यथोत्पलस्य नीलं रूपं पर्वतस्य चाग्निः । व्यधिकरणं तु व्यावर्तकमुपलक्षणम् । यथा नीलरूपगतं नीलत्वमुत्पलस्य । *८,६६* अन्ये तु कायर्प्रवेशाप्रवेशाभ्यां विशेषणोपलक्षणयोर्भेदमाचक्षते । यथा लम्बकर्ण आनीयतां चित्रगुरानीयतामिति । अपरे तु शाब्दसामानाधिकरण्याभ्याम् । यथा दण्डी देवदत्तो जटाभिस्तापस इति । केचित्पुनर्व्यवच्छित्तिसमये सत्त्वासत्त्वाभ्याम् । तत्र विशिष्टं नीलमग्निमान्वा विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धेभ्यो ऽनन्यत् अन्यद्वा । उपलक्षितं चोपलक्षणोपलक्ष्यतत्सम्बन्धेभ्यो ऽनन्यत् अन्यद्वेति । तत्रान्यत्वपक्षस्तावदनुभवाभ्युपगमोपपत्तिविरुद्धत्वादसम्भावित एव । नहि पाचकादिः पचनादित्रयातिरिक्तो ऽनुभूयते । नच योग्यस्याननुभवे सत्त्वं सिद्धयति । नाप्यग्निमदादिः पर्वताद्यतिरिक्तो ऽनुभूयते । अतिरिक्तत्वे चौपाधिकविशिष्टादेर्द्रव्याद्यन्तर्भावासम्भवात् । षट्पदार्थातिरेकप्रसङ्गेनाभ्युपगमविरोधः स्यात् । यदि चौपाधिकविशिष्टाद्यमतिरिक्तं स्यात् तदा पाचकमानयेत्युक्ते पुरुषाद्यानयनं न क्रियेतेत्याद्युपपत्तिविरोधः । *८,७०* नन्ववच्छित्तिरौपाधिकत्वं, व्यवच्छित्तिश्च वैशिष्ययं त्रितयाद्भिन्नमेवेति चेन्न । अवच्छित्तेरनिरूपणात् । सा किमुपाधिसम्बन्धो वा पुरुषस्यैकत्वं वा स्वगतो भेदो वा । आद्ये न त्रयातिरेकः । द्वितीये त्वनौपाधिकादविशेषः । तृतीये त्वसत्त्वप्रसङ्गः । व्यवच्छित्तिर्वैशिष्यमिति चायुक्तम् । तस्या नीलादिपदार्थत्वाभावात् । सा हि वैशिष्ययप्रतीतिफलविषयतया अनुभूयते । *८,७१फ़्।* विशेषणविशेष्यसम्बन्धावगाह्येकं वा विज्ञानमविरलमनेकं वा विशिष्टमिति कश्चित् । यथाऽह"विशेषणं विशेष्यं च तत्सम्बन्धफलार्पकम् । ज्ञानरूपं स्वसामर्थ्याद्विशिष्टमिति कीर्तितम्ऽ; इति । तन्न । विशिष्टस्य बाह्यार्थतयानुभवात् । अन्यथा साध्यधर्मविशिष्टः पक्षः । सो ऽनुमानेन प्रज्ञापनीय इत्याद्ययुक्तं स्यात् । तस्मादतिरेकपक्षो ऽनुपपन्न एव । *८,७४* अस्तु तर्ह्यैपाधिकविशिष्टाद्यं त्रितयानन्यदित्यत आह तदेवेति ॥ ॥। तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते
yathotpalasya nīlaṃ rūpaṃ parvatasya cāgniḥ / vyadhikaraṇaṃ tu vyāvartakamupalakṣaṇam / yathā nīlarūpagataṃ nīlatvamutpalasya / *8,66* anye tu kāyarpraveśāpraveśābhyāṃ viśeṣaṇopalakṣaṇayorbhedamācakṣate / yathā lambakarṇa ānīyatāṃ citragurānīyatāmiti / apare tu śābdasāmānādhikaraṇyābhyām / yathā daṇḍī devadatto jaṭābhistāpasa iti / kecitpunarvyavacchittisamaye sattvāsattvābhyām / tatra viśiṣṭaṃ nīlamagnimānvā viśeṣaṇaviśeṣyatatsambandhebhyo 'nanyat anyadvā / upalakṣitaṃ copalakṣaṇopalakṣyatatsambandhebhyo 'nanyat anyadveti / tatrānyatvapakṣastāvadanubhavābhyupagamopapattiviruddhatvādasambhāvita eva / nahi pācakādiḥ pacanāditrayātirikto 'nubhūyate / naca yogyasyānanubhave sattvaṃ siddhayati / nāpyagnimadādiḥ parvatādyatirikto 'nubhūyate / atiriktatve caupādhikaviśiṣṭāderdravyādyantarbhāvāsambhavāt / ṣaṭpadārthātirekaprasaṅgenābhyupagamavirodhaḥ syāt / yadi caupādhikaviśiṣṭādyamatiriktaṃ syāt tadā pācakamānayetyukte puruṣādyānayanaṃ na kriyetetyādyupapattivirodhaḥ / *8,70* nanvavacchittiraupādhikatvaṃ, vyavacchittiśca vaiśiṣyayaṃ tritayādbhinnameveti cenna / avacchitteranirūpaṇāt / sā kimupādhisambandho vā puruṣasyaikatvaṃ vā svagato bhedo vā / ādye na trayātirekaḥ / dvitīye tvanaupādhikādaviśeṣaḥ / tṛtīye tvasattvaprasaṅgaḥ / vyavacchittirvaiśiṣyamiti cāyuktam / tasyā nīlādipadārthatvābhāvāt / sā hi vaiśiṣyayapratītiphalaviṣayatayā anubhūyate / *8,71f.* viśeṣaṇaviśeṣyasambandhāvagāhyekaṃ vā vijñānamaviralamanekaṃ vā viśiṣṭamiti kaścit / yathā'ha"viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tatsambandhaphalārpakam / jñānarūpaṃ svasāmarthyādviśiṣṭamiti kīrtitam'; iti / tanna / viśiṣṭasya bāhyārthatayānubhavāt / anyathā sādhyadharmaviśiṣṭaḥ pakṣaḥ / so 'numānena prajñāpanīya ityādyayuktaṃ syāt / tasmādatirekapakṣo 'nupapanna eva / *8,74* astu tarhyaipādhikaviśiṣṭādyaṃ tritayānanyadityata āha tadeveti // ... tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.