṣaṇakālātīta(tā)vatsamabalapramāṇaviruddhatāyāḥ satpratipakṣatāyā api saṅgṛhītatvāt / pratispardhisadbhāvamātraṃ hi pratijñārthaviruddhatetyuktam / evaṃ tarhi durbalena virodho 'pi pratijñārthaviruddhatā syāt, uktalakṣaṇopetatvādityata āha durbaleneti // durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमर्थः । प्रकरणादिवशाद्धि सामान्यशब्दा अपि विशेषे वतर्न्त इति प्रसिद्धम् । यथा विशिष्टसमये पुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषविशेष एवानीयते न तु यः को ऽपि पुरुषः । प्रकृते चानुमानस्यासाधकत्वनिमित्तपरिसङ्खयानम् । नच दुर्बलेन विरोधे ऽप्यनुमानमसाधकं भवति । प्रबलविरोधादिना तस्यैवाभासत्वात् । यथा विमतश्चक्षुष्मान्रूपापरोक्षज्ञानित्वादित्यत्र विमतो ऽन्धः पुरुषत्वादिति । अतः सामान्यशब्दप्रसक्तो ऽपि दुर्बलेन विरोधो (नानुमानसाध्यकतावच्छिन्नप्र) न प्रथिज्ञार्थविरुद्धता । किन्तु प्रबलसमबलप्रमाणविरुद्धतैव (इति) । *५,४६९* नन्वेवमाधिक्यनिरासे ऽपि नानुमानविरोधत्रैविध्यं सम्भवति । प्रतिज्ञाविरोधस्याव्याप्त्यैव गतत्वात् । विरोधेनैव साध्यविरहिणि पक्षे वर्तमानस्य हेतोरर्व्याप्तिभर्वति । नहि विरेधस्याव्याप्त्यसङ्कीर्णमुदाहरणमस्ति । यत्र तु विरोधसम्भवस्तत्राव्याप्तेरेवान्यत्रावधृतसामर्थ्याया दूषणत्वात् । विरोधस्याव्याप्त्युत्थापनेन चरितार्थत्वादित्याशङ्कां भिक्षु(क)पादप्र(सारणन्यायेन)सारणेन परिहरति स्ववाक्येनेति ॥ स्ववाक्येन विरोधे ऽपि नैव साधकतां व्रजेत् नाद्यः । स्ववाक्यप्रामाण्यस्योभयासम्मतेः । न द्वितीयः । तस्य स्वतःसिद्धत्वेन स्ववाक्यविरोधानपेक्षत्वात् । अदोषत्वाच्च । तस्मादविषयवृवि(ताहेतु)त्वेन प्रतिज्ञार्थविरुद्धता पृथगेव पतिसङ्खयातव्येति । किञ्चायं न केवलं व्याप्त्यपेक्षप्रवृत्तेरनुमानस्यैव दोषः । किन्नाम तदनपेक्षस्य प्रत्यक्षादेरपि तथा चान्यत्रोपलब्धसामर्थ्यस्यानुमाने ऽपि स्वातन्त्र्यसिद्धिरित्याशयवता प्रस्तावादनुमानमिति वक्तव्ये प्रमाणमित्येवाधिकृतम् । *५,४७५* एतेनैतदपि (परा)निरस्तम् । अस्तु स्ववाक्यविरोधस्य पृथग्दोषत्वमव्याप्त्युत्थापकत्वायोगात् । बाधप्रतिरोधरूपः प्रमाणविरोधस्तु न स्वतन्त्रदोषः । प्रमाणविरोधे हि हेतुरपक्षधर्मो वा स्यात् अनैकान्तिको वा (स्यात्) । जिज्ञासितधर्मणो धर्मिणः पक्षत्वात् । प्रमाणावगतसाध्यविरुद्धधर्मवतश्चापक्षत्वेन तद्धर्मस्यापक्षधर्मत्वनियमात् । साध्यधर्(म)र्मिण्येव प्रमाणोपस्थापितसाध्यधर्मविरुद्धधर्मवति दर्शनेन व्यभिचारात् । नच सपक्षविपक्षावेवान्वयव्यतिरेकगम्याविनाभावदर्शनविषयौ न पक्ष इति साम्प्रतम् । यदि हि पक्षं विहाय बहिरेवाविनाभावो ऽवगम्यते तदा बहिर्व्याप्तिबलेन पक्षधर्मो ऽपि हेतुर्न पक्षे साध्यं साधयेत् । असिद्धा हि तत्र तस्य साध्येन व्याप्तिः । तस्मादन्तर्बहिर्वा सर्वोपसंहारेणाविनाभावो ऽवगन्तव्यः । एवञ्च सिद्धः पक्षे व्यभिचारः साधनधर्मस्य । *५,४७७* ननु प्रतिरोधे कथम् । तत्रापि व्याप्तिग्राहकस्य प्रमाणस्य प्राबल्यम् । उभयत्रापि प्रमाणसद्भावे व्याप्यत्वासिद्धावन्तर्भावादिति । प्रमाणविरोधस्य प्रमाणान्तरे ऽप्यविषयवृत्तिताहेतुत्वेनावगतस्वतन्त्रदूषणभावस्यानुमाने ऽपि तथैवाङ्गीकर्तुमुचितत्वात् । अपि च किं व्याप्तिग्रहणसमये ऽव्याप्तेरुपस्थापकः प्रमाणविरोधः स्यात्, उतानुमानप्रवृत्त्युत्तरमपि । आद्यस्त्विष्यत एव । "मानबाधे न तद्भवेत्ऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् । न द्वितीयः । उपजीव्यपरित्यागेनोपजीवकस्वीकारस्यायुक्तत्वात् । प्रमाणविरुद्धस्यापक्षधर्मत्वे सिद्धसाधनस्यापि तथात्वं स्यात् । समानन्यायत्वात् । ओमिति चेन्न । स्वार्थानुमाने ऽपि सिद्धसाधनस्य दोषत्वापत्तेः । नहि पक्षधर्मतासिद्धिः परार्थ एवानुमाने दोषः । तस्मात् परानाकाङ्क्षितत्वादसङ्गत एव सिद्धसाधन इति । ॥ इत्यनुमानदोषनिरूपणम् ॥ *५,४७९* एवमनुमानदोषान्निरूप्य प्रसङ्गात्परनिरूपिताशेषनिग्रहस्थानानामपि विरोधादिष्वेवान्तर्भाव इत्याह संवादेति ॥ संवादानुक्तिसंयुक्ता एत एव च निग्रहाः

ayamarthaḥ / prakaraṇādivaśāddhi sāmānyaśabdā api viśeṣe vatarnta iti prasiddham / yathā viśiṣṭasamaye puruṣamānayetyukte puruṣaviśeṣa evānīyate na tu yaḥ ko 'pi puruṣaḥ / prakṛte cānumānasyāsādhakatvanimittaparisaṅkhayānam / naca durbalena virodhe 'pyanumānamasādhakaṃ bhavati / prabalavirodhādinā tasyaivābhāsatvāt / yathā vimataścakṣuṣmānrūpāparokṣajñānitvādityatra vimato 'ndhaḥ puruṣatvāditi / ataḥ sāmānyaśabdaprasakto 'pi durbalena virodho (nānumānasādhyakatāvacchinnapra) na prathijñārthaviruddhatā / kintu prabalasamabalapramāṇaviruddhataiva (iti) / *5,469* nanvevamādhikyanirāse 'pi nānumānavirodhatraividhyaṃ sambhavati / pratijñāvirodhasyāvyāptyaiva gatatvāt / virodhenaiva sādhyavirahiṇi pakṣe vartamānasya hetorarvyāptibharvati / nahi viredhasyāvyāptyasaṅkīrṇamudāharaṇamasti / yatra tu virodhasambhavastatrāvyāpterevānyatrāvadhṛtasāmarthyāyā dūṣaṇatvāt / virodhasyāvyāptyutthāpanena caritārthatvādityāśaṅkāṃ bhikṣu(ka)pādapra(sāraṇanyāyena)sāraṇena pariharati svavākyeneti // svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet nādyaḥ / svavākyaprāmāṇyasyobhayāsammateḥ / na dvitīyaḥ / tasya svataḥsiddhatvena svavākyavirodhānapekṣatvāt / adoṣatvācca / tasmādaviṣayavṛvi(tāhetu)tvena pratijñārthaviruddhatā pṛthageva patisaṅkhayātavyeti / kiñcāyaṃ na kevalaṃ vyāptyapekṣapravṛtteranumānasyaiva doṣaḥ / kinnāma tadanapekṣasya pratyakṣāderapi tathā cānyatropalabdhasāmarthyasyānumāne 'pi svātantryasiddhirityāśayavatā prastāvādanumānamiti vaktavye pramāṇamityevādhikṛtam / *5,475* etenaitadapi (parā)nirastam / astu svavākyavirodhasya pṛthagdoṣatvamavyāptyutthāpakatvāyogāt / bādhapratirodharūpaḥ pramāṇavirodhastu na svatantradoṣaḥ / pramāṇavirodhe hi heturapakṣadharmo vā syāt anaikāntiko vā (syāt) / jijñāsitadharmaṇo dharmiṇaḥ pakṣatvāt / pramāṇāvagatasādhyaviruddhadharmavataścāpakṣatvena taddharmasyāpakṣadharmatvaniyamāt / sādhyadhar(ma)rmiṇyeva pramāṇopasthāpitasādhyadharmaviruddhadharmavati darśanena vyabhicārāt / naca sapakṣavipakṣāvevānvayavyatirekagamyāvinābhāvadarśanaviṣayau na pakṣa iti sāmpratam / yadi hi pakṣaṃ vihāya bahirevāvinābhāvo 'vagamyate tadā bahirvyāptibalena pakṣadharmo 'pi heturna pakṣe sādhyaṃ sādhayet / asiddhā hi tatra tasya sādhyena vyāptiḥ / tasmādantarbahirvā sarvopasaṃhāreṇāvinābhāvo 'vagantavyaḥ / evañca siddhaḥ pakṣe vyabhicāraḥ sādhanadharmasya / *5,477* nanu pratirodhe katham / tatrāpi vyāptigrāhakasya pramāṇasya prābalyam / ubhayatrāpi pramāṇasadbhāve vyāpyatvāsiddhāvantarbhāvāditi / pramāṇavirodhasya pramāṇāntare 'pyaviṣayavṛttitāhetutvenāvagatasvatantradūṣaṇabhāvasyānumāne 'pi tathaivāṅgīkartumucitatvāt / api ca kiṃ vyāptigrahaṇasamaye 'vyāpterupasthāpakaḥ pramāṇavirodhaḥ syāt, utānumānapravṛttyuttaramapi / ādyastviṣyata eva / "mānabādhe na tadbhavet'; iti vakṣyamāṇatvāt / na dvitīyaḥ / upajīvyaparityāgenopajīvakasvīkārasyāyuktatvāt / pramāṇaviruddhasyāpakṣadharmatve siddhasādhanasyāpi tathātvaṃ syāt / samānanyāyatvāt / omiti cenna / svārthānumāne 'pi siddhasādhanasya doṣatvāpatteḥ / nahi pakṣadharmatāsiddhiḥ parārtha evānumāne doṣaḥ / tasmāt parānākāṅkṣitatvādasaṅgata eva siddhasādhana iti / // ityanumānadoṣanirūpaṇam // *5,479* evamanumānadoṣānnirūpya prasaṅgātparanirūpitāśeṣanigrahasthānānāmapi virodhādiṣvevāntarbhāva ityāha saṃvādeti // saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगृह्यते पराजीयते एभिरिति निग्रहाः निग्रहस्थानानि । ननु च प्रतिज्ञाहान्यादीनां वक्तृदोषाणां कथमर्थवचनदोषेषु विरोधासङ्गतिन्यूनाधिक्येष्वनुप्रवेश इत्यत उक्तम् संवादानुक्तिसंयुक्तां इति ॥ तथाप्यनुपपत्तिरेव । विरोधादिचतुष्ययस्यानुमानदोषत्वेनोक्तत्वात् । निग्रहस्थानानां च नियमेनानुमानाश्रयत्वाभावात् । नहि पुनरुक्तिरनुमान एव सम्भाविनी । प्रश्नादावप्युपपत्तेरित्यतो ऽस्त्यत्र विशेष इति तुशब्देनाह । द्विविधं हि विरोधादिचतुष्ययम् । समयबन्धादिकथासर्वरूपसाधारणमसाधारणं च । तत्रानुमानस्यैव यदसाधारणं विरोधादि तत्रानुमानदोषाणां सर्वेषां प्रवेशो ऽभिहितः । साधारणे तु सर्वनिग्रहस्थानानामिति न कश्चिद्विरोधः । यद्वा कथाबाह्यादीनामेषां निग्रहस्थानताव्यवच्छेदार्थस्तुशब्दः । *५,४८२* ननु केयं कथा नामेत्यपेक्षायां तत्स्वरूपं निरूपयन्सामान्यलक्षणं विभागमुद्देशं चाह वाद इति ॥ वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् अत्र कथेति लक्ष्यपदमावर्तनीयम् । विचारगोचरेत्युपस्कर्तव्यम् । विजानतामिति जातौ बहुवचनम् । तथा चानेकविद्व(त्कर्तृ)द्वक्तृकविचारगोचरा कथा वाक्यसन्दृद्धिः(न्दर्भः) कथेति सामान्यलक्षणसिद्धिः । ताश्च कथा वादादिभेदेन तिस्रः त्रिविधा इत्यर्थः । विजानतां मतेन तिस्र इति वा । तेन न्यूनाधिकसङ्खयोक्तिस्तद्विरोधादयुक्तेत्युक्तं भवति । *५,४८८* वादलक्षणमाह स्वार्थमिति ॥ स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधनी

nigṛhyate parājīyate ebhiriti nigrahāḥ nigrahasthānāni / nanu ca pratijñāhānyādīnāṃ vaktṛdoṣāṇāṃ kathamarthavacanadoṣeṣu virodhāsaṅgatinyūnādhikyeṣvanupraveśa ityata uktam saṃvādānuktisaṃyuktāṃ iti // tathāpyanupapattireva / virodhādicatuṣyayasyānumānadoṣatvenoktatvāt / nigrahasthānānāṃ ca niyamenānumānāśrayatvābhāvāt / nahi punaruktiranumāna eva sambhāvinī / praśnādāvapyupapatterityato 'styatra viśeṣa iti tuśabdenāha / dvividhaṃ hi virodhādicatuṣyayam / samayabandhādikathāsarvarūpasādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca / tatrānumānasyaiva yadasādhāraṇaṃ virodhādi tatrānumānadoṣāṇāṃ sarveṣāṃ praveśo 'bhihitaḥ / sādhāraṇe tu sarvanigrahasthānānāmiti na kaścidvirodhaḥ / yadvā kathābāhyādīnāmeṣāṃ nigrahasthānatāvyavacchedārthastuśabdaḥ / *5,482* nanu keyaṃ kathā nāmetyapekṣāyāṃ tatsvarūpaṃ nirūpayansāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgamuddeśaṃ cāha vāda iti // vādo jalpo vitaṇḍeti kathāstisro vijānatām atra katheti lakṣyapadamāvartanīyam / vicāragocaretyupaskartavyam / vijānatāmiti jātau bahuvacanam / tathā cānekavidva(tkartṛ)dvaktṛkavicāragocarā kathā vākyasandṛddhiḥ(ndarbhaḥ) katheti sāmānyalakṣaṇasiddhiḥ / tāśca kathā vādādibhedena tisraḥ trividhā ityarthaḥ / vijānatāṃ matena tisra iti vā / tena nyūnādhikasaṅkhayoktistadvirodhādayuktetyuktaṃ bhavati / *5,488* vādalakṣaṇamāha svārthamiti // svārthaṃ parārthamapi vā tattvanirṇayasādhanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं तु कथा वादो ॥। तत्त्वनिर्णयसाधनीत्यर्थाद्यर्थजल्पवितण्डाव्यवच्छेदः । तथापि वितण्डाविशेषे ऽतिव्याप्तिस्तदर्थं केवलमित्युक्तम् । साक्षादित्यर्थः । तुशब्देन तत्त्वनिर्णयसाधनादपि जल्पविशेषात् तदुद्देशेन प्रवृत्तत्ववैलक्षण्यं दर्शयित । यदा तु विदिततत्त्वौ वीतरागावविदिततत्त्वैः परैरभ्यर्थितौ कथां कुरुतस्तदा तत्राव्याप्तेमेतल्लक्षणम् । नचासौ न वादः । अन्यत्रानन्तर्भावेन तिस्र इत्यस्य व्याघातादित्यत उक्तम् स्वार्थं परार्थमपि वेति ॥ अपिशब्द उभयार्थतासमुच्चयार्थः । *५,४९१* जल्पलक्षणमाह जल्प इति ॥ ॥। जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षया । सतामेव कथा ज्ञेया ॥। आदिपदेन ख्यात्यादेर्ग्रहणम् । अर्थादिव्यपेक्षयेति वादव्यावृत्त्यर्थम् । आनुषङ्गिकार्थादिसाधनत्वं वादस्यापि सम्भवतीति व्यपेक्षाग्रहणम् । वितण्डाव्यावृत्त्यर्थं सतामेवेति । सतामित्येवोक्ते न वितण्डाव्यावृत्तिसिद्धिः । वितण्डायामप्येकस्य सत्त्वात् । बहुवचनस्य जात्यर्थत्वात् । तेन एवेत्युक्तम् । *५,४९१* वितण्डां लक्षयति वितण्डेति ॥ ॥। वितण्डा त्वसतां सताम्

kevalaṃ tu kathā vādo ... tattvanirṇayasādhanītyarthādyarthajalpavitaṇḍāvyavacchedaḥ / tathāpi vitaṇḍāviśeṣe 'tivyāptistadarthaṃ kevalamityuktam / sākṣādityarthaḥ / tuśabdena tattvanirṇayasādhanādapi jalpaviśeṣāt taduddeśena pravṛttatvavailakṣaṇyaṃ darśayita / yadā tu viditatattvau vītarāgāvaviditatattvaiḥ parairabhyarthitau kathāṃ kurutastadā tatrāvyāptemetallakṣaṇam / nacāsau na vādaḥ / anyatrānantarbhāvena tisra ityasya vyāghātādityata uktam svārthaṃ parārthamapi veti // apiśabda ubhayārthatāsamuccayārthaḥ / *5,491* jalpalakṣaṇamāha jalpa iti // ... jalpo 'rthādivyapekṣayā / satāmeva kathā jñeyā ... ādipadena khyātyādergrahaṇam / arthādivyapekṣayeti vādavyāvṛttyartham / ānuṣaṅgikārthādisādhanatvaṃ vādasyāpi sambhavatīti vyapekṣāgrahaṇam / vitaṇḍāvyāvṛttyarthaṃ satāmeveti / satāmityevokte na vitaṇḍāvyāvṛttisiddhiḥ / vitaṇḍāyāmapyekasya sattvāt / bahuvacanasya jātyarthatvāt / tena evetyuktam / *5,491* vitaṇḍāṃ lakṣayati vitaṇḍeti // ... vitaṇḍā tvasatāṃ satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् तुशब्दो वादजल्पव्यवच्छेदार्थः । कथेत्यनुवर्तते । कर्तृभेदेन कथाभेदे ऽतिप्रसङ्ग इत्यतो लक्षणान्तरमाह अप्रकाश्येति ॥ सद्भिः स्वसिद्धान्तमप्रकाश्यासाधयित्वासतां पक्षस्य दूषणमेव क्रियते यत्सा वितण्डेत्यर्थः । प्रतिवादिनः स्वपक्षसाधनेन विना परपक्षप्रतिक्षेपमात्रेण पर्यवस्यन्ती कथा वितण्डेत्युक्तं भवति । नन्वेतदेव किन्निमित्तम् । प्राश्निकाद्यधीनमिति ब्रूमः । ते ऽपि कुत एतादृशनियमं कुर्युरिति चेत्(न) । तत्त्वज्ञानायोग्यानसतः प्रति सद्भिः स्वसिद्धान्तसाधने तेषां तत्त्वज्ञानोत्पादप्रसङ्गात् । तस्य च निषिद्धत्वादित्याशयेनासतामित्युक्तम् । एतेन प्रथमलक्षणस्यापि समर्थनं वेदितव्यम् । *५,४९४* नन्वसम्भवीदं लक्षणम् । परपक्षदूषणं हि तत्प्रतिपादकप्रमाणदूषणेनैव भवेत् । नच स्वपक्षसाधनहीनायां वितण्डायां तत्सम्भवतीत्यत आह उक्त इति ॥ उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्यं तस्य दूषणम्

aprakāśya svasiddhāntamasatāṃ pakṣadūṣaṇam tuśabdo vādajalpavyavacchedārthaḥ / kathetyanuvartate / kartṛbhedena kathābhede 'tiprasaṅga ityato lakṣaṇāntaramāha aprakāśyeti // sadbhiḥ svasiddhāntamaprakāśyāsādhayitvāsatāṃ pakṣasya dūṣaṇameva kriyate yatsā vitaṇḍetyarthaḥ / prativādinaḥ svapakṣasādhanena vinā parapakṣapratikṣepamātreṇa paryavasyantī kathā vitaṇḍetyuktaṃ bhavati / nanvetadeva kinnimittam / prāśnikādyadhīnamiti brūmaḥ / te 'pi kuta etādṛśaniyamaṃ kuryuriti cet(na) / tattvajñānāyogyānasataḥ prati sadbhiḥ svasiddhāntasādhane teṣāṃ tattvajñānotpādaprasaṅgāt / tasya ca niṣiddhatvādityāśayenāsatāmityuktam / etena prathamalakṣaṇasyāpi samarthanaṃ veditavyam / *5,494* nanvasambhavīdaṃ lakṣaṇam / parapakṣadūṣaṇaṃ hi tatpratipādakapramāṇadūṣaṇenaiva bhavet / naca svapakṣasādhanahīnāyāṃ vitaṇḍāyāṃ tatsambhavatītyata āha ukta iti // ukte taiḥ prathamaṃ māne vaktavyaṃ tasya dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरसद्भिः प्रथमं स्वपक्षसाधनाय माने उक्ते सति सद्भिस्तस्य मानस्य दूषणं वक्तव्यम् । असतो वादिभूतस्य स्वपक्षसाधनं परपक्षनिराकरणं च करणीयम् । सतस्तु प्रतिवादिनः तत्प्रमाणदूषणेनैव चरितार्थत्वमित्युक्तं भवति । क्वचित्सतामेवेत्यादिसार्धश्लोको वादजल्पयोरित्यतःपरं पठितः । तत एतामेव सङ्गतिमाश्रित्य टीकाकृता तत्रैव व्याख्यातः । *५,४९६फ़्।* किञ्च गुरुशिष्यादयो ऽसमानविद्या अपि वादे ऽधिक्रियन्ते । तत्त्वनिर्णयार्थित्वात् । जल्पवितण्डयोस्तु सम्भावितसमानविद्ययोरेवाधिकारः । "ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम् । तयोर्विवाहो वादश्च नोत्तमाधमयोः क्वचित्ऽ; इति स्मरणात् । वादो जल्पवितण्डालक्षणो विवादः । अन्यथात्यन्तापकृष्टो ऽप्युत्कृष्टतमेन वैयात्यात् घटमानो यदि वा दैवायत्तमभिभावयेत् तदा वृथाख्यातिं लभेत । तथाच प्राश्निकादीनामसुज्ञात्वं प्रत्यवायश्च स्यात् । अपूज्यः पूज्यते यत्रेति वचनात् । एवं च वादाज्जल्पवितण्डयोर्भेदः । नन्वेतदयुक्तम् । परबुद्धेरप्रत्यक्षत्वेन विद्यासाम्यवैषम्ययोर्ज्ञातुमशक्यत्वादिति चेन्न । जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यासाम्यादेः परीक्षया निश्चयोपपत्तेः । तदेतदाह विद्येति । विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च विद्यापरीक्षा पूर्वा कारणभूता यस्याः सा तथोक्ता । विद्यापरीक्षया निश्चितसाम्ययोरेव वितण्डा दातव्या, न विषमविद्ययोः । जल्पश्चैवम् विद्यापरीक्षापूर्वं एवेति व्याख्येयम् । द्वितीयैवशब्दो वादव्यावृत्त्यर्थः । समानविद्ययोरेवेत्ययं नियमो न वादे ऽस्तीति । *५,४९८* ननु जल्पवितण्डार्थिनोविर्द्यासाम्यादिनिश्चयाय कर्तव्या परीक्षा किं कथया, उतान्यथा । नान्यथा । अन्योन्यसङ्घर्षणेन विना तदसिद्धेः । आद्ये ऽपि किं वादेन जल्पवितण्डाभ्यां वा । न प्रथमः । ख्यात्यादिकामयोः स्पर्धावतोर्वादानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अनवस्थापातादिति चेन्न । वादेन तावद्विद्यापरीक्षणस्येष्टत्वादित्याशयवान्वादस्य विद्यापरीक्षायां कार(तत्कार)णत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां साधयितुमुपोद्घातं तावदाह उच्चेति ॥ उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ

tairasadbhiḥ prathamaṃ svapakṣasādhanāya māne ukte sati sadbhistasya mānasya dūṣaṇaṃ vaktavyam / asato vādibhūtasya svapakṣasādhanaṃ parapakṣanirākaraṇaṃ ca karaṇīyam / satastu prativādinaḥ tatpramāṇadūṣaṇenaiva caritārthatvamityuktaṃ bhavati / kvacitsatāmevetyādisārdhaśloko vādajalpayorityataḥparaṃ paṭhitaḥ / tata etāmeva saṅgatimāśritya ṭīkākṛtā tatraiva vyākhyātaḥ / *5,496f.* kiñca guruśiṣyādayo 'samānavidyā api vāde 'dhikriyante / tattvanirṇayārthitvāt / jalpavitaṇḍayostu sambhāvitasamānavidyayorevādhikāraḥ / "yayoreva samaṃ vittaṃ yayoreva samaṃ śrutam / tayorvivāho vādaśca nottamādhamayoḥ kvacit'; iti smaraṇāt / vādo jalpavitaṇḍālakṣaṇo vivādaḥ / anyathātyantāpakṛṣṭo 'pyutkṛṣṭatamena vaiyātyāt ghaṭamāno yadi vā daivāyattamabhibhāvayet tadā vṛthākhyātiṃ labheta / tathāca prāśnikādīnāmasujñātvaṃ pratyavāyaśca syāt / apūjyaḥ pūjyate yatreti vacanāt / evaṃ ca vādājjalpavitaṇḍayorbhedaḥ / nanvetadayuktam / parabuddherapratyakṣatvena vidyāsāmyavaiṣamyayorjñātumaśakyatvāditi cenna / jalpavitaṇḍārthinorvidyāsāmyādeḥ parīkṣayā niścayopapatteḥ / tadetadāha vidyeti / vidyāparīkṣāpūrvaiva vitaṇḍā jalpa eva ca vidyāparīkṣā pūrvā kāraṇabhūtā yasyāḥ sā tathoktā / vidyāparīkṣayā niścitasāmyayoreva vitaṇḍā dātavyā, na viṣamavidyayoḥ / jalpaścaivam vidyāparīkṣāpūrvaṃ eveti vyākhyeyam / dvitīyaivaśabdo vādavyāvṛttyarthaḥ / samānavidyayorevetyayaṃ niyamo na vāde 'stīti / *5,498* nanu jalpavitaṇḍārthinovirdyāsāmyādiniścayāya kartavyā parīkṣā kiṃ kathayā, utānyathā / nānyathā / anyonyasaṅgharṣaṇena vinā tadasiddheḥ / ādye 'pi kiṃ vādena jalpavitaṇḍābhyāṃ vā / na prathamaḥ / khyātyādikāmayoḥ spardhāvatorvādānupapatteḥ / na dvitīyaḥ / anavasthāpātāditi cenna / vādena tāvadvidyāparīkṣaṇasyeṣṭatvādityāśayavānvādasya vidyāparīkṣāyāṃ kāra(tatkāra)ṇatvamanvayavyatirekābhyāṃ sādhayitumupodghātaṃ tāvadāha ucceti // uccanīcatvanirṇītiryato jayaparājayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो विद्ययोच्चत्वेन निर्णीतत्वमेव जयो नीचत्वेन निर्णीतत्वं च पराजय इत्यर्थः । इति विद्यापरीक्षणं वादेनेति वक्ष्यमाणेनान्वयः । एवमुपयुक्तमभिधाय व्यतिरेकमाह विनैवेति ॥ *५,४९८फ़्।* विनैव तत्त्वनिर्णीतिं नहि जल्पादिना क्वचित् । उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम्

yato vidyayoccatvena nirṇītatvameva jayo nīcatvena nirṇītatvaṃ ca parājaya ityarthaḥ / iti vidyāparīkṣaṇaṃ vādeneti vakṣyamāṇenānvayaḥ / evamupayuktamabhidhāya vyatirekamāha vinaiveti // *5,498f.* vinaiva tattvanirṇītiṃ nahi jalpādinā kvacit / uccanīcatvavijñānamiti vidyāparīkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्णीयते ऽनयेति निर्णीतिस्तत्त्वस्य निर्णीतिस्तत्त्वनिर्णीतिर्वाद इति यावत् । तत्त्वनिर्णीतिं विनोच्चनीचत्वविज्ञानं न हीत्येवोक्ते विना वादेनेति वक्ष्यमाणविरोधः स्यात् । अतो जल्पादिनेत्युक्तम् । इतिशब्दस्तस्मादित्यर्थे । विद्यापरीक्षणं वादेनेति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । यद्यपि सत्साधनोपलम्भे जल्पे ऽपि भवति वादिनोरुच्चनीचत्वविज्ञानम् । तथापि तदुद्देशेनाप्रवृत्तेस्तादर्थ्वस्य प्रथममनिश्चयान्न तदर्थं जल्पो दातुं शक्यते । *५,५००* व्यतिरेकस्यान्यदीयाकारणत्वमात्रनिश्चयहेतुत्वाद्वादस्य कारणतामवधारयितुमन्वयं चाह वादेनेति ॥ वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् चशब्दो ऽन्वयस्य व्यतिरेकेण समुच्चयार्थः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां समर्थितमर्थमुपसंहरति इतीति ॥ *५,५०१* इति वादस्य पूर्वत्वं ॥। इति तस्माद्वादस्य पूर्वत्वम् । जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यासाम्यादिनिश्चयहेतुपरीक्षार्थं प्रथमानुष्ठेयत्वं सिद्धमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । समानविद्ययोरेव जल्पवितण्डे । समानविद्यता च परीक्षानिश्चेया । परीक्षा च वादकथया विधेया । न जल्पवितण्डाभ्याम् । जयेन हि विद्याधिक्यं निर्णेतव्यम् । पराजयेन च तन्न्यूनता । जयपराजयौ च प्रमाणतर्काभ्यां प्रकृतप्रमेयसाधनसामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणौ उच्चनीचत्वनिर्णयविषयताशब्दवाच्यावेव प्रकृतोपयोगिनौ । तौ च वाद एव सम्भवतो न जल्पवितण्डयोः । तत्र यत्किञ्चिन्निग्रहोद्भवनमात्रेण जयपराजयव्यवस्थापनात् । अतो जल्पवितण्डार्थं जल्पवितण्डाभ्यर्थनाभावान्नानवस्थेति । जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यापरीक्षायां वादेन कृतायां किं कार्यम् । समविद्यत्वसम्भावनायां जल्पवितण्डे कर्तव्ये इत्युक्तमेव । विषमविद्यतावधारणायां किं विधेयमित्यपेक्षायामाह तत्सिद्धाविति ॥ ॥। तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोः

nirṇīyate 'nayeti nirṇītistattvasya nirṇītistattvanirṇītirvāda iti yāvat / tattvanirṇītiṃ vinoccanīcatvavijñānaṃ na hītyevokte vinā vādeneti vakṣyamāṇavirodhaḥ syāt / ato jalpādinetyuktam / itiśabdastasmādityarthe / vidyāparīkṣaṇaṃ vādeneti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / yadyapi satsādhanopalambhe jalpe 'pi bhavati vādinoruccanīcatvavijñānam / tathāpi taduddeśenāpravṛttestādarthvasya prathamamaniścayānna tadarthaṃ jalpo dātuṃ śakyate / *5,500* vyatirekasyānyadīyākāraṇatvamātraniścayahetutvādvādasya kāraṇatāmavadhārayitumanvayaṃ cāha vādeneti // vādena coccanīcatvavijñānaṃ bhavati sphuṭam caśabdo 'nvayasya vyatirekeṇa samuccayārthaḥ / anvayavyatirekābhyāṃ samarthitamarthamupasaṃharati itīti // *5,501* iti vādasya pūrvatvaṃ ... iti tasmādvādasya pūrvatvam / jalpavitaṇḍārthinorvidyāsāmyādiniścayahetuparīkṣārthaṃ prathamānuṣṭheyatvaṃ siddhamityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / samānavidyayoreva jalpavitaṇḍe / samānavidyatā ca parīkṣāniśceyā / parīkṣā ca vādakathayā vidheyā / na jalpavitaṇḍābhyām / jayena hi vidyādhikyaṃ nirṇetavyam / parājayena ca tannyūnatā / jayaparājayau ca pramāṇatarkābhyāṃ prakṛtaprameyasādhanasāmarthyāsāmarthyalakṣaṇau uccanīcatvanirṇayaviṣayatāśabdavācyāveva prakṛtopayoginau / tau ca vāda eva sambhavato na jalpavitaṇḍayoḥ / tatra yatkiñcinnigrahodbhavanamātreṇa jayaparājayavyavasthāpanāt / ato jalpavitaṇḍārthaṃ jalpavitaṇḍābhyarthanābhāvānnānavastheti / jalpavitaṇḍārthinorvidyāparīkṣāyāṃ vādena kṛtāyāṃ kiṃ kāryam / samavidyatvasambhāvanāyāṃ jalpavitaṇḍe kartavye ityuktameva / viṣamavidyatāvadhāraṇāyāṃ kiṃ vidheyamityapekṣāyāmāha tatsiddhāviti // ... tatsiddhau vyarthatānyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन वादेनैव तस्य नीचोच्चभावस्य सिद्धौ सत्यामन्ययोर्जल्पवितण्डयोर्व्यर्थता । ततश्च अकर्तव्यतेत्यर्थः । परीक्षार्थेन वादेनैवोपरम इति । बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादो ऽपि ॥। जल्पवितण्डार्थिनोर्विद्यापरीक्षार्थं वादकथा प्रथमं दातव्येत्युक्तस्यापवादमाह बहुविद्यत्वेति ॥ प्राक् परीक्षातो लोकसंवादादिनान्यतरस्य प्रतियोग्यपेक्षया बहुविद्यत्वसिद्धौ तु वादो ऽपि नैव दातव्यः । किमु जल्पवितण्डे इति । कुत इत्यत आह कारणमिति ॥ ॥। कारणम् विद्यापरीक्षाया इति शेषः । वाद इत्यनुवर्तते । वादो हि विद्यापरीक्षाकारणमित्येष्यव्यो न तु व्यसनितया । तत्फलं त्वन्यत एव जातमिति किं परीक्षया किं तदङ्गेन वादेनेति । *५,५०३* यदुक्तं स्पर्धावतोः ख्यात्यादिकामयोर्वादो न सम्भवति, तत्रासत्साधनोत्तरप्रयोगस्यावश्यमवर्जनीयत्वात्, ततश्च विद्यासाम्यवैषम्यनिणर्यानुपपत्तेरिति तत्राह सभेति ॥ सभासभापप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि

tena vādenaiva tasya nīcoccabhāvasya siddhau satyāmanyayorjalpavitaṇḍayorvyarthatā / tataśca akartavyatetyarthaḥ / parīkṣārthena vādenaivoparama iti / bahuvidyatvasiddhau tu naiva vādo 'pi ... jalpavitaṇḍārthinorvidyāparīkṣārthaṃ vādakathā prathamaṃ dātavyetyuktasyāpavādamāha bahuvidyatveti // prāk parīkṣāto lokasaṃvādādinānyatarasya pratiyogyapekṣayā bahuvidyatvasiddhau tu vādo 'pi naiva dātavyaḥ / kimu jalpavitaṇḍe iti / kuta ityata āha kāraṇamiti // ... kāraṇam vidyāparīkṣāyā iti śeṣaḥ / vāda ityanuvartate / vādo hi vidyāparīkṣākāraṇamityeṣyavyo na tu vyasanitayā / tatphalaṃ tvanyata eva jātamiti kiṃ parīkṣayā kiṃ tadaṅgena vādeneti / *5,503* yaduktaṃ spardhāvatoḥ khyātyādikāmayorvādo na sambhavati, tatrāsatsādhanottaraprayogasyāvaśyamavarjanīyatvāt, tataśca vidyāsāmyavaiṣamyaniṇaryānupapatteriti tatrāha sabheti // sabhāsabhāpaprāśnīkapūrvastu spardhināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाद एव ॥। प्रश्नशब्दात्करोतीत्यर्थे ईकक्प्रत्ययो वक्तव्यः । स्पर्धिनामिति जातौ बहुवचनम् । एवेत्यस्य युज्यत इत्यध्याहृतेनान्वयः । यतः सभादिपूर्वस्ततः स्पर्धिनामपि वादो युज्यत एवेति । तुशब्दो हेत्वर्थः । सभासभापतिप्राश्निकैर्नियतयोरसत्साधनादिप्रयोगवर्जनसम्भवादिति भावः । *५,५०५* यदुक्तं"तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोःऽ; इति तदयुक्तम् । वादेन तत्त्वनिर्णयसिद्धावपि अर्थाद्यसिद्धेः । तथाचाभिलषितं न सिद्धम्, सिद्धं चानभिलषितमिति तत्राह उभयेति ॥ ॥। उभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः वाद इत्यनुवर्तते । अस्यैव विवरणं निर्णीतीति ॥ न केवलं निर्णीतिकारकः किन्तु जयकारकश्च । जयशब्देन तत्साध्यमर्थ्यादिकमुपलक्ष्यते । विद्यापरीक्षार्थे वादे जयिनो ऽर्थादिकमपि सभापतिना सम्पादनीयमिति भावः । एवं तर्हि न कदापि जल्पवितण्डाप्रवृत्तिः"व्यर्थरतान्ययोःऽ; इति युक्तेः सम(मान)त्वात् । यथा हि विद्यावैषम्यनिर्णये जितवतो ऽर्थादिलाभः, तथा तत्साम्ये द्वयोरपि अर्थादिलाभः सम्भवत्येव । नच फलान्तरमस्ति येन पुनर्जल्पवितण्डारम्भः स्यादित्यत आह तत्त्वाप्रकाश एवेति ॥ *५,५०६* तत्त्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम्

vāda eva ... praśnaśabdātkarotītyarthe īkakpratyayo vaktavyaḥ / spardhināmiti jātau bahuvacanam / evetyasya yujyata ityadhyāhṛtenānvayaḥ / yataḥ sabhādipūrvastataḥ spardhināmapi vādo yujyata eveti / tuśabdo hetvarthaḥ / sabhāsabhāpatiprāśnikairniyatayorasatsādhanādiprayogavarjanasambhavāditi bhāvaḥ / *5,505* yaduktaṃ"tatsiddhau vyarthatānyayoḥ'; iti tadayuktam / vādena tattvanirṇayasiddhāvapi arthādyasiddheḥ / tathācābhilaṣitaṃ na siddham, siddhaṃ cānabhilaṣitamiti tatrāha ubhayeti // ... ubhayārthaḥ syānnirṇītijayakārakaḥ vāda ityanuvartate / asyaiva vivaraṇaṃ nirṇītīti // na kevalaṃ nirṇītikārakaḥ kintu jayakārakaśca / jayaśabdena tatsādhyamarthyādikamupalakṣyate / vidyāparīkṣārthe vāde jayino 'rthādikamapi sabhāpatinā sampādanīyamiti bhāvaḥ / evaṃ tarhi na kadāpi jalpavitaṇḍāpravṛttiḥ"vyartharatānyayoḥ'; iti yukteḥ sama(māna)tvāt / yathā hi vidyāvaiṣamyanirṇaye jitavato 'rthādilābhaḥ, tathā tatsāmye dvayorapi arthādilābhaḥ sambhavatyeva / naca phalāntaramasti yena punarjalpavitaṇḍārambhaḥ syādityata āha tattvāprakāśa eveti // *5,506* tattvāprakāśa evaiko vitaṇḍājalpayoḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविगीतविद्वत्प्रसिद्धयादिनेति शेषः । क्वापीत्यस्य पूर्वार्धेनान्वयः । तदा समविद्ययोः प्रथममपि जल्पादिः कथाविशेषः कार्यः स्यादित्यर्थः । तर्हि विद्यापरीक्षणं वादेनैवेत्युक्तिविरोध इत्यत आह वा एवेति ॥ ॥। वाद एवान्यथा भवेत्

avigītavidvatprasiddhayādineti śeṣaḥ / kvāpītyasya pūrvārdhenānvayaḥ / tadā samavidyayoḥ prathamamapi jalpādiḥ kathāviśeṣaḥ kāryaḥ syādityarthaḥ / tarhi vidyāparīkṣaṇaṃ vādenaivetyuktivirodha ityata āha vā eveti // ... vāda evānyathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाद एव प्रथमं कर्तव्यो भवेदिति यदुक्तं तदन्यथा वादेन विना विद्यापरीक्षणस्य कर्तुमशक्यत्व एवातो न विरोध इति । अस्त्वेवमुपायान्तरविरहे कथयैव विद्यापरीक्षणम् । सा तु वाद इति कुतः । तत्त्वनिर्णयार्थिनोरधिकारित्वात्तत्फलत्वाच्चेति चेत्(न । एवं) । तर्हि विजिगीषावतोरधिकारित्वादर्थादिफलत्वात्सभाद्यङ्गोपेतत्वाज्जल्पो ऽपि स्यादिति । *५,५०८* किमत्र जल्पशब्दवाच्यतामात्रमापद्यते, किंवा वादशब्दवाच्यताभावः, अथवा समाहाररूपं कथान्तरं यद्वा निमित्तद्वयसमावेशे वादशब्दस्यैव व्यवहारानुपपत्तिः । सर्वत्राप्युत्तरमाह जल्प इति ॥ जल्प इत्यपि नाम स्याद् वादस्यैतादृशस्य तु प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद् याज्ञवल्क्यवत्

vāda eva prathamaṃ kartavyo bhavediti yaduktaṃ tadanyathā vādena vinā vidyāparīkṣaṇasya kartumaśakyatva evāto na virodha iti / astvevamupāyāntaravirahe kathayaiva vidyāparīkṣaṇam / sā tu vāda iti kutaḥ / tattvanirṇayārthinoradhikāritvāttatphalatvācceti cet(na / evaṃ) / tarhi vijigīṣāvatoradhikāritvādarthādiphalatvātsabhādyaṅgopetatvājjalpo 'pi syāditi / *5,508* kimatra jalpaśabdavācyatāmātramāpadyate, kiṃvā vādaśabdavācyatābhāvaḥ, athavā samāhārarūpaṃ kathāntaraṃ yadvā nimittadvayasamāveśe vādaśabdasyaiva vyavahārānupapattiḥ / sarvatrāpyuttaramāha jalpa iti // jalpa ityapi nāma syād vādasyaitādṛśasya tu pratijñāmātrasādhyatvamapi syād yājñavalkyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयो विशेषणसमुच्चये । एवशब्दौ तु वैष्णवा एव रागद्वेषविहीना एवेति सम्बद्धयेते । अन्यथा कथानुपपत्तिसूचनं तत्प्रयोजनम् । स्युरिति वक्ष्यमाणमिहापि(मत्रापि) सम्बद्धयते । सभ्यानां प्राश्निकानां च विशेषणान्तरमाह स्युरिति ॥ ॥। स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः

tṛtīyo viśeṣaṇasamuccaye / evaśabdau tu vaiṣṇavā eva rāgadveṣavihīnā eveti sambaddhayete / anyathā kathānupapattisūcanaṃ tatprayojanam / syuriti vakṣyamāṇamihāpi(matrāpi) sambaddhayate / sabhyānāṃ prāśnikānāṃ ca viśeṣaṇāntaramāha syuriti // ... syuḥ sabhyāḥ sarvavedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राश्निकाश् ॥। सर्वशब्देन वादिप्रतिवादिदर्शनस्य कथोपयुक्तस्य व्याकरणादेश्च सङ्ग्रहः । पुनः सभ्यप्राश्निकग्रहणं सभापतिव्यवच्छेदार्थम् । तत्सार्वज्ञस्य कथोपयोगाभावात् । सभ्याः प्राश्निकाश्च सर्ववेदिनः स्युरित्यन्वयः । ननु प्राश्निकानां क्वोपयोगः । विवदमानयोर्गुणदोषावधारणादाविति ब्रूमः । एवं तर्हि तैरेवालं किं सभ्यैरित्यत आह एतदिति ॥ ॥। चैतदज्ञाने सभ्याश्च ॥। अनन्तरोक्तान्प्राश्निकान् एतच्छब्देन परामृशति । क्वचित्सूक्ष्मे प्रमेये एतेषां प्राश्निकानां कारणान्तरद्वाज्ञाने सति वादिनोर्गुणदोषनिर्णयाय सभ्याश्च प्रमाणं स्युरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः । प्रमाणाश्रयेषु प्रमाणत्वोपचारः । यद्येवं प्राश्निकेष्वज्ञानशङ्कया सभ्यानां वरणम्, तदा तेष्वप्यज्ञानशङ्कयान्ये ऽपि वरणीयाः । अन्यथा निर्णयाभावेन कथावैयर्थ्यापत्तेः । तेष्वप्येवमित्यत आह एषां चेति ॥ ॥। एषां च दूरगाः । प्रमाणं निर्णयाय स्युः ॥। एषां सभ्यानां चाज्ञाने सति दूरगा देशान्तरस्थाः । नचैवं सभ्यसंवरणमप्यनर्थकम् । ततःपरं प्रायेणाज्ञानशङ्कानुदयात् । लौकिकश्चायमर्थ इति । दूरगान्निर्णायकत्वसम्भवाय विशिनष्टि पक्षेति ॥ ॥। पक्षपातविवर्जिताः

prāśnikāś ... sarvaśabdena vādiprativādidarśanasya kathopayuktasya vyākaraṇādeśca saṅgrahaḥ / punaḥ sabhyaprāśnikagrahaṇaṃ sabhāpativyavacchedārtham / tatsārvajñasya kathopayogābhāvāt / sabhyāḥ prāśnikāśca sarvavedinaḥ syurityanvayaḥ / nanu prāśnikānāṃ kvopayogaḥ / vivadamānayorguṇadoṣāvadhāraṇādāviti brūmaḥ / evaṃ tarhi tairevālaṃ kiṃ sabhyairityata āha etaditi // ... caitadajñāne sabhyāśca ... anantaroktānprāśnikān etacchabdena parāmṛśati / kvacitsūkṣme prameye eteṣāṃ prāśnikānāṃ kāraṇāntaradvājñāne sati vādinorguṇadoṣanirṇayāya sabhyāśca pramāṇaṃ syuriti vakṣyamāṇenānvayaḥ / pramāṇāśrayeṣu pramāṇatvopacāraḥ / yadyevaṃ prāśnikeṣvajñānaśaṅkayā sabhyānāṃ varaṇam, tadā teṣvapyajñānaśaṅkayānye 'pi varaṇīyāḥ / anyathā nirṇayābhāvena kathāvaiyarthyāpatteḥ / teṣvapyevamityata āha eṣāṃ ceti // ... eṣāṃ ca dūragāḥ / pramāṇaṃ nirṇayāya syuḥ ... eṣāṃ sabhyānāṃ cājñāne sati dūragā deśāntarasthāḥ / nacaivaṃ sabhyasaṃvaraṇamapyanarthakam / tataḥparaṃ prāyeṇājñānaśaṅkānudayāt / laukikaścāyamartha iti / dūragānnirṇāyakatvasambhavāya viśinaṣṭi pakṣeti // ... pakṣapātavivarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशोत्कीर्तनेन यथोक्तं सभ्यादिलक्षणमतिदिशति । *५,५२०* अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमिति वितण्डालक्षणमुक्तम् । तत्कथं वादजल्पाभ्यां व्यावर्तकमित्यत आह उभाभ्यामिति ॥ *५,५२१* उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः वादजल्पयोरुभाभ्यामेव स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणं कर्तव्यं, नतु प्रतिवादिनः परपक्षदूषणमात्रेण कृतार्थतेति । सतामेवेति सार्धश्लोकस्यात्र सन्निवेशे तु, लक्षितौ वादजल्पौ । इदानीं तु वितण्डाया लक्षणद्वयं विवक्षुस्तावदुपयुक्तमाह उभाभ्यामिति ॥ कथा वादजल्पलक्षणा । एतेन जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षयेत्युक्तस्य वितण्डायामतिव्याप्तिरपि परिहृता । उभयसाधनवत्त्वेन सदेकाधिकारिकत्वेन वा ऽर्थादिव्यपेक्षकथाया विशेषितत्वात् । यदर्थं सतामेवेत्युक्तं तद्वितण्डालक्षणमाह वितण्डा त्विति ॥ कथेत्यनुवर्तते । उभाभ्यामिति यदर्थमुक्तं तल्लक्षणान्तरमाह अप्रकाश्येति ॥ उक्ते तैरिति पूर्ववदिति । उभाभ्यां साधनमित्याद्युक्तम् । तत्र साधनाय किं प्रमाणं प्रयोक्तव्यम् । यत्र यदस्ति तत्र तदेव (किं) वक्तव्यम् । सत्यम् । प्रमाणसम्प्लवे तु कथम् । किं सर्वमेवोतैकमेव तत्रापि किमित्यपेक्षायामाह सद्भिरिति ॥ सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्यो ऽभीष्यसाधकः

ekadeśotkīrtanena yathoktaṃ sabhyādilakṣaṇamatidiśati / *5,520* aprakāśya svasiddhāntamiti vitaṇḍālakṣaṇamuktam / tatkathaṃ vādajalpābhyāṃ vyāvartakamityata āha ubhābhyāmiti // *5,521* ubhābhyāṃ sādhanaṃ caiva dūṣaṇaṃ vādajalpayoḥ vādajalpayorubhābhyāmeva svapakṣasādhanaṃ parapakṣadūṣaṇaṃ kartavyaṃ, natu prativādinaḥ parapakṣadūṣaṇamātreṇa kṛtārthateti / satāmeveti sārdhaślokasyātra sanniveśe tu, lakṣitau vādajalpau / idānīṃ tu vitaṇḍāyā lakṣaṇadvayaṃ vivakṣustāvadupayuktamāha ubhābhyāmiti // kathā vādajalpalakṣaṇā / etena jalpo 'rthādivyapekṣayetyuktasya vitaṇḍāyāmativyāptirapi parihṛtā / ubhayasādhanavattvena sadekādhikārikatvena vā 'rthādivyapekṣakathāyā viśeṣitatvāt / yadarthaṃ satāmevetyuktaṃ tadvitaṇḍālakṣaṇamāha vitaṇḍā tviti // kathetyanuvartate / ubhābhyāmiti yadarthamuktaṃ tallakṣaṇāntaramāha aprakāśyeti // ukte tairiti pūrvavaditi / ubhābhyāṃ sādhanamityādyuktam / tatra sādhanāya kiṃ pramāṇaṃ prayoktavyam / yatra yadasti tatra tadeva (kiṃ) vaktavyam / satyam / pramāṇasamplave tu katham / kiṃ sarvamevotaikameva tatrāpi kimityapekṣāyāmāha sadbhiriti // sadbhirāgama evaikaḥ prayojyo 'bhīṣyasādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव, नतु सम्भवत्सर्वमाधिक्यप्रसङ्गात् । स चागम एवेति योज्यम् । यद्वैकशब्दो मुख्यार्थः । ईश्वरादिप्रमेये मुख्यो वेदादिरागम एव वक्तव्यः (तस्य स्वातन्त्र्येण साध्यसिद्धयङ्गत्वात्) नानुमानमिति । नन्ववैदिकस्य वेदाद्यागमोपादाने ऽपसिद्धान्तः स्यादित्यत उक्तम् सद्भिरिति ॥ कुतो वेदादिप्रयोगनियम इत्यत आह अभीष्येति ॥ यत इति शेषः । अनुमानं खलु न स्वातन्त्र्येणेश्वरादिसाधनस्येष्ये । सर्वत्रोपाधिप्रतिपक्षयोः सम्भवात् । तदर्थमन्ततो ऽप्यागमो ऽनुसरणीयः । ततो वरं प्रथममेव (आगमो) वक्तव्यः । तस्य स्वातन्त्र्येण साध्यसिद्धयङ्गत्वात् । नन्ववैदिकं प्रति कथम् । आगमं प्रयुज्य तत्प्रामाण्यं साधनीयमिति । *५,५२४* नन्वसद्भिः किं वक्तव्यम् । न तावत्प्रत्यक्षम् । अतीन्द्रिये तदयोगात् । न चागमः । स्वपरागमयोरन्योन्यं प्रामाण्यासम्मतेः । नाप्यनुमानम् । प्रयोगपरिमाणासम्मतेः । तथाहि । सौगतो यदि द्वयवयवप्रयोगं कुर्यात्तदा नैयायिकेन न्यूनेन निगृह्येत । अनिग्रहे वा प्रतिवादी पर्यनुयोज्यमुपेक्षेत । पञ्चावयवप्रयोगे त्वधिकेन निगृह्येत । तथा स्वीकारे चापसिद्धान्तेन । तथाच नियतावयवादिव्यतिरेकेण वितण्डैव न स्यादित्यत आह स्वसिद्धान्तेति ॥ स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते यथासिद्धान्तं वक्तव्यमिति प्राङ्नियमात्स्वसिद्धान्तनिर्णीतप्रयोगावयवपरिमाणापेक्षयैव न्यूनाद्यवतारादन्यथा(कथा)ऽनुपपत्तेरिति हिशब्दाथर्ः । सद्भिरागमो वक्तव्य इति न (इत्य)युक्तम् । वैदिकस्य प्रतिवादिनस्तद्दूषणे ऽपसिद्धान्तात् । अदूषणे तु परपक्षादूषणेन कथाभावप्रसङ्गादित्यत आह प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु

eka eva, natu sambhavatsarvamādhikyaprasaṅgāt / sa cāgama eveti yojyam / yadvaikaśabdo mukhyārthaḥ / īśvarādiprameye mukhyo vedādirāgama eva vaktavyaḥ (tasya svātantryeṇa sādhyasiddhayaṅgatvāt) nānumānamiti / nanvavaidikasya vedādyāgamopādāne 'pasiddhāntaḥ syādityata uktam sadbhiriti // kuto vedādiprayoganiyama ityata āha abhīṣyeti // yata iti śeṣaḥ / anumānaṃ khalu na svātantryeṇeśvarādisādhanasyeṣye / sarvatropādhipratipakṣayoḥ sambhavāt / tadarthamantato 'pyāgamo 'nusaraṇīyaḥ / tato varaṃ prathamameva (āgamo) vaktavyaḥ / tasya svātantryeṇa sādhyasiddhayaṅgatvāt / nanvavaidikaṃ prati katham / āgamaṃ prayujya tatprāmāṇyaṃ sādhanīyamiti / *5,524* nanvasadbhiḥ kiṃ vaktavyam / na tāvatpratyakṣam / atīndriye tadayogāt / na cāgamaḥ / svaparāgamayoranyonyaṃ prāmāṇyāsammateḥ / nāpyanumānam / prayogaparimāṇāsammateḥ / tathāhi / saugato yadi dvayavayavaprayogaṃ kuryāttadā naiyāyikena nyūnena nigṛhyeta / anigrahe vā prativādī paryanuyojyamupekṣeta / pañcāvayavaprayoge tvadhikena nigṛhyeta / tathā svīkāre cāpasiddhāntena / tathāca niyatāvayavādivyatirekeṇa vitaṇḍaiva na syādityata āha svasiddhānteti // svasiddhāntānusāreṇa hyasadbhiranumocyate yathāsiddhāntaṃ vaktavyamiti prāṅniyamātsvasiddhāntanirṇītaprayogāvayavaparimāṇāpekṣayaiva nyūnādyavatārādanyathā(kathā)'nupapatteriti hiśabdātharḥ / sadbhirāgamo vaktavya iti na (itya)yuktam / vaidikasya prativādinastaddūṣaṇe 'pasiddhāntāt / adūṣaṇe tu parapakṣādūṣaṇena kathābhāvaprasaṅgādityata āha pratyakṣeti / pratyakṣāgamavairūpyamāśrityānyārthataiva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमे दशर्नीयात्र दोषो लिङ्गविलोमता आगमे तु वादिना प्रयुक्ते प्रतिवादिना वैदिकेन तस्यान्यार्थतैव दशर्नीया । नानुमानस्येवाप्रामाण्यम् । येनापसिद्धान्तः स्यात् । तत एव कृतपरपक्षदूषणो ऽपि भवेत् । अन्यार्थतां दर्शितवताऽगमस्य पराभिमतार्थात्प्रच्यावितत्वात् । न ह्यपेक्षितार्थासाधकतवादन्यत्प्रमाणदूषणमस्तीति । नन्वेवं सति कथं कथापर्यवसानम् । स्वस्वाभिमतार्थाग्रहपरित्याजनोपायाभावादित्यत उक्तम् प्रत्यक्षेत्यादि ॥ अत्र पराभिमते ऽर्थे प्रत्यक्षागमविरोधमाश्रित्य । न केवलमेतावत् । अत्रोपक्रमादिलिङ्गविलोमतादोषो ऽपि दर्शनीयः । अत्रान्यतम(र)मात्रे तात्पर्यम् । अन्यथाऽधिक्यप्रसङ्गात् । *५,५२७* नन्वेतावतापि न कथासमाप्तिः । पराभिमतार्थानुपपत्तिमात्रेण स्वाभिमतार्थासिद्धेरित्यतः सत्यमित्याह लिङ्गेति ॥ लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनामनुग्रहः

āgame daśarnīyātra doṣo liṅgavilomatā āgame tu vādinā prayukte prativādinā vaidikena tasyānyārthataiva daśarnīyā / nānumānasyevāprāmāṇyam / yenāpasiddhāntaḥ syāt / tata eva kṛtaparapakṣadūṣaṇo 'pi bhavet / anyārthatāṃ darśitavatā'gamasya parābhimatārthātpracyāvitatvāt / na hyapekṣitārthāsādhakatavādanyatpramāṇadūṣaṇamastīti / nanvevaṃ sati kathaṃ kathāparyavasānam / svasvābhimatārthāgrahaparityājanopāyābhāvādityata uktam pratyakṣetyādi // atra parābhimate 'rthe pratyakṣāgamavirodhamāśritya / na kevalametāvat / atropakramādiliṅgavilomatādoṣo 'pi darśanīyaḥ / atrānyatama(ra)mātre tātparyam / anyathā'dhikyaprasaṅgāt / *5,527* nanvetāvatāpi na kathāsamāptiḥ / parābhimatārthānupapattimātreṇa svābhimatārthāsiddherityataḥ satyamityāha liṅgeti // liṅgānukūlyaṃ svārthasya śrutyādīnāmanugrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचैवमर्थान्तरापातः । हेतोरन्यतरासिद्धयुद्भावने तत्सिद्धिव्युत्पादनवत्प्रकृतोपयोगसद्भावादिति । तदयुक्तम् । द्वित्रिपञ्चावयवादिपक्षाणां सर्वेषामपि तात्त्विकतायाः समर्थितत्वात् । स्वस्वनियमस्यैव तात्विकत्वमुपेत्य तदनतिक्रमेणैव प्रयोगाङ्गीकारे तु सर्वथा कथोच्छेदापत्तेः । तत्तात्त्विकतायां प्रतिवादिना विप्रतिपद्यमानेनावश्यं न्यूनादेरुद्भावनात् । ननूक्तमत्र स्वस्वावयवकल्पना परं प्रति समर्थनीयेति । दुरुक्तं तत् । तत्समर्थनस्याशक्यत्वादित्याह त्रिपञ्चेति ॥ *५,५२९* त्रिपञ्चावयवामेव युग्मावयविनीमपि । नियमाद् यो ऽनुमां ब्रूयाद् तं ब्रूयाद् यदि तादृशी । नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना

nacaivamarthāntarāpātaḥ / hetoranyatarāsiddhayudbhāvane tatsiddhivyutpādanavatprakṛtopayogasadbhāvāditi / tadayuktam / dvitripañcāvayavādipakṣāṇāṃ sarveṣāmapi tāttvikatāyāḥ samarthitatvāt / svasvaniyamasyaiva tātvikatvamupetya tadanatikrameṇaiva prayogāṅgīkāre tu sarvathā kathocchedāpatteḥ / tattāttvikatāyāṃ prativādinā vipratipadyamānenāvaśyaṃ nyūnāderudbhāvanāt / nanūktamatra svasvāvayavakalpanā paraṃ prati samarthanīyeti / duruktaṃ tat / tatsamarthanasyāśakyatvādityāha tripañceti // *5,529* tripañcāvayavāmeva yugmāvayavinīmapi / niyamād yo 'numāṃ brūyād taṃ brūyād yadi tādṛśī / nānumeti tadā kena sādhyāvayavakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि, उदाहरणोपनयनिगमनानि वा, पञ्च प्रतिज्ञाहेतूदाहणोपनयनिगमनानि वावयवा यस्याः सा त्रिपञ्चावयवा । एवशब्देन पक्षद्वयनियममाह । युग्मौ द्वावुदाहरणोपनयावयवौ यस्याः सा युग्मावयविनी । नियमादिति सन्निहितेनैव सम्बद्धयते । अनुमेति तादर्थ्यात्प्रयोग उच्यते । वैशेषिकादीनां तत्रैव व्यवहारात् । तं ब्रूयाद्यदि परो ऽनियतवादीति शेषः । यद्वा यो मीमांसकस्तार्किकादिश्च त्रिपञ्चावयवामेवानुमां ब्रूयात् । तं प्रति यः सौगतो नियमाद्युग्मावयविनीं ब्रूयात् । स यदि तादृशी त्र्यवयवा पञ्चावयवा च नानुमेति ब्रूयादिति योज्यम् । एवं (वि)परिवर्तेनापि । तादृशी नानुमेत्यस्य प्रमाणाभावादिति शेषः । एतदुक्तं भवति । नैयायिकेन सौगतं प्रति पञ्चावयवप्रयोगे विहिते सौगतो ऽधिकमिति निगृह्णीयात् । ततो नैयायिकेन पञ्चावयवप्रयोगस्यैव तात्त्विकत्वान्नैवमिति वक्तव्यम् । ततः सौगतो नेदं तत्त्वमप्रमाणिकत्वादिति वदेदेव । अथ नैयायिकेनाप्रामाणिकत्वमसिद्धमिति वदता कथमिति सौगते पृष्टवति (सति) केन प्रमाणेन स्वीया पञ्चावयवकल्पना साध्या । तदगोचरत्वात् । नहि कार्यकारणभावः क्वापि प्रत्यक्षस्य विषयः । न चागमेन । तदभावात् । "पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्ऽ; इति भारतादिवाक्यमस्तीति चेन्न"सौक्ष्म्यं सङ्खयाक्रमश्चैव निर्णयश्च प्रयोजनम्ऽ; इत्यादिना तत्रैवान्यथा व्याख्यातत्वात् । नाप्युपमानाभावाभ्याम् । नियतविषयत्वात् । नचार्थापत्त्या । तदभावात् । अनुपानानतिरेकाच्चेति । *५,५३१* मा भूत्प्रत्यक्षादिनावयवकल्पनासिद्धिः । अनुमानेन तु भविष्यति । व्याप्तिपक्षधर्मतोपेतलिङ्गप्रतीतेः पञ्चावयववाक्यश्रवणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति चेत् । न तावदिदमनुमानं त्वच्चेतसि परिवर्तमानं परं प्रत्यायनाङ्गम् । किन्नाम प्रयुज्यमानम् । तत्र किं पञ्चावयवप्रयोगो ऽस्य विधास्यते, अथ द्वयवयवः । नोभावपीत्याह नियतेति ॥ ***[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!]*** नियतावयवासिद्धौ ॥। नियतावयवस्य पञ्चावयवस्य द्वयवयवस्य च । यथासङ्खयं सौगतनैयायिकयोर्बोधौपयिकत्वासिद्धौ, नानुमानेनाप्यवयवकल्पनासिद्धिरिति शेषः । यद्वोत्तरवाक्ये नियतावयवासिद्धावित्यनुवादो ऽयम् । ततो नियतावयवासिद्धेरिति सिद्धयति । पञ्चावयवप्रयोगे परेणाधिक्योद्भावनात् । द्वयवयवप्रयोगे ऽन्यतरन्यूनत्वापसिद्धान्तयोरुद्भावनादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह व्याप्तीति ॥ *५,५३२* ॥। व्याप्तिमात्रेण साधनम् । कर्तव्यमेव तेन स्यात् ॥। यत एवं नोपायान्तरं तेन कारणेन । तेन नैयायिकेन व्याप्तिमात्रेण यद्यस्यान्यवव्यतिरेकानुविधत्ते तत्तत्कार्यमित्यादिव्याप्तिवचनमात्रेणैव । उपलक्षणमेतत् । "लिङ्गोक्तौऽ; इत्यादिप्राग्व्युत्पादितप्रकारेष्वन्यतमेनेत्यपि द्रष्टव्यम् । साधनं पञ्चावयवनियमस्य, कर्तव्यं स्यात् । सौगतेनापि तदनुसरणीयम् । इतरथा तस्यापि प्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गादिति । *५,५३४* ततो ऽपि किमित्यत आह तस्मादिति ॥ ॥। तस्मात् सैवानुमा मता

trayaḥ pratijñāhetūdāharaṇāni, udāharaṇopanayanigamanāni vā, pañca pratijñāhetūdāhaṇopanayanigamanāni vāvayavā yasyāḥ sā tripañcāvayavā / evaśabdena pakṣadvayaniyamamāha / yugmau dvāvudāharaṇopanayāvayavau yasyāḥ sā yugmāvayavinī / niyamāditi sannihitenaiva sambaddhayate / anumeti tādarthyātprayoga ucyate / vaiśeṣikādīnāṃ tatraiva vyavahārāt / taṃ brūyādyadi paro 'niyatavādīti śeṣaḥ / yadvā yo mīmāṃsakastārkikādiśca tripañcāvayavāmevānumāṃ brūyāt / taṃ prati yaḥ saugato niyamādyugmāvayavinīṃ brūyāt / sa yadi tādṛśī tryavayavā pañcāvayavā ca nānumeti brūyāditi yojyam / evaṃ (vi)parivartenāpi / tādṛśī nānumetyasya pramāṇābhāvāditi śeṣaḥ / etaduktaṃ bhavati / naiyāyikena saugataṃ prati pañcāvayavaprayoge vihite saugato 'dhikamiti nigṛhṇīyāt / tato naiyāyikena pañcāvayavaprayogasyaiva tāttvikatvānnaivamiti vaktavyam / tataḥ saugato nedaṃ tattvamapramāṇikatvāditi vadedeva / atha naiyāyikenāprāmāṇikatvamasiddhamiti vadatā kathamiti saugate pṛṣṭavati (sati) kena pramāṇena svīyā pañcāvayavakalpanā sādhyā / tadagocaratvāt / nahi kāryakāraṇabhāvaḥ kvāpi pratyakṣasya viṣayaḥ / na cāgamena / tadabhāvāt / "pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit'; iti bhāratādivākyamastīti cenna"saukṣmyaṃ saṅkhayākramaścaiva nirṇayaśca prayojanam'; ityādinā tatraivānyathā vyākhyātatvāt / nāpyupamānābhāvābhyām / niyataviṣayatvāt / nacārthāpattyā / tadabhāvāt / anupānānatirekācceti / *5,531* mā bhūtpratyakṣādināvayavakalpanāsiddhiḥ / anumānena tu bhaviṣyati / vyāptipakṣadharmatopetaliṅgapratīteḥ pañcāvayavavākyaśravaṇānvayavyatirekānuvidhāyitvāditi cet / na tāvadidamanumānaṃ tvaccetasi parivartamānaṃ paraṃ pratyāyanāṅgam / kinnāma prayujyamānam / tatra kiṃ pañcāvayavaprayogo 'sya vidhāsyate, atha dvayavayavaḥ / nobhāvapītyāha niyateti // ***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]*** niyatāvayavāsiddhau ... niyatāvayavasya pañcāvayavasya dvayavayavasya ca / yathāsaṅkhayaṃ saugatanaiyāyikayorbodhaupayikatvāsiddhau, nānumānenāpyavayavakalpanāsiddhiriti śeṣaḥ / yadvottaravākye niyatāvayavāsiddhāvityanuvādo 'yam / tato niyatāvayavāsiddheriti siddhayati / pañcāvayavaprayoge pareṇādhikyodbhāvanāt / dvayavayavaprayoge 'nyataranyūnatvāpasiddhāntayorudbhāvanādityarthaḥ / tataḥ kimityata āha vyāptīti // *5,532* ... vyāptimātreṇa sādhanam / kartavyameva tena syāt ... yata evaṃ nopāyāntaraṃ tena kāraṇena / tena naiyāyikena vyāptimātreṇa yadyasyānyavavyatirekānuvidhatte tattatkāryamityādivyāptivacanamātreṇaiva / upalakṣaṇametat / "liṅgoktau'; ityādiprāgvyutpāditaprakāreṣvanyatamenetyapi draṣṭavyam / sādhanaṃ pañcāvayavaniyamasya, kartavyaṃ syāt / saugatenāpi tadanusaraṇīyam / itarathā tasyāpi prayogānupapattiprasaṅgāditi / *5,534* tato 'pi kimityata āha tasmāditi // ... tasmāt saivānumā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद्यः । विशेषप्रमितेर्निर्निबन्धनत्वापत्तेः । द्वितीये स विशेषः प्रतीतो न वा । आद्ये वाक्यवैयर्थ्यम् । द्वितीये ऽप्रसिद्धविशेषणता । विशेषस्यान्यत्राभावादनैकान्त्यं च । मतुबार्थश्च किं प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः, सम्बन्धान्तरं वा । आद्ये साक्षाल्लिङ्गतया वा । न प्रथमः । अनुमानवैयर्थ्यात् । अपसिद्धान्ताच्च । द्वितीये तु नेदं वाक्यार्थानुमानं किन्तु सिद्धे ऽर्थे वाक्यस्य लिङ्गतानुमानमेव । तत्र च दृष्टान्तो ऽन्यतरसाध्यविकलः । न द्वितीयः । तदभावेन बाधात् । *५,५३९* अथैवं प्रयुज्यते, विवादाध्यसितानि पदानि स्वस्मारितार्थान्वयप्रमितिपूर्वकाणि आकाङ्क्षादिमत्पद(कदम्बक)त्वादिति । तदयुक्तम् । विनाप्यन्वयप्रमितिं दैवात्प्रयुक्तेष्वाकाङ्क्षादिमत्सु पदेष्वनैकान्त्यात् । आप्तप्रयुक्तत्वेन हेतुविशेषणे साध्यार्थस्य हेत्वर्थे प्रवेशापत्तेः । पुरुषविशेषप्रयुक्तत्वस्याध्यापकप्रयुक्तेषु व्यभिचारात् । मूलप्रमानुमाने ऽपि वेदेषु अनुपपत्तेः । तदपौरुषेयत्वस्य साधितत्वात् । *५,५४२* अपरे त्वपौरुषेयस्यागमत्वमुपगम्य पौरुषेयस्यानुमानत्वमभ्युपगच्छन्ति । तेषां तु स्फुटो वेदे व्यभिचारः । किञ्च पदानामन्विताभिधाने शक्तिः । पदान्येव च वाक्यम् । नच वैदिकपदेभ्यो ऽन्यान्येव लौकिकानि पदानि । वक्ता तु पदज्ञान एवोपयुज्यते । तत्कथं लोकवेदयोः प्रकारभेदः स्यात् । अपि च वेदानुसारेण पठ्यमानेषु लौकिकवाक्येषु कथम् । अन्वयप्रतीतिरुत्पद्यत एव । किन्नाम पुनः पौरुषेयत्वज्ञानादपनीयत इति । एवं तर्हि वाक्यादेव वाक्याथर्ज्ञानम् । तत्प्रामाण्यनिश्चयाय तु वक्त्राद्यनुसरणमित्यायातमित्यास्ताम् । *५,५४४* तदेवं सामान्यतो विशेषतश्च प्रमाणानि लक्षितानि । तत्र स्वीयसामान्यलक्षणसमर्थनेनार्थाद्वाद्यन्तरोक्तसामान्यलक्षणानि निरस्तान्येव । तथापि स्मृतिविषये वक्तव्य(वि)शेषस्य विद्यमानत्वात्प्राभाकरलक्षणं विशेषतो निराकरोति अनुभूतिरिति ॥ अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते *५,५४४फ़्।* नन्वनुभूतिरित्युक्त एव स्मृतावप्रसङ्गः । स्मृतिव्यतिरिक्तं ज्ञानमनुभूतिरित्यभिधानात् । नहि स्मृतिः स्मृतिव्यतिरिक्ता भवतीति । मैवम् । स्मृतेरपि स्मृत्यन्तरव्यतिरिक्तत्वसम्भवेनाव्यवच्छेदकत्वात् । स्मृतित्वानधिकरणं ज्ञानमनुभूतिरिति चेत् । किमिदं स्मृतित्वम् । न तावज्जातिः । गुणेषु जातेरनङ्गीकृतत्वात् । संस्कारमात्रजन्यज्ञानत्वं तु न सम्भवति । अदृष्टादिजन्यत्वात् । असाधारणकारणविवक्षायामपि तथा । स्मृतेर्मानसत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । एतेन नियमेन प्रत्युत्पन्नासाधारणकारणकप्रत्यग्रत्वमनुभूतित्वमित्यप्यवच्छेदकं द्रष्टव्यम् । स्मृतेरपि मानसप्रत्यक्षजन्यायास्तथात्वात् । संस्कारस्य कारणत्वे ऽपि नासौ सत्तामात्रेण स्मृतिं जनयति किन्नामोद्बुद्ध एव । तथाच कथं न प्रत्युत्पन्नासाधारणकारणजन्यत्वम् । अन्यथेन्द्रियादिमा(यमा)त्रमुपादायानुभूतेरपि तन्निराकुर्यात् । किञ्च स्मृतिरपि काचित्प्रत्युत्पन्नसंस्कारजन्या सम्भवत्येव । नचावच्छेदकेन विना नियमो ज्ञातुं शक्यत इति । *५,५४९* यद्वा अनुभूतिः प्रमाणं चेत्तदा स्मृतावव्याप्तिरिति शेषः । ननु स्मृतिः प्रमाणमेव न भवति । तत्कथं तत्राव्याप्तिदोष इत्यत आह केनेति ॥ स्मृतिः केन निमित्तेनापोद्यते प्रमाणाद्बहिः क्रियते न केनापीत्यर्थः । तथाहि । किमयथार्थत्वात् । याथार्थ्ये ऽप्यननुभूतित्वाद्वाप्रामाण्ये बाधकाभावाद्वा प्रामाण्ये साधकाभावाद्बाधकसद्भावाद्वा । आद्यं दूषयति केनेति ॥ स्मृतिः केन प्रबलेन प्रमाणेनापोद्यते बाध्यते । येन यथार्था न स्यात् । बाधकाभावान्नायथार्थत्वं वाच्यमिति । द्वितीयं निराकरोति केनेति ॥ किमनुभूतित्वं प्रमाणलक्षणमिति कृत्वाननुभूतित्वात्स्मृतिरप्रमाणमित्युच्यते किं वा घटादिदृष्टान्तावष्टम्भेन । आद्ये ऽन्योन्याश्रयत्वम् । तथाच केन स्मृतिरपोद्यते । द्वितीये ऽपि स्मृतिरेव केनापोद्यते । अस्मृतित्वेनानुभूतिः कुतो नापोद्यते विशेषाभावादिति । तृतीयमपाकरोति पूर्वेति ॥ पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्

nādyaḥ / viśeṣapramiternirnibandhanatvāpatteḥ / dvitīye sa viśeṣaḥ pratīto na vā / ādye vākyavaiyarthyam / dvitīye 'prasiddhaviśeṣaṇatā / viśeṣasyānyatrābhāvādanaikāntyaṃ ca / matubārthaśca kiṃ pratipādyapratipādakabhāvaḥ, sambandhāntaraṃ vā / ādye sākṣālliṅgatayā vā / na prathamaḥ / anumānavaiyarthyāt / apasiddhāntācca / dvitīye tu nedaṃ vākyārthānumānaṃ kintu siddhe 'rthe vākyasya liṅgatānumānameva / tatra ca dṛṣṭānto 'nyatarasādhyavikalaḥ / na dvitīyaḥ / tadabhāvena bādhāt / *5,539* athaivaṃ prayujyate, vivādādhyasitāni padāni svasmāritārthānvayapramitipūrvakāṇi ākāṅkṣādimatpada(kadambaka)tvāditi / tadayuktam / vināpyanvayapramitiṃ daivātprayukteṣvākāṅkṣādimatsu padeṣvanaikāntyāt / āptaprayuktatvena hetuviśeṣaṇe sādhyārthasya hetvarthe praveśāpatteḥ / puruṣaviśeṣaprayuktatvasyādhyāpakaprayukteṣu vyabhicārāt / mūlapramānumāne 'pi vedeṣu anupapatteḥ / tadapauruṣeyatvasya sādhitatvāt / *5,542* apare tvapauruṣeyasyāgamatvamupagamya pauruṣeyasyānumānatvamabhyupagacchanti / teṣāṃ tu sphuṭo vede vyabhicāraḥ / kiñca padānāmanvitābhidhāne śaktiḥ / padānyeva ca vākyam / naca vaidikapadebhyo 'nyānyeva laukikāni padāni / vaktā tu padajñāna evopayujyate / tatkathaṃ lokavedayoḥ prakārabhedaḥ syāt / api ca vedānusāreṇa paṭhyamāneṣu laukikavākyeṣu katham / anvayapratītirutpadyata eva / kinnāma punaḥ pauruṣeyatvajñānādapanīyata iti / evaṃ tarhi vākyādeva vākyātharjñānam / tatprāmāṇyaniścayāya tu vaktrādyanusaraṇamityāyātamityāstām / *5,544* tadevaṃ sāmānyato viśeṣataśca pramāṇāni lakṣitāni / tatra svīyasāmānyalakṣaṇasamarthanenārthādvādyantaroktasāmānyalakṣaṇāni nirastānyeva / tathāpi smṛtiviṣaye vaktavya(vi)śeṣasya vidyamānatvātprābhākaralakṣaṇaṃ viśeṣato nirākaroti anubhūtiriti // anubhūtiḥ pramāṇaṃ cet kena smṛtirapodyate *5,544f.* nanvanubhūtirityukta eva smṛtāvaprasaṅgaḥ / smṛtivyatiriktaṃ jñānamanubhūtirityabhidhānāt / nahi smṛtiḥ smṛtivyatiriktā bhavatīti / maivam / smṛterapi smṛtyantaravyatiriktatvasambhavenāvyavacchedakatvāt / smṛtitvānadhikaraṇaṃ jñānamanubhūtiriti cet / kimidaṃ smṛtitvam / na tāvajjātiḥ / guṇeṣu jāteranaṅgīkṛtatvāt / saṃskāramātrajanyajñānatvaṃ tu na sambhavati / adṛṣṭādijanyatvāt / asādhāraṇakāraṇavivakṣāyāmapi tathā / smṛtermānasatvasya vakṣyamāṇatvāt / etena niyamena pratyutpannāsādhāraṇakāraṇakapratyagratvamanubhūtitvamityapyavacchedakaṃ draṣṭavyam / smṛterapi mānasapratyakṣajanyāyāstathātvāt / saṃskārasya kāraṇatve 'pi nāsau sattāmātreṇa smṛtiṃ janayati kinnāmodbuddha eva / tathāca kathaṃ na pratyutpannāsādhāraṇakāraṇajanyatvam / anyathendriyādimā(yamā)tramupādāyānubhūterapi tannirākuryāt / kiñca smṛtirapi kācitpratyutpannasaṃskārajanyā sambhavatyeva / nacāvacchedakena vinā niyamo jñātuṃ śakyata iti / *5,549* yadvā anubhūtiḥ pramāṇaṃ cettadā smṛtāvavyāptiriti śeṣaḥ / nanu smṛtiḥ pramāṇameva na bhavati / tatkathaṃ tatrāvyāptidoṣa ityata āha keneti // smṛtiḥ kena nimittenāpodyate pramāṇādbahiḥ kriyate na kenāpītyarthaḥ / tathāhi / kimayathārthatvāt / yāthārthye 'pyananubhūtitvādvāprāmāṇye bādhakābhāvādvā prāmāṇye sādhakābhāvādbādhakasadbhāvādvā / ādyaṃ dūṣayati keneti // smṛtiḥ kena prabalena pramāṇenāpodyate bādhyate / yena yathārthā na syāt / bādhakābhāvānnāyathārthatvaṃ vācyamiti / dvitīyaṃ nirākaroti keneti // kimanubhūtitvaṃ pramāṇalakṣaṇamiti kṛtvānanubhūtitvātsmṛtirapramāṇamityucyate kiṃ vā ghaṭādidṛṣṭāntāvaṣṭambhena / ādye 'nyonyāśrayatvam / tathāca kena smṛtirapodyate / dvitīye 'pi smṛtireva kenāpodyate / asmṛtitvenānubhūtiḥ kuto nāpodyate viśeṣābhāvāditi / tṛtīyamapākaroti pūrveti // pūrvānubhūte kiṃ mānamityukte syāt kimuttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि स्मृतिरप्रमाणं स्यात्तदा पूर्वानुभूते किं मानमिति प्रश्नो निरुत्तरः स्यात् । स्मृतिव्यतिरिक्तस्य तत्प्रमाणस्याभावात् । तथाच साक्ष्यादिलोकव्यवहारो लुप्येत । स्मृतिरेव प्रमाणं किन्तु लिङ्गतयेति चेन्न । तथानुभवाभावात् । अन्यथा साक्षात्कारेण कार्येण कर्मकारकतया घटा(द्य)नुमानमित्यपि स्यात् । चतुर्थं प्रत्याह पूर्वेति ॥ स्मृतिरित्येव हि वक्तव्यम् । वचनाच्चानुभवो ऽनुमीयत इति लोकव्यवहार एवात्र प्रमाणमित्यर्थः । *५,५५२* ननु यदि स्मृतिः प्रमा स्यात्तदा तत्कारणस्य संस्कारस्यानुप्रमाणत्वं प्रसज्येत । तथाचानुप्रमाणत्रित्वं भज्येत । नहि संस्कारः प्रत्यक्षादिष्वन्तर्भवति । अनिन्द्रियसन्निकर्षत्वादज्ञातकरणत्वाच्चेति पञ्चममपाकरोति मानसमिति ॥ मानसं तद्धि विज्ञानं ॥। हि यस्मात्तत्स्मरणं मानसं मनःप्रत्यक्षजं न संस्कारकरणकं ततो नोक्तदोष इति शेषः । असाक्षात्काररूपत्वान्न प्रत्यक्षफलत्वमित्यत उक्तम् विज्ञानमिति ॥ साक्षात्कार इत्यर्थः । स्मरणस्य मानसत्वं साक्षात्कारत्वं च कुत इत्यत आह तच्चेति ॥ ॥। तच्च साक्षिप्रमाणकम्

yadi smṛtirapramāṇaṃ syāttadā pūrvānubhūte kiṃ mānamiti praśno niruttaraḥ syāt / smṛtivyatiriktasya tatpramāṇasyābhāvāt / tathāca sākṣyādilokavyavahāro lupyeta / smṛtireva pramāṇaṃ kintu liṅgatayeti cenna / tathānubhavābhāvāt / anyathā sākṣātkāreṇa kāryeṇa karmakārakatayā ghaṭā(dya)numānamityapi syāt / caturthaṃ pratyāha pūrveti // smṛtirityeva hi vaktavyam / vacanāccānubhavo 'numīyata iti lokavyavahāra evātra pramāṇamityarthaḥ / *5,552* nanu yadi smṛtiḥ pramā syāttadā tatkāraṇasya saṃskārasyānupramāṇatvaṃ prasajyeta / tathācānupramāṇatritvaṃ bhajyeta / nahi saṃskāraḥ pratyakṣādiṣvantarbhavati / anindriyasannikarṣatvādajñātakaraṇatvācceti pañcamamapākaroti mānasamiti // mānasaṃ taddhi vijñānaṃ ... hi yasmāttatsmaraṇaṃ mānasaṃ manaḥpratyakṣajaṃ na saṃskārakaraṇakaṃ tato noktadoṣa iti śeṣaḥ / asākṣātkārarūpatvānna pratyakṣaphalatvamityata uktam vijñānamiti // sākṣātkāra ityarthaḥ / smaraṇasya mānasatvaṃ sākṣātkāratvaṃ ca kuta ityata āha tacceti // ... tacca sākṣipramāṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन्मया पूर्वं कृतमित्येतन्मया मनसा विज्ञातं स्मृतमपीति स्मरणस्य मानसत्वं साक्षादनुभवात्साक्ष्यनुभवेन सिद्धमिति । यदुक्तं परैः पूर्वानुभवावच्छिन्नार्थगोचरा स्मृतिस्तद्याथार्थ्यादिकमनुविदधाना न स्वयं यथार्थेति, तदसत्, अनुभववच्छुद्धार्थविषयत्वस्यापि साक्षिसिद्धत्वादिति दर्शयितुं मयैतत्कृतमित्यपीत्युक्तम् । ननु मनसो ऽप्रत्यक्षत्वात्कथं स्मरणस्य मानसता साक्षिप्रत्यक्षगम्येति चेन्न । तस्य साक्षिवेद्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । तथापि कार्यकारणभावो न प्रत्यक्ष इति चेदन्वयव्यतिरेकसचिवस्य साक्षिणस्तत्र प्रामाण्याभ्युपगमात् । ज्ञानं नित्यानुमेयमिति चेन्न । ज्ञातताया निराकरिष्यमाणत्वात् । स्वप्रकाशमिति चेन्न । अनात्वत्वात्, घटवत् । मानसवेद्यता तु निरसिष्यत इत्याशयवानाह कथमेवेति ॥ ॥। कथमेव ह्यपोद्यते

etanmayā pūrvaṃ kṛtamityetanmayā manasā vijñātaṃ smṛtamapīti smaraṇasya mānasatvaṃ sākṣādanubhavātsākṣyanubhavena siddhamiti / yaduktaṃ paraiḥ pūrvānubhavāvacchinnārthagocarā smṛtistadyāthārthyādikamanuvidadhānā na svayaṃ yathārtheti, tadasat, anubhavavacchuddhārthaviṣayatvasyāpi sākṣisiddhatvāditi darśayituṃ mayaitatkṛtamityapītyuktam / nanu manaso 'pratyakṣatvātkathaṃ smaraṇasya mānasatā sākṣipratyakṣagamyeti cenna / tasya sākṣivedyatāyā vakṣyamāṇatvāt / tathāpi kāryakāraṇabhāvo na pratyakṣa iti cedanvayavyatirekasacivasya sākṣiṇastatra prāmāṇyābhyupagamāt / jñānaṃ nityānumeyamiti cenna / jñātatāyā nirākariṣyamāṇatvāt / svaprakāśamiti cenna / anātvatvāt, ghaṭavat / mānasavedyatā tu nirasiṣyata ityāśayavānāha kathameveti // ... kathameva hyapodyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याथार्थ्यमेवेत्यादिनोक्तस्य प्रकृतोपयोगमाह एवमिति ॥ एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु । प्रमाणं वेद एवैकस् ॥। यस्मान्मानत्रयमेवंलक्षणकं तस्माद्ब्रह्मादिवस्तुषु वेद एव प्रमाणं न युक्त्यादेस्तत्रावकाशः । इन्द्रियं हि रूपादिमत्येव द्रव्ये प्रवतर्ते । नच ब्रह्मादिकं तथा । अनुमानं च व्याप्तिसापेक्षम् । नच वेदनिरपेक्षस्य तस्य ब्रह्मादौ सञ्चारो ऽस्ति । उपाधिप्रतिपक्षयोस्तु सर्वत्र सम्भवेन व्याप्त्यनिश्चयात् । वेदानुसरणे तु साध्याव्यापकत्वबाधितविषयत्वयोरावश्यकत्वात् । पौरुषेयागमस्तु परतन्त्र एवेति । ततः किमित्यत आह तत्प्रामाण्यं चेति ॥ ॥। तत्प्रामाण्यं च साधितम्

yāthārthyamevetyādinoktasya prakṛtopayogamāha evamiti // evaṃ lakṣaṇake mānatraye brahmādivastuṣu / pramāṇaṃ veda evaikas ... yasmānmānatrayamevaṃlakṣaṇakaṃ tasmādbrahmādivastuṣu veda eva pramāṇaṃ na yuktyādestatrāvakāśaḥ / indriyaṃ hi rūpādimatyeva dravye pravatarte / naca brahmādikaṃ tathā / anumānaṃ ca vyāptisāpekṣam / naca vedanirapekṣasya tasya brahmādau sañcāro 'sti / upādhipratipakṣayostu sarvatra sambhavena vyāptyaniścayāt / vedānusaraṇe tu sādhyāvyāpakatvabādhitaviṣayatvayorāvaśyakatvāt / pauruṣeyāgamastu paratantra eveti / tataḥ kimityata āha tatprāmāṇyaṃ ceti // ... tatprāmāṇyaṃ ca sādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः । दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत्

tathāpi mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādivācakaḥ / dṛṣṭavyāptiviruddhatvāt tatra mānaṃ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हि यथोक्तानुष्ठाने ऽपि फलव्यभिचारश्चेद्धेतुः तदाऽपाततस्तावत्सन्दिग्धविशेषणासिद्धिः । कर्त्रादिवैगुण्यस्यापि सम्भवात् । नित्यत्वेन वेदप्रामाण्यस्य स्थितौ तु विशेषणासिद्धिनिश्चय एव । फलव्यभिचारमात्रस्य हेतुत्वे तु अनैकान्तिकत्वमित्येवं व्याप्तिपक्षधर्मताविरहव्युत्पादनेन युक्तिविरोधः परिहृतः । न चास्या युक्तेर्व्याप्त्याद्यङ्गवैकल्यं सम्बद्धम् । प्रसिद्धमृदादौ तथोपलम्भात् । नच तत्रापि बुद्धयादिसद्भावः, कदापि तत्कार्यस्यादशर्नात् । नापि सम्बद्धमपि व्यभिचीर्णम् । व्यभिचारानुपलम्भात् । नचानुपलम्भमानव्यभिचारमपि सोपाधिकम्, उपाधेरनिरूपणात् । बुद्धयादिमत्त्वे च मृदादीनां शरीरेन्द्रियवत्तापि स्यात् । अकरणकक्रियादर्शनात् । नच तद्युक्तमिन्द्रियादीनामपि वक्तृत्वादिवददर्शनात् । ततो ऽनुकूलतर्कसनाथेनोपाधिव्यभिचारानुपलम्भसहकृतेन सहभागग्राहकेण प्रमाणेन सिद्धा मृत्त्वादीनामवक्तृत्वादिना व्याप्तिः । नच मृदादिषु मृदादित्वं(मृत्त्वादिकं) नास्तीति युक्तम् । व्याघातात् । मृदब्रवीदित्यादिप्रयोगाच्च । ततः पक्षधर्मतापि सिद्धैवेति । *६,८* ननु च नित्यतया वेदस्य प्रामाण्ये व्यवस्थिते तद्विरुद्धाया युक्तेरेवाप्रामाण्यमुचितमिति । मैवम् । व्याप्तिपक्षधर्मतोपेताया युक्तेरपि निरवकाशत्वात् । ततश्च सत्प्रतिपक्षतया निश्चायकत्वाभावेनाप्रामाण्यं वेदस्य । ननु प्रसिद्धमृदादिपक्षीकारे सिद्धसाधनता । पक्षसपक्षभेदाभावश्च । सपक्षान्तरस्वीकारे तत्र मृत्त्वाद्यभावः । जडत्वस्य हेतूकरणे त्वसिद्धिः स्यात् । तस्मादादिकालीनं मृदादिकं पक्षयितव्यम् । नच तत् प्रत्यक्षादिसिद्धमिति वेद एवोपजीव्यः । तथाच धर्मिग्राहकप्रमाणविरोधादप्रामाण्यं युक्तेरिति चेन्न । व्याप्त्यादिमत्यास्तदसम्भवात् । आदिकालीनमृदादिस्वरूपपरवाक्यान्तरेणपरिदृश्यमानकार्यलिङ्गेन धर्मिग्रहोपपत्तेः । एतेन वैदिके ऽर्थे युक्तेरवकाशाभावान्न तद्विरोधकत्वमित्यपास्तम् । तदेवं मृदब्रवीदित्यादिवेदवाक्यानां युक्तिविरुद्धत्वेनाप्रामाण्ये वेदत्वात्"यतो वा इमानि (भूतानि)ऽ; इत्यादिवाक्यानामप्यप्रामाण्यान्न वेदसमन्वयेन ब्रह्मणो जगत्कारणत्वसिद्धिरिति । *६,१३* सिद्धान्तमाह तत इति ॥ ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति । युक्तयागमाविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते

tatra hi yathoktānuṣṭhāne 'pi phalavyabhicāraśceddhetuḥ tadā'pātatastāvatsandigdhaviśeṣaṇāsiddhiḥ / kartrādivaiguṇyasyāpi sambhavāt / nityatvena vedaprāmāṇyasya sthitau tu viśeṣaṇāsiddhiniścaya eva / phalavyabhicāramātrasya hetutve tu anaikāntikatvamityevaṃ vyāptipakṣadharmatāvirahavyutpādanena yuktivirodhaḥ parihṛtaḥ / na cāsyā yuktervyāptyādyaṅgavaikalyaṃ sambaddham / prasiddhamṛdādau tathopalambhāt / naca tatrāpi buddhayādisadbhāvaḥ, kadāpi tatkāryasyādaśarnāt / nāpi sambaddhamapi vyabhicīrṇam / vyabhicārānupalambhāt / nacānupalambhamānavyabhicāramapi sopādhikam, upādheranirūpaṇāt / buddhayādimattve ca mṛdādīnāṃ śarīrendriyavattāpi syāt / akaraṇakakriyādarśanāt / naca tadyuktamindriyādīnāmapi vaktṛtvādivadadarśanāt / tato 'nukūlatarkasanāthenopādhivyabhicārānupalambhasahakṛtena sahabhāgagrāhakeṇa pramāṇena siddhā mṛttvādīnāmavaktṛtvādinā vyāptiḥ / naca mṛdādiṣu mṛdāditvaṃ(mṛttvādikaṃ) nāstīti yuktam / vyāghātāt / mṛdabravīdityādiprayogācca / tataḥ pakṣadharmatāpi siddhaiveti / *6,8* nanu ca nityatayā vedasya prāmāṇye vyavasthite tadviruddhāyā yukterevāprāmāṇyamucitamiti / maivam / vyāptipakṣadharmatopetāyā yukterapi niravakāśatvāt / tataśca satpratipakṣatayā niścāyakatvābhāvenāprāmāṇyaṃ vedasya / nanu prasiddhamṛdādipakṣīkāre siddhasādhanatā / pakṣasapakṣabhedābhāvaśca / sapakṣāntarasvīkāre tatra mṛttvādyabhāvaḥ / jaḍatvasya hetūkaraṇe tvasiddhiḥ syāt / tasmādādikālīnaṃ mṛdādikaṃ pakṣayitavyam / naca tat pratyakṣādisiddhamiti veda evopajīvyaḥ / tathāca dharmigrāhakapramāṇavirodhādaprāmāṇyaṃ yukteriti cenna / vyāptyādimatyāstadasambhavāt / ādikālīnamṛdādisvarūpaparavākyāntareṇaparidṛśyamānakāryaliṅgena dharmigrahopapatteḥ / etena vaidike 'rthe yukteravakāśābhāvānna tadvirodhakatvamityapāstam / tadevaṃ mṛdabravīdityādivedavākyānāṃ yuktiviruddhatvenāprāmāṇye vedatvāt"yato vā imāni (bhūtāni)'; ityādivākyānāmapyaprāmāṇyānna vedasamanvayena brahmaṇo jagatkāraṇatvasiddhiriti / *6,13* siddhāntamāha tata iti // tatastannāmakaḥ kaścit pumānanyo bhavediti / yuktayāgamāvirodhena prāptamatrābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिव्यादिषु तदभिमतत्वेन मृदादिशब्दप्रवृत्तिः । नन्वेते ऽभिमानिनः किमभिमतार्थव्यापिनस्तदेकदेशवृत्तयो वा । आद्ये(ऽपि) सदेहा विदेहा वा । आद्ये तदुपलम्भप्रसङ्गः । द्वितीये तेषामिन्द्रियाभावेन वक्तृत्वाद्यनुपपत्तौ पुनर्युक्तिविरोधतादवस्थ्यम् । तृतीये तद्वैयर्थ्यम् तदनधिष्ठितप्रदेशवत् प्रदेशान्तरप्रवृत्तिसम्भवादिति । मैवम् । व्यापकानां सदेहानामपि पिशाचादिवदन्तर्धानशक्तियोगाददृश्यत्वोपपत्तेः । *६,१६* नन्वेवं सति कल्पनागौरवमापद्येत । केषाञ्चिच्चेतनानां मृदाद्यभिमानित्वं ततस्तच्छब्दानां तेषु वृविर्व्यापकत्वं सदेहत्वमन्तर्धानशक्तिस्तत्परता च श्रुतेरित्यनेकस्य कल्प्यमानत्वात् । मैवम् । अर्थापत्तितः सर्वस्यास्य सिद्धत्वात् । श्रुतिर्हि मृदादीनां वक्तृत्वादिकं प्रतिपादयति, युक्तिश्च तदभावम् । न(च)वास्तवो विरोधः सम्भवति । वस्तुविकल्पापत्तेः । नचायं विरोधो विनैतत्कल्पनया शाम्यति । जडस्वीकारे युक्तिविरोधात् । अनभिमानिस्वीकारे च पृथक् शब्दशक्तौ प्रमाणाभावात् । अव्यापकत्वाद्यङ्गीकारे चोक्तानुपपत्तेः । नच श्रुतियुक्त्योरन्यतराप्रामाण्येनाप्युपपद्यत एतदिति वाच्यम् । उक्तरीत्या द्वयोरपि निरवकाशत्वात् । नहि परेणापि विद्वेषेणैवागमाप्रामाण्यमभिधातुं युक्तम् । किन्नामोपपत्तिमाश्रित्यैव । तथाच कथं वेदप्रामाण्ये ऽपि न दीयते दृष्टिः । तदेवं युक्त्यागमविरोधेनास्यार्थस्य प्राप्तत्वान्न किञ्चित्कल्पनागौरवमिति । नन्वेतदुत्सूत्रितं कथमुच्यत इत्यत आह अत्रेति ॥ *६,१६फ़्।* इत्युक्तमेतत्सर्वम् अत्र"अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यामितिऽ; सूत्रे ऽभिधीयत इत्यर्थः । यद्वात्राभिधीयत इति सिद्धान्तोपक्रमवाक्यम् । तस्यैवं प्राप्ते सूत्रकृता समाधानमभिधीयत इत्यर्थः । एवं सूत्रमवतार्य तत इत्यादिना व्याख्यातमिति । *६,१८* यदुक्तं तन्नामक इति मृदादिशब्दवाच्यत्वं देवतायास्तदनुपपन्नम् । अयोगादनुयोगाच्च । मृदादिशब्दाः खल्वचेतनेष्वेव रूढाः । न देवतायाम् । लक्षणाश्रयणेनापि श्रुतियुक्तिविरोधशान्तिर्भविष्यति । नापि वचनवृत्तिं सूत्रकृदाहेत्यत आह बालरूढिमिति ॥ बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् । तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः

pṛthivyādiṣu tadabhimatatvena mṛdādiśabdapravṛttiḥ / nanvete 'bhimāninaḥ kimabhimatārthavyāpinastadekadeśavṛttayo vā / ādye('pi) sadehā videhā vā / ādye tadupalambhaprasaṅgaḥ / dvitīye teṣāmindriyābhāvena vaktṛtvādyanupapattau punaryuktivirodhatādavasthyam / tṛtīye tadvaiyarthyam tadanadhiṣṭhitapradeśavat pradeśāntarapravṛttisambhavāditi / maivam / vyāpakānāṃ sadehānāmapi piśācādivadantardhānaśaktiyogādadṛśyatvopapatteḥ / *6,16* nanvevaṃ sati kalpanāgauravamāpadyeta / keṣāñciccetanānāṃ mṛdādyabhimānitvaṃ tatastacchabdānāṃ teṣu vṛvirvyāpakatvaṃ sadehatvamantardhānaśaktistatparatā ca śruterityanekasya kalpyamānatvāt / maivam / arthāpattitaḥ sarvasyāsya siddhatvāt / śrutirhi mṛdādīnāṃ vaktṛtvādikaṃ pratipādayati, yuktiśca tadabhāvam / na(ca)vāstavo virodhaḥ sambhavati / vastuvikalpāpatteḥ / nacāyaṃ virodho vinaitatkalpanayā śāmyati / jaḍasvīkāre yuktivirodhāt / anabhimānisvīkāre ca pṛthak śabdaśaktau pramāṇābhāvāt / avyāpakatvādyaṅgīkāre coktānupapatteḥ / naca śrutiyuktyoranyatarāprāmāṇyenāpyupapadyata etaditi vācyam / uktarītyā dvayorapi niravakāśatvāt / nahi pareṇāpi vidveṣeṇaivāgamāprāmāṇyamabhidhātuṃ yuktam / kinnāmopapattimāśrityaiva / tathāca kathaṃ vedaprāmāṇye 'pi na dīyate dṛṣṭiḥ / tadevaṃ yuktyāgamavirodhenāsyārthasya prāptatvānna kiñcitkalpanāgauravamiti / nanvetadutsūtritaṃ kathamucyata ityata āha atreti // *6,16f.* ityuktametatsarvam atra"abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyāmiti'; sūtre 'bhidhīyata ityarthaḥ / yadvātrābhidhīyata iti siddhāntopakramavākyam / tasyaivaṃ prāpte sūtrakṛtā samādhānamabhidhīyata ityarthaḥ / evaṃ sūtramavatārya tata ityādinā vyākhyātamiti / *6,18* yaduktaṃ tannāmaka iti mṛdādiśabdavācyatvaṃ devatāyāstadanupapannam / ayogādanuyogācca / mṛdādiśabdāḥ khalvacetaneṣveva rūḍhāḥ / na devatāyām / lakṣaṇāśrayaṇenāpi śrutiyuktivirodhaśāntirbhaviṣyati / nāpi vacanavṛttiṃ sūtrakṛdāhetyata āha bālarūḍhimiti // bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt / tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्ति ॥। *६,१९* एते पृथिवीवरुणादयस्तत्तन्नामान एव सन्ति । तानि तानि मृदादीनि नामानि वाचकानि येषां ते तथोक्ताः । नतु तानि लक्षकाणीत्येवशब्दार्थः । सन्ति भवन्ति । अयोगपरिहाराय उक्तम् बालेति ॥ अविद्वद्रूढ्यभावे ऽपि विद्वद्रूढिसद्भावात् । मृदादिशब्दास्तावद्देवताविषया इत्यर्थापत्तिसिद्धम् । मुख्यासम्भव एव च जघन्यवृत्तिराश्रयणीया । नचात्र बाधकमस्तीति वैदिकप्रयोगादेव बाधकाभावसहिताद्विद्वद्रूढिरवगम्यते । यच्चोक्तं वचनवृत्त्यङ्गीकारः प्रकृतानुपयोगीति तत्परिहारायोक्तं तत्तन्मृदादिवस्त्वभिमानिन इति । अयमर्थः । मृदादिशब्दानां चेतनविषयतामात्रेण प्रकृतविरोधशान्तावपि वस्तुस्थितिं विजिज्ञापयिषता सूत्रकारेण व्यपदेशस्त्विति तुशब्देन मुख्यवृत्तिः सूचिता । तत्रोपपत्तिज्ञापनायाभिमानीति चोक्तम् । अन्यथा चेननव्यपदेश इत्यवक्ष्यत् । अभिमानी खल्वभिमतस्य सत्तादेः प्रयोजकः । ततश्च तदधीनत्वादिति न्यायेन स एव (तन्मु)मुख्यार्थ इति । तदेतत् अस्माभिः सूत्रं व्याकुर्वद्भिरभिहितमिति । नन्वत्र तन्नामक इत्येकवचनं प्रक्रम्य तत्तन्नामान इति बहुवचनप्रयोगे किन्निमित्तम् । तथा भाष्ये ऽपि"अभिमानिदेवता तत्र व्यपदिश्यते । तासां चऽ; इत्यादि । उच्यते । अ(त्रा)भिमानिव्यपदेश इत्यभिमानिशब्दो ह्येकवचनान्तः समस्तः । व्यपदेशशब्दस्यैकवचनान्तत्वात् । नहि बहूनामेको व्यपदेश इति सम्भवति । उत्तरसूत्रे चैकवचनमेव । अतो यथासूत्रं प्रथमं व्याख्यातम् । अथेदानीं प्रा(प्रमा)णसंवादिघटनाय जाताविदमेकवचनमित्याशयवता बहुवचनं प्रयुक्तमिति । *६,२३* अभिमानिनां प्रादेशिकत्वविदेहत्वयोर्वैयर्थ्यवक्तृत्वाद्यनुपपत्ती । व्याप्तानां सदेहत्वे ऽनुपलम्भबाध इत्येतत्परिहाराय विशेषानुगतिभ्यामिति सूत्रखण्डं कश्चिदन्य इति तात्पर्यतो व्याख्यातम् । तत्प्रपञ्चयति तेषामिति ॥ ॥। तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते विशेषेणातिशयेन । अन्येभ्यो ऽस्मदादिभ्यः । व्याप्तिश्चोच्यत इति सम्बन्धः । देहवत्त्वस्याप्युपलक्षणमेतत् । यद्यप्येतत्सर्वमर्थापत्त्यैव लब्धम् । अन्यथा विरोधशान्तेरेवापयर्वसानात् । तथाप्युच्यत इति पृथिव्याद्यभिमानिन्य इत्यागममप्यत्र संवा(दयति)दिनं दर्शयति । यद्यप्यत्राकाङ्क्षानुसारेण व्याप्तिमादावुक्त्वा शक्तिविशेषो ऽनन्तरमभिधातव्यः । तथाप्यल्पाच्तरस्य पूर्वनिपातमनुसृत्य प्रवृत्तं सूत्रमनुगच्छता क्रमो भग्नः । *६,२४* ननु च पृथिव्याद्यभिमानिन्य इति वाक्यं कथमुपादेयम् ऽआत्मनि चैवं विचित्राश्च हिऽ, उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्याद्यागामिसूत्रेणाचिन्त्यशक्तेः सर्वगतत्वस्य च विरुद्धत्वादित्यत आह उक्तानुसारेणेति । व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण ॥। आत्मनि चैवमित्याद्युक्तानुसारेण शक्तिर्व्याप्तिश्चोच्यत इत्यन्वयः । स्यादयं विरोधो यदि शक्तिर्व्याप्तिश्च निरवधिकात्रोच्यते । न चैवम् । प्रमाणान्तरानुसारेणान्तर्धानादिशक्तेरभिमतार्थव्याप्तेश्च प्रतिपाद्यताङ्गीकारादिति । *६,२५* एवमस्मदाद्यपेक्षयाभिमानिनामनुपलम्भमङ्गीकृत्य तद्बाधः परिहृतः । इदानीमसिद्धश्चासावित्याह दृश्यन्ते चेति ॥ ॥। दृश्यन्ते चाधिकारिभिः

santi ... *6,19* ete pṛthivīvaruṇādayastattannāmāna eva santi / tāni tāni mṛdādīni nāmāni vācakāni yeṣāṃ te tathoktāḥ / natu tāni lakṣakāṇītyevaśabdārthaḥ / santi bhavanti / ayogaparihārāya uktam bāleti // avidvadrūḍhyabhāve 'pi vidvadrūḍhisadbhāvāt / mṛdādiśabdāstāvaddevatāviṣayā ityarthāpattisiddham / mukhyāsambhava eva ca jaghanyavṛttirāśrayaṇīyā / nacātra bādhakamastīti vaidikaprayogādeva bādhakābhāvasahitādvidvadrūḍhiravagamyate / yaccoktaṃ vacanavṛttyaṅgīkāraḥ prakṛtānupayogīti tatparihārāyoktaṃ tattanmṛdādivastvabhimānina iti / ayamarthaḥ / mṛdādiśabdānāṃ cetanaviṣayatāmātreṇa prakṛtavirodhaśāntāvapi vastusthitiṃ vijijñāpayiṣatā sūtrakāreṇa vyapadeśastviti tuśabdena mukhyavṛttiḥ sūcitā / tatropapattijñāpanāyābhimānīti coktam / anyathā cenanavyapadeśa ityavakṣyat / abhimānī khalvabhimatasya sattādeḥ prayojakaḥ / tataśca tadadhīnatvāditi nyāyena sa eva (tanmu)mukhyārtha iti / tadetat asmābhiḥ sūtraṃ vyākurvadbhirabhihitamiti / nanvatra tannāmaka ityekavacanaṃ prakramya tattannāmāna iti bahuvacanaprayoge kinnimittam / tathā bhāṣye 'pi"abhimānidevatā tatra vyapadiśyate / tāsāṃ ca'; ityādi / ucyate / a(trā)bhimānivyapadeśa ityabhimāniśabdo hyekavacanāntaḥ samastaḥ / vyapadeśaśabdasyaikavacanāntatvāt / nahi bahūnāmeko vyapadeśa iti sambhavati / uttarasūtre caikavacanameva / ato yathāsūtraṃ prathamaṃ vyākhyātam / athedānīṃ prā(pramā)ṇasaṃvādighaṭanāya jātāvidamekavacanamityāśayavatā bahuvacanaṃ prayuktamiti / *6,23* abhimānināṃ prādeśikatvavidehatvayorvaiyarthyavaktṛtvādyanupapattī / vyāptānāṃ sadehatve 'nupalambhabādha ityetatparihārāya viśeṣānugatibhyāmiti sūtrakhaṇḍaṃ kaścidanya iti tātparyato vyākhyātam / tatprapañcayati teṣāmiti // ... teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate viśeṣeṇātiśayena / anyebhyo 'smadādibhyaḥ / vyāptiścocyata iti sambandhaḥ / dehavattvasyāpyupalakṣaṇametat / yadyapyetatsarvamarthāpattyaiva labdham / anyathā virodhaśānterevāpayarvasānāt / tathāpyucyata iti pṛthivyādyabhimāninya ityāgamamapyatra saṃvā(dayati)dinaṃ darśayati / yadyapyatrākāṅkṣānusāreṇa vyāptimādāvuktvā śaktiviśeṣo 'nantaramabhidhātavyaḥ / tathāpyalpāctarasya pūrvanipātamanusṛtya pravṛttaṃ sūtramanugacchatā kramo bhagnaḥ / *6,24* nanu ca pṛthivyādyabhimāninya iti vākyaṃ kathamupādeyam 'ātmani caivaṃ vicitrāśca hi', utkrāntigatyāgatīnāmityādyāgāmisūtreṇācintyaśakteḥ sarvagatatvasya ca viruddhatvādityata āha uktānusāreṇeti / vyāptiścoktānusāreṇa ... ātmani caivamityādyuktānusāreṇa śaktirvyāptiścocyata ityanvayaḥ / syādayaṃ virodho yadi śaktirvyāptiśca niravadhikātrocyate / na caivam / pramāṇāntarānusāreṇāntardhānādiśakterabhimatārthavyāpteśca pratipādyatāṅgīkārāditi / *6,25* evamasmadādyapekṣayābhimānināmanupalambhamaṅgīkṛtya tadbādhaḥ parihṛtaḥ / idānīmasiddhaścāsāvityāha dṛśyante ceti // ... dṛśyante cādhikāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारिभिरन्तर्हितार्थदर्शनसमर्थैर्योगिभिः । एतच्च (भाष्योदा) उदाहृतस्मृतिसिद्धम् । एतेन"दृश्यते चऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति । *६,२६* ये तु मीमांसकंमन्या विग्रहवती देवतां न सहन्ते ते ऽप्यनेनैव निरस्ता भवन्ति । अर्थापत्त्या प्रत्यक्षेण च तत्सिद्धेः । समर्थितं चागमानां सिद्धार्थे प्रामाण्यम् । अनुपलम्भः अनेकत्र युगपत्सन्निधानं च शक्तिविशेषादुपपद्यते पिशाचादिवत् । नच पिशाचादयो ऽपि न सन्ति । मन्त्रौषधादिनास्मदादिभिरप्युपलभ्यमानत्वात् । अर्थक्रियया संवादेन च प्रामाण्योपपत्तेः । वक्ष्यति च सूत्रकारो"देवादिवत्ऽ; इत्युक्त्वा तत्रापि विप्रतिपन्नं प्रति"अपि लोकःऽ; इति । किञ्चेन्द्राग्निवरुणादिपदं कस्यचिद्वाचकं पदत्वात् गोपदवत् । नचाचेतनमात्रे तत्प्रयोगो ऽस्ति । नच चेतनो मुक्तः प्रलीनो वा तद्वाच्यः । जगद्वयापारसम्बन्धिन्यपि प्रयोगात् । नचासौ विग्रहविधुरः सम्भवतीत्यलम् । *६,२९* ननु तथापि मृदब्रवीदित्यादिवेदस्याबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं दुर्निवारम् । तथाहि । यद्यपि वाक्यतापन्नानि पदानि वाक्यार्थं पदार्थानामन्योन्यसंसर्गविशेषरूपमपूर्वमेवावगमयन्ति, तथापि पदार्थैर्वाच्यवाचकभावरूपसम्बन्धप्रतिपत्तिलक्षणां व्युत्पत्तिमपेक्षन्ते अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तथावधारणात् । नच मृदादिशब्दानां पृथिव्यादिषु देवतासु व्युत्पत्तिस्सम्भवति । सम्बन्ध(ज्ञान)स्य सम्बन्धिज्ञानसापेक्षत्वात् । प्रतिसम्बन्धिरूपायाश्च देवतायाः प्रत्यक्षेण दुरधिगमत्वात् । लिङ्गाभावेनानुमानायोगात् । नच शब्दतस्तदवगमः । सत्यां व्युत्पत्तौ शब्दतो देवतागमः, सति च तस्मिन्व्युत्पत्तिरिति परस्पराश्रयत्वात् । नच शब्दविशेषस्यागृहीतसङ्गतिकस्यैव बोधकत्वम् । अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् । यद्यपि दृश्यते चेत्युक्तम् । तथाप्यस्मदादीनां व्युत्पत्यनुपपत्तिरेव । देवतादर्शनं तु (च)योगिनां वेदार्थज्ञानोत्तरभावनाजन्यमङ्गीक्रियत इति न व्युत्पत्तिहेतुः । लक्षणापि वाच्यार्थदर्शनं विनानुपपन्नैवेत्यत आह शास्त्रोक्तेति ॥ शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः चशब्दो ऽप्यर्थः । एवशब्दः सामर्थ्याच्छास्त्रशब्देन सम्बन्धनीयः । शास्त्रैकसमधिगम्यवस्तुन इति । प्रत्यक्षाद्यगम्याया अपि देवताया इति यावत् । वस्तुनो व्युत्पत्तिरति मृदादिशब्दस्य तत्सम्बन्धिवाचकत्वप्रतिपत्तिरित्यर्थः । युज्यत इति शेषः । अनेन च एवशब्दस्य सम्बन्धः । शास्त्रलिङ्गतस्तज्ज्ञानसम्भवादिति शेषः । *६,३३फ़्।* यद्वा शास्त्रोक्तवस्तुनो ऽपि शास्त्रलिङ्गतो ऽधिगतिसम्भवात्तत्र शब्दस्य व्युत्पत्तिर्युज्यत इति योजना । देवताया इति वक्तव्ये शास्त्रोक्तवस्तुनश्चेति वचनं शङ्कानुवादरूपम् । शास्त्रमेव लिङ्गं शास्त्रलिङ्गम् । मृदब्रवीदित्यादिशास्त्रादेवोपपत्तिविरोधसहितान्मृदादिशब्दवाच्यतयैव देवतास्वरूपमवगम्यत इति । *६,३४* यद्वा शास्त्रं तैस्तैः प्रणीतं तत्सद्भावे लिङ्गम् । नहि वेदादन्यद्वाक्यं वक्तारमन्तरेणोपपद्यते । ततश्च वचनलिङ्गानुमिते वक्तरि वृद्धैरन्यान्प्रति मृदादिशब्दाः शक्यव्युत्पादनाः । यद्वा शास्त्रं शासनम् । वर्षणाद्युपलक्षणमेतत् । नहि वर्षणादिक्रिया विकर्तृका सम्भवति । तथाच तयानुमिते कतर्रि शक्य(त)न्त एव वृद्धैः श(ब्दो)ब्दा व्युत्पादयितुम् । अथवा शास्त्रोक्तं लिङ्गमव्यभिचरितो धर्मः शास्त्रलिङ्गम् । पाशहस्तत्वसहस्राक्षत्वादिशास्त्रोक्ततत्तद्देवतालक्षणान्युपादाय व्युत्पादनं शक्यमेव । यथा खलु लोके यथा मुद्गस्तथा मुद्गपर्णी, यथा माषस्तथा माषपर्णी, दीर्घग्रीवादिमान्पशुरुष्ष इति लक्षणान्युपादाय मुद्गपर्णीत्यार्(ण्या)दिशब्दा व्युत्पाद्यन्ते, तथा यः पाशहस्तत्वादिमान्सो ऽबादिशब्दार्थ इति व्युत्पादनं सुवचन(कर)मेव । पाशादिशब्दास्तु लोकत एव गृहीतसङ्गतयः । समासस्य वाक्यत्वेन व्युत्पत्त्यनपेक्षत्वमिति न कश्चिद्विरोधः । न केवलं मृदादिशब्दानामयं व्युत्पत्तिप्रकारः । किन्नामातीन्द्रिये धर्मादावपि । ततश्चैवं वेदप्रामाण्यमाक्षिपतो ऽतीन्द्रियाथर्व्यवहारमात्रविलयप्रसङ्ग इति सूचयितुं शास्त्रोक्तवस्तुनश्चेति सामान्येनोक्तम् । *६,३६* एवं तर्हि कुटिलिकेयं व्युत्पत्तिर्दुबर्ला । साक्षात्कृते तु मृदादावेव प्रबला ततश्च देवतानां मुख्यप्रतिपाद्यत्वमित्ययुक्तम् । किन्तु मृदादीनामेव । व्युत्पत्त्यनुसारित्वात्प्रतिपादनस्येत्यत आह व्युत्पत्तिरिति ॥ व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तिता हि यत्

adhikāribhirantarhitārthadarśanasamarthairyogibhiḥ / etacca (bhāṣyodā) udāhṛtasmṛtisiddham / etena"dṛśyate ca'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati / *6,26* ye tu mīmāṃsakaṃmanyā vigrahavatī devatāṃ na sahante te 'pyanenaiva nirastā bhavanti / arthāpattyā pratyakṣeṇa ca tatsiddheḥ / samarthitaṃ cāgamānāṃ siddhārthe prāmāṇyam / anupalambhaḥ anekatra yugapatsannidhānaṃ ca śaktiviśeṣādupapadyate piśācādivat / naca piśācādayo 'pi na santi / mantrauṣadhādināsmadādibhirapyupalabhyamānatvāt / arthakriyayā saṃvādena ca prāmāṇyopapatteḥ / vakṣyati ca sūtrakāro"devādivat'; ityuktvā tatrāpi vipratipannaṃ prati"api lokaḥ'; iti / kiñcendrāgnivaruṇādipadaṃ kasyacidvācakaṃ padatvāt gopadavat / nacācetanamātre tatprayogo 'sti / naca cetano muktaḥ pralīno vā tadvācyaḥ / jagadvayāpārasambandhinyapi prayogāt / nacāsau vigrahavidhuraḥ sambhavatītyalam / *6,29* nanu tathāpi mṛdabravīdityādivedasyābodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ durnivāram / tathāhi / yadyapi vākyatāpannāni padāni vākyārthaṃ padārthānāmanyonyasaṃsargaviśeṣarūpamapūrvamevāvagamayanti, tathāpi padārthairvācyavācakabhāvarūpasambandhapratipattilakṣaṇāṃ vyutpattimapekṣante anvayavyatirekābhyāṃ tathāvadhāraṇāt / naca mṛdādiśabdānāṃ pṛthivyādiṣu devatāsu vyutpattissambhavati / sambandha(jñāna)sya sambandhijñānasāpekṣatvāt / pratisambandhirūpāyāśca devatāyāḥ pratyakṣeṇa duradhigamatvāt / liṅgābhāvenānumānāyogāt / naca śabdatastadavagamaḥ / satyāṃ vyutpattau śabdato devatāgamaḥ, sati ca tasminvyutpattiriti parasparāśrayatvāt / naca śabdaviśeṣasyāgṛhītasaṅgatikasyaiva bodhakatvam / adṛṣṭakalpanāprasaṅgāt / yadyapi dṛśyate cetyuktam / tathāpyasmadādīnāṃ vyutpatyanupapattireva / devatādarśanaṃ tu (ca)yogināṃ vedārthajñānottarabhāvanājanyamaṅgīkriyata iti na vyutpattihetuḥ / lakṣaṇāpi vācyārthadarśanaṃ vinānupapannaivetyata āha śāstrokteti // śāstroktavastunaścaiva vyutpattiḥ śāstraliṅgataḥ caśabdo 'pyarthaḥ / evaśabdaḥ sāmarthyācchāstraśabdena sambandhanīyaḥ / śāstraikasamadhigamyavastuna iti / pratyakṣādyagamyāyā api devatāyā iti yāvat / vastuno vyutpattirati mṛdādiśabdasya tatsambandhivācakatvapratipattirityarthaḥ / yujyata iti śeṣaḥ / anena ca evaśabdasya sambandhaḥ / śāstraliṅgatastajjñānasambhavāditi śeṣaḥ / *6,33f.* yadvā śāstroktavastuno 'pi śāstraliṅgato 'dhigatisambhavāttatra śabdasya vyutpattiryujyata iti yojanā / devatāyā iti vaktavye śāstroktavastunaśceti vacanaṃ śaṅkānuvādarūpam / śāstrameva liṅgaṃ śāstraliṅgam / mṛdabravīdityādiśāstrādevopapattivirodhasahitānmṛdādiśabdavācyatayaiva devatāsvarūpamavagamyata iti / *6,34* yadvā śāstraṃ taistaiḥ praṇītaṃ tatsadbhāve liṅgam / nahi vedādanyadvākyaṃ vaktāramantareṇopapadyate / tataśca vacanaliṅgānumite vaktari vṛddhairanyānprati mṛdādiśabdāḥ śakyavyutpādanāḥ / yadvā śāstraṃ śāsanam / varṣaṇādyupalakṣaṇametat / nahi varṣaṇādikriyā vikartṛkā sambhavati / tathāca tayānumite katarri śakya(ta)nta eva vṛddhaiḥ śa(bdo)bdā vyutpādayitum / athavā śāstroktaṃ liṅgamavyabhicarito dharmaḥ śāstraliṅgam / pāśahastatvasahasrākṣatvādiśāstroktatattaddevatālakṣaṇānyupādāya vyutpādanaṃ śakyameva / yathā khalu loke yathā mudgastathā mudgaparṇī, yathā māṣastathā māṣaparṇī, dīrghagrīvādimānpaśuruṣṣa iti lakṣaṇānyupādāya mudgaparṇītyār(ṇyā)diśabdā vyutpādyante, tathā yaḥ pāśahastatvādimānso 'bādiśabdārtha iti vyutpādanaṃ suvacana(kara)meva / pāśādiśabdāstu lokata eva gṛhītasaṅgatayaḥ / samāsasya vākyatvena vyutpattyanapekṣatvamiti na kaścidvirodhaḥ / na kevalaṃ mṛdādiśabdānāmayaṃ vyutpattiprakāraḥ / kinnāmātīndriye dharmādāvapi / tataścaivaṃ vedaprāmāṇyamākṣipato 'tīndriyātharvyavahāramātravilayaprasaṅga iti sūcayituṃ śāstroktavastunaśceti sāmānyenoktam / *6,36* evaṃ tarhi kuṭilikeyaṃ vyutpattirdubarlā / sākṣātkṛte tu mṛdādāveva prabalā tataśca devatānāṃ mukhyapratipādyatvamityayuktam / kintu mṛdādīnāmeva / vyutpattyanusāritvātpratipādanasyetyata āha vyutpattiriti // vyutpattiḥ sā balavatī mūrkhavyutpattitā hi yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३६फ़्।* सेति । या विदितशब्दशक्तिभिर्वृद्धैः शास्त्रलिङ्गतः सम्पादिता । मूर्खैरविदितशक्तिभिर्व्युत्पादिता । व्युत्पत्तिर्मूर्खव्युत्पत्तिः । हिशब्दो हेतुसूचकः । नहि व्युत्पत्तिविषयस्य परोक्षत्वमपरोक्षत्वं च व्युत्पत्तेर्दैर्बल्ये प्राबल्ये च कारणम् । अपि तर्हि व्युत्पादकस्य (शब्द)शक्तितत्त्वज्ञत्त्वम् । तदनुसारेण व्युत्पादनं प्राबल्ये, अन्यत्तु दौर्बल्ये । अन्यथैखण्डे साक्षात्कृते चन्दनशब्दस्य व्युत्पत्तिः प्रबला । लिङ्गतो ऽपि ज्ञापिते चन्दने दुबर्लेति स्यात् । अस्ति चेदं कारणं प्रकृते । इतीयमेव प्रबला नेतरेति । यत् यस्मादे(वं)वैतत् तस्मात्तत्तन्नामान एवैत इति पूर्वेण सम्बन्धः । *६,३८* नन्वेतदयुक्तम् । यद्युक्तिविरोधेन वेदस्य स्वार्थात्प्रच्यावनम् । तस्य सकलप्रमाणापेक्षया च प्राबल्यम् । यत्क्वचित्स्वार्थात्प्रच्यावनं तदुपजीव्यविरोध एव । नचात्र तथेत्यत आह दृढेति ॥ दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः

*6,36f.* seti / yā viditaśabdaśaktibhirvṛddhaiḥ śāstraliṅgataḥ sampāditā / mūrkhairaviditaśaktibhirvyutpāditā / vyutpattirmūrkhavyutpattiḥ / hiśabdo hetusūcakaḥ / nahi vyutpattiviṣayasya parokṣatvamaparokṣatvaṃ ca vyutpatterdairbalye prābalye ca kāraṇam / api tarhi vyutpādakasya (śabda)śaktitattvajñattvam / tadanusāreṇa vyutpādanaṃ prābalye, anyattu daurbalye / anyathaikhaṇḍe sākṣātkṛte candanaśabdasya vyutpattiḥ prabalā / liṅgato 'pi jñāpite candane dubarleti syāt / asti cedaṃ kāraṇaṃ prakṛte / itīyameva prabalā netareti / yat yasmāde(vaṃ)vaitat tasmāttattannāmāna evaita iti pūrveṇa sambandhaḥ / *6,38* nanvetadayuktam / yadyuktivirodhena vedasya svārthātpracyāvanam / tasya sakalapramāṇāpekṣayā ca prābalyam / yatkvacitsvārthātpracyāvanaṃ tadupajīvyavirodha eva / nacātra tathetyata āha dṛḍheti // dṛḍhayuktivirodhe tu sarvatra nyāya īdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते । विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः

yatra tatra kathaṃ vastunirṇayaḥ syāditīrite / virodhiyuktibāhulyāditi nyāyo viniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये व्याप्त्यभावः । न हि"यो यदपेक्षया पूर्वभावी, स एव तत्कारणं, नान्यःऽ; इति नियमो ऽस्ति । ततः प्रागभावस्य जगत्कारणत्वे ऽपि तत्समानन्यायानामीश्वरादीनामपि तत्कारणत्वमङ्गीकार्यमिति । मैवम् । स्यादेतदेवम् यदीश्वरादीनां प्रलये सत्त्वमेव स्यात् । नचैतदस्ति । सिद्धान्तिना कारणत्वेनाशास्यमानमीश्वरादिकं प्रलये ऽसद्भवितुमर्हति भावत्वान्महदादिकार्यवदिति युक्तिवि(रुद्धत्वतात्)रोधः । एवञ्च(ञ्चेदी) ईश्वरादीनां प्रलये ऽसत्त्वसिद्धौ प्रागभावस्य कारणत्वमात्रसाधने ऽपि तस्यैव कारणत्वमिति सिद्धयति । ननु च यत्कार्यं तत्सकर्तृकमिति नियमान्महदादिकर्तृत्वेनेश्वरो ऽवश्यमङ्गीकरणीयः । न । प्रलये तत्सत्ता(त्त्वा)ऽभावस्य प्रमितत्वेन प्रागभावस्यैव जगत्कर्तृत्वोपपत्तेः । न चैतदनुमानजातमुदाहृतश्रुतिविरुद्धत्वेनाप्रामाण्यमिति साम्प्रतम् । "असदेवेदमग्र आसीत् । तदसदेव सन्मनो ऽकुरुत । असतः सदजायतऽ; इत्यादिश्रुतिसंवादित्वेन श्रुतिमात्रतः प्राबल्यात् । प्रबलयुक्तिविरुद्धायाश्च श्रुतेः स्वार्थपरित्यागस्यातीताधिकरणे स्थितत्वात् । प्रागभावस्यापि स्वरूपसत्त्वादिना सदेवेत्यादिप्रयोगविषयतद्वोपपत्तेः । *६,४७फ़्।* ननु"एतेन सर्वेऽ; इत्यसदादिशब्दानां ब्रह्मार्थत्वमुक्तम् । तत्किं शब्दानामन्यत्र शक्तिरेव नास्ति, किं वा श्रुतेस्तत्र तात्पर्याभावः । नाद्यः । समाकर्षाङ्गीकारात् । न द्वितीयः । युक्त्युपतायास्तत्र तात्पर्योपपत्तेः । तथापि प्रागभावस्यैव कारणत्वं कर्तृत्वं च न क्वाप्युपलब्धमिति चेन्न । अलौकिकार्थस्य यथागमं ग्राह्यत्वात् । सन्ततोत्पत्तिप्रसङ्गस्तु ब्रह्मवादिनो ऽपि समानः । इच्छादिकारणानां कादाचित्कत्वेन तत्समाधानं ममापि समानम् । अत एव श्रुतिराह"तन्मनो ऽकुरुतऽ; इति । तत् तस्मात्, तत्तत्प्रागभावस्यैव तत्तत्कर्तृत्वादुक्तमयुक्तमिति । तदिदमुक्तम् असदिति ॥ अभावः श्रुत्या जगत्कर्तृत्वेनोच्यते । अनुमीयते च तथा । तस्मात्स एव जगत्कर्तेति । अत्रासच्छब्दो भावसाधनः श्रुत्यनुगमार्थमभावे प्रयुक्तः । *६,५४* अपरापि वृत्तिः । भावत्वहेतुना कार्यवदीश्वरादिकमपि प्रलये ऽसदनुमीयत इति । अत्रासच्छब्दः कर्तृसाधनः । इह प्रथमां वृत्तिमभिप्रेत्य नेति सिद्धान्तांशं व्याचष्टे(व्याख्याति) असदिति ॥ ॥। इत्यसत् कारणं न हि

dvitīye vyāptyabhāvaḥ / na hi"yo yadapekṣayā pūrvabhāvī, sa eva tatkāraṇaṃ, nānyaḥ'; iti niyamo 'sti / tataḥ prāgabhāvasya jagatkāraṇatve 'pi tatsamānanyāyānāmīśvarādīnāmapi tatkāraṇatvamaṅgīkāryamiti / maivam / syādetadevam yadīśvarādīnāṃ pralaye sattvameva syāt / nacaitadasti / siddhāntinā kāraṇatvenāśāsyamānamīśvarādikaṃ pralaye 'sadbhavitumarhati bhāvatvānmahadādikāryavaditi yuktivi(ruddhatvatāt)rodhaḥ / evañca(ñcedī) īśvarādīnāṃ pralaye 'sattvasiddhau prāgabhāvasya kāraṇatvamātrasādhane 'pi tasyaiva kāraṇatvamiti siddhayati / nanu ca yatkāryaṃ tatsakartṛkamiti niyamānmahadādikartṛtveneśvaro 'vaśyamaṅgīkaraṇīyaḥ / na / pralaye tatsattā(ttvā)'bhāvasya pramitatvena prāgabhāvasyaiva jagatkartṛtvopapatteḥ / na caitadanumānajātamudāhṛtaśrutiviruddhatvenāprāmāṇyamiti sāmpratam / "asadevedamagra āsīt / tadasadeva sanmano 'kuruta / asataḥ sadajāyata'; ityādiśrutisaṃvāditvena śrutimātrataḥ prābalyāt / prabalayuktiviruddhāyāśca śruteḥ svārthaparityāgasyātītādhikaraṇe sthitatvāt / prāgabhāvasyāpi svarūpasattvādinā sadevetyādiprayogaviṣayatadvopapatteḥ / *6,47f.* nanu"etena sarve'; ityasadādiśabdānāṃ brahmārthatvamuktam / tatkiṃ śabdānāmanyatra śaktireva nāsti, kiṃ vā śrutestatra tātparyābhāvaḥ / nādyaḥ / samākarṣāṅgīkārāt / na dvitīyaḥ / yuktyupatāyāstatra tātparyopapatteḥ / tathāpi prāgabhāvasyaiva kāraṇatvaṃ kartṛtvaṃ ca na kvāpyupalabdhamiti cenna / alaukikārthasya yathāgamaṃ grāhyatvāt / santatotpattiprasaṅgastu brahmavādino 'pi samānaḥ / icchādikāraṇānāṃ kādācitkatvena tatsamādhānaṃ mamāpi samānam / ata eva śrutirāha"tanmano 'kuruta'; iti / tat tasmāt, tattatprāgabhāvasyaiva tattatkartṛtvāduktamayuktamiti / tadidamuktam asaditi // abhāvaḥ śrutyā jagatkartṛtvenocyate / anumīyate ca tathā / tasmātsa eva jagatkarteti / atrāsacchabdo bhāvasādhanaḥ śrutyanugamārthamabhāve prayuktaḥ / *6,54* aparāpi vṛttiḥ / bhāvatvahetunā kāryavadīśvarādikamapi pralaye 'sadanumīyata iti / atrāsacchabdaḥ kartṛsādhanaḥ / iha prathamāṃ vṛttimabhipretya neti siddhāntāṃśaṃ vyācaṣṭe(vyākhyāti) asaditi // ... ityasat kāraṇaṃ na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्यर्थो भवति ॥। अभाव इत्यर्थः । कारणमिति तद्विशेषः कर्तोच्यते । हीत्यनेनेदमाह । उपपत्तिविरुद्धस्तावन्न वेदाथर्ः सम्भवति, तदविरुद्धे ऽर्थे सम्भवतीत्युक्तम् । प्रकृतश्चोपपत्तिविरुद्धः । तथाच वक्ष्याम इति । श्रुत्यर्थो न भवतीत्युपलक्षणम् । अनुमानप्रमेयमपीदं न भवत्युपपत्तिविरुद्धत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । किञ्च सम्भावित एव श्रुत्यर्थो वक्तव्यो ऽनुमातव्यश्च । नचैवं प्रकृतः । क्वाप्यभावस्य कर्तृत्वानुपलम्भादित्याह क्वापीति ॥ ॥। क्वापि ॥। असत्कारणं न ह्यनुपलब्धमित्यनुवर्तते । *६,६०* चतुर्थपादस्याधिकरणस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुमल्पेत्याद्युक्तम् । तदविशदम् । वैलक्षण्यज्ञानस्योभयस्वरूपज्ञानाधीनत्वात् । अतश्चतुर्थपादार्थं दर्शयति श्रुतीति ॥ ॥। श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः

śrutyartho bhavati ... abhāva ityarthaḥ / kāraṇamiti tadviśeṣaḥ kartocyate / hītyanenedamāha / upapattiviruddhastāvanna vedātharḥ sambhavati, tadaviruddhe 'rthe sambhavatītyuktam / prakṛtaścopapattiviruddhaḥ / tathāca vakṣyāma iti / śrutyartho na bhavatītyupalakṣaṇam / anumānaprameyamapīdaṃ na bhavatyupapattiviruddhatvādityapi draṣṭavyam / kiñca sambhāvita eva śrutyartho vaktavyo 'numātavyaśca / nacaivaṃ prakṛtaḥ / kvāpyabhāvasya kartṛtvānupalambhādityāha kvāpīti // ... kvāpi ... asatkāraṇaṃ na hyanupalabdhamityanuvartate / *6,60* caturthapādasyādhikaraṇasya vailakṣaṇyaṃ darśayitumalpetyādyuktam / tadaviśadam / vailakṣaṇyajñānasyobhayasvarūpajñānādhīnatvāt / ataścaturthapādārthaṃ darśayati śrutīti // ... śrutiprāyopapattibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतीनां प्रायो बाहुल्यम् । तत्सहिताभिरुपपत्तिभिः । श्रुतिप्रधानकोपपत्तिभिरिति यावत् । अविरोधो विरोधाभावः । श्रुतीनामिति शेषः । यद्वा श्रुतिप्रायशब्देन श्रुतिकल्पत्वमुच्यते । श्रुतिगृहीताभिरुपपत्तिभिरित्यर्थः । अत्र तु स्वतन्त्राभिरिति स्फुटमेव । अथवात्रोक्तार्थस्यैव तत्र प्रपञ्चनान्न दोषः । यथा प्रथमपादार्थप्रपञ्चनात् द्वितीयपादस्य इत्याशयेनोक्तं सम्यगिति । यद्वा क्वापीति अत्र सम्बद्धयते । तेन क्वाप्यध्यात्मलक्षणे विषये, अत्र त्वन्यत्रेति भेदः सूचितो भवति । यद्यप्येतत्प्रागेव वक्तव्यम् तथाप्यसत्कार्यमित्यादेर्वक्ष्यमाणस्य, सूत्रस्य व्याख्यानान्तरत्वद्योतनाय व्यवधानेनोक्तम् । अन्यथा पूर्वमेव व्याख्यानम्, इदं तु तदुपपादनायोपयोगीति विज्ञायेत । *६,६३* अथ द्वितीयां वृत्तिमभिप्रेत्य"असदिति चेन्नऽ; इत्येतावत्सूत्रं व्याचष्टे असदिति ॥ असत् कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा । इति चेन्न ॥। कार्यं महदादिकम् । यथा प्रलये ऽसत् प्रमितं तथा वस्तुत्वाद्भावत्वात्कारणं कारणत्वेन सिद्धान्तिनाङ्गीकृतमीश्वरादिकमपि(मिति)प्रलये ऽसद्भवितुमर्हतीत्यर्थः । कुतो नेति चेत् । न तावदस्मादेवानुमानादभावस्य विश्वकर्तृत्वसिद्धिः । किन्त्वनेन प्रलयावस्थायामीश्वराद्यभावसिद्धौ कार्यस्य सकर्तृकत्वनियमे स्थिते प्रागभावस्य नियतपूर्वभावित्वेन विश्वकारणत्वं सिद्धयन् कर्तृतयैव सेत्स्यतीति वक्तव्यम् । तदिदं प्रत्यनुमानपराहतमित्याशयवान् प्रतिषेधमात्रत्वदिति सौत्रं हेतुं व्याकुवर्न् साध्यमध्याहरति निषेधेति ॥ ॥। निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता

śrutīnāṃ prāyo bāhulyam / tatsahitābhirupapattibhiḥ / śrutipradhānakopapattibhiriti yāvat / avirodho virodhābhāvaḥ / śrutīnāmiti śeṣaḥ / yadvā śrutiprāyaśabdena śrutikalpatvamucyate / śrutigṛhītābhirupapattibhirityarthaḥ / atra tu svatantrābhiriti sphuṭameva / athavātroktārthasyaiva tatra prapañcanānna doṣaḥ / yathā prathamapādārthaprapañcanāt dvitīyapādasya ityāśayenoktaṃ samyagiti / yadvā kvāpīti atra sambaddhayate / tena kvāpyadhyātmalakṣaṇe viṣaye, atra tvanyatreti bhedaḥ sūcito bhavati / yadyapyetatprāgeva vaktavyam tathāpyasatkāryamityādervakṣyamāṇasya, sūtrasya vyākhyānāntaratvadyotanāya vyavadhānenoktam / anyathā pūrvameva vyākhyānam, idaṃ tu tadupapādanāyopayogīti vijñāyeta / *6,63* atha dvitīyāṃ vṛttimabhipretya"asaditi cenna'; ityetāvatsūtraṃ vyācaṣṭe asaditi // asat kāryaṃ yathā dṛṣṭaṃ vastutvāt kāraṇaṃ tathā / iti cenna ... kāryaṃ mahadādikam / yathā pralaye 'sat pramitaṃ tathā vastutvādbhāvatvātkāraṇaṃ kāraṇatvena siddhāntināṅgīkṛtamīśvarādikamapi(miti)pralaye 'sadbhavitumarhatītyarthaḥ / kuto neti cet / na tāvadasmādevānumānādabhāvasya viśvakartṛtvasiddhiḥ / kintvanena pralayāvasthāyāmīśvarādyabhāvasiddhau kāryasya sakartṛkatvaniyame sthite prāgabhāvasya niyatapūrvabhāvitvena viśvakāraṇatvaṃ siddhayan kartṛtayaiva setsyatīti vaktavyam / tadidaṃ pratyanumānaparāhatamityāśayavān pratiṣedhamātratvaditi sautraṃ hetuṃ vyākuvarn sādhyamadhyāharati niṣedheti // ... niṣedhaikasvarūpasya na kartṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषेधैकस्वरूपस्येति हेतुगर्भविशेषणम् । अयमत्र प्रयोगः । विप्रतिपन्नो ऽभावो न कर्ता प्रतिषेधमात्रत्वात् निषेधैकस्वरूपत्वात् सम्प्रतिपन्नघटाभाववदिति । कर्तृत्वमात्रस्याभावे विश्वकर्तृत्वं दूरोत्सारितम् । नच दृष्टान्तः साध्यविकलः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कुलालादेः कर्तृत्वनिश्चये तु अभावस्य तत्कल्पकाभावात् । *६,६५* नन्वस्तु निषेधैकस्वरूपत्वं, कर्तृत्वं च को विरोधः । तथाच घटाद्यभावस्याकर्तृत्वे ऽपि प्रलयकालीनो ऽभावः कर्ता भविष्यतीत्यतः कर्तृत्वनिषेधैकस्वरूपत्वयोविर्रेधं स्फोरयितुं कर्तृत्वस्वरूपमाह बुद्धीति ॥ बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिह निश्चितम् प्रवृत्तिः इच्छाप्रयत्नादिका । निश्चितं सर्वैरपि परीक्षकैः । वृक्षेण स्थीयत इत्यादौ कर्तृत्वं पारिभाषिकं न तु स्वाभाविकमिति हि सर्वे ऽपि प्रतिपन्नाः । अत्र बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिरित्येतद्बुद्धया विविच्य व्याख्येयम् । तथाहि । स्यात्कर्तृनिषेधैकस्वरूपत्वयोरविरोधः, यदि तृतीयादिविषयत्वमेव कर्तृत्वं स्यात् । न चैतदस्ति । अपि तर्हि इच्छाप्रयत्नादिरूपा प्रवृत्तिरेव । सर्वैरपि परीक्षकैस्तस्या एव कर्तृत्वेन निश्चितत्वात् । प्रकरणाच्चैतदेव निश्चितम् । अत्रैव हि विप्रतिपत्तिर्नान्यत्र । सा चेयं प्रवृत्तिर्बुद्धिपूर्वा बुद्धिव्याप्ता । कार्यायाः प्रवृत्तेर्बुद्धिकारणकत्वात् । अकार्यायाश्च बुद्धिव्यभिचाराद्यदशर्नात् । नच कर्तृत्वापरपर्यायायाः प्रवृत्तेर्व्यापिका बुद्धिरभावे सम्भवति । ततो व्याप्यं कर्तृत्वमपि न सम्भवत्येवेति कथं कर्तृत्वनिषेधैकस्वरूपत्वयोर्न विरोध इति । अत्र कर्तृत्वानुवादेन बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिरिति व्याख्यानान्निश्चितमिति नपुंसकोपपत्तिः । भावे वा क्तप्रत्यय इति । *६,६८* ननु मा भूदप्रयोजकत्वं हेतोः । तथापि वैयर्थ्यमपरिहायर्म् । अभावपर्यायो हि प्रतिषेधशब्दः, कर्तृत्वं च कार्योत्पत्त्यनुकूलेच्छादियोग इत्युक्तम् । नच प्रतिषेधत्वं कर्तरि वर्तते, येनाकर्तृकं व्यभिचरेत् । तन्निरासार्थं च विशेषणं सार्थकं स्यात् । अतः प्रतिषेधत्वादित्येतावताकर्तृत्वव्यभिचाराभावात्सूत्रे मात्रग्रहणं व्याख्याने ऽप्येकग्रहणं व्यर्थमित्यत आह प्रतिषेधेति ॥ प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्य ॥। भावस्यापि कुलालादेः कर्तुः प्रतिषेधात्मकत्वं विद्यते । अतः प्रतिषेधत्वादित्यु(त्येवो)क्ते कुलालादौ, अकर्तृत्वेन हेतोः, व्यभिचारः स्यात् । तत्परिहारार्थं मात्रग्रहणम् । तद्वयाख्याने (च) एकग्रहणं च सार्थकमिति । *६,७०* ननु कुलालादेर्भावस्य कथं प्रतिषेधात्मकत्वमित्यत आह अभावेति ॥ ॥। -अभावधर्मतः नन्विदमसङ्गतम् । यः कर्ता धर्मी कुलालादिः न तस्य प्रतिषेधात्मकत्वम्, यश्च प्रतिषेधात्मको ऽन्योन्याभावो न तस्य कर्तृत्वमित्तय आह धर्मेति ॥ धर्मधर्मैक्यतश्चैव ॥। धर्मधर्मिणोः कुलालान्योन्याभावोरेकत्वतः । चशब्दो हेतुसमुच्चये । अभावधर्मतो धर्मधर्म्यैक्यतश्च प्रतिषेधात्मकत्वं भावस्यास्तीत्यन्वयः । एवशब्दो भेदव्युदासार्थः । अन्योन्याभावो हि धर्मिणात्यन्ताभिन्नो ऽभ्युपेयते । न त्वयावद्द्रव्यभावी धर्म इव भिन्नाभिन्नः । *६,७१* अस्त्वेवं प्रतिषेधत्वस्य कुलालादौ व्यभिचारस्तथापि कथं मात्रग्रहणस्य सार्थक्यम् । न ह्यविशिष्टव्यभिचार एव विशेषणं प्रयोजयति । तथात्वे विशेषणनियमानुपपत्तेः । किन्नाम विशेषणस्य व्यभिचारनिरासौपयिकत्वे सति । तदत्र कथमित्यत आह न त्विति ॥ ॥। नतु तन्मात्रता भवेत्

niṣedhaikasvarūpasyeti hetugarbhaviśeṣaṇam / ayamatra prayogaḥ / vipratipanno 'bhāvo na kartā pratiṣedhamātratvāt niṣedhaikasvarūpatvāt sampratipannaghaṭābhāvavaditi / kartṛtvamātrasyābhāve viśvakartṛtvaṃ dūrotsāritam / naca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ / anvayavyatirekābhyāṃ kulālādeḥ kartṛtvaniścaye tu abhāvasya tatkalpakābhāvāt / *6,65* nanvastu niṣedhaikasvarūpatvaṃ, kartṛtvaṃ ca ko virodhaḥ / tathāca ghaṭādyabhāvasyākartṛtve 'pi pralayakālīno 'bhāvaḥ kartā bhaviṣyatītyataḥ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayovirredhaṃ sphorayituṃ kartṛtvasvarūpamāha buddhīti // buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam pravṛttiḥ icchāprayatnādikā / niścitaṃ sarvairapi parīkṣakaiḥ / vṛkṣeṇa sthīyata ityādau kartṛtvaṃ pāribhāṣikaṃ na tu svābhāvikamiti hi sarve 'pi pratipannāḥ / atra buddhipūrvapravṛttirityetadbuddhayā vivicya vyākhyeyam / tathāhi / syātkartṛniṣedhaikasvarūpatvayoravirodhaḥ, yadi tṛtīyādiviṣayatvameva kartṛtvaṃ syāt / na caitadasti / api tarhi icchāprayatnādirūpā pravṛttireva / sarvairapi parīkṣakaistasyā eva kartṛtvena niścitatvāt / prakaraṇāccaitadeva niścitam / atraiva hi vipratipattirnānyatra / sā ceyaṃ pravṛttirbuddhipūrvā buddhivyāptā / kāryāyāḥ pravṛtterbuddhikāraṇakatvāt / akāryāyāśca buddhivyabhicārādyadaśarnāt / naca kartṛtvāparaparyāyāyāḥ pravṛttervyāpikā buddhirabhāve sambhavati / tato vyāpyaṃ kartṛtvamapi na sambhavatyeveti kathaṃ kartṛtvaniṣedhaikasvarūpatvayorna virodha iti / atra kartṛtvānuvādena buddhipūrvapravṛttiriti vyākhyānānniścitamiti napuṃsakopapattiḥ / bhāve vā ktapratyaya iti / *6,68* nanu mā bhūdaprayojakatvaṃ hetoḥ / tathāpi vaiyarthyamaparihāyarm / abhāvaparyāyo hi pratiṣedhaśabdaḥ, kartṛtvaṃ ca kāryotpattyanukūlecchādiyoga ityuktam / naca pratiṣedhatvaṃ kartari vartate, yenākartṛkaṃ vyabhicaret / tannirāsārthaṃ ca viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ syāt / ataḥ pratiṣedhatvādityetāvatākartṛtvavyabhicārābhāvātsūtre mātragrahaṇaṃ vyākhyāne 'pyekagrahaṇaṃ vyarthamityata āha pratiṣedheti // pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasya ... bhāvasyāpi kulālādeḥ kartuḥ pratiṣedhātmakatvaṃ vidyate / ataḥ pratiṣedhatvādityu(tyevo)kte kulālādau, akartṛtvena hetoḥ, vyabhicāraḥ syāt / tatparihārārthaṃ mātragrahaṇam / tadvayākhyāne (ca) ekagrahaṇaṃ ca sārthakamiti / *6,70* nanu kulālāderbhāvasya kathaṃ pratiṣedhātmakatvamityata āha abhāveti // ... -abhāvadharmataḥ nanvidamasaṅgatam / yaḥ kartā dharmī kulālādiḥ na tasya pratiṣedhātmakatvam, yaśca pratiṣedhātmako 'nyonyābhāvo na tasya kartṛtvamittaya āha dharmeti // dharmadharmaikyataścaiva ... dharmadharmiṇoḥ kulālānyonyābhāvorekatvataḥ / caśabdo hetusamuccaye / abhāvadharmato dharmadharmyaikyataśca pratiṣedhātmakatvaṃ bhāvasyāstītyanvayaḥ / evaśabdo bhedavyudāsārthaḥ / anyonyābhāvo hi dharmiṇātyantābhinno 'bhyupeyate / na tvayāvaddravyabhāvī dharma iva bhinnābhinnaḥ / *6,71* astvevaṃ pratiṣedhatvasya kulālādau vyabhicārastathāpi kathaṃ mātragrahaṇasya sārthakyam / na hyaviśiṣṭavyabhicāra eva viśeṣaṇaṃ prayojayati / tathātve viśeṣaṇaniyamānupapatteḥ / kinnāma viśeṣaṇasya vyabhicāranirāsaupayikatve sati / tadatra kathamityata āha na tviti // ... natu tanmātratā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,७२* कुलालादेः कर्तुर्भावस्य प्रतिषेधत्वे ऽपि(धात्मकत्वे ऽपि)तन्मात्रता प्रतिषेधमात्रता न भवेत् । अतो ऽस्ति मात्रग्रहणस्य व्यभिचारपरिहारौपयिकत्वम् । तुशब्दो ऽवधारणे सन्दिग्धव्यभिचारपरिहारार्थः । *६,७२फ़्।* नन्वेवमेकं सन्धित्सतो ऽ(न्यत्)परं प्रच्यवते । यतो व्यर्थविशेषणतापरिहारे स्वरूपासिद्धिरापन्ना । तथाहि । पक्षीकृते अभावे प्रमेयत्वादिधर्माः सन्ति न वा । नेति पक्षे ऽप्रमिताश्रयत्वादिकं हेतोः । आद्ये न तावत्ते ऽप्यभावाः विधिप्रत्ययविषयत्वात्, प्रतियोग्यनिरूप्यत्वाच्च । षट्पदार्थातिरिक्तत्वमभावत्वमिति चेन्न । स्वेच्छापरिकल्पनाया अनुपादेयत्वात् । अन्यथा पञ्चैव भावास्तदतिरिक्तो ऽभाव इति कल्पनायां समवायादेरपि भावत्वं न स्यात् । ते च नाभावाद्धर्मिणो भिन्नाः । अन्योन्याभावसमानन्यायत्वात् । तथाच यथा कुलालादेर्विपक्षस्य विधिनिषेधात्मकत्वेन प्रतिषेधमात्रत्वाभावस्तथा पक्षीकृथाभावस्यापि (धर्मद्वारा विधिरूपस्य) प्रतिषेधमात्रत्वाभावात्स्वरूपासिद्धो हेतुः स्यात् । दृष्टान्तश्च साधनविकलः । घटाभावस्यापि धर्मद्वारा विधिरूपस्य प्रतिषेधमात्रत्वाभावादित्यत आह अभावस्य चेति ॥ अभावस्य च भावो ऽपि धर्मो ऽथापि ॥। *६,७५* हिशब्दो हेतौ । तादृक्त्वं प्रतिषेधात्मकत्वम् । मात्रता प्रतिषेधमात्रता । इह सूत्रे । एतदुक्तं भवति । स्यादयं स्वरूपासिद्धयादिदोषो यद्यत्र प्रतिषेधमात्रशब्देन केवलप्रतिषेधत्वं विवक्षितं स्यात् । नचैवम् । किन्तु धर्मद्वारमन्तरेण धमिर्ण एव प्रतिषेधत्वम् । तच्च पक्षदृष्टान्तयेरस्त्येव । तयोधर्र्मद्वारेण विधित्वे ऽपि धर्मिणोः प्रतिषेधत्वस्योभयसिद्धत्वात् । व्यावृत्तं च विपक्षात्कुलालादेः । तस्य धर्मतो निषेधत्वे ऽपि धर्मि(णो) विधित्वा)णो ऽनिषेधत्वादिति । ननु कथमेतल्लभ्यते । उच्यते । मात्रशब्दो हि साकल्ये वर्तते । नच तत् क्वापि सम्भवति । प्रतिषेधे ऽपि विधिसद्भावस्य परेणैवोक्तत्वात् । ततः प्रतिषेधमात्रशब्दो विधेरप्राधान्यं लक्षयति, अन्नमात्रं भुक्तमिति यथा । धर्मधर्मिणोश्च, अप्राधान्यं धर्मस्य, प्राधान्यं धर्मिणः । तेन धर्मिणः प्रतिषेधत्वं प्रतिषेधमात्रत्वमिति सिद्धयति । इच्छाप्रयत्नादिरूपायाः प्रवृत्तेः कर्तृतापरनामिकायाः व्यापिका बुद्धिः अभावाद्वयावृत्ता तामपि व्यावर्तयतीत्युक्तम् । तत्राभावाद्बुद्धिव्यावृत्तिरेव कुत इत्यत आह बुद्धीति ॥ ॥। बुद्धिराहित्यमेव तत्

*6,72* kulālādeḥ karturbhāvasya pratiṣedhatve 'pi(dhātmakatve 'pi)tanmātratā pratiṣedhamātratā na bhavet / ato 'sti mātragrahaṇasya vyabhicāraparihāraupayikatvam / tuśabdo 'vadhāraṇe sandigdhavyabhicāraparihārārthaḥ / *6,72f.* nanvevamekaṃ sandhitsato '(nyat)paraṃ pracyavate / yato vyarthaviśeṣaṇatāparihāre svarūpāsiddhirāpannā / tathāhi / pakṣīkṛte abhāve prameyatvādidharmāḥ santi na vā / neti pakṣe 'pramitāśrayatvādikaṃ hetoḥ / ādye na tāvatte 'pyabhāvāḥ vidhipratyayaviṣayatvāt, pratiyogyanirūpyatvācca / ṣaṭpadārthātiriktatvamabhāvatvamiti cenna / svecchāparikalpanāyā anupādeyatvāt / anyathā pañcaiva bhāvāstadatirikto 'bhāva iti kalpanāyāṃ samavāyāderapi bhāvatvaṃ na syāt / te ca nābhāvāddharmiṇo bhinnāḥ / anyonyābhāvasamānanyāyatvāt / tathāca yathā kulālādervipakṣasya vidhiniṣedhātmakatvena pratiṣedhamātratvābhāvastathā pakṣīkṛthābhāvasyāpi (dharmadvārā vidhirūpasya) pratiṣedhamātratvābhāvātsvarūpāsiddho hetuḥ syāt / dṛṣṭāntaśca sādhanavikalaḥ / ghaṭābhāvasyāpi dharmadvārā vidhirūpasya pratiṣedhamātratvābhāvādityata āha abhāvasya ceti // abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi ... *6,75* hiśabdo hetau / tādṛktvaṃ pratiṣedhātmakatvam / mātratā pratiṣedhamātratā / iha sūtre / etaduktaṃ bhavati / syādayaṃ svarūpāsiddhayādidoṣo yadyatra pratiṣedhamātraśabdena kevalapratiṣedhatvaṃ vivakṣitaṃ syāt / nacaivam / kintu dharmadvāramantareṇa dhamirṇa eva pratiṣedhatvam / tacca pakṣadṛṣṭāntayerastyeva / tayodharrmadvāreṇa vidhitve 'pi dharmiṇoḥ pratiṣedhatvasyobhayasiddhatvāt / vyāvṛttaṃ ca vipakṣātkulālādeḥ / tasya dharmato niṣedhatve 'pi dharmi(ṇo) vidhitvā)ṇo 'niṣedhatvāditi / nanu kathametallabhyate / ucyate / mātraśabdo hi sākalye vartate / naca tat kvāpi sambhavati / pratiṣedhe 'pi vidhisadbhāvasya pareṇaivoktatvāt / tataḥ pratiṣedhamātraśabdo vidheraprādhānyaṃ lakṣayati, annamātraṃ bhuktamiti yathā / dharmadharmiṇośca, aprādhānyaṃ dharmasya, prādhānyaṃ dharmiṇaḥ / tena dharmiṇaḥ pratiṣedhatvaṃ pratiṣedhamātratvamiti siddhayati / icchāprayatnādirūpāyāḥ pravṛtteḥ kartṛtāparanāmikāyāḥ vyāpikā buddhiḥ abhāvādvayāvṛttā tāmapi vyāvartayatītyuktam / tatrābhāvādbuddhivyāvṛttireva kuta ityata āha buddhīti // ... buddhirāhityameva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तस्मात्प्रतिषेधमात्रत्वादेव बुद्धिराहित्यमभावस्य घटाभाववत्सिद्धयतीत्यर्थः । द्विविधं हि प्रमेयम् स्वतन्त्रं परतन्त्रं च । परतन्त्रमपि द्विविधम् भावो ऽभावश्च । भावो ऽपि द्वेधा चेतनो ऽचेतनश्च । एवञ्च यदा भावस्यापि कस्यचिन्न चैतन्यं, का वार्ता तदाभावे चैतन्यस्य । कश्चिदभावो बुद्धिमान् किन्न स्यादिति चेन्न । निरुपाधिकसम्बन्धमनादृत्य निर्निमित्तायाः शङ्काया अतिप्रसङ्गित्वात् । "तन्मनो ऽकुरुतऽ; इति श्रुतेरिति चेन्न । अन्यथासिद्धत्वात् । अथ प्रतिषेधमात्रत्वमपि पक्षे नाभ्युपेयात् । तदासदिति ब्रह्मेति च संज्ञाभेदमात्रम् । अनेकत्वादेः परेणापि त्याज्यत्वात् । अनेकस्वातन्त्र्ये कार्योदयायोगात् । नन्विदं तत्रैव वक्तव्यम् । सत्यम् । प्रतिषेध(त्व)मात्रत्वे विदिते ततो बुद्धिराहित्यप्रतीतेः सौलभ्यादिहोक्तम् । टीकाकारस्तु प्रमेयत्वादिभावधर्माङ्गीकारे बुद्धिरपि तथा किन्न स्यादिति शङ्कावकाशादिहोक्तमित्याहुः । *६,८०* भावस्याभावो धर्मः, अभावस्य च भावो ऽपि धर्म इत्यनुपपन्नम् (भावस्याभावधर्मता, अभावस्य च भावधर्मतेत्यनुपपन्नम्) । भावाभावयोरभावभावधर्मित्वे प्रमाणाभावात् । सम्बन्धाभावाच्च । सम्बद्धयोरेव हि शौक्लयपटयोर्धर्मधर्मिभावो दृष्टो नासम्बद्धयोर्मरुमन्दरयोः । नच भावाभावयोः सम्बन्धो ऽस्ति । संयोगसमवाययोर्भावनियतत्वात् । विरुद्धस्वभावत्वाच्च । यावविरुद्धस्वभावौ गुणगुणिनौ तावेव हि धर्मधर्मिणावुपलब्धौ । न विरुद्धस्वभावावश्वमहिषौ । विरुद्धस्वभावौ च भावाभावौ । विधिनिषेधरूपत्वात् । अभेदाच्च । नहि घटः स्वयं स्वस्यैव धर्मो भवति । उक्तं च धर्मधर्म्यैक्यमित्यत आह विशेष्यतैवेति ॥ विशेष्यतैव धर्मित्वं ॥।

tattasmātpratiṣedhamātratvādeva buddhirāhityamabhāvasya ghaṭābhāvavatsiddhayatītyarthaḥ / dvividhaṃ hi prameyam svatantraṃ paratantraṃ ca / paratantramapi dvividham bhāvo 'bhāvaśca / bhāvo 'pi dvedhā cetano 'cetanaśca / evañca yadā bhāvasyāpi kasyacinna caitanyaṃ, kā vārtā tadābhāve caitanyasya / kaścidabhāvo buddhimān kinna syāditi cenna / nirupādhikasambandhamanādṛtya nirnimittāyāḥ śaṅkāyā atiprasaṅgitvāt / "tanmano 'kuruta'; iti śruteriti cenna / anyathāsiddhatvāt / atha pratiṣedhamātratvamapi pakṣe nābhyupeyāt / tadāsaditi brahmeti ca saṃjñābhedamātram / anekatvādeḥ pareṇāpi tyājyatvāt / anekasvātantrye kāryodayāyogāt / nanvidaṃ tatraiva vaktavyam / satyam / pratiṣedha(tva)mātratve vidite tato buddhirāhityapratīteḥ saulabhyādihoktam / ṭīkākārastu prameyatvādibhāvadharmāṅgīkāre buddhirapi tathā kinna syāditi śaṅkāvakāśādihoktamityāhuḥ / *6,80* bhāvasyābhāvo dharmaḥ, abhāvasya ca bhāvo 'pi dharma ityanupapannam (bhāvasyābhāvadharmatā, abhāvasya ca bhāvadharmatetyanupapannam) / bhāvābhāvayorabhāvabhāvadharmitve pramāṇābhāvāt / sambandhābhāvācca / sambaddhayoreva hi śauklayapaṭayordharmadharmibhāvo dṛṣṭo nāsambaddhayormarumandarayoḥ / naca bhāvābhāvayoḥ sambandho 'sti / saṃyogasamavāyayorbhāvaniyatatvāt / viruddhasvabhāvatvācca / yāvaviruddhasvabhāvau guṇaguṇinau tāveva hi dharmadharmiṇāvupalabdhau / na viruddhasvabhāvāvaśvamahiṣau / viruddhasvabhāvau ca bhāvābhāvau / vidhiniṣedharūpatvāt / abhedācca / nahi ghaṭaḥ svayaṃ svasyaiva dharmo bhavati / uktaṃ ca dharmadharmyaikyamityata āha viśeṣyataiveti // viśeṣyataiva dharmitvaṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद् यस्य कस्य नुः । नाशो ऽयं विमतो ऽपि स्यान्नाशत्वात् कर्तृशेषवान्

sarvanāśeṣvapi sadā śiṣṭatvād yasya kasya nuḥ / nāśo 'yaṃ vimato 'pi syānnāśatvāt kartṛśeṣavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिरभिव्याप्तौ । सर्वशब्दो वर्तमानमात्रविवक्षयापि स्यादित्यतः सदेत्युक्तम् । तदिदं व्यभिचारपरिहारायाभिहितम् । नः पुरुषस्य । अयमित्यस्यैव विवरणं विमत इति । अत्र पूर्वार्धेन व्याप्तिरुक्ता । उत्तरार्धेन प्रतिज्ञाहेतू । एतदुक्तं भवति । महाप्रलयलक्षणो नाशः पुरुषशेषवान्भवितुमर्हति नाशत्वात् सम्प्रतिपन्न(सम्मत)नाशवदिति । अत्र पुरुषावशेषमात्रं साध्यम् । नतु नाशकर्तुः पुरुषस्यावशिष्यता । अत एवोक्तं यस्य कस्येति । नाशस्य कर्तुरकर्तुर्वेत्यर्थः । तथापि कर्तृशेषवानिति वदतेदमभिप्रेतम् । प्रलये पुरुषसद्भावमात्रसाधने सति भग्नं तावत्परस्यानुमानम् । यदपि परस्याभावकर्तृकत्वं जगतो ऽभिमतम् । तदप्यत एवापास्तम् । अवशिष्यस्य पुरुष(विशेष)स्यैव विश्वकर्तृत्वसम्भवे ऽभावस्य तत्कल्पनानवकाशात् । दृष्टानुसारिणी हि कल्पना । नहि लोके प्रागुत्पत्तेः कुलालाभावयोः सतोरभावो घटस्य कर्ता दृष्टः । किन्नाम कुलाल एवेति । *६,९६* अभिप्रायमजानानः कर्तृशेषवानित्युक्त्वा विभ्रान्तश्चोदयति"यत्र सुन्दोपसुन्दन्यायेनाशेषा अपि पुरुषा नष्टास्तत्र नाशत्वहेतोरनैकान्तिकताऽ; इति, तत्राह नचेति ॥ नचाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्यो ऽस्ति वा क्वचित् चशब्दो ऽवधारणे । अशेषनृनाशस्तु नैव क्वचिद्दृष्ट इत्यतीतनिषेधो, दृश्यो वा नैवेत्यनागतस्य, नैवास्ति वा दृश्यमान इति वर्तमानस्य । इदमुक्तं भवति । अनैकान्तिकत्वं हि प्रमिते विपक्षे हेतुवृत्तौ सत्यां(हेतुवृत्त्या) वक्तव्यम् । नाप्रमिते । तथा सत्यनमिनमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । नचाशेषपुरुषनाशः कालत्रये ऽपि प्रमितः, येन नाशत्वस्य तत्र व्यभिचारः स्यात् । प्रमितत्वाङ्गीकारे च प्रमातुरेवोर्वरितत्वेन व्याघातश्च स्यात् । नच नाशकर्तुः पुरुषस्यावशिष्यता साध्यत्वेनेष्या । येन सुन्दोपसुन्दादिनाशः प्रत्युदाह्रियेत । किन्तु पुरुष(वि)शेषवत्त्वमात्रमिति । *६,९७* अनेन प्रलयकालः पुरुषवान्कालत्वादिदानीन्तनकालवदित्यप्यनुमानं सूचितम् । नच तदा कालाभावादाश्रयासिद्धिः । तथा सति तदेत्येव वक्तुमशक्यत्वात् । परकीयानुमाने च प्रलयविशेषणानुपपत्तेः । *६,९९* यद्यप्यत्र"कालो ऽङ्गीक्रियते न वा । आद्ये तत्रैव भावत्वहेतोर्व्यभिचारः । द्वितीये प्रलयविशेषणानुपपत्तिः । सकलकार्यविनाशविशिष्टकालस्य प्रलयत्वात् । अथ कार्यविनाश एव प्रलयस्तथापीश्वराभावस्य तेन सम्बन्धाभावादीश्वरादिकं प्रलये ऽसदिति प्रतिज्ञार्थानुपपत्तिः । देशादिद्वारा सम्बन्धाभ्युपगमे तत्रैव भावत्वस्य व्यभिचारः । प्रलयविशेषणपरित्यागे तच्छिष्यैरेवोह्यतामिति न सूत्रभाष्यकाराभ्यामभिहितम् । सूचितं चापीताविति सूत्रकृता । "लये मानं च किं भवेत्ऽ; इति भाष्यकृतापि । *६,१००* तदिदं जीवेश्वरसाधारणमनुमानमुक्तम् । इदानीं प्रलये जीवसद्भावसाधकमनुमानमाह धर्मेति ॥ धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्यो ऽपि नरो लये

apirabhivyāptau / sarvaśabdo vartamānamātravivakṣayāpi syādityataḥ sadetyuktam / tadidaṃ vyabhicāraparihārāyābhihitam / naḥ puruṣasya / ayamityasyaiva vivaraṇaṃ vimata iti / atra pūrvārdhena vyāptiruktā / uttarārdhena pratijñāhetū / etaduktaṃ bhavati / mahāpralayalakṣaṇo nāśaḥ puruṣaśeṣavānbhavitumarhati nāśatvāt sampratipanna(sammata)nāśavaditi / atra puruṣāvaśeṣamātraṃ sādhyam / natu nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā / ata evoktaṃ yasya kasyeti / nāśasya karturakarturvetyarthaḥ / tathāpi kartṛśeṣavāniti vadatedamabhipretam / pralaye puruṣasadbhāvamātrasādhane sati bhagnaṃ tāvatparasyānumānam / yadapi parasyābhāvakartṛkatvaṃ jagato 'bhimatam / tadapyata evāpāstam / avaśiṣyasya puruṣa(viśeṣa)syaiva viśvakartṛtvasambhave 'bhāvasya tatkalpanānavakāśāt / dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā / nahi loke prāgutpatteḥ kulālābhāvayoḥ satorabhāvo ghaṭasya kartā dṛṣṭaḥ / kinnāma kulāla eveti / *6,96* abhiprāyamajānānaḥ kartṛśeṣavānityuktvā vibhrāntaścodayati"yatra sundopasundanyāyenāśeṣā api puruṣā naṣṭāstatra nāśatvahetoranaikāntikatā'; iti, tatrāha naceti // nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit caśabdo 'vadhāraṇe / aśeṣanṛnāśastu naiva kvaciddṛṣṭa ityatītaniṣedho, dṛśyo vā naivetyanāgatasya, naivāsti vā dṛśyamāna iti vartamānasya / idamuktaṃ bhavati / anaikāntikatvaṃ hi pramite vipakṣe hetuvṛttau satyāṃ(hetuvṛttyā) vaktavyam / nāpramite / tathā satyanaminamātrocchedaprasaṅgāt / nacāśeṣapuruṣanāśaḥ kālatraye 'pi pramitaḥ, yena nāśatvasya tatra vyabhicāraḥ syāt / pramitatvāṅgīkāre ca pramāturevorvaritatvena vyāghātaśca syāt / naca nāśakartuḥ puruṣasyāvaśiṣyatā sādhyatveneṣyā / yena sundopasundādināśaḥ pratyudāhriyeta / kintu puruṣa(vi)śeṣavattvamātramiti / *6,97* anena pralayakālaḥ puruṣavānkālatvādidānīntanakālavadityapyanumānaṃ sūcitam / naca tadā kālābhāvādāśrayāsiddhiḥ / tathā sati tadetyeva vaktumaśakyatvāt / parakīyānumāne ca pralayaviśeṣaṇānupapatteḥ / *6,99* yadyapyatra"kālo 'ṅgīkriyate na vā / ādye tatraiva bhāvatvahetorvyabhicāraḥ / dvitīye pralayaviśeṣaṇānupapattiḥ / sakalakāryavināśaviśiṣṭakālasya pralayatvāt / atha kāryavināśa eva pralayastathāpīśvarābhāvasya tena sambandhābhāvādīśvarādikaṃ pralaye 'saditi pratijñārthānupapattiḥ / deśādidvārā sambandhābhyupagame tatraiva bhāvatvasya vyabhicāraḥ / pralayaviśeṣaṇaparityāge tacchiṣyairevohyatāmiti na sūtrabhāṣyakārābhyāmabhihitam / sūcitaṃ cāpītāviti sūtrakṛtā / "laye mānaṃ ca kiṃ bhavet'; iti bhāṣyakṛtāpi / *6,100* tadidaṃ jīveśvarasādhāraṇamanumānamuktam / idānīṃ pralaye jīvasadbhāvasādhakamanumānamāha dharmeti // dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,१००फ़्।* न केवलमुक्तानुमानेन । किन्नाम धर्माधर्मश्रयत्वेनापीति सम्बन्धः । नरो जीवात्मा । अयमत्र प्रयोगः । प्रलयकालवर्ती धर्मः साश्रयः धर्मत्वादिदानीन्तधर्मवत् । एवमधर्ममपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् । नच धर्माधर्माश्रयो जीवात्मनो ऽन्यः सम्भवति । एवञ्च प्रलये जीवात्मसद्भावाद्भावमात्रासत्त्वसाधनमनुपपन्नमिति । यत्रेश्वरसद्भावसाधनमिदम् । आश्रयशब्दस्याधिष्ठातृपरत्वात् । तत्रैवं प्रयोगः । प्रलयकालवर्तिनौ धर्माधर्मौ केनचिदधिष्ठितौ । कारणत्वे सत्यचेतनत्वात् । वाश्यादिवदिति । नचातीन्द्रिययोर्धर्माधर्मयोरधिष्ठातृत्वमीश्वरादन्यस्योपपद्यते । अतो धर्माधर्माधिष्ठातृत्वेनापि नरः परमपुरुषो लये स्वीकार्य इति । *६,१०३* ननु प्रलये भावमात्रस्यासत्त्वमभ्युपगच्छतो मम तदा धर्माधर्मावपि न स्त एवेत्याश्रयासिद्धिरिति । इदमिह वक्तव्यम् । किं धर्माधर्मसंज्ञितमदृष्टमस्ति कार्यमात्रस्य कारणं च भवतीत्यभ्युपगम्य प्रलये तदभावो ऽभीधीयते, उत सदपि तदकारणमित्यभ्युपेत्य, अथ तदेव नास्तीत्यङ्गीकृत्य । आद्यं दूषयति अनादित्वमिति ॥ अनादित्वं विनादृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् अनादित्वमिवानादित्वं प्रलये सत्त्वमित्यर्थः । क्वचिदिति सृष्टिकाले । यद्यदृष्टं प्रलये न स्यात्तदाऽदिकालीनस्य कार्यस्य कारणं न स्यात् । असतः कारणत्वायोगात् । तथाच सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तमित्यभ्युपगमो भग्न इत्यथर्ः । स्यादेतत् । अधुनातनकार्यमदृष्टकारणकं न त्वादिकालीनमिति ममाभ्युपगमः । तत्किमदृष्टस्य प्रलये सद्भावेनेत्यत आह अनादित्वमिति ॥ अनादित्वं विना तत एवादिकालीनकायर्कारणत्वं च विनादृष्टं क्वचिदधुनातने ऽपि कार्ये कारणं कथं स्यात् । न कथञ्चित् । अधुनातनं कार्यम् अदृष्टकारणकं न, कार्यत्वादादिकालीनकार्यवदित्यनुमानसम्भवात् । न चेदिदमिव तदप्यदृष्टकार्यमेवाङ्गीकार्यमिति । यद्वा मा भूदादिकालीनस्य कार्यस्यादृष्टं कारणम् । तथापि प्रलये तद्भावो ऽङ्गीकरणीयः । कुतः । अनादित्वं प्रलये सत्त्वं, विनादृष्टं क्वचिदिदानीन्तने ऽपि कार्ये कारणं कथं स्यात् । अन्तराल एवादृष्टोत्पत्त्ययोगादिति योज्यम् । *६,१०५* नन्वदृष्टस्य सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तत्वे ऽपि न प्रलये सद्भावो ऽभ्युपगन्तव्यः । आदिकाल एवोत्पन्नस्यापि महदादिकारणत्वोपपत्तेरिति । इदमत्र वक्तव्यम् । तदादिकाले जनिमददृष्टं ततः पूर्वादृष्टादुत्पद्यते न वेति । आद्यमुपादत्ते पूर्वेति ॥ पूर्वादृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः

*6,100f.* na kevalamuktānumānena / kinnāma dharmādharmaśrayatvenāpīti sambandhaḥ / naro jīvātmā / ayamatra prayogaḥ / pralayakālavartī dharmaḥ sāśrayaḥ dharmatvādidānīntadharmavat / evamadharmamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam / naca dharmādharmāśrayo jīvātmano 'nyaḥ sambhavati / evañca pralaye jīvātmasadbhāvādbhāvamātrāsattvasādhanamanupapannamiti / yatreśvarasadbhāvasādhanamidam / āśrayaśabdasyādhiṣṭhātṛparatvāt / tatraivaṃ prayogaḥ / pralayakālavartinau dharmādharmau kenacidadhiṣṭhitau / kāraṇatve satyacetanatvāt / vāśyādivaditi / nacātīndriyayordharmādharmayoradhiṣṭhātṛtvamīśvarādanyasyopapadyate / ato dharmādharmādhiṣṭhātṛtvenāpi naraḥ paramapuruṣo laye svīkārya iti / *6,103* nanu pralaye bhāvamātrasyāsattvamabhyupagacchato mama tadā dharmādharmāvapi na sta evetyāśrayāsiddhiriti / idamiha vaktavyam / kiṃ dharmādharmasaṃjñitamadṛṣṭamasti kāryamātrasya kāraṇaṃ ca bhavatītyabhyupagamya pralaye tadabhāvo 'bhīdhīyate, uta sadapi tadakāraṇamityabhyupetya, atha tadeva nāstītyaṅgīkṛtya / ādyaṃ dūṣayati anāditvamiti // anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit anāditvamivānāditvaṃ pralaye sattvamityarthaḥ / kvaciditi sṛṣṭikāle / yadyadṛṣṭaṃ pralaye na syāttadā'dikālīnasya kāryasya kāraṇaṃ na syāt / asataḥ kāraṇatvāyogāt / tathāca sarvotpattimatāṃ nimittamityabhyupagamo bhagna ityatharḥ / syādetat / adhunātanakāryamadṛṣṭakāraṇakaṃ na tvādikālīnamiti mamābhyupagamaḥ / tatkimadṛṣṭasya pralaye sadbhāvenetyata āha anāditvamiti // anāditvaṃ vinā tata evādikālīnakāyarkāraṇatvaṃ ca vinādṛṣṭaṃ kvacidadhunātane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt / na kathañcit / adhunātanaṃ kāryam adṛṣṭakāraṇakaṃ na, kāryatvādādikālīnakāryavadityanumānasambhavāt / na cedidamiva tadapyadṛṣṭakāryamevāṅgīkāryamiti / yadvā mā bhūdādikālīnasya kāryasyādṛṣṭaṃ kāraṇam / tathāpi pralaye tadbhāvo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / kutaḥ / anāditvaṃ pralaye sattvaṃ, vinādṛṣṭaṃ kvacididānīntane 'pi kārye kāraṇaṃ kathaṃ syāt / antarāla evādṛṣṭotpattyayogāditi yojyam / *6,105* nanvadṛṣṭasya sarvotpattimannimittatve 'pi na pralaye sadbhāvo 'bhyupagantavyaḥ / ādikāla evotpannasyāpi mahadādikāraṇatvopapatteriti / idamatra vaktavyam / tadādikāle janimadadṛṣṭaṃ tataḥ pūrvādṛṣṭādutpadyate na veti / ādyamupādatte pūrveti // pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायत इति शेषः । परिहरति नैवेति ॥ एवं तर्हि तदुत्तरमादिकाले जनिमददृष्टं नैवास्माभिः पक्षीक्रियते । किन्तु तत्कारणं प्रलयकालीनं पूर्वादृष्टमेवेति कुत आश्रयासिद्धिरिति । द्वितीयमुपादत्ते पूर्वेति ॥ नैवोत्पद्यत इति शेषः । दूषयति उत्तरमिति ॥ तर्हि तदुत्तरमादिकालीनमदृष्टं कुतो जायते । न कुतश्चित् । सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तस्यादृष्टस्याभावादादिकालीनादृष्टोत्पत्तिरेव न स्यादित्यर्थः । *६,१०५फ़्।* न ब्रूमो वयं सर्वं कार्यमदृष्टजन्यमिति । किं तर्ह्यादिकाले जनिमतो महदादिकारणाददृष्टादन्यदेवातो नोक्तदोष इत्याशङ्कामुत्थाप्य दूषयति पूर्वेति ॥ यदि परादृष्टं सृष्टयुपक्रमे जनिमत्पूर्वादृष्टान्नैवोत्पद्यते । अपि त्वदृष्टनिरपेक्षमेव । तर्ह्युत्तरमहदादिकायर्मपि कुतो ऽदृष्टादुत्पद्यत इत्यङ्गीकरणीयम् । अदृष्टवत्तस्याप्यदृष्टिनिरपेक्षत्वसम्भवात् । अन्यथा कार्यत्वाददृष्टस्याप्यदृष्टापेक्षाङ्गीकार्येति । *६,१०७* अस्तु तर्ह्यदृष्टं कारणमेव न भवतीति द्वितीयः पक्षः, अदृष्टमेव नास्तीति तृतीयो वा, उभयस्याप्यनुपलम्भात् । तथाचाश्रयासिद्धिरपरिहार्येत्याशङ्कयाह अदृष्टमिति ॥ अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् एवमाद्यब्राह्मणपक्षीकारे ऽन्यथा च दोष इति चेन्न । पर्वतो ऽग्निमानित्यादावप्यग्निमदनग्निमत्पक्षदूषणसम्भवेन सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । नन्वग्निमत्त्वदिव्यरिरेकेणाप्यस्ति पर्वतादेः स्वरूपं, शक्यं च विशेषान्तरेणावधारयितुम् । तत्कथं दोषावकाश इति चेत् । तत्किमवयविसम्बन्धासम्बन्धौ विहाय कालविशेषस्य स्वरूपमेव नास्ति, ब्राह्मणव्यक्तेर्वाऽद्यत्वानाद्यत्वे विहाय । अवधारणं च कालादेर्हिरण्यगर्भापवर्गोत्तरर्(गानन्तर)भावित्वादिना भविष्यति । *६,१२६* किञ्च प्रथमप्रयोगे विश्वशब्देन किं ब्रह्माण्डमभिप्रेयते सकलकार्याणि वा । नाद्यः । अश्रयासिद्धेः । प्रलयमनभ्युपगच्छता ब्रह्माण्डस्यानङ्गीकृतत्वात् । ब्रह्माण्डाभावे ऽपि कार्यान्तरावस्थितिसम्भवेन प्रलयासिद्धेश्च । कपिकपोलान्तर्गतौदुम्बरोदरवर्तिमशकशरीरादिवत्कार्यान्तरावस्थानमसम्भावितमिति चेन्न । कुण्डबदरवदुपपत्तेः । कालाग्निरुद्रादिप्रक्रियाया असिद्धत्वात् । द्वितीये ऽपि न प्रलयसिद्धिः । यथा हीदानीन्तनानां दहनपवनसन्तानानां क्रमेणास्तमये ऽपि न प्रलयस्तथा तरुगिरिशरीरादिसन्तानानामपि क्रमारम्भसिद्धावप्यवयविशून्यसमया सिद्धेः । अथैकदैवेति विशेषणमुपादीयेत तदा क्रमारब्धदहनपवनादिसन्तानैर्व्यभिचारः स्यात् । एकदरम्भकहेतुसाकल्ये सतीति हेतुविशेषणे विशेषणासिद्धिः । द्वयणुकादिक्रमेणारम्भस्वीकारेण बाधादिप्रसङ्गश्च । एतेन द्वितीयानुमानमपि निरस्तम् । ब्रह्माण्डानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे ऽप्यवयवानामावापोद्धाराभ्यामेवोत्पादविनाशयोरुपपत्तेः । कार्यान्तरावस्थानोपपत्तेश्च । तृतीये ऽप्यपसिद्धान्तः । क्रमेणोच्छेदस्याभ्युपगमा(तत्वा)त् । चतुर्थे ऽपि पटादिभ्यः पूर्वविनष्टैस्तन्त्वादिभिव्यर्भिचारः । परमाणुत्वेन हेतुविशेषणे ऽपि द्वयणुकाद्यवस्थानसम्भवेन दृष्टान्तस्य सन्दिग्धसाध्यता । पञ्चमे ऽपि किं भूगोलका एव सन्तानशब्देनोच्यन्ते तदतिरिक्तो वा कश्चित् । आद्ये सिद्धसाधनम् । अवयवानामावापोद्धाराभ्यां सन्ततोत्पत्तिविनाशसिद्धेः । द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिः । षष्ठं त्वाभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयमिति । *६,१३३फ़्।* अथ मा भूदनुमानैः प्रलयसिद्धिः, तथाप्यागमैर्भविष्यति, तेषां सिद्धार्थे ऽपि प्रामाण्यस्य साधितत्वात्, ततो नाप्रसिद्धविशेषणतेति ब्रूषे, तर्ह्यस्माकमपि धर्मादिसिद्धिरागमाद्भविष्यतीति कथमाश्रयासिद्धिरिति । एवं प्रलये जीवेश्वरसद्भावं साधयता धर्मादिसत्त्वमपि साधितमिति न प्रलये भावमात्रासत्त्वसाधनं युक्तम् । एवम् आदिकार्यं पक्षीकृत्य सोपादानत्वसाधने प्रकृत्यादिसिद्धिरपि द्रष्टव्येति । *६,१३५* प्रथमसूत्रे ऽभावस्य कर्तृत्वनिरासायानुमानमुक्तम् । इदानीमितो ऽपि नाभावकर्तृकं जगत्, चेतनकर्तृकत्वे"दृष्टान्तभावात्ऽ; इति सूत्रस्य वृत्त्यन्तरमभिप्रेत्य चेतनकर्तृकत्वे अनुमानमाह उत्पत्तीति ॥ उत्पत्तिनाशकारी हि बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित्

jāyata iti śeṣaḥ / pariharati naiveti // evaṃ tarhi taduttaramādikāle janimadadṛṣṭaṃ naivāsmābhiḥ pakṣīkriyate / kintu tatkāraṇaṃ pralayakālīnaṃ pūrvādṛṣṭameveti kuta āśrayāsiddhiriti / dvitīyamupādatte pūrveti // naivotpadyata iti śeṣaḥ / dūṣayati uttaramiti // tarhi taduttaramādikālīnamadṛṣṭaṃ kuto jāyate / na kutaścit / sarvotpattimannimittasyādṛṣṭasyābhāvādādikālīnādṛṣṭotpattireva na syādityarthaḥ / *6,105f.* na brūmo vayaṃ sarvaṃ kāryamadṛṣṭajanyamiti / kiṃ tarhyādikāle janimato mahadādikāraṇādadṛṣṭādanyadevāto noktadoṣa ityāśaṅkāmutthāpya dūṣayati pūrveti // yadi parādṛṣṭaṃ sṛṣṭayupakrame janimatpūrvādṛṣṭānnaivotpadyate / api tvadṛṣṭanirapekṣameva / tarhyuttaramahadādikāyarmapi kuto 'dṛṣṭādutpadyata ityaṅgīkaraṇīyam / adṛṣṭavattasyāpyadṛṣṭinirapekṣatvasambhavāt / anyathā kāryatvādadṛṣṭasyāpyadṛṣṭāpekṣāṅgīkāryeti / *6,107* astu tarhyadṛṣṭaṃ kāraṇameva na bhavatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ, adṛṣṭameva nāstīti tṛtīyo vā, ubhayasyāpyanupalambhāt / tathācāśrayāsiddhiraparihāryetyāśaṅkayāha adṛṣṭamiti // adṛṣṭaṃ kāraṇaṃ no cellaye mānaṃ ca kiṃ bhavet evamādyabrāhmaṇapakṣīkāre 'nyathā ca doṣa iti cenna / parvato 'gnimānityādāvapyagnimadanagnimatpakṣadūṣaṇasambhavena sarvānumānocchedaprasaṅgāt / nanvagnimattvadivyarirekeṇāpyasti parvatādeḥ svarūpaṃ, śakyaṃ ca viśeṣāntareṇāvadhārayitum / tatkathaṃ doṣāvakāśa iti cet / tatkimavayavisambandhāsambandhau vihāya kālaviśeṣasya svarūpameva nāsti, brāhmaṇavyaktervā'dyatvānādyatve vihāya / avadhāraṇaṃ ca kālāderhiraṇyagarbhāpavargottarar(gānantara)bhāvitvādinā bhaviṣyati / *6,126* kiñca prathamaprayoge viśvaśabdena kiṃ brahmāṇḍamabhipreyate sakalakāryāṇi vā / nādyaḥ / aśrayāsiddheḥ / pralayamanabhyupagacchatā brahmāṇḍasyānaṅgīkṛtatvāt / brahmāṇḍābhāve 'pi kāryāntarāvasthitisambhavena pralayāsiddheśca / kapikapolāntargataudumbarodaravartimaśakaśarīrādivatkāryāntarāvasthānamasambhāvitamiti cenna / kuṇḍabadaravadupapatteḥ / kālāgnirudrādiprakriyāyā asiddhatvāt / dvitīye 'pi na pralayasiddhiḥ / yathā hīdānīntanānāṃ dahanapavanasantānānāṃ krameṇāstamaye 'pi na pralayastathā tarugiriśarīrādisantānānāmapi kramārambhasiddhāvapyavayaviśūnyasamayā siddheḥ / athaikadaiveti viśeṣaṇamupādīyeta tadā kramārabdhadahanapavanādisantānairvyabhicāraḥ syāt / ekadarambhakahetusākalye satīti hetuviśeṣaṇe viśeṣaṇāsiddhiḥ / dvayaṇukādikrameṇārambhasvīkāreṇa bādhādiprasaṅgaśca / etena dvitīyānumānamapi nirastam / brahmāṇḍānabhyupagamāt / abhyupagame 'pyavayavānāmāvāpoddhārābhyāmevotpādavināśayorupapatteḥ / kāryāntarāvasthānopapatteśca / tṛtīye 'pyapasiddhāntaḥ / krameṇocchedasyābhyupagamā(tatvā)t / caturthe 'pi paṭādibhyaḥ pūrvavinaṣṭaistantvādibhivyarbhicāraḥ / paramāṇutvena hetuviśeṣaṇe 'pi dvayaṇukādyavasthānasambhavena dṛṣṭāntasya sandigdhasādhyatā / pañcame 'pi kiṃ bhūgolakā eva santānaśabdenocyante tadatirikto vā kaścit / ādye siddhasādhanam / avayavānāmāvāpoddhārābhyāṃ santatotpattivināśasiddheḥ / dvitīye tvāśrayāsiddhiḥ / ṣaṣṭhaṃ tvābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyamiti / *6,133f.* atha mā bhūdanumānaiḥ pralayasiddhiḥ, tathāpyāgamairbhaviṣyati, teṣāṃ siddhārthe 'pi prāmāṇyasya sādhitatvāt, tato nāprasiddhaviśeṣaṇateti brūṣe, tarhyasmākamapi dharmādisiddhirāgamādbhaviṣyatīti kathamāśrayāsiddhiriti / evaṃ pralaye jīveśvarasadbhāvaṃ sādhayatā dharmādisattvamapi sādhitamiti na pralaye bhāvamātrāsattvasādhanaṃ yuktam / evam ādikāryaṃ pakṣīkṛtya sopādānatvasādhane prakṛtyādisiddhirapi draṣṭavyeti / *6,135* prathamasūtre 'bhāvasya kartṛtvanirāsāyānumānamuktam / idānīmito 'pi nābhāvakartṛkaṃ jagat, cetanakartṛkatve"dṛṣṭāntabhāvāt'; iti sūtrasya vṛttyantaramabhipretya cetanakartṛkatve anumānamāha utpattīti // utpattināśakārī hi buddhimān dṛśyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते बुद्धिमानुत्पत्तिनाशकारीति बुद्धिपूर्वं तत्कर्तेत्यर्थः । क्वचित्पटादौ । सर्वत्र विप्रतिपन्ने कार्ये । महदादिकार्य इत्येवोक्ते ऽङ्कुरादौ व्यभिचारः शङ्कयेत, तदर्थं तस्यापि पक्षनिक्षेपार्थं सर्वत्रेत्युक्तम् । कर्ता बुद्धिमानिति शेषः । अन्यथाभावकर्तृत्ववादिनं प्रति सिद्धसाधनताप्रसङ्गात् । किमाक्षेपे । अननुमाने न किमपि कारणम् । दृष्टान्ताभावेन प्रतिपक्षासम्भवादित्यर्थः । एतेन"स्वपक्षदोषाच्चऽ; इति सूत्रमपि व्याख्यातं भवति । अयमत्र प्रयोगक्रमः । विमतं कार्यं चेतनोत्पाद्यं कार्यत्वाद्घटवत् । चेतनविनाश्यं च तत एव तद्वदेव । विमतोत्पत्तिश्चेतनकर्तृका उत्पत्तित्वात्पटोत्पत्तिवत् । विमतो विनाशश्चेतनकर्तृको विनाशत्वात्सम्मतवदिति । अत्र विनाशस्य चेतनकर्तृकत्वसाधनं प्रासङ्गिकम् । यद्वा केचित्कारणस्य बीजादेः प्रध्वंसेनाङ्कुरादेः जन्मदर्शनात्तन्त्वादिनाशेन पटादिनाशदशर्नाच्च प्रध्वंसाभावस्यैव जगज्जन्मविनाशकर्तृत्वमास्थिताः । यथोक्तम् । नानुपमृद्य प्रादुर्भावादिति । तन्मतं वात्रासदित्यादिसूत्रैर्निराकृतमिति ज्ञापनार्थम् । दृष्टान्ताभावस्तु स्वयमूहनीयः । *६,१३८* नन्विदमनुमानेनेश्वरस्य जगत्कर्तृत्वसाधनं सूत्रकारस्य उक्तविरुद्धम् । शास्त्रयोनित्वादितीश्वरे ऽनुमानप्रामाण्यस्य स्वयमेव निराकृतत्वादित्यत आह आगमेति ॥ आगमानुगृहीता तु मानम् ॥। अनुमेति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । न सर्वथापीश्वरे ऽनुमानस्य प्रामाण्यं सूत्रकृता निराकृतम् । किन्नामागमाननुगृहीतस्य । आगमानुगृहीता त्वनुमा ईश्वरे मानमेवाभिमता । अन्यथा वेदवाक्यार्थे युक्त्यनुसन्धानरूपजिज्ञासा नारभेतेति । किमतो यद्येवमित्यत आह एषेति ॥ ॥। एषानुमापितु

taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate buddhimānutpattināśakārīti buddhipūrvaṃ tatkartetyarthaḥ / kvacitpaṭādau / sarvatra vipratipanne kārye / mahadādikārya ityevokte 'ṅkurādau vyabhicāraḥ śaṅkayeta, tadarthaṃ tasyāpi pakṣanikṣepārthaṃ sarvatretyuktam / kartā buddhimāniti śeṣaḥ / anyathābhāvakartṛtvavādinaṃ prati siddhasādhanatāprasaṅgāt / kimākṣepe / ananumāne na kimapi kāraṇam / dṛṣṭāntābhāvena pratipakṣāsambhavādityarthaḥ / etena"svapakṣadoṣācca'; iti sūtramapi vyākhyātaṃ bhavati / ayamatra prayogakramaḥ / vimataṃ kāryaṃ cetanotpādyaṃ kāryatvādghaṭavat / cetanavināśyaṃ ca tata eva tadvadeva / vimatotpattiścetanakartṛkā utpattitvātpaṭotpattivat / vimato vināśaścetanakartṛko vināśatvātsammatavaditi / atra vināśasya cetanakartṛkatvasādhanaṃ prāsaṅgikam / yadvā kecitkāraṇasya bījādeḥ pradhvaṃsenāṅkurādeḥ janmadarśanāttantvādināśena paṭādināśadaśarnācca pradhvaṃsābhāvasyaiva jagajjanmavināśakartṛtvamāsthitāḥ / yathoktam / nānupamṛdya prādurbhāvāditi / tanmataṃ vātrāsadityādisūtrairnirākṛtamiti jñāpanārtham / dṛṣṭāntābhāvastu svayamūhanīyaḥ / *6,138* nanvidamanumāneneśvarasya jagatkartṛtvasādhanaṃ sūtrakārasya uktaviruddham / śāstrayonitvāditīśvare 'numānaprāmāṇyasya svayameva nirākṛtatvādityata āha āgameti // āgamānugṛhītā tu mānam ... anumeti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / na sarvathāpīśvare 'numānasya prāmāṇyaṃ sūtrakṛtā nirākṛtam / kinnāmāgamānanugṛhītasya / āgamānugṛhītā tvanumā īśvare mānamevābhimatā / anyathā vedavākyārthe yuktyanusandhānarūpajijñāsā nārabheteti / kimato yadyevamityata āha eṣeti // ... eṣānumāpitu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः प्रतिष्ठितः प्रमाणभूतः । द्वितीये त्वाह अक्षजेति ॥ अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः प्रतिष्ठितः प्रामाण्यम् । तेनैव प्रतिप्रयोगस्य बाधितत्वात् । उभयोर्वास्तवप्रमाणमूलत्वासम्भवादिति भावः । यस्त्वेतां व्यवस्थामनभ्युपगम्य सर्वत्रापि प्रतिपक्षस्यास्त्यवकाश इति सर्वमनुमानमप्रमाणमिति च मन्यते तस्य सूत्रारूढमुत्तरमाह अन्यथेति ॥ अन्यथास्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि

āgamānugrahābhāve na tarkaḥ syāt pratiṣṭhitaḥ pratiṣṭhitaḥ pramāṇabhūtaḥ / dvitīye tvāha akṣajeti // akṣajāgamamūlasya syādevāsya pratiṣṭhitiḥ pratiṣṭhitaḥ prāmāṇyam / tenaiva pratiprayogasya bādhitatvāt / ubhayorvāstavapramāṇamūlatvāsambhavāditi bhāvaḥ / yastvetāṃ vyavasthāmanabhyupagamya sarvatrāpi pratipakṣasyāstyavakāśa iti sarvamanumānamapramāṇamiti ca manyate tasya sūtrārūḍhamuttaramāha anyatheti // anyathāsyāpratiṣṭhā ca svavācā vyāhataiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च शिष्यागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः तत्त्वानां) प्रतिपाद्यानामपरिसङ्खयातत्वादिति । *६,१५३* किं तर्ह्यस्य सूत्रस्याभिधेयमित्यत आह अत इति ॥ अर्थावशिष्टजीवादिकर्तृतात्र निषिध्यते

na ca śiṣyāgṛhītatvaṃ nirīśādīśavādinaḥ tattvānāṃ) pratipādyānāmaparisaṅkhayātatvāditi / *6,153* kiṃ tarhyasya sūtrasyābhidheyamityata āha ata iti // arthāvaśiṣṭajīvādikartṛtātra niṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थान्तरस्य निराकृतत्वादित्यर्थः । अपव्याख्याननिराकरणस्य स्वव्याख्यानदार्ढ्याथर्त्वान्नासङ्गतमिति सूचयितुमत इत्युक्तम् । अवशिष्या निराकृताया अभावकर्तृतायाः, जीवादिकर्तृता, जगत इति शेषः । अनेन निराकृतादवशिष्या वेदापरिगृहीता जीवप्रधानासत्कालस्वभावादिवादा निराकृता इति व्याख्यातं भवति । तत्र शिष्या इत्येवोक्ते ब्रह्मकारणवादो ऽपि प्राप्नोति । तदर्थमपरिग्रहा इत्युक्तम् । तन्मात्रे तूक्ते अभावकर्तृत्ववादो ऽपि गृह्येत । तथाच पुनरुक्तिरतिदेशानुपपत्तिश्च स्यात् । अतः शिष्या इत्युक्तम् । अभ्यधिकाशङ्कासद्भावसूचनेन सूत्रारम्भोपपादनार्थं च शिष्याः शिष्यतया प्रतीताः, नतु तत एव निराकृततयेति । *६,१५८* ननु जीवादीत्यासिदग्रहणेनासत्कर्तृकत्वं गृहीतम् । तस्य"असदिति चेत्ऽ; इत्यादिना निरस्तत्वेन पौनरुक्त्यादिप्रसङ्गादित्यत आह तन्मन इति ॥ तन्मनो ऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः । निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना

arthāntarasya nirākṛtatvādityarthaḥ / apavyākhyānanirākaraṇasya svavyākhyānadārḍhyāthartvānnāsaṅgatamiti sūcayitumata ityuktam / avaśiṣyā nirākṛtāyā abhāvakartṛtāyāḥ, jīvādikartṛtā, jagata iti śeṣaḥ / anena nirākṛtādavaśiṣyā vedāparigṛhītā jīvapradhānāsatkālasvabhāvādivādā nirākṛtā iti vyākhyātaṃ bhavati / tatra śiṣyā ityevokte brahmakāraṇavādo 'pi prāpnoti / tadarthamaparigrahā ityuktam / tanmātre tūkte abhāvakartṛtvavādo 'pi gṛhyeta / tathāca punaruktiratideśānupapattiśca syāt / ataḥ śiṣyā ityuktam / abhyadhikāśaṅkāsadbhāvasūcanena sūtrārambhopapādanārthaṃ ca śiṣyāḥ śiṣyatayā pratītāḥ, natu tata eva nirākṛtatayeti / *6,158* nanu jīvādītyāsidagrahaṇenāsatkartṛkatvaṃ gṛhītam / tasya"asaditi cet'; ityādinā nirastatvena paunaruktyādiprasaṅgādityata āha tanmana iti // tanmano 'kurutetyāderasato manaso janiḥ / nivāritā tu pūrvatra hyakasmāditi tadvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतो विश्वजननमाशङ्कयात्र निषिद्धयते *६,१५९* इत्यादेः प्रमाणात् । आशङ्कितेति शेषः । आदिपदेनोक्तयुक्तिर्गृह्यते । असतः अभावस्य । मनस इति । ज्ञानेच्छाप्रयत्नेभ्यः जनिः । जगत इति शेषः । पूर्वत्र त्विति सम्बन्धः । तच्च प्रतिषेधमात्रत्वादित्यादिना स्फुटमवगम्यत इति हिशब्दः । अकस्माद्धीदमाविरासीदित्यादिश्रुत्या । तत् मनो, विना । असतः शून्यात् । एतदुक्तं भवति । पूवर्मभावस्य जगत्कारणत्वं निराकृतमिदानीं तु शून्यस्य । किञ्च पूर्वं कर्तृत्वेनाधुना कर्तृतां विनैवेति न पौनरुक्त्यादीति । यद्वा भाष्यदिशा निष्कारणैवात्र जगज्जनिराशङ्कितेति न पौनरुक्त्यादिकम् । अत्र शङ्काप्रापकप्रमाणोपन्यासस्तु अस्यैव प्रमेयभेदस्योपपादनार्थम् । एतेनाभ्यधिका शङ्कापि सूचिता । तथाहि । मा भूदभावकर्तृकं जगत्, तथापि जीवादिभ्यो जनिमद्भविष्यति । "जीवाद्भवन्ति भूतानिऽ,"प्रधानादिदमुत्पन्नम्ऽ,"अकस्माद्धीदमाविरासीद्ऽ; इत्यादिश्रुत्यनुगृहीतेभ्यो घटदधिकण्टतैक्ष्णादिदृष्टान्तेभ्यः । नहि जीवादीनां प्रतिषेधमात्रत्वमस्ति, येनोक्तयुक्तिविरोधः स्यात् । असत्त्वाचेतनत्वादेरुपलक्षणमेतदिति चेत् । किमत्रासदादेः कारणत्वमात्रं नेत्युच्यते, किंवा कर्तृत्वम् । नाद्यः । उक्तदृष्टान्तेषु व्यभिचारात् । न द्वितीयः । कर्तृत्वस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वादिति । अत एवात्र सर्वत्र कर्तृशब्दः कारणत्वमात्रपरो द्रष्टव्यः । *६,१६५* नन्वत्र जीवादेर्विश्वकारणत्वमात्रं शङ्कयते, तस्यैव वा । आद्ये न सिद्धान्तविरोधः । जीवस्य ह्यदृष्टाधारतया निमित्तत्वं प्रधानस्य चोपादानत्वमङ्गीकृतमेव । न द्वितीयः । प्रापकाभावात् । कार्यस्य सकर्तृकत्वनियमदर्शनाच्चेत्यत आह प्रापकमिति ॥ प्रापकं वाक्यमात्रं तु ॥। द्वितीय एवाशङ्कयते । तस्य च प्रापकं"न जीवात्कारणं परम्ऽ,"न ह्यन्यत्कारणं मतम्ऽ; इत्यादिवाक्यम् । नच लोकविरोधः । वाक्यमात्रसिद्धे ऽर्थे तत्प्रतिपन्नमेव गृह्यते नतु लोको ऽनुगम्यत इति पूर्वपक्षी मन्यत इति । ननु च प्रधानकारणत्वादिमतानि द्वितीयपादे निराकरिष्यते । तेषामत्रापि निराकरणे पुनरुक्तिदोषः स्यादित्यतो वाऽह प्रापकमिति ॥ अत्र शङ्काप्रापकं वाक्यमात्रं नतु समय इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति । अत्र श्रुत्यनुगृहीताभिर्युक्तिभिः प्राप्तं प्रधानादिकारणत्वं निराक्रियते । उत्तरं(रत्र) तु तु साङ्खयादिसमयप्राप्तम् । अतो ऽपि नोक्तदोष इति । नन्वेवं तर्ह्येतेनेत्यतिदेशः कथम् । उक्तपरिहारस्य पूर्वपक्षिणा परिहृतत्वादित्यत आह परिहार इति ॥ ॥। परिहारो विशेषितः

asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate *6,159* ityādeḥ pramāṇāt / āśaṅkiteti śeṣaḥ / ādipadenoktayuktirgṛhyate / asataḥ abhāvasya / manasa iti / jñānecchāprayatnebhyaḥ janiḥ / jagata iti śeṣaḥ / pūrvatra tviti sambandhaḥ / tacca pratiṣedhamātratvādityādinā sphuṭamavagamyata iti hiśabdaḥ / akasmāddhīdamāvirāsīdityādiśrutyā / tat mano, vinā / asataḥ śūnyāt / etaduktaṃ bhavati / pūvarmabhāvasya jagatkāraṇatvaṃ nirākṛtamidānīṃ tu śūnyasya / kiñca pūrvaṃ kartṛtvenādhunā kartṛtāṃ vinaiveti na paunaruktyādīti / yadvā bhāṣyadiśā niṣkāraṇaivātra jagajjanirāśaṅkiteti na paunaruktyādikam / atra śaṅkāprāpakapramāṇopanyāsastu asyaiva prameyabhedasyopapādanārtham / etenābhyadhikā śaṅkāpi sūcitā / tathāhi / mā bhūdabhāvakartṛkaṃ jagat, tathāpi jīvādibhyo janimadbhaviṣyati / "jīvādbhavanti bhūtāni',"pradhānādidamutpannam',"akasmāddhīdamāvirāsīd'; ityādiśrutyanugṛhītebhyo ghaṭadadhikaṇṭataikṣṇādidṛṣṭāntebhyaḥ / nahi jīvādīnāṃ pratiṣedhamātratvamasti, yenoktayuktivirodhaḥ syāt / asattvācetanatvāderupalakṣaṇametaditi cet / kimatrāsadādeḥ kāraṇatvamātraṃ netyucyate, kiṃvā kartṛtvam / nādyaḥ / uktadṛṣṭānteṣu vyabhicārāt / na dvitīyaḥ / kartṛtvasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāditi / ata evātra sarvatra kartṛśabdaḥ kāraṇatvamātraparo draṣṭavyaḥ / *6,165* nanvatra jīvāderviśvakāraṇatvamātraṃ śaṅkayate, tasyaiva vā / ādye na siddhāntavirodhaḥ / jīvasya hyadṛṣṭādhāratayā nimittatvaṃ pradhānasya copādānatvamaṅgīkṛtameva / na dvitīyaḥ / prāpakābhāvāt / kāryasya sakartṛkatvaniyamadarśanāccetyata āha prāpakamiti // prāpakaṃ vākyamātraṃ tu ... dvitīya evāśaṅkayate / tasya ca prāpakaṃ"na jīvātkāraṇaṃ param',"na hyanyatkāraṇaṃ matam'; ityādivākyam / naca lokavirodhaḥ / vākyamātrasiddhe 'rthe tatpratipannameva gṛhyate natu loko 'nugamyata iti pūrvapakṣī manyata iti / nanu ca pradhānakāraṇatvādimatāni dvitīyapāde nirākariṣyate / teṣāmatrāpi nirākaraṇe punaruktidoṣaḥ syādityato vā'ha prāpakamiti // atra śaṅkāprāpakaṃ vākyamātraṃ natu samaya ityarthaḥ / idamuktaṃ bhavati / atra śrutyanugṛhītābhiryuktibhiḥ prāptaṃ pradhānādikāraṇatvaṃ nirākriyate / uttaraṃ(ratra) tu tu sāṅkhayādisamayaprāptam / ato 'pi noktadoṣa iti / nanvevaṃ tarhyetenetyatideśaḥ katham / uktaparihārasya pūrvapakṣiṇā parihṛtatvādityata āha parihāra iti // ... parihāro viśeṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपि प्रतिषेधमात्रत्वं प्रधानादिष्वसिद्धम् । अचेतनत्वादिकं च कारणत्वमात्रवादे अनैकान्तिकम् । तथापि पूर्वपक्षाणां युक्तिविरुद्धत्वं यत्प्रतिषेधमात्रत्वात् दृष्टान्तभावादिति सामान्यतः सूचितम्, यच्च स्वपक्षदोषाच्चेत्यप्रामाणिकत्वं, स परिहारो ऽत्राप्यविशेषितः समानः, इत्यतिदेशो युज्यत इत्यर्थः । *६,१६७* ननु कथं जगतो जीवकर्तृत्वादिवादस्य युक्तिविरुद्धत्वमित्यत आह क्वचिदिति ॥ क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् । तद्वदेवानुमान्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः

yadyapi pratiṣedhamātratvaṃ pradhānādiṣvasiddham / acetanatvādikaṃ ca kāraṇatvamātravāde anaikāntikam / tathāpi pūrvapakṣāṇāṃ yuktiviruddhatvaṃ yatpratiṣedhamātratvāt dṛṣṭāntabhāvāditi sāmānyataḥ sūcitam, yacca svapakṣadoṣāccetyaprāmāṇikatvaṃ, sa parihāro 'trāpyaviśeṣitaḥ samānaḥ, ityatideśo yujyata ityarthaḥ / *6,167* nanu kathaṃ jagato jīvakartṛtvādivādasya yuktiviruddhatvamityata āha kvaciditi // kvacijjīvākṛtaṃ dṛṣṭvā cetanādeva cākṛtam / tadvadevānumānyatra vastutvāt kriyate śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन । अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन

nānyadanyatvamāpannaṃ kvacid dṛṣṭaṃ kathañcana / ato jīvasya na brahmabhāvaḥ syāddhi kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,१७६* अत्र मुख्यमेवार्थमङ्गीकुर्वाणः प्रष्टव्यः । किं प्रागभिन्नस्यैव जीवस्य मुक्तौ ब्रह्मणैक्यमनेनोच्यते, उत भिन्नस्य, अथ(वा) भिन्नाभिन्नस्य । नाद्यः, अभूततद्भावार्थस्यैकीभवन्तीति च्विप्रत्ययस्यैव अनुपपत्तेः । अत एव न तृतीयः । ऐक्यस्य प्राक् सिद्धत्वात् । भेदनिवृत्त्यर्थत्वे तु गौणार्थत्वापत्तेः । द्वितीयनिराकरणेन निरस्तत्वात् (च) । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते, नान्यदिति । हिशब्दो हेतौ । यतो लोके अन्यत् वस्तु, अन्यत्वं वस्त्वन्तरेणाभेदमापन्नम्, क्वचित्काले, कथञ्चनोपायेन, न दृष्टम् । अतस्तद्दृष्टान्तेन जीवस्यापि कदाचन मुक्तावपि ब्रह्मभावो ब्रह्मत्वं न स्यात् । अयमत्र प्रयोगः । जीवो न कालान्तरे ऽपि ब्रह्मणैक्यमापत्स्यते । प्राक् ततो ऽत्यन्तभिन्नत्वात् । यः कदाचिद्यतो ऽत्यन्तं भिद्यते नासौ कदाचित्तदैक्यमापद्यते । यथा घटः पटेनेति । अथवा जीवब्रह्मणोः भेदः, सतोर्भेदिनोर्न निवृत्तिमान्, भेदत्वात्स्तम्भकुम्भादिभेदवदिति । आगमबाधितमेतदिति चेन्न । आगमानां मुख्यार्थतासम्भवे ऽनुमानबाधकत्वं, बाधिते चानुमाने तेषां मुख्यार्थतेति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गात् । सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । तथाहि श्रुतिः । यथोदकमित्यादिका । प्रल्हादो ऽपि"परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते(ताम्) । मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतःऽ; इति । *६,१८२* अथ मतम् । नायमस्ति युक्तिविरोधः । प्रागप्यभिन्न एव ब्रह्मणा जीव इत्यङ्गीकारात् । नच च्विप्रत्ययानुपपत्तिः । प्रतीत्यपेक्षया तदुपपत्तेः । प्राग्विभिन्नतया दृष्टो ऽयं जीवो ब्रह्मणः । अथेदानीं मुक्तावभिन्नतया दृश्यते, इत्यत एकीभवन्तीत्युच्यत इति । अत्रेदं वक्तव्यम् । किं प्राक्तनी जीवब्रह्मणोर्भेददृष्टिर्भ्रान्तिरुत प्रमेति । नाद्यः । बाधकाभावात् । श्रुतयस्त्वद्याप्यव्यवस्थितार्था न बाधकतामश्नुवते । द्वितीये त्वाह क्वचिदिति । क्वचिद् भिन्नतया दृष्टं तदभिन्नतया कथम् । दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते

*6,176* atra mukhyamevārthamaṅgīkurvāṇaḥ praṣṭavyaḥ / kiṃ prāgabhinnasyaiva jīvasya muktau brahmaṇaikyamanenocyate, uta bhinnasya, atha(vā) bhinnābhinnasya / nādyaḥ, abhūtatadbhāvārthasyaikībhavantīti cvipratyayasyaiva anupapatteḥ / ata eva na tṛtīyaḥ / aikyasya prāk siddhatvāt / bhedanivṛttyarthatve tu gauṇārthatvāpatteḥ / dvitīyanirākaraṇena nirastatvāt (ca) / dvitīye tvidamupatiṣṭhate, nānyaditi / hiśabdo hetau / yato loke anyat vastu, anyatvaṃ vastvantareṇābhedamāpannam, kvacitkāle, kathañcanopāyena, na dṛṣṭam / atastaddṛṣṭāntena jīvasyāpi kadācana muktāvapi brahmabhāvo brahmatvaṃ na syāt / ayamatra prayogaḥ / jīvo na kālāntare 'pi brahmaṇaikyamāpatsyate / prāk tato 'tyantabhinnatvāt / yaḥ kadācidyato 'tyantaṃ bhidyate nāsau kadācittadaikyamāpadyate / yathā ghaṭaḥ paṭeneti / athavā jīvabrahmaṇoḥ bhedaḥ, satorbhedinorna nivṛttimān, bhedatvātstambhakumbhādibhedavaditi / āgamabādhitametaditi cenna / āgamānāṃ mukhyārthatāsambhave 'numānabādhakatvaṃ, bādhite cānumāne teṣāṃ mukhyārthateti parasparāśrayatvaprasaṅgāt / satpratipakṣatvācca / tathāhi śrutiḥ / yathodakamityādikā / pralhādo 'pi"paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate(tām) / mithyaitadanyaddravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ'; iti / *6,182* atha matam / nāyamasti yuktivirodhaḥ / prāgapyabhinna eva brahmaṇā jīva ityaṅgīkārāt / naca cvipratyayānupapattiḥ / pratītyapekṣayā tadupapatteḥ / prāgvibhinnatayā dṛṣṭo 'yaṃ jīvo brahmaṇaḥ / athedānīṃ muktāvabhinnatayā dṛśyate, ityata ekībhavantītyucyata iti / atredaṃ vaktavyam / kiṃ prāktanī jīvabrahmaṇorbhedadṛṣṭirbhrāntiruta prameti / nādyaḥ / bādhakābhāvāt / śrutayastvadyāpyavyavasthitārthā na bādhakatāmaśnuvate / dvitīye tvāha kvaciditi / kvacid bhinnatayā dṛṣṭaṃ tadabhinnatayā katham / dṛśyenno dṛṣṭapūrvaṃ hi tādṛśaṃ na ca dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥। कथं च तदनन्यता

... kathaṃ ca tadananyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यापि तद्विकारत्वादित्यत आह जगतस्त्विति ॥ जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते तद्वयतिरेकेण नास्तीत्युक्ते तदात्मनास्तीति लभ्यते । न पुनः सर्वथाप्यनृतत्वम् । अन्यथा ब्रह्मातिरेकेणासतो जीवचैतन्यस्यापि सर्वथानृतत्वं स्यात् । प्रसिद्धं चैतत् । यद्विशिष्ट(विषयः)प्रतिषेधो विशेषणमुपसङ्क्रामतीति । सत्यम् । तथापि ब्रह्मविवर्तताज्ञापनायैवमुक्तमिति चेत्(न) । तथा सति तत्रारोपित(त्व)मिति वक्तव्यत्वात् । नहि शुक्तिकाशकले कलधौतमारोपितमिति वक्तव्ये ततोनन्यदिति प्रयुञ्ज(ज्य)ते । अथ ब्रह्मसत्तयैवेदं सत्, नापरा सत्तास्यास्तीति ज्ञापनमेतस्य प्रयोजनमिति चेत् । तर्हि परमार्थसदेवेदमित्यायातमिति कथमनृतत्वम् । अथ येयं प्रपञ्चे सत्तावगम्यते साधिष्ठानब्रह्मगतैवारोपितेत्यनेन ज्ञाप्यत इति चेत् । तत्मिन्यथाख्यातिवादिवदनिर्वचनीयख्यातिवादिनो ऽप्यारोपिताकारस्यान्यत्र पारमार्थ्यमावश्यकम् । तथात्वे चाकाशत्वादिकमपि ब्रह्मणि पारमार्थिकमङ्गीकार्यं(रणीयं) स्यात् । रजतत्वादिकं च शुक्तिकायामिति । *६,२०६* यद्वा स्याल्लोकवदिति भोक्तृभोग्यप्रपञ्चस्य सत्यतामभिधायेदानीं कथं च तदनन्यतेति तद्विरुद्धमनृतत्वं प्राहेति योजना । ननु सूत्रकारः परमार्थाभिप्रायेण तदनन्यत्वमित्याह । व्यवहाराभिप्रायेण तु स्याल्लोकवदिति । तत्कुतो विरोध सति चेन्न । प्रतारकत्वप्रसङ्गात् । अन्यथा प्रत्याचक्षीत । अप्रत्याख्यायैव कार्यप्रपञ्चं, परिणामप्रक्रियामाश्रयति, सगुणेषूपासनेषूपयोक्ष्यत इ(ती)ति चेत् । किं सगुणोपासनविषयप्रयोजने प्रकृतविषयप्रयोजनानुकूले, उत तद्विरुद्धे, अथोदासीने । नाद्यः । भेदविषयत्वात्, सांसारिकफलत्वाच्च । भेदवासना हि सुदृढा तामेवोपोद्बलयेत् । अत एव न तृतीयो ऽपि । न द्वितीयः अनाप्तत्वापरिहारादिति । *६,२०८* अथवाऽस्तां तावदियं ग्रन्थार्जवचिन्ता । कथं च तदनन्यतानृतत्वलक्षणा जगतो युक्ता स्यात् । न कथञ्चिदिति योज्यम् । अत्र हेतुमाह जगत इति ॥ अविकारित्व ब्रह्मविवर्तत्वाभावे । यच्चाविकृतमित्याद्युक्तन्यायेन । एवं प्रमाणाभावपरत्वेनापि पूर्ववद्वयाख्येयमिति । *६,२०९* एवं तर्हि को ऽस्यार्थ इत्यत आह स्वतन्त्रेति ॥ स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्धयते

tasyāpi tadvikāratvādityata āha jagatastviti // jagatastvavikāratva uktanyāyena sādhite tadvayatirekeṇa nāstītyukte tadātmanāstīti labhyate / na punaḥ sarvathāpyanṛtatvam / anyathā brahmātirekeṇāsato jīvacaitanyasyāpi sarvathānṛtatvaṃ syāt / prasiddhaṃ caitat / yadviśiṣṭa(viṣayaḥ)pratiṣedho viśeṣaṇamupasaṅkrāmatīti / satyam / tathāpi brahmavivartatājñāpanāyaivamuktamiti cet(na) / tathā sati tatrāropita(tva)miti vaktavyatvāt / nahi śuktikāśakale kaladhautamāropitamiti vaktavye tatonanyaditi prayuñja(jya)te / atha brahmasattayaivedaṃ sat, nāparā sattāsyāstīti jñāpanametasya prayojanamiti cet / tarhi paramārthasadevedamityāyātamiti kathamanṛtatvam / atha yeyaṃ prapañce sattāvagamyate sādhiṣṭhānabrahmagataivāropitetyanena jñāpyata iti cet / tatminyathākhyātivādivadanirvacanīyakhyātivādino 'pyāropitākārasyānyatra pāramārthyamāvaśyakam / tathātve cākāśatvādikamapi brahmaṇi pāramārthikamaṅgīkāryaṃ(raṇīyaṃ) syāt / rajatatvādikaṃ ca śuktikāyāmiti / *6,206* yadvā syāllokavaditi bhoktṛbhogyaprapañcasya satyatāmabhidhāyedānīṃ kathaṃ ca tadananyateti tadviruddhamanṛtatvaṃ prāheti yojanā / nanu sūtrakāraḥ paramārthābhiprāyeṇa tadananyatvamityāha / vyavahārābhiprāyeṇa tu syāllokavaditi / tatkuto virodha sati cenna / pratārakatvaprasaṅgāt / anyathā pratyācakṣīta / apratyākhyāyaiva kāryaprapañcaṃ, pariṇāmaprakriyāmāśrayati, saguṇeṣūpāsaneṣūpayokṣyata i(tī)ti cet / kiṃ saguṇopāsanaviṣayaprayojane prakṛtaviṣayaprayojanānukūle, uta tadviruddhe, athodāsīne / nādyaḥ / bhedaviṣayatvāt, sāṃsārikaphalatvācca / bhedavāsanā hi sudṛḍhā tāmevopodbalayet / ata eva na tṛtīyo 'pi / na dvitīyaḥ anāptatvāparihārāditi / *6,208* athavā'stāṃ tāvadiyaṃ granthārjavacintā / kathaṃ ca tadananyatānṛtatvalakṣaṇā jagato yuktā syāt / na kathañciditi yojyam / atra hetumāha jagata iti // avikāritva brahmavivartatvābhāve / yaccāvikṛtamityādyuktanyāyena / evaṃ pramāṇābhāvaparatvenāpi pūrvavadvayākhyeyamiti / *6,209* evaṃ tarhi ko 'syārtha ityata āha svatantreti // svatantrakāraṇānyatvaṃ tena hyatra niṣiddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,२१९* ननु"नासदासीत्ऽ; इति सर्वस्यासत्त्वव्यपदेशात्कथं नेत्यत उक्तं"धर्मान्तरेणऽ; इति । तद्वयाचष्टे तद्वशस्येति ॥ सावधारणं चेदम् । तद्वशस्यैव भावः प्रलये, न स्वतन्त्रस्य । ततः स्वातन्त्र्यलक्षणधर्मविशेषाभिप्रायेणासत्त्वव्यपदेशो युज्यते । उपलक्षणमेतत् । यथोक्तं भाष्ये । यत्खलु परतन्त्रमव्यक्तं कार्यानभिमुखं तदसदिति व्यपदिश्यते । *६,२२१* कुतः श्रुतेः मुख्यार्थपरित्यागेनामुख्यार्थो ऽङ्गीक्रियते । "तम आसीत्ऽ; इत्यादिवाक्यशेषात् । नच तमो ब्रह्म,"आनीदवातम्ऽ; इति तस्य पृथगवस्थानोक्तेः । नचानन्तप्रकाशस्य तमस्त्वमुपपद्यते । किन्तु प्रकृतेरेव, आच्छादकत्वादेरिति । *६,२२२फ़्।* ननु च प्रलये ऽवस्थितं चेत्प्रकृत्यादि तस्य स्वातन्त्र्यादिधर्माभावः कुतः, येनैवं व्याख्यायत इति चेत् । वाक्योपक्रमतच्छेषयोर्विरोधादर्थापत्त्यैवेति ब्रूमः । श्रूयते च स्पष्टमित्याशयवान्वाक्यशेषादित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याचष्टे न पर इति ॥ *६,२२३* ॥। न पर इत्यतः

*6,219* nanu"nāsadāsīt'; iti sarvasyāsattvavyapadeśātkathaṃ netyata uktaṃ"dharmāntareṇa'; iti / tadvayācaṣṭe tadvaśasyeti // sāvadhāraṇaṃ cedam / tadvaśasyaiva bhāvaḥ pralaye, na svatantrasya / tataḥ svātantryalakṣaṇadharmaviśeṣābhiprāyeṇāsattvavyapadeśo yujyate / upalakṣaṇametat / yathoktaṃ bhāṣye / yatkhalu paratantramavyaktaṃ kāryānabhimukhaṃ tadasaditi vyapadiśyate / *6,221* kutaḥ śruteḥ mukhyārthaparityāgenāmukhyārtho 'ṅgīkriyate / "tama āsīt'; ityādivākyaśeṣāt / naca tamo brahma,"ānīdavātam'; iti tasya pṛthagavasthānokteḥ / nacānantaprakāśasya tamastvamupapadyate / kintu prakṛtereva, ācchādakatvāderiti / *6,222f.* nanu ca pralaye 'vasthitaṃ cetprakṛtyādi tasya svātantryādidharmābhāvaḥ kutaḥ, yenaivaṃ vyākhyāyata iti cet / vākyopakramataccheṣayorvirodhādarthāpattyaiveti brūmaḥ / śrūyate ca spaṣṭamityāśayavānvākyaśeṣādityetatprakārāntareṇa vyācaṣṭe na para iti // *6,223* ... na para ityataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तो ऽपि ह्यन्यथाकर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः । कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत् सदा

śakto 'pi hyanyathākartuṃ svecchāniyamato hariḥ / kāraṇairniyataireva karotīdaṃ jagat sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शक्तस्यापीश्वरस्य तन्नियमानुसरणेच्छा कुत इति चेत् । किं कारणं पृच्छस्युत ज्ञापकम् । आद्ये स्वभावो ऽयमिति ब्रूमः (वदामः) । द्वितीये तु श्रुतिप्रसिद्धेरिति । तदिदमुक्तं हिशब्देन । श्रुतिं चोदाहरिष्यति । अनेन शब्दान्तराच्चेति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं ज्ञातव्यम् । शब्दान्तरं च शब्दविशेषो, विवक्षितार्थप्रतिपादकः शब्द इति यावत् । "पटवच्चऽ,"यथा प्राणादिःऽ; इति सूत्रे, भाष्य एव व्यक्ते । *६,२२९* अन्ये पुनरन्यथैतानि सूत्राणि वर्णयन्ति । तथाहि । भावे चोपलब्धेः । मृदादेः कारणस्य भाव एव घटादेः कार्यस्योपलब्धेश्चानन्यत्वं कारणात्कायर्स्य । नहि यद्यतो भिन्नं तत्तद्भाव एवोपलभ्यते । न ह्यश्वो गोतो ऽन्यो गोर्भाव एवोपलभ्यते । किञ्च, भावे तिलादौ कारणे, तैलाद्युपलभ्यते । कार्ये च भावे कुण्डलादौ सुवर्णादिकम् । अतश्च तदभेदसिद्धिः । सत्वाच्चावरस्य । अवरकालीनस्य कायर्स्य प्रागुत्पत्तेः"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ; इति सत्त्वावधारराच्चानन्यत्वं कारणात्कार्यस्य । *६,२३०* असद्वयपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् । "असदेवेदमग्र आसीत्ऽ,"असद्वा इदमग्र आसीत्ऽ; इति प्रागुत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वव्यपदेशान्नेति चेन्न । भवेदेतद्यदि कार्यस्वरूपाभिप्रायेणायं व्यपदेशः स्यात्किन्तु व्यक्तत्वलक्षणधर्मान्तराभिप्रायेण । कुतः । वाक्यशेषात् । असदेवेदमग्र आसीत् इत्यसच्छब्देनोपक्रमे निर्दिष्यं पुनस्तत्सदासीदिति वाक्यशेषे निर्दिशति । असद्वेत्यत्रापि"तदात्मानं स्वयमकुरुतऽ; इति । तेन ज्ञायते नासत्कार्यं धर्मान्तरेणैवासत्त्वव्यपदेश इति । युक्तेः शब्दान्तराच्च । युक्तेश्च कायर्स्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं कारणादनन्यत्वं च गम्यते । शब्दान्तराच्च । युक्तिस्तावदसदकारणादित्यादिका साङ्खयोक्ता । वृत्तिविकल्पानुपपत्त्यादिका च सौगतोक्ता । शब्दान्तरं चासद्वयपदेशादन्यः"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ; इत्यादिसद्वयपदेशः । पटवच्च । संवेष्यितप्रसारितपटन्यायेनेदं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं प्रागुत्पत्तेः सत्त्वं च प्रतिपत्तव्यम् । *६,२३८* अत्र सूत्राक्षराणामार्जवानार्जवादिचिन्ता शिष्यैरेव क्रियतामित्याशयवान् यदुक्तं कारणात्कार्यस्यानन्यत्वं तत्तावन्निराकरिष्यन् किमनेन प्रबन्धेन निमित्तकारणानन्यत्वं कार्यस्योपपादितम्, उतोपादानकारणानन्यत्वमिति विकल्पं चेतसि निधायाद्यं निराकरोति नित्यभेद इति ॥ नित्यभेदो निमित्तेन ह्य् ॥। नित्यशब्दो नियमार्थः । भेद एवेति । कार्यस्येति शेषः । हीति सर्वप्रमाणप्रसिद्धिं सूचयति । तथाच सर्वमिदं बाधितविषयमिति । न द्वितीयः । प्रकृतानुपयोगात् । *६,२४०* वियदादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मानन्यत्वमुपपादयितुं खल्वस्योपन्यासः । तद्यदि नाम उपादानानन्यत्वं कार्यस्य तदा किमायातं प्रकृते । नहि ब्रह्म प्रपञ्चोपादानमित्येतदुक्तप्रायमिति मन्वानो दूषणान्तरमाह उपादानेनेति ॥ ॥। उपादानेन तु द्वयम् हीत्यनुवर्त्यते । उपादानेन कार्यस्य द्वयं भेदाभेदौ प्रमितौ । ततो ऽस्मिन्नपि पक्षे बाधितविषयत्वमिति । *६,२४१* कथं कार्यं कारणेन भिन्नाभिन्नं प्रमितमित्यत आह असदिति ॥ असद् यत् कार्यरूपेण कारणात्मतयास्ति हि

nanu śaktasyāpīśvarasya tanniyamānusaraṇecchā kuta iti cet / kiṃ kāraṇaṃ pṛcchasyuta jñāpakam / ādye svabhāvo 'yamiti brūmaḥ (vadāmaḥ) / dvitīye tu śrutiprasiddheriti / tadidamuktaṃ hiśabdena / śrutiṃ codāhariṣyati / anena śabdāntarācceti sūtraṃ prakārāntareṇa vyākhyātaṃ jñātavyam / śabdāntaraṃ ca śabdaviśeṣo, vivakṣitārthapratipādakaḥ śabda iti yāvat / "paṭavacca',"yathā prāṇādiḥ'; iti sūtre, bhāṣya eva vyakte / *6,229* anye punaranyathaitāni sūtrāṇi varṇayanti / tathāhi / bhāve copalabdheḥ / mṛdādeḥ kāraṇasya bhāva eva ghaṭādeḥ kāryasyopalabdheścānanyatvaṃ kāraṇātkāyarsya / nahi yadyato bhinnaṃ tattadbhāva evopalabhyate / na hyaśvo goto 'nyo gorbhāva evopalabhyate / kiñca, bhāve tilādau kāraṇe, tailādyupalabhyate / kārye ca bhāve kuṇḍalādau suvarṇādikam / ataśca tadabhedasiddhiḥ / satvāccāvarasya / avarakālīnasya kāyarsya prāgutpatteḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; iti sattvāvadhārarāccānanyatvaṃ kāraṇātkāryasya / *6,230* asadvayapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣāt / "asadevedamagra āsīt',"asadvā idamagra āsīt'; iti prāgutpatteḥ kāryasyāsattvavyapadeśānneti cenna / bhavedetadyadi kāryasvarūpābhiprāyeṇāyaṃ vyapadeśaḥ syātkintu vyaktatvalakṣaṇadharmāntarābhiprāyeṇa / kutaḥ / vākyaśeṣāt / asadevedamagra āsīt ityasacchabdenopakrame nirdiṣyaṃ punastatsadāsīditi vākyaśeṣe nirdiśati / asadvetyatrāpi"tadātmānaṃ svayamakuruta'; iti / tena jñāyate nāsatkāryaṃ dharmāntareṇaivāsattvavyapadeśa iti / yukteḥ śabdāntarācca / yukteśca kāyarsya prāgutpatteḥ sattvaṃ kāraṇādananyatvaṃ ca gamyate / śabdāntarācca / yuktistāvadasadakāraṇādityādikā sāṅkhayoktā / vṛttivikalpānupapattyādikā ca saugatoktā / śabdāntaraṃ cāsadvayapadeśādanyaḥ"sadeva somyedamagra āsīt'; ityādisadvayapadeśaḥ / paṭavacca / saṃveṣyitaprasāritapaṭanyāyenedaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ prāgutpatteḥ sattvaṃ ca pratipattavyam / *6,238* atra sūtrākṣarāṇāmārjavānārjavādicintā śiṣyaireva kriyatāmityāśayavān yaduktaṃ kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ tattāvannirākariṣyan kimanena prabandhena nimittakāraṇānanyatvaṃ kāryasyopapāditam, utopādānakāraṇānanyatvamiti vikalpaṃ cetasi nidhāyādyaṃ nirākaroti nityabheda iti // nityabhedo nimittena hy ... nityaśabdo niyamārthaḥ / bheda eveti / kāryasyeti śeṣaḥ / hīti sarvapramāṇaprasiddhiṃ sūcayati / tathāca sarvamidaṃ bādhitaviṣayamiti / na dvitīyaḥ / prakṛtānupayogāt / *6,240* viyadādiprapañcasya brahmānanyatvamupapādayituṃ khalvasyopanyāsaḥ / tadyadi nāma upādānānanyatvaṃ kāryasya tadā kimāyātaṃ prakṛte / nahi brahma prapañcopādānamityetaduktaprāyamiti manvāno dūṣaṇāntaramāha upādāneneti // ... upādānena tu dvayam hītyanuvartyate / upādānena kāryasya dvayaṃ bhedābhedau pramitau / tato 'sminnapi pakṣe bādhitaviṣayatvamiti / *6,241* kathaṃ kāryaṃ kāraṇena bhinnābhinnaṃ pramitamityata āha asaditi // asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् घटादिकं मृदादिकारणात्मतया प्रागुत्पत्तेरस्तीति प्रमितं परेणाङ्गीकृतं च तदेव पृथुबुध्नोदराकारादिना कार्यरूपेर प्रागुत्पत्तेरसत् हि यस्मात्तस्मादुपादानेन भिन्नाभिन्नमिति निश्चीयते । एतदुक्तं भवति । परो हि घटादेः कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमभ्युपगच्छति । तत्किं पृथगेवोत मृदादिकारणात्मतयेति वक्तव्यम् । नाद्यः । अनभ्युपगमात् । अनुपलब्धेश्च । द्वितीये तु कार्यस्योपादानाभेदस्तावदङ्गीकृतः । न चात्यन्ताभेदः । घटादेः कार्याकारेण प्रागुत्पत्तेरसत्त्वात् । यदा हि घटादिकं मृदादिनात्यन्ताभिन्नं स्यात् । तदा प्रागुत्पत्तेर्घटादिरूपेण सत्स्यात् । मृदादेस्तदा सत्त्वात् । न चैवम् । तेन जानीमो घटादिकं मृदादिना भिन्नाभिन्नमिति । अत्यन्तासत्कार्यवादिनं प्रति भेदाभेदसमर्थनं विरोधपरिहारश्चोत्तरत्र विधास्यत इति । *६,२४३* यच्च कार्यस्य प्रागुत्पत्तेः सत्त्वमुक्तं तदपि नोपपन्नमित्याह असदिति ॥ यत् घटादिकं प्रागुत्पत्तेरस्तीत्यावयोः सम्मतम् । तदेव तदासच्च यस्मात्तस्मात्सदेवेति सत्कार्यवादो ऽनुपपन्न एव । तस्यैव तदैव तत्रैव सत्त्वमसत्त्वं च विरुद्धमिति चेन्न । रूपभेदेन अविरोधात् इत्याशयेनोक्तं कारणात्मतया कार्यरूपेणेति । नन्वेवं सति किञ्चित्सदेव किञ्चित् असदेव सदसत्तु न किमपि स्यात् । न स्यात् । तयोरपि रूपयोरत्यन्तभेदाभावादिति । *६,२४४* स्यादेतदुक्तं यद्यसत्त्वं प्रागुत्पत्तेः कार्यस्य स्यात्तदेव कुतः । तथा चात्यन्ताभिन्नं कार्यमुपादानेनेत्यतो विपक्षे बाधकप्रदर्शनेन कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरसत्त्वमुपादानाद्भेदं चोपपादयति अनवस्थेति ॥ अनवस्थान्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः प्रकारान्तरेण जनेर्वक्ष्यमाणत्वादिति । ननु जनिः किं प्राक् सती उत कारकव्यापारजन्या । आद्ये प्रागुक्त एव दोषः । द्वितीये जनेर्जनिरपि तथेत्यनवस्था । एवं विनाशोपीत्यत आह अनवस्थेति ॥ सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरियमुक्तानवस्था । अन्यथा घटजनेरन्या जनेर्जनिरित्यङ्गीकार एव स्यात् । न त्वेवमङ्गीक्रियते । अपि तर्हि घटजन्मैव जन्मनो जन्मेति । यथाऽहुः"यथा जनेर्जनिर्नान्या तस्या वस्तुजनिर्जनिःऽ; इति । घटो जायते घटजन्म जायत इत्यनयोरेकार्थतैव हि लौकिकपरीक्षकसम्मता । नच व्यक्त्यव्यक्त्योरप्येवमङ्गीकर्तुमुचितम् । जन्मविनाशावुपलब्ध्यनुपलब्धी वा विहाय व्यक्त्यव्यक्त्योरेवाप्रामाणिकत्वादिति । *६,२५७* ननु यद्यसदुत्पद्येत सच्च विनश्येत तदा सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोरनवस्थैव स्यात् । एवं सति हि (खर)शशविषाणमप्युत्पद्येत । आत्मा च नश्येदित्यत आह अनवस्थेति ॥ अन्यथा कारणशक्त्यनादरणे हीमुत्पत्तिविनाशयोरनवस्था स्यात् । नचैवं किन्तु यस्योत्पत्तिकारणमस्ति तदसदप्युत्पद्यते । यस्य च विनाशकारणं विद्यते तत्सदपि निरुद्धयते । नच खरविषाणजन्मन्यात्मविनाशे वा कारणमस्तीति तयोर्जननविनाशाभावः । कारणस्वभावाननुगमे तु सत्कार्यवादिनो ऽप्यतिप्रसङ्ग एवेति । अथवा स्यादियमनवस्था यद्यत्यन्तासदेवोत्पद्यते सन्मात्रं विनश्यतीति ब्रूमः । सदसदेवोत्पद्यत इति चोक्तं विनाशकारणवदेव च विनश्यतीति । *६,२५८* यच्चोक्तं भावे चोपलब्धेरिति सूत्रार्थत्वेन, तद्वयाप्यव्यापकभावेनैवोपपन्नं नात्यन्ताभेदसाधकम् । अथ कारणोपरक्तबुद्धिः सामानाधिकरण्यबुद्धिर्वात्राभिमतेति मतम् । सापि अभेदमात्रेण चरितार्था नात्यन्ताभेदसाधनायालम् । किञ्चैतद्युक्तेश्चेत्यनेनैव शक्यसङ्ग्रहं न पुनरभिधातव्यम् । अथानेन प्रत्यक्षमुपन्यस्यते तदपि नात्यन्ताभेदसाधकम् । अत एव भावाच्चोपलब्धेरिति सूत्रविपरिणामो ऽपि निरस्तः । सत्त्वाच्चावस्येति युक्तिश्चेद्युक्तेश्चेत्येतेनैव गतार्थता । श्रुतिश्चेच्छब्दान्तराच्चेत्यनेन । असद्वयपदेशादिति तु परिचोदनैवासङ्गता । परमार्थतो ब्रह्मकारणतापरत्वेनापाततस्तु शून्यस्याभावस्य वा कारणभावप्रतिपादकताप्रतिभासेन कार्यासत्त्वस्य श्रुतावप्रतीतेः । युक्तेरित्युक्तयुक्तिं तूत्तरत्रापाकरिष्यामः । शब्दान्तरं त्वाचार्येणैवान्यत्रान्यथैव व्याख्यातम् । पटे प्राणादौ च नात्यन्तानुपसञ्जातविशेषत्वमित्यनुदाहरणमेवेत्यलं प्रपञ्चेन । *६,२६४* यदुक्तं शक्तो ऽपि हीति यच्च नित्यभेद इत्रत तदुभयं श्रुत्यापि साधयति शक्तो ऽपीति ॥ शक्तो ऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा

yat ghaṭādikaṃ mṛdādikāraṇātmatayā prāgutpatterastīti pramitaṃ pareṇāṅgīkṛtaṃ ca tadeva pṛthubudhnodarākārādinā kāryarūpera prāgutpatterasat hi yasmāttasmādupādānena bhinnābhinnamiti niścīyate / etaduktaṃ bhavati / paro hi ghaṭādeḥ kāryasya prāgutpatteḥ sattvamabhyupagacchati / tatkiṃ pṛthagevota mṛdādikāraṇātmatayeti vaktavyam / nādyaḥ / anabhyupagamāt / anupalabdheśca / dvitīye tu kāryasyopādānābhedastāvadaṅgīkṛtaḥ / na cātyantābhedaḥ / ghaṭādeḥ kāryākāreṇa prāgutpatterasattvāt / yadā hi ghaṭādikaṃ mṛdādinātyantābhinnaṃ syāt / tadā prāgutpatterghaṭādirūpeṇa satsyāt / mṛdādestadā sattvāt / na caivam / tena jānīmo ghaṭādikaṃ mṛdādinā bhinnābhinnamiti / atyantāsatkāryavādinaṃ prati bhedābhedasamarthanaṃ virodhaparihāraścottaratra vidhāsyata iti / *6,243* yacca kāryasya prāgutpatteḥ sattvamuktaṃ tadapi nopapannamityāha asaditi // yat ghaṭādikaṃ prāgutpatterastītyāvayoḥ sammatam / tadeva tadāsacca yasmāttasmātsadeveti satkāryavādo 'nupapanna eva / tasyaiva tadaiva tatraiva sattvamasattvaṃ ca viruddhamiti cenna / rūpabhedena avirodhāt ityāśayenoktaṃ kāraṇātmatayā kāryarūpeṇeti / nanvevaṃ sati kiñcitsadeva kiñcit asadeva sadasattu na kimapi syāt / na syāt / tayorapi rūpayoratyantabhedābhāvāditi / *6,244* syādetaduktaṃ yadyasattvaṃ prāgutpatteḥ kāryasya syāttadeva kutaḥ / tathā cātyantābhinnaṃ kāryamupādānenetyato vipakṣe bādhakapradarśanena kāryasya prāgutpatterasattvamupādānādbhedaṃ copapādayati anavastheti // anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ prakārāntareṇa janervakṣyamāṇatvāditi / nanu janiḥ kiṃ prāk satī uta kārakavyāpārajanyā / ādye prāgukta eva doṣaḥ / dvitīye janerjanirapi tathetyanavasthā / evaṃ vināśopītyata āha anavastheti // sarvatrotpattināśayoriyamuktānavasthā / anyathā ghaṭajaneranyā janerjanirityaṅgīkāra eva syāt / na tvevamaṅgīkriyate / api tarhi ghaṭajanmaiva janmano janmeti / yathā'huḥ"yathā janerjanirnānyā tasyā vastujanirjaniḥ'; iti / ghaṭo jāyate ghaṭajanma jāyata ityanayorekārthataiva hi laukikaparīkṣakasammatā / naca vyaktyavyaktyorapyevamaṅgīkartumucitam / janmavināśāvupalabdhyanupalabdhī vā vihāya vyaktyavyaktyorevāprāmāṇikatvāditi / *6,257* nanu yadyasadutpadyeta sacca vinaśyeta tadā sarvatrotpattināśayoranavasthaiva syāt / evaṃ sati hi (khara)śaśaviṣāṇamapyutpadyeta / ātmā ca naśyedityata āha anavastheti // anyathā kāraṇaśaktyanādaraṇe hīmutpattivināśayoranavasthā syāt / nacaivaṃ kintu yasyotpattikāraṇamasti tadasadapyutpadyate / yasya ca vināśakāraṇaṃ vidyate tatsadapi niruddhayate / naca kharaviṣāṇajanmanyātmavināśe vā kāraṇamastīti tayorjananavināśābhāvaḥ / kāraṇasvabhāvānanugame tu satkāryavādino 'pyatiprasaṅga eveti / athavā syādiyamanavasthā yadyatyantāsadevotpadyate sanmātraṃ vinaśyatīti brūmaḥ / sadasadevotpadyata iti coktaṃ vināśakāraṇavadeva ca vinaśyatīti / *6,258* yaccoktaṃ bhāve copalabdheriti sūtrārthatvena, tadvayāpyavyāpakabhāvenaivopapannaṃ nātyantābhedasādhakam / atha kāraṇoparaktabuddhiḥ sāmānādhikaraṇyabuddhirvātrābhimateti matam / sāpi abhedamātreṇa caritārthā nātyantābhedasādhanāyālam / kiñcaitadyukteścetyanenaiva śakyasaṅgrahaṃ na punarabhidhātavyam / athānena pratyakṣamupanyasyate tadapi nātyantābhedasādhakam / ata eva bhāvāccopalabdheriti sūtravipariṇāmo 'pi nirastaḥ / sattvāccāvasyeti yuktiścedyukteścetyetenaiva gatārthatā / śrutiścecchabdāntarāccetyanena / asadvayapadeśāditi tu paricodanaivāsaṅgatā / paramārthato brahmakāraṇatāparatvenāpātatastu śūnyasyābhāvasya vā kāraṇabhāvapratipādakatāpratibhāsena kāryāsattvasya śrutāvapratīteḥ / yukterityuktayuktiṃ tūttaratrāpākariṣyāmaḥ / śabdāntaraṃ tvācāryeṇaivānyatrānyathaiva vyākhyātam / paṭe prāṇādau ca nātyantānupasañjātaviśeṣatvamityanudāharaṇamevetyalaṃ prapañcena / *6,264* yaduktaṃ śakto 'pi hīti yacca nityabheda itrata tadubhayaṃ śrutyāpi sādhayati śakto 'pīti // śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभिन्नं कारणाभिन्नभिन्नं विश्वं करोत्यजः । इति श्रुतेरवसित उक्तार्थो ऽयमशेषतः

svabhinnaṃ kāraṇābhinnabhinnaṃ viśvaṃ karotyajaḥ / iti śruteravasita uktārtho 'yamaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनाम् । कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे

anaṃśasyāpi jīvasya kiñcit sāmarthyayojanām / kāryeṣu yaḥ karotyaddhā namastasmai svayambhuve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चित्सामर्थ्ययोजनां कार्यानुरूपसामर्थ्यप्रयोगात् । स्वयम्भुवे स्वतन्त्राय । इति वचनादवसितो ऽयमभिप्रेतः अर्थ इत्यनुवर्तते । ततश्चैतदुक्तं भवति । यदि जीवः परमेश्वराधीनतया कर्ताङ्गीक्रियते । तदोपपद्यते एव तस्य कर्तृत्वम् । प्रसङ्गयोः समाधातुं शक्यत्वात् । अनंशत्वस्याभ्युपगमेन हि न निरवयवत्वशब्दकोषः । अनंशस्यापि परमेश्वराचिन्त्यशक्तिवशेन कार्यानुरूपसामर्थ्यप्रयोगसम्भवान्न कृत्स्नप्रसक्तिरिति । एतचचानुपदं स्फुटीभविष्यति । *६,२७१* एवमुपोद्घातप्रक्रियया विपर्ययपर्यवसानोपपत्तिमुक्त्वेदानीं विवक्षितार्थे सूत्रं योजयति यदीति ॥ यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् । हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्न्ॐऽशितापि वा

kiñcitsāmarthyayojanāṃ kāryānurūpasāmarthyaprayogāt / svayambhuve svatantrāya / iti vacanādavasito 'yamabhipretaḥ artha ityanuvartate / tataścaitaduktaṃ bhavati / yadi jīvaḥ parameśvarādhīnatayā kartāṅgīkriyate / tadopapadyate eva tasya kartṛtvam / prasaṅgayoḥ samādhātuṃ śakyatvāt / anaṃśatvasyābhyupagamena hi na niravayavatvaśabdakoṣaḥ / anaṃśasyāpi parameśvarācintyaśaktivaśena kāryānurūpasāmarthyaprayogasambhavānna kṛtsnaprasaktiriti / etacacānupadaṃ sphuṭībhaviṣyati / *6,271* evamupodghātaprakriyayā viparyayaparyavasānopapattimuktvedānīṃ vivakṣitārthe sūtraṃ yojayati yadīti // yadi bhāgena kāryeṣu jīvaśaktiṃ na yojayet / haristadā hi sarvatra kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागेन कार्यानुगुणांशेन । अत्र यदीश्वराधीनतया कर्ता न स्यादिति वक्तव्ये यदि भागेनेत्यादिवचनं प्रसङ्गस्फुटीकरणार्थम् । ईश्वराधीनत्वप्रकारप्रपञ्चनार्थं च । सर्वत्र तृणादानादावपि कृत्स्नयत्न्ॐऽशितापि वा प्रसज्येत । तथा चानुभवश्रुतिविरोधः । तस्मात्परमेश्वराधीन एव जीवः कर्तेति शेषः । न चोपाधिकृतांशकल्पनया कर्तृत्वस्याविद्यकत्वेन (वो)चोपपत्तिः । अनंशस्यापीत्यादिप्रमाणसिद्धोपपन्नोपपादकपरित्यागेनाप्रामाणिकानुपपन्नस्वीकारस्यायुक्तत्वात् । *६,२७२फ़्।* ननु जीवशक्त्यैवेदं घटताम् । मैवम् । तस्याघटितघटकाचिन्त्यशक्त्यभावात् । भावे वा हिताकरणादिदोषप्रसक्तिः । न ह्यत्राधिकरणे पूर्वपक्षिणा महदादिसकलकार्यकर्तृत्वं जीवस्याशङ्कितम् । किन्तु घटादिकर्तृत्वम् । तत्तावदनुभवसिद्धत्वात्कुलालादीनां न त्यक्तुं शक्यम् । तत्रेश्वरस्यापि कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पागौरवं स्यादित्यतो नेश्वरस्य सर्वकर्तृत्वमिति । तथाच कथमचिन्त्यशक्तिप्रसक्तिः । *६,२७६फ़्।* ननु च व्यतिरेको गन्धवदिति जीवानामनेकरूपतां सूत्रकार एव वक्ष्यति । उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्यणुत्वं च । न चाणोर्युगपदनेकरूपत्वं विना सांशतयोपपद्यत इति सांशतापि तत एव सिद्धा । तत्कथमत्र निरवयवत्वशब्दकोपो वेत्यवादीदिति गूढाभिसन्धेराशङ्कामविदिताभिप्रायैव परिहरति अंशिनो हीत्यादिना ॥ सार्धेन श्लोकद्वयेन । *६,२७७* अंशिनो हि पटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् । अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः

bhāgena kāryānuguṇāṃśena / atra yadīśvarādhīnatayā kartā na syāditi vaktavye yadi bhāgenetyādivacanaṃ prasaṅgasphuṭīkaraṇārtham / īśvarādhīnatvaprakāraprapañcanārthaṃ ca / sarvatra tṛṇādānādāvapi kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā prasajyeta / tathā cānubhavaśrutivirodhaḥ / tasmātparameśvarādhīna eva jīvaḥ karteti śeṣaḥ / na copādhikṛtāṃśakalpanayā kartṛtvasyāvidyakatvena (vo)copapattiḥ / anaṃśasyāpītyādipramāṇasiddhopapannopapādakaparityāgenāprāmāṇikānupapannasvīkārasyāyuktatvāt / *6,272f.* nanu jīvaśaktyaivedaṃ ghaṭatām / maivam / tasyāghaṭitaghaṭakācintyaśaktyabhāvāt / bhāve vā hitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ / na hyatrādhikaraṇe pūrvapakṣiṇā mahadādisakalakāryakartṛtvaṃ jīvasyāśaṅkitam / kintu ghaṭādikartṛtvam / tattāvadanubhavasiddhatvātkulālādīnāṃ na tyaktuṃ śakyam / tatreśvarasyāpi kartṛtvāṅgīkāre kalpāgauravaṃ syādityato neśvarasya sarvakartṛtvamiti / tathāca kathamacintyaśaktiprasaktiḥ / *6,276f.* nanu ca vyatireko gandhavaditi jīvānāmanekarūpatāṃ sūtrakāra eva vakṣyati / utkrāntigatyāgatīnāmityaṇutvaṃ ca / na cāṇoryugapadanekarūpatvaṃ vinā sāṃśatayopapadyata iti sāṃśatāpi tata eva siddhā / tatkathamatra niravayavatvaśabdakopo vetyavādīditi gūḍhābhisandherāśaṅkāmaviditābhiprāyaiva pariharati aṃśino hītyādinā // sārdhena ślokadvayena / *6,277* aṃśino hi paṭādyā ye bhinnaireva parasparam / aṃśairaṃśina ucyante naivameva hi cetanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते । अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम्

ato 'naṃśina ityeva śrutireteṣu vartate / apyanekasvarūpeṣu viśeṣādeva kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता तत्र बहुस्वरूपताख्येत्यनेन वक्ष्यमाणमभ्युपैति । बह्वित्यनेकत्वोपलक्षणम् । बहुस्वरूपतया ख्यायत इति बहुस्वरूपताख्या । तुशब्दः श्रुतिनिषेध्याया वैशिष्ययद्योतकः । तेषु चेतनेषु । हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति । अत एवास्त्येवेत्यवधारणम् । ततश्चायमर्थः । अस्त्येव वक्ष्यमाणानेकस्वरूपताणुत्वं च तदन्यथानुपपत्तिसिद्धा सांशता च । प्रामाणिकस्य त्यक्तुमशक्यत्वादिति । तर्हि कथमत्र तद्विरुद्धमुक्तमित्यत उक्तम् अंशिन इत्यादि ॥ आद्यो हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धौ द्वितीयो यस्मादित्यर्थे । ये पटाद्या अंशिनः प्रसिद्धास्ते परस्परं भिन्नैरेवांशैरंशिना च वक्ष्यमाणप्रकारेण भिन्नाभिन्नैरेव न त्वत्यन्ताभिन्नैः तन्त्वादिभिरंशैरंशिन उच्यन्ते । चेतनास्त्वेवमेव पटादिवदुक्तरूपैरंशैरंशिनो न भवन्ति । किन्तु परस्परमंशिना चात्यन्ताभिन्नैः । यस्मादेवमतः प्रसिद्धांशिवैधर्म्यादेवानेकस्वरूपेषु तत एव सांशेष्वप्येतेषु चेतनेष्वनंशिन इति श्रुतिर्वर्तते । नतु सर्वथांशराहित्याभिप्रायेण । अतो न विरोध इति । ननु यदि भेदो नास्ति कथं तर्ह्यनेकत्वं तस्याभेदव्याप्तत्वात् । कथं चांशित्वम् । मत्वर्थस्य भेदेन विनानुपपत्तेरित्यत उक्तं विशेषादेवेति । भेदाभावे ऽपि केवलं तत्प्रतिनिधेर्विशेषादेवानेकस्वरूपेष्विति योजना । यद्वा"अप्यनेकस्वरूपेषुऽ; इत्यनेनैव वक्ष्यमाणमङ्गीकृत्यांशिन इत्यादिना विरोधः परिहृतः । तत्र भेदाभावे कथमनेकत्वमंशित्वं चेत्याशङ्कां विशेषादेवेत्यादिपादत्रयेण परिहरति । केवलमेव भेदेन विनैव तेषु बहुस्वरूपता तया ख्यायमाना सांशता चास्ति । कथम् । विशेषादेवेति । कुत एतत्कल्प्यते । श्रुतिद्वयविरोधादेवेति हिशब्देनाह । अत्र जीवस्येति प्रकृते ऽपि यच्चेतना इति सामान्येनोक्तम् । तेन चेतनमात्रे ऽप्ययं न्याय इति सूचयति । अथवा यद्यंशिनो जीवास्तर्हि पटादिवदेव स्युरित्यस्याचेतनत्वमुपाधिमनेन द्योतयति । *६,२८१* नन्वेवं तर्हि किं जीवकर्तृत्वस्येश्वराधीनत्वकल्पनया । तदभावे ऽपि स्वतो बहुरूपत्वसद्भावेनैकदेशतः क्रियोपपत्तौ कृत्स्नप्रसक्तेरभावात् । विभिन्नांशाभावेन निरवयवत्वशब्दकोपस्यापि परिहारात् । एतदतिरिक्तस्य चेश्वरकृत्यस्यादर्शनादिति पूर्वपक्षिणा स्वाभिसन्धावुद्घाटिते सत्याह बहुत्वेनेति ॥ बहुत्वेनाविनाभावाद् भिन्नता नियमाद् भवेत्

bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā tatra bahusvarūpatākhyetyanena vakṣyamāṇamabhyupaiti / bahvityanekatvopalakṣaṇam / bahusvarūpatayā khyāyata iti bahusvarūpatākhyā / tuśabdaḥ śrutiniṣedhyāyā vaiśiṣyayadyotakaḥ / teṣu cetaneṣu / hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati / ata evāstyevetyavadhāraṇam / tataścāyamarthaḥ / astyeva vakṣyamāṇānekasvarūpatāṇutvaṃ ca tadanyathānupapattisiddhā sāṃśatā ca / prāmāṇikasya tyaktumaśakyatvāditi / tarhi kathamatra tadviruddhamuktamityata uktam aṃśina ityādi // ādyo hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhau dvitīyo yasmādityarthe / ye paṭādyā aṃśinaḥ prasiddhāste parasparaṃ bhinnairevāṃśairaṃśinā ca vakṣyamāṇaprakāreṇa bhinnābhinnaireva na tvatyantābhinnaiḥ tantvādibhiraṃśairaṃśina ucyante / cetanāstvevameva paṭādivaduktarūpairaṃśairaṃśino na bhavanti / kintu parasparamaṃśinā cātyantābhinnaiḥ / yasmādevamataḥ prasiddhāṃśivaidharmyādevānekasvarūpeṣu tata eva sāṃśeṣvapyeteṣu cetaneṣvanaṃśina iti śrutirvartate / natu sarvathāṃśarāhityābhiprāyeṇa / ato na virodha iti / nanu yadi bhedo nāsti kathaṃ tarhyanekatvaṃ tasyābhedavyāptatvāt / kathaṃ cāṃśitvam / matvarthasya bhedena vinānupapatterityata uktaṃ viśeṣādeveti / bhedābhāve 'pi kevalaṃ tatpratinidherviśeṣādevānekasvarūpeṣviti yojanā / yadvā"apyanekasvarūpeṣu'; ityanenaiva vakṣyamāṇamaṅgīkṛtyāṃśina ityādinā virodhaḥ parihṛtaḥ / tatra bhedābhāve kathamanekatvamaṃśitvaṃ cetyāśaṅkāṃ viśeṣādevetyādipādatrayeṇa pariharati / kevalameva bhedena vinaiva teṣu bahusvarūpatā tayā khyāyamānā sāṃśatā cāsti / katham / viśeṣādeveti / kuta etatkalpyate / śrutidvayavirodhādeveti hiśabdenāha / atra jīvasyeti prakṛte 'pi yaccetanā iti sāmānyenoktam / tena cetanamātre 'pyayaṃ nyāya iti sūcayati / athavā yadyaṃśino jīvāstarhi paṭādivadeva syurityasyācetanatvamupādhimanena dyotayati / *6,281* nanvevaṃ tarhi kiṃ jīvakartṛtvasyeśvarādhīnatvakalpanayā / tadabhāve 'pi svato bahurūpatvasadbhāvenaikadeśataḥ kriyopapattau kṛtsnaprasakterabhāvāt / vibhinnāṃśābhāvena niravayavatvaśabdakopasyāpi parihārāt / etadatiriktasya ceśvarakṛtyasyādarśanāditi pūrvapakṣiṇā svābhisandhāvudghāṭite satyāha bahutveneti // bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि नैवं नियमकृद् भगवान् पुरुषोत्तमः यदि भगवान्पुरुषोत्तम एवं न नियमकृद्बहुत्वे ऽपि भेदो जीवेषु मा भूदिति व्यवस्थायाः कर्ता न स्यात् । तदा बहुत्वेन हेतुना जीवेष्वपि भिन्नता भवेत् । बहुत्वसङ्खयाया भिन्नत्वेनाविनाभावलक्षणान्नियमात् । यथोक्तम् तदनुविधानात्पृथक्त्वम्ऽ; इति । एतदुक्तं भवति । परमेश्वरानपेक्षस्य जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकारे न सर्वथोक्तप्रसङ्गद्वयपरिहारः । तथाहि । कृत्स्नप्रसक्तिस्तावत्कथं परिहरणीया । बहुत्वसद्भावेनेति चेत् । तर्हि बहुत्वस्य लोके भेदाविनाभूतत्वेन जीवस्य बहुत्वे भिन्नत्वमप्यापद्येत । तथाच दुरात्मा निरवयवत्वशब्दकोपो दुष्परिहारः । अथ तत्परिहारार्थं भेदो नेष्यते । तदा व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वाद्बहुत्वसङ्खयापि त्याज्या स्यात् । तथा च पुनः सैव कृत्या कृत्स्नप्रसक्तिरास्कन्देत । अथ जडेष्वेव यत्र बहुत्वं तत्र भेद इति नियमो न चेतनेष्विति चेत् । कुत एतत् । तथ दर्शनादिति चेन्न । यतः कारकप्रश्नो ऽयं न प्रमाणप्रश्नः । स्वभावो ऽयं पदार्थानामिति चेन्न । अनीश्वरवादपादप्रसारिकापातात् । किञ्च विरुद्धश्च स्वभावश्चेति कथम् । नहि स्वयमेव स्वेन सद्वितीय इति युक्तम् । प्रमितत्वान्न विरोध इति तु प्रत्युक्तम् । चैतन्यसामर्थ्यादिदं घटत इति चेत् । धूमवानपि कश्चिन्निरग्निको घटताम् । अथ विशेषशक्त्येदमुपपद्यत इति चेत् । घटे ऽप्युपपद्यताम् । नहि तत्र विशेषो नास्ति । विशेषवैचित्र्यान्नेति चेत् । तदेव कुतः । तस्माद्भगवानेव स्वरूपस्वभावविशेषाणां नियामकश्चैतन्यमवच्छेदकं विधाय विशेषं निमित्तीकृत्य विरुद्धे अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्तिं न्यक्कृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्याविशेषं (नि)योजयञ्जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति । नन्वेतत्सर्वं जीवसामर्थ्यादिनाशक्यसम्पादनं कथं भगवानपि सम्पादयेदित्यत आह तस्य त्विति ॥ *६,२८२* तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च

yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ yadi bhagavānpuruṣottama evaṃ na niyamakṛdbahutve 'pi bhedo jīveṣu mā bhūditi vyavasthāyāḥ kartā na syāt / tadā bahutvena hetunā jīveṣvapi bhinnatā bhavet / bahutvasaṅkhayāyā bhinnatvenāvinābhāvalakṣaṇānniyamāt / yathoktam tadanuvidhānātpṛthaktvam'; iti / etaduktaṃ bhavati / parameśvarānapekṣasya jīvasya kartṛtvāṅgīkāre na sarvathoktaprasaṅgadvayaparihāraḥ / tathāhi / kṛtsnaprasaktistāvatkathaṃ pariharaṇīyā / bahutvasadbhāveneti cet / tarhi bahutvasya loke bhedāvinābhūtatvena jīvasya bahutve bhinnatvamapyāpadyeta / tathāca durātmā niravayavatvaśabdakopo duṣparihāraḥ / atha tatparihārārthaṃ bhedo neṣyate / tadā vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛtterāvaśyakatvādbahutvasaṅkhayāpi tyājyā syāt / tathā ca punaḥ saiva kṛtyā kṛtsnaprasaktirāskandeta / atha jaḍeṣveva yatra bahutvaṃ tatra bheda iti niyamo na cetaneṣviti cet / kuta etat / tatha darśanāditi cenna / yataḥ kārakapraśno 'yaṃ na pramāṇapraśnaḥ / svabhāvo 'yaṃ padārthānāmiti cenna / anīśvaravādapādaprasārikāpātāt / kiñca viruddhaśca svabhāvaśceti katham / nahi svayameva svena sadvitīya iti yuktam / pramitatvānna virodha iti tu pratyuktam / caitanyasāmarthyādidaṃ ghaṭata iti cet / dhūmavānapi kaścinniragniko ghaṭatām / atha viśeṣaśaktyedamupapadyata iti cet / ghaṭe 'pyupapadyatām / nahi tatra viśeṣo nāsti / viśeṣavaicitryānneti cet / tadeva kutaḥ / tasmādbhagavāneva svarūpasvabhāvaviśeṣāṇāṃ niyāmakaścaitanyamavacchedakaṃ vidhāya viśeṣaṃ nimittīkṛtya viruddhe apyabhedabahutve samāveśyābhedena niravayavatvaśabdakopamapāsya bahutvena kṛtsnaprasaktiṃ nyakkṛtya kāryānurūpaṃ sāmarthyāviśeṣaṃ (ni)yojayañjīvena kārayatītyaṅgīkartavyamiti / nanvetatsarvaṃ jīvasāmarthyādināśakyasampādanaṃ kathaṃ bhagavānapi sampādayedityata āha tasya tviti // *6,282* tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दो ऽवधारणे । परब्रह्मणा नारायणस्य सर्वस्माच्चेतनादचेतनाच्च वैशिष्यये वैलक्षण्ये परमोत्कृष्टत्वे ऽत्यन्तव्यावृत्तत्वे च यो युक्त्यादिविरोधः स एवात्र द्वितीये ऽध्याये निरस्यते । सकलजगदुपादनत्वेन सर्वात्मकत्वं तु न सर्ववैशिष्ययम् । नापि तदुपयुक्तम् । प्रत्युत विरुद्धमेव । तत्कथं तत्र विरोधपरिहारो ऽत्रान्तर्भावमासादयेत् । ननु जगदुपादानत्वादेव सर्ववैशिष्ययं ब्रह्मणः । नहि जगज्जगदुपादानमिति चेत् । तत्किमुपादानोपादेययोर्भेदं मन्यसे । तथाच तदनन्यत्वमित्युक्तविरोधः । जगत् ब्रह्मणो न भिद्यते ब्रह्म तु जगतो भिद्यत इति चेत् । न । उक्तोत्तरत्वात् । *६,२९३* प्राग्ब्रह्मोपादानत्वस्यानुक्तत्वात्कृत्स्नप्रसक्त्यादिपरिचोदनैवानवकाशा । परिणामप्रतिपादकश्रुतेरभावेन गगनादिप्रपञ्चात्मकस्य तदसम्भविशब्दमूलत्वसर्वशक्तित्वाद्यसम्भवेन च समाधानमप्ययुक्तम् । विवर्तवादे तु सर्वथापि नैषा शङ्कावकाशमश्नुते । शुक्त्यादिकमिव रजताद्यारोपस्य ब्रह्माविद्यकप्रपञ्चारोपस्याधिष्ठानमिति स्पष्टमारम्भणाधिकरणे ऽभिहितम् । तत्र कथं कृत्स्नैकदेशविचारः । उक्तानवछानाच्छङ्गेति चेत् । तर्ह्युक्तं स्मरेति वक्तव्यम् । स्पष्टं चारोपितत्वं प्रपञ्चस्य ब्रह्मण्युपपादनीयम् । श्रुतेस्त्वित्यादेस्तु का सङ्गतिः । *६,२९५* कश्चित्परिहारादर्शनसम्भ्रान्तचित्त आह । अविद्यासंवलितं खलु ब्रह्म जगदुपादानम् । तत्राविद्योपादानत्वस्यायमाक्षेपः परिहारश्चेति । तदतीव मन्दम् । न ह्यविद्याया उपादानत्वमपि वास्तवम् । तस्याविचारितरमणीयतयैव शङ्काविषयत्वात् । किञ्च कृत्स्नप्रसक्तिः सावयवत्वं चाविद्यायां किं करिष्यति । समाधानं तु सर्वथाप्यसङ्गतमेव । एतेन विकरणत्वादित्याक्षेपपरिहारावप्यसङ्गतौ वेदितव्यौ । नहि भ्रमाधिष्ठानता शरीरादिकमपेक्षते । ईश्वरविषयं तदिति चेन्न । तस्य किरणत्वाभावेनाक्षेपानुदयादित्यादिकं स्वयमेव शिष्यैरवगन्तव्यमित्यसङ्गतिरेवाचार्येणोक्ता । *६,२९६* स्यादेवमसङ्गतिर्यदि ब्रह्मणः सर्ववैशिष्यये विरोधपरिहारो ऽध्याहायर्ः स्यात्तदेव कुत इत्यत आह तदन्य इति । ॥। तदन्ये तत्रतत्रगाः

tuśabdo 'vadhāraṇe / parabrahmaṇā nārāyaṇasya sarvasmāccetanādacetanācca vaiśiṣyaye vailakṣaṇye paramotkṛṣṭatve 'tyantavyāvṛttatve ca yo yuktyādivirodhaḥ sa evātra dvitīye 'dhyāye nirasyate / sakalajagadupādanatvena sarvātmakatvaṃ tu na sarvavaiśiṣyayam / nāpi tadupayuktam / pratyuta viruddhameva / tatkathaṃ tatra virodhaparihāro 'trāntarbhāvamāsādayet / nanu jagadupādānatvādeva sarvavaiśiṣyayaṃ brahmaṇaḥ / nahi jagajjagadupādānamiti cet / tatkimupādānopādeyayorbhedaṃ manyase / tathāca tadananyatvamityuktavirodhaḥ / jagat brahmaṇo na bhidyate brahma tu jagato bhidyata iti cet / na / uktottaratvāt / *6,293* prāgbrahmopādānatvasyānuktatvātkṛtsnaprasaktyādiparicodanaivānavakāśā / pariṇāmapratipādakaśruterabhāvena gaganādiprapañcātmakasya tadasambhaviśabdamūlatvasarvaśaktitvādyasambhavena ca samādhānamapyayuktam / vivartavāde tu sarvathāpi naiṣā śaṅkāvakāśamaśnute / śuktyādikamiva rajatādyāropasya brahmāvidyakaprapañcāropasyādhiṣṭhānamiti spaṣṭamārambhaṇādhikaraṇe 'bhihitam / tatra kathaṃ kṛtsnaikadeśavicāraḥ / uktānavachānācchaṅgeti cet / tarhyuktaṃ smareti vaktavyam / spaṣṭaṃ cāropitatvaṃ prapañcasya brahmaṇyupapādanīyam / śrutestvityādestu kā saṅgatiḥ / *6,295* kaścitparihārādarśanasambhrāntacitta āha / avidyāsaṃvalitaṃ khalu brahma jagadupādānam / tatrāvidyopādānatvasyāyamākṣepaḥ parihāraśceti / tadatīva mandam / na hyavidyāyā upādānatvamapi vāstavam / tasyāvicāritaramaṇīyatayaiva śaṅkāviṣayatvāt / kiñca kṛtsnaprasaktiḥ sāvayavatvaṃ cāvidyāyāṃ kiṃ kariṣyati / samādhānaṃ tu sarvathāpyasaṅgatameva / etena vikaraṇatvādityākṣepaparihārāvapyasaṅgatau veditavyau / nahi bhramādhiṣṭhānatā śarīrādikamapekṣate / īśvaraviṣayaṃ taditi cenna / tasya kiraṇatvābhāvenākṣepānudayādityādikaṃ svayameva śiṣyairavagantavyamityasaṅgatirevācāryeṇoktā / *6,296* syādevamasaṅgatiryadi brahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyaye virodhaparihāro 'dhyāhāyarḥ syāttadeva kuta ityata āha tadanya iti / ... tadanye tatratatragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,२९६फ़्।* तस्मात्सर्ववैशिष्ययविषयादन्ये विरोधास्तत्र तत्रैवाधिकरणेषु गताः परिहृताः । एतदुक्तं भवति । अविरोधलक्षणो द्वितीयो ऽध्याय इति तावत्सम्मतम् । न चानुक्ते ऽर्थे विरोधपरिहारः सङ्गत इति प्रथमाध्यायार्थे ऽविरोधो द्वितीयस्यार्थः । प्रथमे चादिसूत्रेण शास्त्रीयविषयप्रयोजनप्रदर्शनमुखेन ब्रह्मजिज्ञासायाः कतर्व्यत्वमुक्तम् । तच्चतुरध्यायीपरिसमाप्यं नैकत्र पर्यवस्यति । ततः किं तद्ब्रह्म । किं जीवो ऽथ जडमिति स्वरूपजिज्ञासायां शृङ्गग्राहिकया प्रदर्शयितुमशक्यत्वात् । द्वितीयसूत्रे सर्वतो वैलक्षण्यप्रदर्शनेन सर्वोत्कृष्टं सर्वस्माद्वयावृत्तं चेति प्रतिपादितम् । सजातीयविजातीयासम्भावितधर्मस्य लक्षणत्वात् । सकलेतरव्यावृत्तेश्च तत्प्रयोजनत्वात् । तृतीयसूत्रे शास्त्रं तत्र प्रमाणमभिधाय तस्योत्तरप्रबन्धेन सामान्यतो विशेषतश्च सकलजीवजडव्यावृत्तवस्तुविषयता समर्थिता । एवंच द्वये विरोधः परिहरणीया भवन्ति । द्वितीयसूत्रसिद्धसर्ववैशिष्ययविषयाः शास्त्रसमन्वयविषयाश्च । तत्र द्वितीया विकारशब्दादित्यादिना तत्र तत्रैवाधिकरणे परिहृता इति परिशेषात्सर्ववैशिष्ययविषयविरोधपरिहार एव द्वितीयार्थ इति ज्ञायत इति । *६,२९९* ननु च श्रुतीनां परस्परविरोधो ऽपि द्वितीये ऽध्याये न वियदश्रुतेरित्यादिना परिहृतः । तत्कथमुच्यते ब्रह्मणः सर्ववैशिष्यये विरोधो द्वितीये निरस्यत इति तत्राह सृष्टीति ॥ सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् । अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः

*6,296f.* tasmātsarvavaiśiṣyayaviṣayādanye virodhāstatra tatraivādhikaraṇeṣu gatāḥ parihṛtāḥ / etaduktaṃ bhavati / avirodhalakṣaṇo dvitīyo 'dhyāya iti tāvatsammatam / na cānukte 'rthe virodhaparihāraḥ saṅgata iti prathamādhyāyārthe 'virodho dvitīyasyārthaḥ / prathame cādisūtreṇa śāstrīyaviṣayaprayojanapradarśanamukhena brahmajijñāsāyāḥ katarvyatvamuktam / taccaturadhyāyīparisamāpyaṃ naikatra paryavasyati / tataḥ kiṃ tadbrahma / kiṃ jīvo 'tha jaḍamiti svarūpajijñāsāyāṃ śṛṅgagrāhikayā pradarśayitumaśakyatvāt / dvitīyasūtre sarvato vailakṣaṇyapradarśanena sarvotkṛṣṭaṃ sarvasmādvayāvṛttaṃ ceti pratipāditam / sajātīyavijātīyāsambhāvitadharmasya lakṣaṇatvāt / sakaletaravyāvṛtteśca tatprayojanatvāt / tṛtīyasūtre śāstraṃ tatra pramāṇamabhidhāya tasyottaraprabandhena sāmānyato viśeṣataśca sakalajīvajaḍavyāvṛttavastuviṣayatā samarthitā / evaṃca dvaye virodhaḥ pariharaṇīyā bhavanti / dvitīyasūtrasiddhasarvavaiśiṣyayaviṣayāḥ śāstrasamanvayaviṣayāśca / tatra dvitīyā vikāraśabdādityādinā tatra tatraivādhikaraṇe parihṛtā iti pariśeṣātsarvavaiśiṣyayaviṣayavirodhaparihāra eva dvitīyārtha iti jñāyata iti / *6,299* nanu ca śrutīnāṃ parasparavirodho 'pi dvitīye 'dhyāye na viyadaśruterityādinā parihṛtaḥ / tatkathamucyate brahmaṇaḥ sarvavaiśiṣyaye virodho dvitīye nirasyata iti tatrāha sṛṣṭīti // sṛṣṭisaṃhāravākyānāṃ jīvarūpābhidhāyinām / apyanyonyāvirodhastu dvitīyādhyāyagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते

mānameyaviśeṣeṇa punaruktirna jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३०९* यथा लोके ज्वलनपवनादीनां तथेशस्यापि सदा सृष्टयादौ केवलं प्रयोजनेन विना स्वभावादेव प्रवृत्तिः प्रमितेति शेषः । तदनेनेश्वरस्य प्रवृत्त्या प्रयोजनसाधनमनैकान्तिकं बाधितविषयं च । प्रसङ्गस्तु व्यप्तिविकलो विपर्ययापर्यवसायी चेत्युक्तं भवति । अथ मन्येत । चेतनप्रवृत्तिः न प्रयोजनेन विना दृष्टा । अतो नानैकान्त्यादीति । तदपि नास्ति । मत्तस्य सुखोद्रेकादेव नृत्तगानादिप्रवृत्तिदर्शनात् । *६,३१०* ननु च प्रेक्षावत्प्रवृत्तिर्न प्रयोजनोद्देशेन विनोपलब्धा इयं च प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः । अतः प्रयोजनोद्देशवती स्यादिति साध्यमापाद्यं चेत्यत आह अङ्गेति ॥ अङ्गचेष्या यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः काश्चिद्वयाख्यानादावङ्गुलिचालनादिकाः । उद्देशवर्जिताः प्रयोजनोद्देशवर्जिताः । तथा ईशस्यापि प्रवृत्तिरिति पूर्वेणान्वयः । तथाप्यनैकान्त्याद्यनिस्तार इति भावः । *६,३११* यदुक्तमीश्वरस्य प्रवृत्तिः प्रयोजनेन विना स्वभावादेव प्रमितेति । तत्प्रमाणमिदानीमाह देवस्येति ॥ देवस्यैष स्वभावो ऽयमित्याह श्रुतिरञ्जसा

*6,309* yathā loke jvalanapavanādīnāṃ tatheśasyāpi sadā sṛṣṭayādau kevalaṃ prayojanena vinā svabhāvādeva pravṛttiḥ pramiteti śeṣaḥ / tadaneneśvarasya pravṛttyā prayojanasādhanamanaikāntikaṃ bādhitaviṣayaṃ ca / prasaṅgastu vyaptivikalo viparyayāparyavasāyī cetyuktaṃ bhavati / atha manyeta / cetanapravṛttiḥ na prayojanena vinā dṛṣṭā / ato nānaikāntyādīti / tadapi nāsti / mattasya sukhodrekādeva nṛttagānādipravṛttidarśanāt / *6,310* nanu ca prekṣāvatpravṛttirna prayojanoddeśena vinopalabdhā iyaṃ ca prekṣāvatpravṛttiḥ / ataḥ prayojanoddeśavatī syāditi sādhyamāpādyaṃ cetyata āha aṅgeti // aṅgaceṣyā yathā puṃsaḥ kāściduddeśavarjitāḥ kāścidvayākhyānādāvaṅgulicālanādikāḥ / uddeśavarjitāḥ prayojanoddeśavarjitāḥ / tathā īśasyāpi pravṛttiriti pūrveṇānvayaḥ / tathāpyanaikāntyādyanistāra iti bhāvaḥ / *6,311* yaduktamīśvarasya pravṛttiḥ prayojanena vinā svabhāvādeva pramiteti / tatpramāṇamidānīmāha devasyeti // devasyaiṣa svabhāvo 'yamityāha śrutirañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"देवस्यैष स्वभावो ऽयमाप्तकामस्य का स्पृहाऽ; इति श्रुतिरञ्जसा स्फुटमुक्तमर्थमाह । देवस्यायं सृष्टयादिविषय एषः इच्छा । तत्पूर्विका प्रवृत्तिरिति यावत् । स्वभाव एव । न प्रयोजनाय । कुतः आप्तकामस्य प्रयोजनस्पृहासम्भवादित्यर्थः । *६,३१२* केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते । यथा लोके सप्तद्वीपां मेदिनीमधितिष्ठतः सम्पूणर्शौर्यवीर्यपराक्रमस्यापि महाराजस्य केवललीलैकप्रयोजनाः कन्दुकाद्यारम्भा दृश्यन्ते । तथैव परस्यापि ब्रह्मणः स्वसङ्कल्पमात्रावकॢप्तजगज्जन्मस्थितिध्वंसादेर्लीलैव प्रयोजनमिति तदेतन्निराकरोति क्रीडामिति ॥ क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी "भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये क्रीडाथर्मिति चापरेऽ; इति क्रीडाप्रयोजनां भगवतः सृष्टयादिप्रवृत्तिं वदतः पूर्वपक्षीकृत्य देवस्यैव स्वभावो ऽयमिति सयुक्तिकं प्रयोजनलेशाभावः श्रुत्या सिद्धान्तितः । अतः श्रुतिविरुद्धत्वादपव्याख्यानमेवैतत् । सूत्राक्षराननुगुणं चैतद्वयाख्यानमित्याह इतीति ॥ इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम्

"devasyaiṣa svabhāvo 'yamāptakāmasya kā spṛhā'; iti śrutirañjasā sphuṭamuktamarthamāha / devasyāyaṃ sṛṣṭayādiviṣaya eṣaḥ icchā / tatpūrvikā pravṛttiriti yāvat / svabhāva eva / na prayojanāya / kutaḥ āptakāmasya prayojanaspṛhāsambhavādityarthaḥ / *6,312* kecididaṃ sūtramanyathā vyācakṣate / yathā loke saptadvīpāṃ medinīmadhitiṣṭhataḥ sampūṇarśauryavīryaparākramasyāpi mahārājasya kevalalīlaikaprayojanāḥ kandukādyārambhā dṛśyante / tathaiva parasyāpi brahmaṇaḥ svasaṅkalpamātrāvakḷptajagajjanmasthitidhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti tadetannirākaroti krīḍāmiti // krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī "bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍātharmiti cāpare'; iti krīḍāprayojanāṃ bhagavataḥ sṛṣṭayādipravṛttiṃ vadataḥ pūrvapakṣīkṛtya devasyaiva svabhāvo 'yamiti sayuktikaṃ prayojanaleśābhāvaḥ śrutyā siddhāntitaḥ / ataḥ śrutiviruddhatvādapavyākhyānamevaitat / sūtrākṣarānanuguṇaṃ caitadvayākhyānamityāha itīti // iti kevalalīlaiva nirṇītā prabhuṇā svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३१२फ़्।* यत एवं"क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनीऽ; इति तस्मात् श्रुत्यनुसारिणा प्रभुणा स्वयं साक्षात्सृष्टं केवललीलैव सृष्टयादिप्रवृत्तिर्निर्णीता लीलाकैवल्यमिति । नतु लीलार्थेति ततो ऽप्ययुक्तमिदं व्याख्यानमिति । यद्वा पूर्ववाक्योक्तो हेतुः, अयं साध्यनिर्देशः । यस्माल्लीलां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी तस्मादेतत्सूत्रे केवललीलैव सूत्रकृता निर्णीता व्याख्याता न पुनर्लीलार्थेति । *६,३१३* किञ्च कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्तां साधयन्नापादयन्वा प्रष्टव्यः । किं प्रयोजनं स्वसम्बन्धि विवक्षितम्, उत परसम्बन्धि, अथ साधारणम् । आद्ये साधने ऽनैकान्त्यम् । आपादने व्याप्त्यभावः । विपर्ययपर्यवसाने व्यभिचार एव । दृश्यन्ते हि कृपालवः स्वप्रयोजनमनुद्दिश्य परप्रयोजनार्थमेव प्रवर्तमानाः । नचादृष्टार्थमिति वाच्यम् । पशूनां पशुप्रायाणां चापत्यपालनादौ प्रवृत्तिदर्शनात् । नच प्रयोजनोद्देशिता कृपालुता चेति सम्भवति । द्वितीये ऽप्यनैकान्त्यादिकमेव । स्वप्रयोजनार्थं प्रवृत्तेर्बहुलमुपलम्भात् । भगवतो ऽपि स्वप्रयोजनाभावे ऽपि परप्रयोजनोद्देशिताङ्गीकारेण क्रमेण सिद्धसाधनेष्यापादनासिद्धत्वप्रसङ्ग(ङ्गा)श्च । अत एव न तृतीयो ऽपि । अत एव (येन) केनचित्कर्तृत्व(त्वे)विशेषणं, प्रवृत्तिस्वभावत्वे सदा प्रवर्तेतेत्यतिप्रसञ्जनं च प्रत्युक्तम् । *६,३१४* स्यादेतदेवम् । यदीश्वरप्रवृत्तौ परप्रयोजनोद्देशः स्यान्न चासावङ्गीकर्तुमुचितः । का स्पृहा न कापीति श्रुत्या नेति सूत्रकारेण च सर्वथा प्रयोजनोद्देशस्य निवारितत्वादित्यत आह आत्मेति ॥ आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् श्रुतिरिति सूत्रकृतो ऽप्युपलक्षणम् । परप्रयोजनार्थतां त्वङ्गीकुरुत एवेति शेषः । *६,३२४* कुत एतदवगम्यत इत्यत आह नेति ॥ *६,३२५* न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः

*6,312f.* yata evaṃ"krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī'; iti tasmāt śrutyanusāriṇā prabhuṇā svayaṃ sākṣātsṛṣṭaṃ kevalalīlaiva sṛṣṭayādipravṛttirnirṇītā līlākaivalyamiti / natu līlārtheti tato 'pyayuktamidaṃ vyākhyānamiti / yadvā pūrvavākyokto hetuḥ, ayaṃ sādhyanirdeśaḥ / yasmāllīlāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī tasmādetatsūtre kevalalīlaiva sūtrakṛtā nirṇītā vyākhyātā na punarlīlārtheti / *6,313* kiñca kartṛtvena prayojanavattāṃ sādhayannāpādayanvā praṣṭavyaḥ / kiṃ prayojanaṃ svasambandhi vivakṣitam, uta parasambandhi, atha sādhāraṇam / ādye sādhane 'naikāntyam / āpādane vyāptyabhāvaḥ / viparyayaparyavasāne vyabhicāra eva / dṛśyante hi kṛpālavaḥ svaprayojanamanuddiśya paraprayojanārthameva pravartamānāḥ / nacādṛṣṭārthamiti vācyam / paśūnāṃ paśuprāyāṇāṃ cāpatyapālanādau pravṛttidarśanāt / naca prayojanoddeśitā kṛpālutā ceti sambhavati / dvitīye 'pyanaikāntyādikameva / svaprayojanārthaṃ pravṛtterbahulamupalambhāt / bhagavato 'pi svaprayojanābhāve 'pi paraprayojanoddeśitāṅgīkāreṇa krameṇa siddhasādhaneṣyāpādanāsiddhatvaprasaṅga(ṅgā)śca / ata eva na tṛtīyo 'pi / ata eva (yena) kenacitkartṛtva(tve)viśeṣaṇaṃ, pravṛttisvabhāvatve sadā pravartetetyatiprasañjanaṃ ca pratyuktam / *6,314* syādetadevam / yadīśvarapravṛttau paraprayojanoddeśaḥ syānna cāsāvaṅgīkartumucitaḥ / kā spṛhā na kāpīti śrutyā neti sūtrakāreṇa ca sarvathā prayojanoddeśasya nivāritatvādityata āha ātmeti // ātmaprayojanārthāya spṛhāṃ śrutiravārayat śrutiriti sūtrakṛto 'pyupalakṣaṇam / paraprayojanārthatāṃ tvaṅgīkuruta eveti śeṣaḥ / *6,324* kuta etadavagamyata ityata āha neti // *6,325* na prayojanavattvenetyata āha jagadguruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का स्पृहेति श्रुत्या नेश्वरस्येच्छामात्रं निषि(षे)ध्यते । कुतः । इच्छावत्त्वस्य प्रमाणतः सिद्धत्वात् । तथाहि । "विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः । स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता । कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाःऽ; इति परिणामवादं विवर्तवादं कालादिनिमित्तवादं चान्यमतत्वेनोक्त्वेच्छामात्रमिति श्रुत्या स्वमतमुच्यते । ये सृष्टिविषये विशिष्टनिश्चयवन्तस्ते, प्रभोरिच्छामात्राधीना सृष्टिर्न ब्रह्मपरिणामो नच तद्विवर्तो नापि कालादिनिमित्तेति मन्यन्त इति । अनया प्रभोरिच्छामात्रायत्ततां सृष्टेर्मन्यमानानां विनिश्चिता इति प्रशंसया तस्येच्छावत्त्वमवगम्यते । यदीश्वरस्येच्छा न स्यात् तदा तदायत्ततां सृष्टेर्मन्यमाना विपयर्स्ताः स्युः । विशिष्टनिश्चयवन्त इत्येषा प्रशंसानुपपन्ना स्यात् । नच प्रशंसात्वादेवार्थासिद्धिः । पूर्वोत्तरपक्षावधारणप्रसङ्गे प्रशंसानुपपन्ना स्यात् । नच प्रशंसात्वादेवार्थासिद्धिः । पूर्वोत्तरपक्षावधारणप्रसङ्गे प्रशंसाया अपि याथार्थ्यावश्यम्भावात् । अन्यथा परिणामादिवादा अपि प्रशंस्येरन् । *६,३३०* ॥। कामश्रुतिभ्यश्चैव ॥। न केवलं श्रुतार्थानुपपत्त्या । अपि तर्हि"कामस्तदग्रे समर्वताधिऽ,"सो ऽकामयतऽ; इत्यादिभ्यो भगवतः कामप्रतिपादकश्रुतिभ्यश्चेच्छावगम्यते । एवशब्दः श्रुतीनामर्थापत्तितः प्राबल्यसूचकः । इच्छाकामशब्दयोर्ज्ञानप्रयत्नोपलक्षणत्वस्य सम्भवान्नार्थापत्तिश्रुतिभ्यामिच्छासिद्धिरिति चेन्न । मुख्ये बाधकाभावात् । *६,३३१* ॥। युक्तितः मा वा सैत्सीदिच्छा ऽर्थापत्तिश्रुतिभ्यां युक्तितस्तावत्सेत्स्यति । तथाहि । ईश्वर इच्छावान् आत्मत्वात् यज्ञदत्तवत् । नच मुक्तादौ व्यभिचारः । तत्रापि तस्याः साधयिष्यमाणत्वात् । ज्ञानवत्त्वात्, प्रयत्नवत्त्वात्, कर्तृत्वाद्वा । ईश्वरज्ञानं वेच्छासमानाश्रयं ज्ञानत्वादस्मदादिज्ञानवत् । एवं तत्प्रयत्नमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् । यद्वा क्षित्यादिकमिच्छावज्जन्यं कार्यत्वाद्घटवत् । नन्वेवं दुःखादिकमपि साधयितुं शक्यमिति चेत्तत्किमतिप्रसङ्गभीरुणा क्षित्यादेर्बुद्धिमत्कारणकत्वानुमानमपि त्यक्ष्यते । दुःखादिसाधने बाधो ऽस्ति न बुद्धिसाधन इति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । *६,३३३* महातात्पर्ययुक्तेश्च ॥। नन्वीश्वरस्य इच्छाभावे बाधकाभावादप्रयोजकत्वमनुमानानामिति । मैवम् । महातात्पर्ययुक्तेश्च । यदीश्वरस्य इच्छा न स्यात् तदा तस्मिन्सर्ववेदानां (वेदान्तानां) महातात्पर्यं न स्यादिति बाधकसद्भावात् । इच्छा निष्प्रयोजनेति चेत् । स्यादेवं यदि प्रयोजनमनुरुध्य कल्प्यते । अन्यतः सिद्धे ऽर्थे किं प्रयोजनगवेषणया । ॥। नेच्छामात्रं निषिद्धयते

kā spṛheti śrutyā neśvarasyecchāmātraṃ niṣi(ṣe)dhyate / kutaḥ / icchāvattvasya pramāṇataḥ siddhatvāt / tathāhi / "vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ / svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā / kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ'; iti pariṇāmavādaṃ vivartavādaṃ kālādinimittavādaṃ cānyamatatvenoktvecchāmātramiti śrutyā svamatamucyate / ye sṛṣṭiviṣaye viśiṣṭaniścayavantaste, prabhoricchāmātrādhīnā sṛṣṭirna brahmapariṇāmo naca tadvivarto nāpi kālādinimitteti manyanta iti / anayā prabhoricchāmātrāyattatāṃ sṛṣṭermanyamānānāṃ viniścitā iti praśaṃsayā tasyecchāvattvamavagamyate / yadīśvarasyecchā na syāt tadā tadāyattatāṃ sṛṣṭermanyamānā vipayarstāḥ syuḥ / viśiṣṭaniścayavanta ityeṣā praśaṃsānupapannā syāt / naca praśaṃsātvādevārthāsiddhiḥ / pūrvottarapakṣāvadhāraṇaprasaṅge praśaṃsānupapannā syāt / naca praśaṃsātvādevārthāsiddhiḥ / pūrvottarapakṣāvadhāraṇaprasaṅge praśaṃsāyā api yāthārthyāvaśyambhāvāt / anyathā pariṇāmādivādā api praśaṃsyeran / *6,330* ... kāmaśrutibhyaścaiva ... na kevalaṃ śrutārthānupapattyā / api tarhi"kāmastadagre samarvatādhi',"so 'kāmayata'; ityādibhyo bhagavataḥ kāmapratipādakaśrutibhyaścecchāvagamyate / evaśabdaḥ śrutīnāmarthāpattitaḥ prābalyasūcakaḥ / icchākāmaśabdayorjñānaprayatnopalakṣaṇatvasya sambhavānnārthāpattiśrutibhyāmicchāsiddhiriti cenna / mukhye bādhakābhāvāt / *6,331* ... yuktitaḥ mā vā saitsīdicchā 'rthāpattiśrutibhyāṃ yuktitastāvatsetsyati / tathāhi / īśvara icchāvān ātmatvāt yajñadattavat / naca muktādau vyabhicāraḥ / tatrāpi tasyāḥ sādhayiṣyamāṇatvāt / jñānavattvāt, prayatnavattvāt, kartṛtvādvā / īśvarajñānaṃ vecchāsamānāśrayaṃ jñānatvādasmadādijñānavat / evaṃ tatprayatnamapi pakṣīkṛtya prayoktavyam / yadvā kṣityādikamicchāvajjanyaṃ kāryatvādghaṭavat / nanvevaṃ duḥkhādikamapi sādhayituṃ śakyamiti cettatkimatiprasaṅgabhīruṇā kṣityāderbuddhimatkāraṇakatvānumānamapi tyakṣyate / duḥkhādisādhane bādho 'sti na buddhisādhana iti cet / samaṃ prakṛte 'pi / *6,333* mahātātparyayukteśca ... nanvīśvarasya icchābhāve bādhakābhāvādaprayojakatvamanumānānāmiti / maivam / mahātātparyayukteśca / yadīśvarasya icchā na syāt tadā tasminsarvavedānāṃ (vedāntānāṃ) mahātātparyaṃ na syāditi bādhakasadbhāvāt / icchā niṣprayojaneti cet / syādevaṃ yadi prayojanamanurudhya kalpyate / anyataḥ siddhe 'rthe kiṃ prayojanagaveṣaṇayā / ... necchāmātraṃ niṣiddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*६,३३३फ़्।* किञ्चैवं सति बुद्धिरपि नाङ्गीकरणीया । स्वरूपसामर्थ्येनैवेश्वरस्य कर्तृत्वोपपत्तेः । लोकवैरूप्यमिति चेत् । तत्किमुदासीनस्य बोद्धुः कर्तृत्वमुपलब्धं लोके, येनानिच्छतो ऽपि तदीश्वरस्याङ्गीक्रियते । प्रयत्नवत एव वा कर्तृत्वं भविष्यति । तस्य विषयनियमार्थं बुद्धिरेष्यव्येति चेन्न । बुद्धिवत्स्वतो विषयप्रवणतोपपत्तेः । तथात्वे बुद्धितो भेदो न स्यादिति चेन्न बुद्धित्वादिनैव तदुपपत्तेः । अन्यथा परोपाधिकविषयप्रवणत्वयोरिच्छाप्रयत्नयोरपि भेदा न स्यात् । विषयनियमार्थमिति च को ऽर्थः । किं विषयविशेषसम्बद्धतयोत्पादा(नार्)थम्, उतोत्पन्नस्य स्थितस्यैव वा तत्सम्बन्धार्थम्, अथ तज्ज्ञानार्थम् । नाद्यः । अनादित्वात् । सादित्वे ऽपि क(का)रणसापेक्ष(त)या बुद्धेरपि परतो विषयप्रवणतापत्तेः । न द्वितीयः । पौर्वापर्योभावात् । नहि प्रयत्नः उत्पाद्य स्थित्वा वा पश्चाद्विषयेण सम्बद्धयते । न तृतीयः । स्वरूपग्राहकप्रमाणेनैकतद्ग्रहणात् । बुद्धेरपि परापेक्षाप्रसङ्गाच्चेति । *६,३४८फ़्।* महातात्पर्ययुक्तेश्चेति यदुक्तं तदसत् । यदीश्वरो नेच्छावान्स्यात्तदा श्रुतिमहातात्पर्यविषयो न स्यादित्यत्र व्याप्त्यभावात् । इच्छारहितस्यापि धर्मादेस्तत्तच्छास्त्रमहातात्पर्यविषयत्वदर्शनात् । आपाद्यस्यानिष्टत्वाभावाच्चेत्यत उक्तं विवृणोति मोक्षार्था इति ॥ *६,३४९* मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः । उन्निनीषतिवाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः

*6,333f.* kiñcaivaṃ sati buddhirapi nāṅgīkaraṇīyā / svarūpasāmarthyenaiveśvarasya kartṛtvopapatteḥ / lokavairūpyamiti cet / tatkimudāsīnasya boddhuḥ kartṛtvamupalabdhaṃ loke, yenānicchato 'pi tadīśvarasyāṅgīkriyate / prayatnavata eva vā kartṛtvaṃ bhaviṣyati / tasya viṣayaniyamārthaṃ buddhireṣyavyeti cenna / buddhivatsvato viṣayapravaṇatopapatteḥ / tathātve buddhito bhedo na syāditi cenna buddhitvādinaiva tadupapatteḥ / anyathā paropādhikaviṣayapravaṇatvayoricchāprayatnayorapi bhedā na syāt / viṣayaniyamārthamiti ca ko 'rthaḥ / kiṃ viṣayaviśeṣasambaddhatayotpādā(nār)tham, utotpannasya sthitasyaiva vā tatsambandhārtham, atha tajjñānārtham / nādyaḥ / anāditvāt / sāditve 'pi ka(kā)raṇasāpekṣa(ta)yā buddherapi parato viṣayapravaṇatāpatteḥ / na dvitīyaḥ / paurvāparyobhāvāt / nahi prayatnaḥ utpādya sthitvā vā paścādviṣayeṇa sambaddhayate / na tṛtīyaḥ / svarūpagrāhakapramāṇenaikatadgrahaṇāt / buddherapi parāpekṣāprasaṅgācceti / *6,348f.* mahātātparyayukteśceti yaduktaṃ tadasat / yadīśvaro necchāvānsyāttadā śrutimahātātparyaviṣayo na syādityatra vyāptyabhāvāt / icchārahitasyāpi dharmādestattacchāstramahātātparyaviṣayatvadarśanāt / āpādyasyāniṣṭatvābhāvāccetyata uktaṃ vivṛṇoti mokṣārthā iti // *6,349* mokṣārthāḥ śrutayo yasmāt sa ca tasya prasādataḥ / unninīṣativākyācca lokadṛṣṭānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छांनिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः । महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति

icchāṃnimittako yasmāt tadabhāve kutaḥ śrutiḥ / mahātātparyarahitā pramāṇatvaṃ gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपि याथार्थ्यमेव मानत्वं न फलवत्त्वम् । नापि तेन व्याप्तम् । तथापि वाक्यं प्रयोजकमेव मानत्वमेतीति युक्तमापादनम् । एतदुक्तं भवति । प्रामाण्यमात्रस्य प्रयोजनवत्त्वेन व्याप्त्यभावे ऽपि तद्विशेषस्य वाक्यप्रामाण्यस्यास्त्येव । पदानामिष्यसाधन एव गृहीतसङ्गतिकत्वात् । पदसङ्गतिग्रहणसव्यपेक्षस्यैव वाक्यस्य बोधकत्वात् । फलस्य विषयविशेषे वाक्यप्रामाण्यनिर्णयहेतुत्वाच्च । अतो व्यापकाभावे व्याप्यवाक्यप्रामाण्याभावापादनमुपपन्नमेवेति । *६,३५७* ननु च महातात्पर्यगोचरस्य विषयस्य परमप्रयोजनस्य चाभावे ऽप्यवान्तरविषयेण धर्मादिनाप्रधानप्रयोजनेन च स्वर्गादिना विषयप्रयोजनवती श्रुतिः प्रमाणं भविष्यति इत्यत आह तत्रापीति ॥ ॥। तत्रापि यत् सम्पूर्णप्रयोजनम्

yadyapi yāthārthyameva mānatvaṃ na phalavattvam / nāpi tena vyāptam / tathāpi vākyaṃ prayojakameva mānatvametīti yuktamāpādanam / etaduktaṃ bhavati / prāmāṇyamātrasya prayojanavattvena vyāptyabhāve 'pi tadviśeṣasya vākyaprāmāṇyasyāstyeva / padānāmiṣyasādhana eva gṛhītasaṅgatikatvāt / padasaṅgatigrahaṇasavyapekṣasyaiva vākyasya bodhakatvāt / phalasya viṣayaviśeṣe vākyaprāmāṇyanirṇayahetutvācca / ato vyāpakābhāve vyāpyavākyaprāmāṇyābhāvāpādanamupapannameveti / *6,357* nanu ca mahātātparyagocarasya viṣayasya paramaprayojanasya cābhāve 'pyavāntaraviṣayeṇa dharmādināpradhānaprayojanena ca svargādinā viṣayaprayojanavatī śrutiḥ pramāṇaṃ bhaviṣyati ityata āha tatrāpīti // ... tatrāpi yat sampūrṇaprayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैषम्यं चैव नैर्घृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् । नाङ्गीकार्यमतो ऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम्

vaiṣamyaṃ caiva nairghṛṇyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam / nāṅgīkāryamato 'nyattu na vaiṣamyādināmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः । गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्देषाश्च कथं पुनः

yadadhīnā guṇāścaiva doṣā api hi sarvaśaḥ / guṇāstasya kathaṃ na syuḥ syurdeṣāśca kathaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चापिशब्दावन्योन्यसमुच्चये । एवशब्दस्य यदधीना एवेत्यन्वयः । हिशब्दः सर्वस्य भगवदधीनतायां श्रुत्यादिप्रसिद्धिं द्योतयति । कथमित्याक्षेपे । द्वेधा हि वस्तु न प्राप्यते । तत्र स्वातन्त्र्याभावाद्वा प्रेप्साभावाद्वा । द्वेधा च न हीयते । स्वातन्त्र्याभावाद्वा जिहासाभावाद्वा । अस्ति तावदीश्वरस्य सर्वत्र स्वातन्त्र्यम् । अस्ति च मया सर्वदाऽनन्दादिगुणवता दुःखादिदोषवर्जितेन भाव्यमितीच्छा, प्रेक्षावत्त्वात् । अतः कथं तस्यानन्दादिगुणपूर्णत्वं दुःखादिसर्वदोषदूरत्वं न भवति । अत्रैते प्रयोगाः । ईश्वरः सकलगुणपूर्णः सर्वदोषदूरश्च, स्वतन्त्रत्वात् । व्यतिरेकेण यज्ञदत्तवत् । ईश्वरो विप्रतिपन्नगुणवान्, तत्र प्रेप्सावत्त्वे सति स्वतन्त्रत्वात् । यो यत्र प्रेप्सावत्वे सति स्वतन्त्रः स तद्वान् यथा सम्प्रतिपन्नः । ईश्वरो न विमतदोषवान्, तज्जिहासुत्वे सति स्वतन्त्रत्वात् । यो यत्र जिहासावत्त्वे सति स्वतन्त्रः स तदभाववान् । यथा सम्मत इति । *६,३६८* सर्वधर्मापपत्तेस्तद् वाक्यैरपि हि तादृशैः । निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः

cāpiśabdāvanyonyasamuccaye / evaśabdasya yadadhīnā evetyanvayaḥ / hiśabdaḥ sarvasya bhagavadadhīnatāyāṃ śrutyādiprasiddhiṃ dyotayati / kathamityākṣepe / dvedhā hi vastu na prāpyate / tatra svātantryābhāvādvā prepsābhāvādvā / dvedhā ca na hīyate / svātantryābhāvādvā jihāsābhāvādvā / asti tāvadīśvarasya sarvatra svātantryam / asti ca mayā sarvadā'nandādiguṇavatā duḥkhādidoṣavarjitena bhāvyamitīcchā, prekṣāvattvāt / ataḥ kathaṃ tasyānandādiguṇapūrṇatvaṃ duḥkhādisarvadoṣadūratvaṃ na bhavati / atraite prayogāḥ / īśvaraḥ sakalaguṇapūrṇaḥ sarvadoṣadūraśca, svatantratvāt / vyatirekeṇa yajñadattavat / īśvaro vipratipannaguṇavān, tatra prepsāvattve sati svatantratvāt / yo yatra prepsāvatve sati svatantraḥ sa tadvān yathā sampratipannaḥ / īśvaro na vimatadoṣavān, tajjihāsutve sati svatantratvāt / yo yatra jihāsāvattve sati svatantraḥ sa tadabhāvavān / yathā sammata iti / *6,368* sarvadharmāpapattestad vākyairapi hi tādṛśaiḥ / nirdoṣāśeṣaguṇako nirṇīto bhagavān hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.