Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 2.2

नाद्यः, प्रतिस्मृतिपराहतत्वेनाप्तिनिश्चायकाभावेन च तेषामपस्मृतित्वस्य प्रथमपादे समर्थितत्वात् । अत एव न चतुर्थः । न द्वितीयः । उक्तार्थविरुद्धानां सकलयुक्तीनामाभासत्वस्य तत्रैव व्युत्पादितत्वात् । प्रबलयुक्तिविरोधो ऽत्र निरस्यत इति चेन्न । प्राबल्यं हि युक्तीनां श्रुत्यादिप्रमाणमूलत्वेन, तत्संवादित्वेन (वा), बहुत्वेन वा स्यात् । सर्वथापि नाधिकाशङ्कावकाशः । श्रुत्यादिसंवादिनीनां तन्मूलानां बह्वीनां च युक्तीनां तत्रैव निराकृतत्वात् । काश्चिदेव तत्र निरस्ता न समस्ता इति चेन्न । सूत्राणामुपलक्षणार्थत्वात् । अन्यथा युक्त्याभासानामनन्तत्वेन अपर्यवसानं स्यात् । पादभेदश्चैवं सति न स्यात् । न तृतीयः, समस्तश्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयस्योक्तत्वात् । अत्र कश्चिदाह । स्वपक्षसादनपरपक्षप्रतिक्षेपाभ्यामेव निर्णयो भवति । तत्र प्रथमाध्याये स्वपक्षे प्रमाणमुक्तम् । तस्य युक्तिविरोधो द्वितीयस्य आद्यपादेन निरस्तः । एवं स्वपक्षस्थापने जाते परपक्षप्रतिक्षेपाथर्मयं वाद आरभ्यत इति । तदयुक्तम् । परपक्षप्रतिक्षेपो हि तदीयसाधननिरासादन्यो नास्ति । साधनानि च स्मृत्यादीन्येव । निरस्तानि च समस्तानि तानि प्रथमपाद इति किमस्य कृत्यम् । किञ्चैवं सति विरोधपरिहारो ऽध्यायार्थो न स्यादिति । अपर आह । उक्तार्थे स्मृतिन्यायविरोधो नास्तीति स्थापिते ऽप्यस्ति ब्रह्मणि समन्वयाभावशङ्का । कथम् । यद्यप्यनुमानं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमपबाधितुं नालम्, तथापि कारणान्तरं जगतो ऽवगमयितुमलम् । ततश्च वस्तुविकल्पानुपपत्तेरन्यतरपरिग्रहे हेत्वभावात् ब्रह्मैव जगत्कारणमिति न निश्चेतुं शक्यते, प्रत्युत सर्वज्ञप्रणेतृकत्वेनानुमानस्योपबृंहितत्वात् प्रधानाद्येव जगत्कारणं न ब्रह्मेति बुद्धिः स्यात् । अतो न केवलं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमपबाधितुमनुमानं नोत्सहते । किन्तु कारणान्तरमप्यवगमयितुं नालमिति प्रदर्शनार्थं द्वितीयः पाद आरभ्यत इति । एतदप्युक्तम् । तथाहि । किमनेनोक्तं स्यात् । यदि, प्राक् स्वाभिमतार्थे युक्तिविरोधपरिहारेण स्वपक्षस्थपाना विहिता, इदानीं परपक्षप्रतिक्षेपो विधीयत इति । तदोक्तमेवोत्तरम् । अथ युक्तिविरोधपरिहार एव पादद्वयार्थः, किन्तु स्वपक्षविरोधियुक्तिनिराकरणं प्रथमे, द्वितीये तु परपक्षसाधकयुक्तिनिराकरणमिति, तन्न । न्यायसाम्येन तासामपि शक्यनिराकरणत्वात् (सार्वज्ञं) सर्वज्ञत्वं च प्रणेतॄणां प्रागेव निरस्तम् । *७,५* अतो नायं पाद आरम्भणीय इत्यत आह स्मृतीति ॥ स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः । एवं चतुर्विधा नैव विरुद्धयन्ते ऽन्वयं प्रति

nādyaḥ, pratismṛtiparāhatatvenāptiniścāyakābhāvena ca teṣāmapasmṛtitvasya prathamapāde samarthitatvāt / ata eva na caturthaḥ / na dvitīyaḥ / uktārthaviruddhānāṃ sakalayuktīnāmābhāsatvasya tatraiva vyutpāditatvāt / prabalayuktivirodho 'tra nirasyata iti cenna / prābalyaṃ hi yuktīnāṃ śrutyādipramāṇamūlatvena, tatsaṃvāditvena (vā), bahutvena vā syāt / sarvathāpi nādhikāśaṅkāvakāśaḥ / śrutyādisaṃvādinīnāṃ tanmūlānāṃ bahvīnāṃ ca yuktīnāṃ tatraiva nirākṛtatvāt / kāścideva tatra nirastā na samastā iti cenna / sūtrāṇāmupalakṣaṇārthatvāt / anyathā yuktyābhāsānāmanantatvena aparyavasānaṃ syāt / pādabhedaścaivaṃ sati na syāt / na tṛtīyaḥ, samastaśrutīnāṃ brahmaṇi samanvayasyoktatvāt / atra kaścidāha / svapakṣasādanaparapakṣapratikṣepābhyāmeva nirṇayo bhavati / tatra prathamādhyāye svapakṣe pramāṇamuktam / tasya yuktivirodho dvitīyasya ādyapādena nirastaḥ / evaṃ svapakṣasthāpane jāte parapakṣapratikṣepātharmayaṃ vāda ārabhyata iti / tadayuktam / parapakṣapratikṣepo hi tadīyasādhananirāsādanyo nāsti / sādhanāni ca smṛtyādīnyeva / nirastāni ca samastāni tāni prathamapāda iti kimasya kṛtyam / kiñcaivaṃ sati virodhaparihāro 'dhyāyārtho na syāditi / apara āha / uktārthe smṛtinyāyavirodho nāstīti sthāpite 'pyasti brahmaṇi samanvayābhāvaśaṅkā / katham / yadyapyanumānaṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamapabādhituṃ nālam, tathāpi kāraṇāntaraṃ jagato 'vagamayitumalam / tataśca vastuvikalpānupapatteranyataraparigrahe hetvabhāvāt brahmaiva jagatkāraṇamiti na niścetuṃ śakyate, pratyuta sarvajñapraṇetṛkatvenānumānasyopabṛṃhitatvāt pradhānādyeva jagatkāraṇaṃ na brahmeti buddhiḥ syāt / ato na kevalaṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvamapabādhitumanumānaṃ notsahate / kintu kāraṇāntaramapyavagamayituṃ nālamiti pradarśanārthaṃ dvitīyaḥ pāda ārabhyata iti / etadapyuktam / tathāhi / kimanenoktaṃ syāt / yadi, prāk svābhimatārthe yuktivirodhaparihāreṇa svapakṣasthapānā vihitā, idānīṃ parapakṣapratikṣepo vidhīyata iti / tadoktamevottaram / atha yuktivirodhaparihāra eva pādadvayārthaḥ, kintu svapakṣavirodhiyuktinirākaraṇaṃ prathame, dvitīye tu parapakṣasādhakayuktinirākaraṇamiti, tanna / nyāyasāmyena tāsāmapi śakyanirākaraṇatvāt (sārvajñaṃ) sarvajñatvaṃ ca praṇetṝṇāṃ prāgeva nirastam / *7,5* ato nāyaṃ pāda ārambhaṇīya ityata āha smṛtīti // smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ / evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रथमपादेन निर्णीते ऽप्यभियोगतः । दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः

iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ / darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतयो गुरा उपसर्जना(नि) यासां तास्तथोक्ताः । चतुर्विधा विरोधिप्रतीतयः । अन्वयं प्रति न विरुद्धयन्ते इति श्रुतिसमन्वयसिद्धमर्थं नान्यथयितुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । अभियोग आग्रहः । दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्खयादिशास्त्राणि । एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्पपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः । तथाप्युक्ते ऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनानां) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति । *७,१०* ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयानाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धे ऽर्थे ऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात् । अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं मन्द इति । मैवम् । प्राप्तिमनालोच्य शङ्कमानस्याविचिकित्सितशङ्कस्य शास्त्रे ऽनधिकारादित्यतो ऽभियोगतो दर्शनानां प्रवृत्तत्वादित्युक्तशङ्काकारणं विवृणोति अनादीति ॥ अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः । नचोच्छेदो ऽस्ति कस्यापि समयस्येत् ॥। कपिलकणादादीनां प्रणेतॄणां स्मरणात्कथमनादित्वमित्यत उक्तम् प्रवाहत इति ॥ कपिलादयो हि पूर्वैः प्रणीतान्येव शास्त्राणि कालबलादुत्सन्नानि स्व(तपः)प्रभावादिनावगम्य प्रबन्धान्तररचनया प्रवर्तयन्ति । एवं पूर्वे ऽपि पूर्वतरैरित्येवं प्रवाहतो ऽनादित्वाददोषः । तथैव च स्मरणानीति । इति हेतोराशङ्कित इति पूर्वेण सम्बन्धः । इदमुक्तं भवति । करणदोषबाधकप्रत्ययवशादेव ह्यप्रामाण्यं कल्पनीयम् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । तत्र यता श्रुतीनामनादित्वात्करणदोषाभावः, तथा समयानामपि । स्वरूपानादित्वं प्रवाहानादित्वमिति तु वैषम्यमात्रम् । पुरुषदोषसञ्चाराभावस्योभयत्रापि साम्यात् । यथा चानुच्छेदेनानुवृत्तेः श्रुतीनां बाधकाभावः, एवं समयानामपि । यदि करणदोषबादकप्रत्ययोपेताः स्युः तदोन्मत्तवाक्यवदिदंप्रथमाः समुच्छेदवन्तश्च स्युः । नचैवम् । अतः कथमप्रामाण्यमश्नुवते । यथा च श्रुतयो बलवद्युक्त्यनुसंहितार्था एवं समया अपि । नच तासामाभासत्वमुक्तमिति वाच्यम् । सर्वेषां तदनुवर्तिनामस्माभिरनवगतत्वेन तत्परिहारसम्भावनात् । एवमेवाप्रतिपक्षत्वं श्रुतीनामिव समयानां सम्भावितम् । कथमन्यथा सूत्रकृदेकधुरीणाः शौद्धोदनिप्रभृतयो ऽभियोगतस्तान्प्रवर्तयेयुः, कथं च प्रेक्षावन्तो ऽनेके ऽभियोगेनैवोपाददीरन् । तदेवं श्रुतितुल्य(समान)योगक्षेमतां समयानां मन्यमानस्य स्यादेवोक्तार्थे सन्देह इति । *७,१७* नन्वेवं सति परस्परविरुद्धानामनेकेषां प्रामाण्यं तावन्न सम्भवति, वस्तुविकल्पापत्तेः । तथाचावश्याश्रयणीये कस्यचिदेव प्रामाण्ये अनादिकालतो ऽनुवृत्तत्वादेः अन्येष्वन्यथासिद्धौ सर्वथा कल्पनीयायाम्"इतरेषां चानुपलब्धेःऽ; इत्युक्तदिशा साङ्खयादिसमयानाम् अप्रामाण्यं कल्पयितुं शक्यत एव, तत्कथं श्रुतिसमन्वयसिद्धे ऽर्थे पुनः शङ्केति । उच्यते । यो हि इतरेषां चानुपलब्धेःऽ; इति सङ्क्षेपेणोदितं न्यायं पर(परि)कल्पितेषु प्रमेयविशेषेषूत्प्रेक्षितुं क्षमते, तं प्रत्येवमेतत् । यस्त्वेवं न क्षमः स यावदयं सङ्क्षेपो न प्रपञ्च्यते तावदन्यपरित्यागेनैकग्रहणस्यानीशानः शङ्केतैव । नचैवं शास्त्रे नाधिक्रियेत । सङ्ग्रहप्रपञ्चोच्छेदप्रसङ्गात् । तदिदमुक्तं मन्द आशङ्कत इति । किमतो यद्येवमित्यत आह अत इति ॥ अतो विभुः

śrutayo gurā upasarjanā(ni) yāsāṃ tāstathoktāḥ / caturvidhā virodhipratītayaḥ / anvayaṃ prati na viruddhayante iti śrutisamanvayasiddhamarthaṃ nānyathayituṃ śaknuvantītyarthaḥ / abhiyoga āgrahaḥ / dṛśyate prameyamebhiriti darśanāni sāṅkhayādiśāstrāṇi / etaduktaṃ bhavati / yadyapi paramatasādhakānāmasmanmatabādhakānāṃ ca smṛtyādīnāmābhāsatvavyutpādanena spaparapakṣasādhanopālambhau kṛtāveveti paramārthaḥ / tathāpyukte 'rthe punaḥ puruṣasya āśaṅkā bhavatyeva, kimetadevamanyathā veti / kasmāt / abhiyogato (darśanānāṃ) matānāṃ pravṛttatvāt tadupalambhāditi / *7,10* nanu ca śrutayastāvadapauruṣeyatayānāśaṅkitadoṣāḥ bahula(prabala)yuktibhiścānusaṃhitārthā nirastasamastapratipakṣāśca / tatkathaṃ tatsamanvayasiddhe 'rthe 'bhiyogapravṛttadarśanopalambhamātreṇānyathātvaśaṅkā syāt / atiprasaṅgāt / nanvata evoktaṃ manda iti / maivam / prāptimanālocya śaṅkamānasyāvicikitsitaśaṅkasya śāstre 'nadhikārādityato 'bhiyogato darśanānāṃ pravṛttatvādityuktaśaṅkākāraṇaṃ vivṛṇoti anādīti // anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ / nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyet ... kapilakaṇādādīnāṃ praṇetṝṇāṃ smaraṇātkathamanāditvamityata uktam pravāhata iti // kapilādayo hi pūrvaiḥ praṇītānyeva śāstrāṇi kālabalādutsannāni sva(tapaḥ)prabhāvādināvagamya prabandhāntararacanayā pravartayanti / evaṃ pūrve 'pi pūrvatarairityevaṃ pravāhato 'nāditvādadoṣaḥ / tathaiva ca smaraṇānīti / iti hetorāśaṅkita iti pūrveṇa sambandhaḥ / idamuktaṃ bhavati / karaṇadoṣabādhakapratyayavaśādeva hyaprāmāṇyaṃ kalpanīyam / anyathā atiprasaṅgāt / tatra yatā śrutīnāmanāditvātkaraṇadoṣābhāvaḥ, tathā samayānāmapi / svarūpānāditvaṃ pravāhānāditvamiti tu vaiṣamyamātram / puruṣadoṣasañcārābhāvasyobhayatrāpi sāmyāt / yathā cānucchedenānuvṛtteḥ śrutīnāṃ bādhakābhāvaḥ, evaṃ samayānāmapi / yadi karaṇadoṣabādakapratyayopetāḥ syuḥ tadonmattavākyavadidaṃprathamāḥ samucchedavantaśca syuḥ / nacaivam / ataḥ kathamaprāmāṇyamaśnuvate / yathā ca śrutayo balavadyuktyanusaṃhitārthā evaṃ samayā api / naca tāsāmābhāsatvamuktamiti vācyam / sarveṣāṃ tadanuvartināmasmābhiranavagatatvena tatparihārasambhāvanāt / evamevāpratipakṣatvaṃ śrutīnāmiva samayānāṃ sambhāvitam / kathamanyathā sūtrakṛdekadhurīṇāḥ śauddhodaniprabhṛtayo 'bhiyogatastānpravartayeyuḥ, kathaṃ ca prekṣāvanto 'neke 'bhiyogenaivopādadīran / tadevaṃ śrutitulya(samāna)yogakṣematāṃ samayānāṃ manyamānasya syādevoktārthe sandeha iti / *7,17* nanvevaṃ sati parasparaviruddhānāmanekeṣāṃ prāmāṇyaṃ tāvanna sambhavati, vastuvikalpāpatteḥ / tathācāvaśyāśrayaṇīye kasyacideva prāmāṇye anādikālato 'nuvṛttatvādeḥ anyeṣvanyathāsiddhau sarvathā kalpanīyāyām"itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; ityuktadiśā sāṅkhayādisamayānām aprāmāṇyaṃ kalpayituṃ śakyata eva, tatkathaṃ śrutisamanvayasiddhe 'rthe punaḥ śaṅketi / ucyate / yo hi itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; iti saṅkṣepeṇoditaṃ nyāyaṃ para(pari)kalpiteṣu prameyaviśeṣeṣūtprekṣituṃ kṣamate, taṃ pratyevametat / yastvevaṃ na kṣamaḥ sa yāvadayaṃ saṅkṣepo na prapañcyate tāvadanyaparityāgenaikagrahaṇasyānīśānaḥ śaṅketaiva / nacaivaṃ śāstre nādhikriyeta / saṅgrahaprapañcocchedaprasaṅgāt / tadidamuktaṃ manda āśaṅkata iti / kimato yadyevamityata āha ata iti // ato vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग् दर्शयति स्फुटम् भ्रान्तिपदं विप्रलम्भस्याप्युपलक्षणम् । पृथक् विस्तरेण । स्फुटम् सुबोधम् । तत्तत्समयोक्तार्थानामप्रामाणिकत्वं प्रमाणविरुद्धत्वं (च) प्राक् सङ्क्षेपेणास्फुटं चोक्तं, अत्र विस्तरेण स्फुटं दर्शयंस्तेषां भ्रान्त्यादिमूलत्वं ज्ञापयतीत्यर्थः । एतेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावलक्षणा सङ्गतिः, प्रपञ्चने प्रयोजनं चोक्तं भवति । तदिदमुक्तमितरेषामित्यादि भाष्येण । *७,१९* नन्वेतदशक्यं तैः स्वप्रमेयाणां दृढतर्कागमसाधितत्वात् परकीयतर्कादेनिरस्तत्वादित्यत आह तर्कैरिति ॥ तर्कैर्दृढतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम्

bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam bhrāntipadaṃ vipralambhasyāpyupalakṣaṇam / pṛthak vistareṇa / sphuṭam subodham / tattatsamayoktārthānāmaprāmāṇikatvaṃ pramāṇaviruddhatvaṃ (ca) prāk saṅkṣepeṇāsphuṭaṃ coktaṃ, atra vistareṇa sphuṭaṃ darśayaṃsteṣāṃ bhrāntyādimūlatvaṃ jñāpayatītyarthaḥ / etena pūrvapādenāsya pādasya prapañcyaprapañcakabhāvalakṣaṇā saṅgatiḥ, prapañcane prayojanaṃ coktaṃ bhavati / tadidamuktamitareṣāmityādi bhāṣyeṇa / *7,19* nanvetadaśakyaṃ taiḥ svaprameyāṇāṃ dṛḍhatarkāgamasādhitatvāt parakīyatarkādenirastatvādityata āha tarkairiti // tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समयप्रवर्तकानां पुंसां दुराग्रहगृहीतत्वाद्वर्तन्ते समयाः सदा । नैक्यमुन्मत्तवाक्ये विद्यते । नन्वाग्रहे ऽपि किं कारणमित्यत उक्तम् विद्वेषादिति ॥ विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम्

samayapravartakānāṃ puṃsāṃ durāgrahagṛhītatvādvartante samayāḥ sadā / naikyamunmattavākye vidyate / nanvāgrahe 'pi kiṃ kāraṇamityata uktam vidveṣāditi // vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि द्वेषोत्पत्त्यनन्तरं प्रवर्तताम् । कथं सदा इत्यत उक्तम् अनिशमिति ॥ ननु पुरुषार्थकामाः कथं (वि)द्वेषनिमित्तादाग्रहादन्यायं प्रवर्तयन्तीत्यत उक्तम् अनादीति ॥ अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः । दुराग्रहगृहीतत्वाद् वर्तन्ते समयाः सदा

tarhi dveṣotpattyanantaraṃ pravartatām / kathaṃ sadā ityata uktam aniśamiti // nanu puruṣārthakāmāḥ kathaṃ (vi)dveṣanimittādāgrahādanyāyaṃ pravartayantītyata uktam anādīti // anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ / durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावशात्तेभ्यस्तदेव रोचयत इति भावः । नन्वनादिवासनापि बलवत्प्रयत्नेन कुतो न निवर्तत इत्यत उक्तम् असुराणामिति ॥ विपरीतप्रयत्नादिप्रेरकाणां बुद्धयाद्यभिमानिनामिति शेषः । *७,२४* ननु साधूनां विदुषां निवारणात्कुतो न निवर्तन्त इत्यत उक्तम् दौर्लभ्यादिति ॥ अल्पवेदिनां भ्रमाधिष्ठानस्वरूपमात्रविदां समयप्रवर्तकानाम् । तर्हि राजादिर्लोको निवारयिष्यति इत्यत उक्तम् तामसत्वादिति ॥ तत एव कुपण्डितनिमित्तमिथ्याज्ञानप्रसक्तिश्च । न चैतानि कारणानि स्वरूपतो ऽप्यनादौ वेदे सम्भवन्तीति । यद्यप्येतत्पादान्ते वक्तव्यम्, तथाप्यत्र प्रसङ्गा(दा)गतं बुद्धिसमाधानायोक्तमिति । *७,२५* यद्येवं तर्ह्येतेषां सुदृढनिरूढानां समयानां सर्वथोत्सादनस्याशक्यत्वाद्वयर्थेयं निराकृतिरित्यत आह तथापीति ॥ तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् । युयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा

vāsanāvaśāttebhyastadeva rocayata iti bhāvaḥ / nanvanādivāsanāpi balavatprayatnena kuto na nivartata ityata uktam asurāṇāmiti // viparītaprayatnādiprerakāṇāṃ buddhayādyabhimānināmiti śeṣaḥ / *7,24* nanu sādhūnāṃ viduṣāṃ nivāraṇātkuto na nivartanta ityata uktam daurlabhyāditi // alpavedināṃ bhramādhiṣṭhānasvarūpamātravidāṃ samayapravartakānām / tarhi rājādirloko nivārayiṣyati ityata uktam tāmasatvāditi // tata eva kupaṇḍitanimittamithyājñānaprasaktiśca / na caitāni kāraṇāni svarūpato 'pyanādau vede sambhavantīti / yadyapyetatpādānte vaktavyam, tathāpyatra prasaṅgā(dā)gataṃ buddhisamādhānāyoktamiti / *7,25* yadyevaṃ tarhyeteṣāṃ sudṛḍhanirūḍhānāṃ samayānāṃ sarvathotsādanasyāśakyatvādvayartheyaṃ nirākṛtirityata āha tathāpīti // tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām / yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपि कुसुमया न सर्वथा समुच्छेद्याः तथापि । तमः अज्ञानम् । सुयुक्तित्वस्य विवरणं सदाऽगमानुगता इति । प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादियुक्ताः तत्संवादयुक्ताश्च । इति इत्येवमर्थम् । एतदुक्तं भवति । न साङ्खयादिसमयसमुच्छेदार्थो ऽयं प्रयत्नः, येनोक्तदोषः स्यात् । किन्नाम केषाञ्चित्पुंसां तैस्तैः समयैराहिता(न)ज्ञानसंशयविपर्ययान् आगमसहिताभिर्युक्तिभिः तत्त्वज्ञानमुत्पाद्य अपनेतुमिति । *७,२५फ़्।* नन्वेतदप्ययुक्तम् । अतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धमनाद्यज्ञानम् इदानीमेवोत्पन्नेन तत्त्वज्ञानेनापनीयत इति । किन्तु तत्त्वज्ञानं परिभूय स्ववासनावशात्पुनरुद्भवति । प्रवर्तयति च स्वोचितं कार्यमित्यत उक्तम् शुद्धबुद्धीनामिति ॥ यथार्थज्ञानस्वभावानां मोक्षयोग्यानाम् । अयं भावः । वक्ष्यते हि केचन चेतना मोक्षयोग्याः केचन नेति । तत्र नायोग्यानामज्ञानमपनेतुमय--रम्भः, किन्तु योग्यानामेव । तेच विशुद्धविज्ञानस्वभावाः । तथाच प्रमाणैरिदानीमेवोत्पन्नमपीदं मनोवृत्तित्वं तत्त्वज्ञानमन्तरङ्गभूतेन विशुद्धस्वरूपज्ञानेनोपोद्बलितं सत् बहिरङ्गमनाद्यपि सवासनमज्ञानं समूलघातं हन्ति । स्वभावस्य सर्वतो ऽपि बलवत्त्वात् । नचैवं प्रमाणवैयर्थ्यम् । स्वभावस्य बाह्यप्रयत्नसचिवस्यैव कार्यकारित्वात् । यथोक्तम्"विना यत्नं न हठो नापि कर्मऽ; इति । किञ्च सर्वतो ऽपि बलीयानीश्वरानुग्रह इति तावत्सुप्रसिद्धम् । अस्ति चासौ मोक्षयोग्येषु (जीवेषु) अनादित इति वक्ष्यते । तथाच तत्सचिवमिदं वृत्तिज्ञानमज्ञानमतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धमनाद्यपि समूलकाषं कषत्येव । अतो न व्यर्थेयं समयानां निराक्रियेति भावेनोक्तम् ईशानुग्रहयोगिनामिति ॥ नचैवं तत एवाविद्यानिवृत्तिर्भविष्यति किं तत्त्वज्ञानेनेति वाच्यम् । ईश्वरानुग्रहस्य पुरुषप्रयत्नानुसारेणैव फलजननस्वाभाव्यात् । तथाचोक्तम्"फलप्रदो वासुदेवः अखिलस्यऽ; इति । अखिलस्य योग्यताकमर्प्रयत्नसाकल्यस्य न पुनरेकैकस्येत्यर्थः । *७,३०* यद्येवं साधूनां कुसुमयाहितमज्ञानमपनेतुं भगवान्समयानां निराकृतिं चकार, तदेयं ब्रह्मादिभिरनादर्तव्या स्यात् । तेषु कुसुमयैरज्ञानस्यानाहितत्वेन प्रयोजनाभावात् । तथाच"एवंविधानि सूत्राणि कृत्वाऽ; इत्यागमविरोध इत्यत आह निजेति ॥ ॥। निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये

yadyapi kusumayā na sarvathā samucchedyāḥ tathāpi / tamaḥ ajñānam / suyuktitvasya vivaraṇaṃ sadā'gamānugatā iti / pramāṇagṛhītavyāptyādiyuktāḥ tatsaṃvādayuktāśca / iti ityevamartham / etaduktaṃ bhavati / na sāṅkhayādisamayasamucchedārtho 'yaṃ prayatnaḥ, yenoktadoṣaḥ syāt / kinnāma keṣāñcitpuṃsāṃ taistaiḥ samayairāhitā(na)jñānasaṃśayaviparyayān āgamasahitābhiryuktibhiḥ tattvajñānamutpādya apanetumiti / *7,25f.* nanvetadapyayuktam / atinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhamanādyajñānam idānīmevotpannena tattvajñānenāpanīyata iti / kintu tattvajñānaṃ paribhūya svavāsanāvaśātpunarudbhavati / pravartayati ca svocitaṃ kāryamityata uktam śuddhabuddhīnāmiti // yathārthajñānasvabhāvānāṃ mokṣayogyānām / ayaṃ bhāvaḥ / vakṣyate hi kecana cetanā mokṣayogyāḥ kecana neti / tatra nāyogyānāmajñānamapanetumaya--rambhaḥ, kintu yogyānāmeva / teca viśuddhavijñānasvabhāvāḥ / tathāca pramāṇairidānīmevotpannamapīdaṃ manovṛttitvaṃ tattvajñānamantaraṅgabhūtena viśuddhasvarūpajñānenopodbalitaṃ sat bahiraṅgamanādyapi savāsanamajñānaṃ samūlaghātaṃ hanti / svabhāvasya sarvato 'pi balavattvāt / nacaivaṃ pramāṇavaiyarthyam / svabhāvasya bāhyaprayatnasacivasyaiva kāryakāritvāt / yathoktam"vinā yatnaṃ na haṭho nāpi karma'; iti / kiñca sarvato 'pi balīyānīśvarānugraha iti tāvatsuprasiddham / asti cāsau mokṣayogyeṣu (jīveṣu) anādita iti vakṣyate / tathāca tatsacivamidaṃ vṛttijñānamajñānamatinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhamanādyapi samūlakāṣaṃ kaṣatyeva / ato na vyartheyaṃ samayānāṃ nirākriyeti bhāvenoktam īśānugrahayogināmiti // nacaivaṃ tata evāvidyānivṛttirbhaviṣyati kiṃ tattvajñāneneti vācyam / īśvarānugrahasya puruṣaprayatnānusāreṇaiva phalajananasvābhāvyāt / tathācoktam"phalaprado vāsudevaḥ akhilasya'; iti / akhilasya yogyatākamarprayatnasākalyasya na punarekaikasyetyarthaḥ / *7,30* yadyevaṃ sādhūnāṃ kusumayāhitamajñānamapanetuṃ bhagavānsamayānāṃ nirākṛtiṃ cakāra, tadeyaṃ brahmādibhiranādartavyā syāt / teṣu kusumayairajñānasyānāhitatvena prayojanābhāvāt / tathāca"evaṃvidhāni sūtrāṇi kṛtvā'; ityāgamavirodha ityata āha nijeti // ... nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च च ते पञ्चतश्च (पञ्चपञ्चतः) तेषां भावः पञ्चपञ्चत्वम् । स चासौ विभागश्च । तेनोपलक्षितं तिष्ठतीति पञ्चपञ्चत्वविभागस्थम् । तत् चेतनमचेतनं च तत्त्वद्वयमेव, सङ्क्षेपतः चतुर्विधम्, विस्तरतः पञ्चविंशतिप्रभेदमाहुरित्यतो न विरोधः । ननु चेतनमचेतनं चासङ्खयातं प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुपलभमानाः कथमेवमाहुरित्यत आह तदिति ॥ ॥। तदसङ्खयातं ॥। तदित्युभयपरामर्शः । उपाधिक्रोडीकारेण पञ्चविंशतिप्रभेदं वदन्तो ऽप्यवान्तरभेदेन तत्त्वद्वयमसङ्खयातमाहुरित्यर्थः । *७,३७* चेतनानामचेतनानां च प्रत्येकमसङ्खयातत्वसाम्ये ऽपि नोभयोर्भिन्नत्वेन साम्यम् । किं तर्हीत्यत आह भिन्नमिति ॥ ॥। भिन्नमन्यद् लयं भवेत्

pañca ca te pañcataśca (pañcapañcataḥ) teṣāṃ bhāvaḥ pañcapañcatvam / sa cāsau vibhāgaśca / tenopalakṣitaṃ tiṣṭhatīti pañcapañcatvavibhāgastham / tat cetanamacetanaṃ ca tattvadvayameva, saṅkṣepataḥ caturvidham, vistarataḥ pañcaviṃśatiprabhedamāhurityato na virodhaḥ / nanu cetanamacetanaṃ cāsaṅkhayātaṃ pratyakṣādipramāṇairupalabhamānāḥ kathamevamāhurityata āha taditi // ... tadasaṅkhayātaṃ ... tadityubhayaparāmarśaḥ / upādhikroḍīkāreṇa pañcaviṃśatiprabhedaṃ vadanto 'pyavāntarabhedena tattvadvayamasaṅkhayātamāhurityarthaḥ / *7,37* cetanānāmacetanānāṃ ca pratyekamasaṅkhayātatvasāmye 'pi nobhayorbhinnatvena sāmyam / kiṃ tarhītyata āha bhinnamiti // ... bhinnamanyad layaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनमिति शेषः । चेतनं परस्परतो भिन्नमाहुः । यथोक्तम् । "जननमरणकारणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चऽ; इति । अन्यत् चेतनात्, अचेतनं भिदोज्खितमाहुः । *७,३९* नन्वीश्वरानभ्युपगमे कस्यापि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, सर्गाद्यसम्भवादीश्वराख्यं तृतीयं तत्त्वमङ्गीकरणीयम् । तत्कथं नाङ्गीकुर्वन्तीत्यत आह अचेतनस्येति ॥ *७,४०* अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते निगद्यते साङ्खयैरिति शेषः । तथाहि । चेतनः सङ्घातपरार्थत्वादिहेसिद्धः । अचेतनं च व्यक्तं प्रत्यक्षादिसिद्धम् अव्यक्तं च कारणकार्यविभागादिहेतुसिद्धम् । नचैवमनन्यथासिद्धमीश्वरे प्रमाणमस्ति । अचेतनस्यैव प्रधानस्य कर्तृत्वेन सर्गाद्युपपत्तेरदृष्टेश्वरकल्पनानुपपत्तेरिति मन्यन्त इति । नन्वचेतनं चेतनानधिष्ठितं क्वपि न प्रवृत्तिमदुपलब्धम् । ततः प्रधानस्याधिष्ठात्रेश्वरेण भाव्यमित्यत उक्तम् स्वातन्त्र्येणेति ॥ चेतनाधिष्ठानेन विनेत्यर्थः । त(य)थोक्तम् । "वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषस्य विमोक्षनिमित्तं यथा प्रवृत्तिः प्रधानस्यऽ; इति । *७,४४* अन्यद्भिदोज्खितमित्युक्तम् । तदसत् । अचेतनानामपि चेतनवत्परस्परतो भेदस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वादित्यत आह परस्परेति ॥ परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत्

cetanamiti śeṣaḥ / cetanaṃ parasparato bhinnamāhuḥ / yathoktam / "jananamaraṇakāraṇānāṃ pratiniyamādayugapatpravṛtteśca / puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayācca'; iti / anyat cetanāt, acetanaṃ bhidojkhitamāhuḥ / *7,39* nanvīśvarānabhyupagame kasyāpi pravṛttyanupapatteḥ, sargādyasambhavādīśvarākhyaṃ tṛtīyaṃ tattvamaṅgīkaraṇīyam / tatkathaṃ nāṅgīkurvantītyata āha acetanasyeti // *7,40* acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate nigadyate sāṅkhayairiti śeṣaḥ / tathāhi / cetanaḥ saṅghātaparārthatvādihesiddhaḥ / acetanaṃ ca vyaktaṃ pratyakṣādisiddham avyaktaṃ ca kāraṇakāryavibhāgādihetusiddham / nacaivamananyathāsiddhamīśvare pramāṇamasti / acetanasyaiva pradhānasya kartṛtvena sargādyupapatteradṛṣṭeśvarakalpanānupapatteriti manyanta iti / nanvacetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ kvapi na pravṛttimadupalabdham / tataḥ pradhānasyādhiṣṭhātreśvareṇa bhāvyamityata uktam svātantryeṇeti // cetanādhiṣṭhānena vinetyarthaḥ / ta(ya)thoktam / "vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya / puruṣasya vimokṣanimittaṃ yathā pravṛttiḥ pradhānasya'; iti / *7,44* anyadbhidojkhitamityuktam / tadasat / acetanānāmapi cetanavatparasparato bhedasya pratyakṣādisiddhatvādityata āha paraspareti // parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलयं प्रलयपर्यन्तम् । कार्याणां परस्परविभेदश्च भवेदिति निगद्यते तैः । *७,४५* एतदुक्तं भवति । कार्यं तावत्कारणव्यापारात्प्रागपि सत् । असदकरणात् । असच्चेत् कारणव्यापारात्पूर्वं नास्य सत्त्वं कर्तुं शक्यम् । नहि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि पीतं शक्यं कर्तुम् । किञ्च कार्येण सम्बद्धं कारणं कार्यस्य जनकम्, असम्बद्धं वा । आद्ये त्वसता सम्बन्धानुपपत्तेः सत्त्वमङ्गीकार्यम् । न द्वितीयः । असम्बद्धत्वाविशेषेण सर्वस्मात्सर्वसम्भवापत्तेः । असम्बद्धत्वे ऽपि कारणं तदेवं करोति यत्र शक्तमतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् । सा शक्तिः शक्यविषया वा स्यात्सवर्त्र वा । सर्वत्र चेत्सैवाव्यवस्था । आद्ये त्वसति शक्ये कथं तद्विषया स्यादिति सदेव कार्यम् । नच कारणादन्यत्कार्यं सदुपलभ्यत इति कार्यकारणयोरभेदो ऽङ्गीकरणीयः । किञ्च न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते तन्तुधर्मत्वात्, यद्यतो भिद्यते तत्तस्य धर्मो न भवति, यथा गौरश्वस्य । उपादानोपादेयभावाच्च । ययोरर्थान्तरत्वं न तयोरुपादानोपादेयभावो, यथा घटपटयोः । संयोगाप्राप्त्यभावाच्च । अर्थान्तरत्वे हि संयोगो दृष्टो यथा कुण्डबदरयोः । अप्राप्तिर्वा यथा हिमवद्विन्ध्ययोः । नचेह संयोगाप्राप्ती । तस्मान्नार्थान्तत्वम् । गुरुत्वान्तरकार्यस्यावनतिभेदस्याग्रहणाच्च । एवञ्च कार्याणां परस्परं भेदे ऽपि स्वस्वकारणैरभेदात्क्रमेण महाप्रलये मूलकारणभावं गतानामभेद एव, इत्येनेनाभिप्रायेणान्यद्भिदोज्खितमित्युक्तमिति । तच्चोक्तम्"असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणाभावाच्च सत्कार्यम्ऽ; इति । *७,४८* तेष्वपि मतभेदमाह भोक्तृतामिति ॥ भोक्तृणां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे सर्वे ऽपि साङ्खयाः पुरुषस्य कर्तृत्वं नानुमन्यन्ते । क्रियावेशो हि कर्तृत्वम् । न चात्मनः परिस्पन्दलक्षणा क्रियोपपद्यते । सर्वगतत्वात् । नापि प्रयत्नलक्षणा । तस्याः अन्तःकरणवृत्तित्वात् । नच विक्रियालक्षणा । निर्विकारत्वात् । यथोक्तम् । "तस्माच्च विपर्यासात्सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृभावश्चऽ; इति । तत्र केचिच्चेतनस्य भोक्तृतामाहुः । यथा भोक्तृभावादिति । अपरे तामपि नाहुः । यथा"तस्मान्न बध्यते न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । बध्यते संसरति मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिःऽ; इति । *७,५१* ननु कर्तृताभावे भोक्तृत्वमपि कथम् । तस्यापि क्रियावेशात्मकत्वादित्यत आह स्वरूपेति ॥ स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम्

ālayaṃ pralayaparyantam / kāryāṇāṃ parasparavibhedaśca bhavediti nigadyate taiḥ / *7,45* etaduktaṃ bhavati / kāryaṃ tāvatkāraṇavyāpārātprāgapi sat / asadakaraṇāt / asaccet kāraṇavyāpārātpūrvaṃ nāsya sattvaṃ kartuṃ śakyam / nahi nīlaṃ śilpisahasreṇāpi pītaṃ śakyaṃ kartum / kiñca kāryeṇa sambaddhaṃ kāraṇaṃ kāryasya janakam, asambaddhaṃ vā / ādye tvasatā sambandhānupapatteḥ sattvamaṅgīkāryam / na dvitīyaḥ / asambaddhatvāviśeṣeṇa sarvasmātsarvasambhavāpatteḥ / asambaddhatve 'pi kāraṇaṃ tadevaṃ karoti yatra śaktamato nātiprasaṅga iti cet / sā śaktiḥ śakyaviṣayā vā syātsavartra vā / sarvatra cetsaivāvyavasthā / ādye tvasati śakye kathaṃ tadviṣayā syāditi sadeva kāryam / naca kāraṇādanyatkāryaṃ sadupalabhyata iti kāryakāraṇayorabhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / kiñca na paṭastantubhyo bhidyate tantudharmatvāt, yadyato bhidyate tattasya dharmo na bhavati, yathā gauraśvasya / upādānopādeyabhāvācca / yayorarthāntaratvaṃ na tayorupādānopādeyabhāvo, yathā ghaṭapaṭayoḥ / saṃyogāprāptyabhāvācca / arthāntaratve hi saṃyogo dṛṣṭo yathā kuṇḍabadarayoḥ / aprāptirvā yathā himavadvindhyayoḥ / naceha saṃyogāprāptī / tasmānnārthāntatvam / gurutvāntarakāryasyāvanatibhedasyāgrahaṇācca / evañca kāryāṇāṃ parasparaṃ bhede 'pi svasvakāraṇairabhedātkrameṇa mahāpralaye mūlakāraṇabhāvaṃ gatānāmabheda eva, ityenenābhiprāyeṇānyadbhidojkhitamityuktamiti / taccoktam"asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvasambhavābhāvāt / śaktasya śakyakaraṇātkāraṇābhāvācca satkāryam'; iti / *7,48* teṣvapi matabhedamāha bhoktṛtāmiti // bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare sarve 'pi sāṅkhayāḥ puruṣasya kartṛtvaṃ nānumanyante / kriyāveśo hi kartṛtvam / na cātmanaḥ parispandalakṣaṇā kriyopapadyate / sarvagatatvāt / nāpi prayatnalakṣaṇā / tasyāḥ antaḥkaraṇavṛttitvāt / naca vikriyālakṣaṇā / nirvikāratvāt / yathoktam / "tasmācca viparyāsātsiddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya / kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca'; iti / tatra keciccetanasya bhoktṛtāmāhuḥ / yathā bhoktṛbhāvāditi / apare tāmapi nāhuḥ / yathā"tasmānna badhyate na mucyate nāpi saṃsarati kaścit / badhyate saṃsarati mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ'; iti / *7,51* nanu kartṛtābhāve bhoktṛtvamapi katham / tasyāpi kriyāveśātmakatvādityata āha svarūpeti // svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगं भोगव्यवहारकारणम् । अयं तेषामाशयः । भोक्तृत्वं हि न पुरुषस्य स्वभावः । अपवर्गाभावप्रसङ्गात् । आगन्तुकं तु नोपपद्यते । अपरिणामित्वात् । अतः कर्तृत्वमिव भोक्तृत्वमप्यात्मनो न शक्यमङ्गीकर्तुम् । नच प्रतीतिविरोधः । प्रतीतेरभावात् । व्यवहार एव हि केवलं भोक्ताऽत्मेति । स च कर्तृत्वव्यवहारवत्प्रकृतिपुरुषविवेकाग्रहमात्रनिबन्धन इति । *७,५३* स्यादेतत् । येषां पुरुषो भोक्ता तेषां मोक्षाभावः स्यात् । प्रकृतिसंयोगनिमित्तो हि पुरुषस्य भोगस्तैरङ्गीक्रियते । "पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गःऽ; इति वचनात् । नच प्रकृतिपुरुषसंयोगः कदाप्यपैति येन पुरुषस्य मोक्षः स्यादित्यत आह भेदग्रहादिति ॥ ॥। भेदग्रहात् तयोः

bhogaṃ bhogavyavahārakāraṇam / ayaṃ teṣāmāśayaḥ / bhoktṛtvaṃ hi na puruṣasya svabhāvaḥ / apavargābhāvaprasaṅgāt / āgantukaṃ tu nopapadyate / apariṇāmitvāt / ataḥ kartṛtvamiva bhoktṛtvamapyātmano na śakyamaṅgīkartum / naca pratītivirodhaḥ / pratīterabhāvāt / vyavahāra eva hi kevalaṃ bhoktā'tmeti / sa ca kartṛtvavyavahāravatprakṛtipuruṣavivekāgrahamātranibandhana iti / *7,53* syādetat / yeṣāṃ puruṣo bhoktā teṣāṃ mokṣābhāvaḥ syāt / prakṛtisaṃyoganimitto hi puruṣasya bhogastairaṅgīkriyate / "puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya / paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ'; iti vacanāt / naca prakṛtipuruṣasaṃyogaḥ kadāpyapaiti yena puruṣasya mokṣaḥ syādityata āha bhedagrahāditi // ... bhedagrahāt tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा ॥। तयोः प्रकृतिपुरुषयोः भोगिनां पुरुषस्य भोगमभ्युपगच्छतां मते । अयमभिसन्धिस्तेषाम् । प्रकृतिसंयोगो हि पुरुषस्य न केवलं भोगार्थः । किन्नामापवर्गार्थश्च । तत्र विवेकाग्रहसचिवो भोगाय भवति । विवेकग्रहे चापवर्गाय । करोतु नाम पौनःपुन्येन शब्दाद्युपभोगं प्रकृतिः । अनया विवेकख्यातिरकृतेति । कृतविवेकख्यातिस्तु न शब्दाद्युपभोजयति । अविवेकख्यातिनिबन्धनो हि तदुपभोगो, निबन्धनाभावे न भवितुमर्हति । तच्चोक्तम्"दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको, दृष्टाहमित्युपरमत्यन्ता । सति संयोगो ऽपि तयोः प्रयोजनं नास्ति सर्गस्य इति । तथा"रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्तात् । पुरुषस्य तथाऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिःऽ; इति । नच निवृत्तापि पुनः प्रवत्स्यर्तीति शङ्कनीयम् । प्रयोजनाभावात् । उक्तं च"प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । तस्यापि स्वेनैव निवृत्तेः । *७,५६* ननु च येषां मते पुरुषस्य भोग एव नास्ति तेषां कथं मोक्षः । बन्धाभावात् । तथाच योगानुशासनवैयर्थ्यमित्यत आह स एवेति ॥ ॥। स एवाभोगवादिनाम् स भेदग्रह एव मुक्तिरुद्धिष्या । भेदाग्रहनिबन्धनो भ्रम एव हि बन्धः । स च भेदग्रहे सति निवर्तते सैव मुक्तिः । न त्वपरास्तीत्यतः स एवेत्युक्तम् । न पुनर्भेदग्रह एव मुक्तिः । तस्यापि निवर्तनीयत्वात् । नापि विवेकख्यातिमित्युक्तत्वादिति । *७,५७* एवमुपन्यस्तं मतमधुना निरसनीयम् । तत्र सूत्रकृता क्रमविवक्षित्वा"रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्ऽ; इति प्रथमं परपक्षोपालम्भं विधायानन्तरं"प्रवृत्तेश्चऽ; इति स्वपक्षसाधनं विहितम् । भाष्यकारस्तु साधकप्रमाणस्य तत्त्वप्रतिपत्त्यन्तरङ्गत्वेन तदुपन्यासस्य प्राथम्यं परपक्षनिरासाय तस्थैयर्हेतोर्बहिरङ्गत्वेन तदुपन्यास्यानन्तर्यमिति क्रममपि ग्राहयिष्यन् व्यत्ययेन व्याचक्षाणः प्रवृत्तेश्चेति सूत्रस्य पातनिकार्थमाह ईशस्येति ॥ ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि

bhogināṃ muktiruddiṣṭā ... tayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ bhogināṃ puruṣasya bhogamabhyupagacchatāṃ mate / ayamabhisandhisteṣām / prakṛtisaṃyogo hi puruṣasya na kevalaṃ bhogārthaḥ / kinnāmāpavargārthaśca / tatra vivekāgrahasacivo bhogāya bhavati / vivekagrahe cāpavargāya / karotu nāma paunaḥpunyena śabdādyupabhogaṃ prakṛtiḥ / anayā vivekakhyātirakṛteti / kṛtavivekakhyātistu na śabdādyupabhojayati / avivekakhyātinibandhano hi tadupabhogo, nibandhanābhāve na bhavitumarhati / taccoktam"dṛṣṭā mayetyupekṣaka eko, dṛṣṭāhamityuparamatyantā / sati saṃyogo 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya iti / tathā"raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛttāt / puruṣasya tathā'tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ'; iti / naca nivṛttāpi punaḥ pravatsyartīti śaṅkanīyam / prayojanābhāvāt / uktaṃ ca"prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati / tasyāpi svenaiva nivṛtteḥ / *7,56* nanu ca yeṣāṃ mate puruṣasya bhoga eva nāsti teṣāṃ kathaṃ mokṣaḥ / bandhābhāvāt / tathāca yogānuśāsanavaiyarthyamityata āha sa eveti // ... sa evābhogavādinām sa bhedagraha eva muktiruddhiṣyā / bhedāgrahanibandhano bhrama eva hi bandhaḥ / sa ca bhedagrahe sati nivartate saiva muktiḥ / na tvaparāstītyataḥ sa evetyuktam / na punarbhedagraha eva muktiḥ / tasyāpi nivartanīyatvāt / nāpi vivekakhyātimityuktatvāditi / *7,57* evamupanyastaṃ matamadhunā nirasanīyam / tatra sūtrakṛtā kramavivakṣitvā"racanānupapatteśca nānumānam'; iti prathamaṃ parapakṣopālambhaṃ vidhāyānantaraṃ"pravṛtteśca'; iti svapakṣasādhanaṃ vihitam / bhāṣyakārastu sādhakapramāṇasya tattvapratipattyantaraṅgatvena tadupanyāsasya prāthamyaṃ parapakṣanirāsāya tasthaiyarhetorbahiraṅgatvena tadupanyāsyānantaryamiti kramamapi grāhayiṣyan vyatyayena vyācakṣāṇaḥ pravṛtteśceti sūtrasya pātanikārthamāha īśasyeti // īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असङ्ग्रहात् अनभ्युपगमात् । एवेत्यस्य दोषस्योल्बणत्वं सूचयति । तावुभापि पुरुषस्य भोक्तृत्वाभोक्तृत्वपक्षौ । *७,५८* नन्वप्रामाणिकस्येश्वरस्यानभ्युपगमे कथमयुक्तत्वमित्यतः प्रवृत्तेश्चेति सूत्रार्थतयेश्वरे प्रमाणमाह चेतनेति ॥ चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः । एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते

asaṅgrahāt anabhyupagamāt / evetyasya doṣasyolbaṇatvaṃ sūcayati / tāvubhāpi puruṣasya bhoktṛtvābhoktṛtvapakṣau / *7,58* nanvaprāmāṇikasyeśvarasyānabhyupagame kathamayuktatvamityataḥ pravṛtteśceti sūtrārthatayeśvare pramāṇamāha cetaneti // cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ / etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदात्मकस्योपादानस्याभावादिति ब्रूमः । अन्यथा सत उत्पत्तावात्मापि कुतो नोत्पद्यत इति समानम् । *७,६९* य(द)द्यपि कार्येण कारणं सम्बद्धं तदुपजनयति उतासम्बद्धमेवेति पृष्टम् । तत्र कारणशब्देनोपादानं वा विवक्षितं निमित्तं वा । आद्ये जनयतीत्येव नेष्यते । किन्तु निमित्तकारणानि तत् कार्यतां नयन्ति । द्वितीये तु कार्याकारेणासम्बद्धं कारणाकारेण सम्बद्धमित्युत्तरम् । अत एव नातिप्रसङ्गः । शक्तिश्च कारणानां सदसद्विषया । अन्यथा निर्विषयत्वापातात् । नहि सत् कर्तुं शक्यं भवति । *७,७०* यच्च तन्तुपटयोरभेदानुमानं तत्राभेदमात्रसाधने सिद्धसाध(नम्)नत्वम् । भेदाभेदाङ्गीकारात् । अत्यन्ताभेदसाधने तन्तुधर्मत्वं तावदसिद्धम् । नहि स्वयमेव स्वस्य धर्मो भवति । नहि उपचारो ऽनुमानप्रवृत्तेरङ्गम् । अतिप्रसङ्गात् । कथं च तन्तुधर्मत्वं पटस्य । तन्तुविशेषणत्वमिति चेन्न । पुरुषादिविशेषणे दण्डादौ व्यभिचारात् । तदाश्रितत्वमिति चेन्न । अभेदेनासिद्धिप्रसङ्गात् । कुण्डबदरादौ व्यभिचाराच्च । तदात्मकत्वमिति चेन्न । साध्यविशिष्टत्वापत्तेः । अभेदेन भेदाभावः साध्यत इति चेन्न । भेदाभावातिरिक्तस्याभेदस्य अनभ्युपगमात् । अभ्युपगमो ऽपि बाधात् । एवमुपादानोपादेयभावो ऽप्यसिद्ध एव । नहि स्वयमेवोपादनमुपादेयं चेति युक्तम् । करणत्वकर्मत्वयोर्भेदनियतत्वात् । संयोगाप्राप्त्यभावश्चात्यन्तभेदाभावादुपपत्स्यते । गुरुत्वान्तरकार्यादर्शनं चाभेदाङ्गीकारेण भविष्यति । *७,७३* एतेन कार्यत्वमभूत्वाभावित्वं चेदसिद्धमस्माकम् । अभिव्यक्तिधर्मकत्वं चेद्युष्माकमिति च निरस्तम् । तदिदमुक्तम् केन वार्यत इति ॥ तदेवं पटाद्युत्पत्तौ चेतनस्य कुविन्दादेः प्रवृत्तेरुपलम्भात्तद्दृष्टान्तेन महदाद्युत्पत्तेरपि चेतनेच्छाधीनत्वमित्येवं स्वपक्षं प्रसाध्य परपक्षनिरासार्थं रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति सूत्रं व्याख्यातुं पीठमारचयति नचेति ॥ नच काचित् प्रमोक्तार्थे ॥। न केवलमस्मन्मते प्रमाणसद्भावः । किन्तु साङ्खयोक्तार्थे प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण जगत्कारणत्वे किमपि प्रमाणं नास्ति । तथाहि । किमत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यादुत आगमो ऽथवानुमानं वा । नाद्यः । तद्धयस्मदादीनां वा योगिनां वा । न प्रथमः । अस्यार्थस्यातीन्द्रियत्वात् । न द्वितीयः । असिद्धेः । नहि एवं योगिनः पश्यन्तीत्यस्माकं प्रमाणमस्ति । नाप्यागमः । स ह्यपौरुषेयः पौरुषेयो वा स्यात् । नाद्य इत्याह श्रुतिरेवेति ॥ *७,७५* ॥। श्रुतिरेव प्रमा हि नः श्रुतिर्नो ऽस्माकमेव मते प्रमा हि । सर्वाऽपि हि श्रुतिरीश्वरमेव स्वातन्त्र्येण सकलजगत्कारणं सर्वज्ञं सर्वशक्तिं प्रतिपादयति । प्रधानं च तदायत्तसत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिमत्तदधिष्ठितं जगदुपादानमात्रमिति । तथाहि । "यः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ; । "यो योनिमधितिष्ठत्येकःऽ; इत्यादि । तथाच श्रुतिः परस्य प्रतिपक्षभूतैव । पौरुषेयो ऽपि किं स्मृतीतिहासपुराणलक्षणः । उत साङ्खयाचार्यप्रणीतः । नाद्यः । तस्याप्यस्मन्मतानुसारित्वात् । "प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः । क्षोभयामास भगवान्सृष्टयर्थं जगतो विभुःऽ; इत्यादिवचनात् । न द्वितीयः । तत्प्राण्यस्यासम्मतेः । आप्तोक्तत्वेन तत्प्रामाण्यसिद्धिरिति चेत्तत्राह आप्तत्वमिति ॥ आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते

tadātmakasyopādānasyābhāvāditi brūmaḥ / anyathā sata utpattāvātmāpi kuto notpadyata iti samānam / *7,69* ya(da)dyapi kāryeṇa kāraṇaṃ sambaddhaṃ tadupajanayati utāsambaddhameveti pṛṣṭam / tatra kāraṇaśabdenopādānaṃ vā vivakṣitaṃ nimittaṃ vā / ādye janayatītyeva neṣyate / kintu nimittakāraṇāni tat kāryatāṃ nayanti / dvitīye tu kāryākāreṇāsambaddhaṃ kāraṇākāreṇa sambaddhamityuttaram / ata eva nātiprasaṅgaḥ / śaktiśca kāraṇānāṃ sadasadviṣayā / anyathā nirviṣayatvāpātāt / nahi sat kartuṃ śakyaṃ bhavati / *7,70* yacca tantupaṭayorabhedānumānaṃ tatrābhedamātrasādhane siddhasādha(nam)natvam / bhedābhedāṅgīkārāt / atyantābhedasādhane tantudharmatvaṃ tāvadasiddham / nahi svayameva svasya dharmo bhavati / nahi upacāro 'numānapravṛtteraṅgam / atiprasaṅgāt / kathaṃ ca tantudharmatvaṃ paṭasya / tantuviśeṣaṇatvamiti cenna / puruṣādiviśeṣaṇe daṇḍādau vyabhicārāt / tadāśritatvamiti cenna / abhedenāsiddhiprasaṅgāt / kuṇḍabadarādau vyabhicārācca / tadātmakatvamiti cenna / sādhyaviśiṣṭatvāpatteḥ / abhedena bhedābhāvaḥ sādhyata iti cenna / bhedābhāvātiriktasyābhedasya anabhyupagamāt / abhyupagamo 'pi bādhāt / evamupādānopādeyabhāvo 'pyasiddha eva / nahi svayamevopādanamupādeyaṃ ceti yuktam / karaṇatvakarmatvayorbhedaniyatatvāt / saṃyogāprāptyabhāvaścātyantabhedābhāvādupapatsyate / gurutvāntarakāryādarśanaṃ cābhedāṅgīkāreṇa bhaviṣyati / *7,73* etena kāryatvamabhūtvābhāvitvaṃ cedasiddhamasmākam / abhivyaktidharmakatvaṃ cedyuṣmākamiti ca nirastam / tadidamuktam kena vāryata iti // tadevaṃ paṭādyutpattau cetanasya kuvindādeḥ pravṛtterupalambhāttaddṛṣṭāntena mahadādyutpatterapi cetanecchādhīnatvamityevaṃ svapakṣaṃ prasādhya parapakṣanirāsārthaṃ racanānupapatteśca nānumānamiti sūtraṃ vyākhyātuṃ pīṭhamāracayati naceti // naca kācit pramoktārthe ... na kevalamasmanmate pramāṇasadbhāvaḥ / kintu sāṅkhayoktārthe pradhānasya svātantryeṇa jagatkāraṇatve kimapi pramāṇaṃ nāsti / tathāhi / kimatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ syāduta āgamo 'thavānumānaṃ vā / nādyaḥ / taddhayasmadādīnāṃ vā yogināṃ vā / na prathamaḥ / asyārthasyātīndriyatvāt / na dvitīyaḥ / asiddheḥ / nahi evaṃ yoginaḥ paśyantītyasmākaṃ pramāṇamasti / nāpyāgamaḥ / sa hyapauruṣeyaḥ pauruṣeyo vā syāt / nādya ityāha śrutireveti // *7,75* ... śrutireva pramā hi naḥ śrutirno 'smākameva mate pramā hi / sarvā'pi hi śrutirīśvarameva svātantryeṇa sakalajagatkāraṇaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ pratipādayati / pradhānaṃ ca tadāyattasattāpratītipravṛttimattadadhiṣṭhitaṃ jagadupādānamātramiti / tathāhi / "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; / "yo yonimadhitiṣṭhatyekaḥ'; ityādi / tathāca śrutiḥ parasya pratipakṣabhūtaiva / pauruṣeyo 'pi kiṃ smṛtītihāsapurāṇalakṣaṇaḥ / uta sāṅkhayācāryapraṇītaḥ / nādyaḥ / tasyāpyasmanmatānusāritvāt / "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśya puruṣottamaḥ / kṣobhayāmāsa bhagavānsṛṣṭayarthaṃ jagato vibhuḥ'; ityādivacanāt / na dvitīyaḥ / tatprāṇyasyāsammateḥ / āptoktatvena tatprāmāṇyasiddhiriti cettatrāha āptatvamiti // āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तमार्गेण श्रुतिरेव प्रमा हि न इत्युक्तरीत्या श्रुतिविरुद्धभाषित्वादित्यर्थः । वक्तुः साङ्खयप्रणेतुः । यद्वा इतरेषां चानुपलब्धेरित्युक्तमार्गेण । साङ्खयशास्त्रे ऽपि ह्याख्यायिकासु योग्यानुपलब्धिबाधिता बहवो ऽर्थाः प्रतिपाद्यन्ते । अथवा"अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानम्ऽ; इत्याद्युक्तमार्गेणाप्तत्वनिश्चायकप्रमाणाभावादित्यर्थः । "कपिलो वासुदेवाख्यस्तन्त्रं साङ्खयं जगाद ह । ब्रह्मादिभ्यश्च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस्तथैव च । तथैवासुरये सर्ववेदार्थपरिबृंहितम् । सर्ववेदविरुद्धं च कपिलो ऽन्यो जगाद ह । साङ्खयमासुरये ऽन्यस्मै कुतर्कपरिबृंहितम्ऽ; इति पुराणोक्तमार्गेणेति वा । "ऋषिं प्रसूतं कपिलम्ऽ; इत्यादिश्रुत्युदाहरणमप्यनेनैव निरस्तम् । एतेनैव"आगमाद्योगिप्रत्यक्षावगमेऽ; इत्यपाकृतम् । *७,७७* न केवलमुक्तमार्गेणाप्तत्वानुपपत्तिः । किन्नामानुपपन्नभाषित्वादपीत्याह अप्रामाण्येति ॥ अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि ॥। अपिशब्देन प्रामाण्यस्वतस्त्वमपि समुच्चिनोति । ज्ञानानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं ज्ञानकारणमात्राधीनोत्पत्तिकमिति स्वीकरोति साङ्खयः । तच्चानुपपन्नमित्यतो ऽप्यसौ नाप्तः । कथं प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वतस्त्वमनुपपन्नमित्यत आह मायिवदिति ॥ ॥। मायिवत् । स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान् ॥। प्रामाण्याप्रामाण्ययोर्ज्ञानकारणमात्रजन्यत्वे साङ्खयस्य वचनेनोत्पन्नं ज्ञानं प्रमाणमप्रमाणं चेत्युभयात्मकं वा स्यात् । परस्परविराधेनोभयविकलं वा ज्ञानमात्रमुत्प(द्येत)द्यते । निःस्वभावस्य ज्ञानस्यानुपपत्त्या नोत्प(द्यते)द्येत वा । आद्ये सदसद्विलक्षणं विश्वं मन्यमानो मायावादी यथा स्वोक्तनिषेधी सद्विलक्षणमित्युक्त्या प्राप्तस्यासत्त्वस्य, स्वयमेव असद्विलक्षणमिति निषेधात् । असद्विलक्षणमित्युक्त्या च प्राप्तस्य सत्त्वस्य स्वयमेव सद्विलक्षणमिति निषेधात् । तथा साङ्खयो ऽपि स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यात् । तद्वाक्यजनितज्ञानस्य याथार्थ्ये हि प्रकृतिर्जगत्कारणमित्यादिको ऽर्थो यो लब्धः, स एवार्थस्तस्यायाथार्थ्ये निषिद्धः स्यात् । अयाथाथ्यर्स्य विषयविपर्यासानतिरेकात् । उभयस्वतस्त्वे वस्तुनो विरुद्धाकारद्वयालिङ्गितत्वं प्रसज्येतेति भावः । मायाशब्दस्य व्रीह्यादित्वान्मायीति साधु । *७,८०* नन्वेवमपि याथार्थ्येन प्रकृतिर्जगत्कारणमित्यादिको ऽर्थस्तावत्सिद्धयतीत्यत आह नचेति ॥ ॥। न च किञ्चित् प्रसिद्धयति

uktamārgeṇa śrutireva pramā hi na ityuktarītyā śrutiviruddhabhāṣitvādityarthaḥ / vaktuḥ sāṅkhayapraṇetuḥ / yadvā itareṣāṃ cānupalabdherityuktamārgeṇa / sāṅkhayaśāstre 'pi hyākhyāyikāsu yogyānupalabdhibādhitā bahavo 'rthāḥ pratipādyante / athavā"avipralambhastajjñānam'; ityādyuktamārgeṇāptatvaniścāyakapramāṇābhāvādityarthaḥ / "kapilo vāsudevākhyastantraṃ sāṅkhayaṃ jagāda ha / brahmādibhyaśca devebhyo bhṛgvādibhyastathaiva ca / tathaivāsuraye sarvavedārthaparibṛṃhitam / sarvavedaviruddhaṃ ca kapilo 'nyo jagāda ha / sāṅkhayamāsuraye 'nyasmai kutarkaparibṛṃhitam'; iti purāṇoktamārgeṇeti vā / "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam'; ityādiśrutyudāharaṇamapyanenaiva nirastam / etenaiva"āgamādyogipratyakṣāvagame'; ityapākṛtam / *7,77* na kevalamuktamārgeṇāptatvānupapattiḥ / kinnāmānupapannabhāṣitvādapītyāha aprāmāṇyeti // aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi ... apiśabdena prāmāṇyasvatastvamapi samuccinoti / jñānānāṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ jñānakāraṇamātrādhīnotpattikamiti svīkaroti sāṅkhayaḥ / taccānupapannamityato 'pyasau nāptaḥ / kathaṃ prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ svatastvamanupapannamityata āha māyivaditi // ... māyivat / svoktākhilaniṣedhī syān ... prāmāṇyāprāmāṇyayorjñānakāraṇamātrajanyatve sāṅkhayasya vacanenotpannaṃ jñānaṃ pramāṇamapramāṇaṃ cetyubhayātmakaṃ vā syāt / parasparavirādhenobhayavikalaṃ vā jñānamātramutpa(dyeta)dyate / niḥsvabhāvasya jñānasyānupapattyā notpa(dyate)dyeta vā / ādye sadasadvilakṣaṇaṃ viśvaṃ manyamāno māyāvādī yathā svoktaniṣedhī sadvilakṣaṇamityuktyā prāptasyāsattvasya, svayameva asadvilakṣaṇamiti niṣedhāt / asadvilakṣaṇamityuktyā ca prāptasya sattvasya svayameva sadvilakṣaṇamiti niṣedhāt / tathā sāṅkhayo 'pi svoktākhilaniṣedhī syāt / tadvākyajanitajñānasya yāthārthye hi prakṛtirjagatkāraṇamityādiko 'rtho yo labdhaḥ, sa evārthastasyāyāthārthye niṣiddhaḥ syāt / ayāthāthyarsya viṣayaviparyāsānatirekāt / ubhayasvatastve vastuno viruddhākāradvayāliṅgitatvaṃ prasajyeteti bhāvaḥ / māyāśabdasya vrīhyāditvānmāyīti sādhu / *7,80* nanvevamapi yāthārthyena prakṛtirjagatkāraṇamityādiko 'rthastāvatsiddhayatītyata āha naceti // ... na ca kiñcit prasiddhayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कूर्मशरीरे सन्त्येवाङ्गानि ततो विभज्यन्ते । तस्मिन्नेवाव्यक्तीभवन्ति । एवं कारणान्मृत्पिण्डाद्धेमपिण्डाद्वा कार्याणि घटमुकुटादीनि विभज्यन्ते । सन्त्येव च पृथिव्यादीनि कारणात्तन्मात्रात् । सन्त्येव च तन्मात्राण्यहङ्कारात् । सन्नेव चाहङ्कारो महतः । सदेव च महत्परमाव्यक्तादिति । सो ऽयं कारणात्परमाव्यक्तात्पारम्पर्येण विश्वस्य कार्यस्य विभागः प्रतिसर्गे । मृत्पिण्डं हेमपिण्डं वा घटमुकुटादयो विशन्तो ऽव्यक्तीभवन्तीति तत्कारणरूपमेवानभिव्यक्तघटमुकुटादिकार्यमपेक्ष्याव्यक्तं भवति । एवं पृथिव्यादयस्तन्मात्राणि विशन्तः स्वापेक्षया तन्मात्रमव्यक्तयन्ति । एवं तन्मात्राण्यहङ्कारं विशन्त्यहङ्कारमव्यक्तयन्ति । एवमहङ्कारो महान्तमाविशन्महान्तमव्यक्तयति । महान्प्रकृतिं स्वकारणं विशति । प्रकृतेस्तु न क्वचिन्निवेश इति सा सर्वकार्याणामव्यक्तमेव । सो ऽयमविभागः प्रकृतौ वैश्वरूप्यस्य नानारूपस्य कार्यस्य । तस्मात्कारणे कार्यस्य सत एव विभागाविभागाभ्यामव्यक्तं कारणमस्तीति । *७,८४* इतश्च, शक्तितः प्रवृत्तेः । कारणशक्तितो हि कार्यं प्रवर्तते । अशक्तात्कारणात्कार्यस्यानुत्पत्तेः । शक्तिश्च कारणगता न कार्यस्याव्यक्तत्वादन्या । अस्तु तर्हि महत एव परमाव्यक्तत्वमित्यत उक्तं भेदानां परिमाणादिति । महदादीनामव्यापकत्वादव्यक्तकारणकत्वं घटादिवदित्यर्थः । इतश्च, समन्वयात् । सुखदुःखभोगसमन्वितानि हि कार्याणि । यानि च यदूपमनुगतानि तानि तत्स्वभावाव्यक्तकानि । यथा मृद्धेमरूपमनुगता घटमुकुटादयो मृद्धेमपिण्डाव्यक्तकाः । तस्मादस्ति सुखदुःखमहोहात्मकानां सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थाव्यक्तं भेदानामिति । *७,८९* यद्यप्येतान्यनुमानान्यव्यक्तस्वरूपं साधयन्ति । तथापि महदादिकारणतयैव तदेतैः सिद्धयतीति । अत्र वक्तव्यम् । किमेतैरनुमानैर्जगदुपादानतामात्रेणाव्यक्तं सिद्धयति, उत स्वातन्त्र्येणा(पीति)पि । आद्ये सिद्धसाधनम् । अस्माभिरपि विश्वोपादानस्य प्रधानस्याभ्युपगतत्वात् । "शरीररूपकःऽ; इति ह्युक्तम् । द्वितीयं निराकर्तुं सूत्रम् । रचनानुपपत्तेश्च नानुमानमिति । तद्वयाचष्टे इदमिति ॥ इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत् । इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलानुमा भवेत्

yathā kūrmaśarīre santyevāṅgāni tato vibhajyante / tasminnevāvyaktībhavanti / evaṃ kāraṇānmṛtpiṇḍāddhemapiṇḍādvā kāryāṇi ghaṭamukuṭādīni vibhajyante / santyeva ca pṛthivyādīni kāraṇāttanmātrāt / santyeva ca tanmātrāṇyahaṅkārāt / sanneva cāhaṅkāro mahataḥ / sadeva ca mahatparamāvyaktāditi / so 'yaṃ kāraṇātparamāvyaktātpāramparyeṇa viśvasya kāryasya vibhāgaḥ pratisarge / mṛtpiṇḍaṃ hemapiṇḍaṃ vā ghaṭamukuṭādayo viśanto 'vyaktībhavantīti tatkāraṇarūpamevānabhivyaktaghaṭamukuṭādikāryamapekṣyāvyaktaṃ bhavati / evaṃ pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svāpekṣayā tanmātramavyaktayanti / evaṃ tanmātrāṇyahaṅkāraṃ viśantyahaṅkāramavyaktayanti / evamahaṅkāro mahāntamāviśanmahāntamavyaktayati / mahānprakṛtiṃ svakāraṇaṃ viśati / prakṛtestu na kvacinniveśa iti sā sarvakāryāṇāmavyaktameva / so 'yamavibhāgaḥ prakṛtau vaiśvarūpyasya nānārūpasya kāryasya / tasmātkāraṇe kāryasya sata eva vibhāgāvibhāgābhyāmavyaktaṃ kāraṇamastīti / *7,84* itaśca, śaktitaḥ pravṛtteḥ / kāraṇaśaktito hi kāryaṃ pravartate / aśaktātkāraṇātkāryasyānutpatteḥ / śaktiśca kāraṇagatā na kāryasyāvyaktatvādanyā / astu tarhi mahata eva paramāvyaktatvamityata uktaṃ bhedānāṃ parimāṇāditi / mahadādīnāmavyāpakatvādavyaktakāraṇakatvaṃ ghaṭādivadityarthaḥ / itaśca, samanvayāt / sukhaduḥkhabhogasamanvitāni hi kāryāṇi / yāni ca yadūpamanugatāni tāni tatsvabhāvāvyaktakāni / yathā mṛddhemarūpamanugatā ghaṭamukuṭādayo mṛddhemapiṇḍāvyaktakāḥ / tasmādasti sukhaduḥkhamahohātmakānāṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāvyaktaṃ bhedānāmiti / *7,89* yadyapyetānyanumānānyavyaktasvarūpaṃ sādhayanti / tathāpi mahadādikāraṇatayaiva tadetaiḥ siddhayatīti / atra vaktavyam / kimetairanumānairjagadupādānatāmātreṇāvyaktaṃ siddhayati, uta svātantryeṇā(pīti)pi / ādye siddhasādhanam / asmābhirapi viśvopādānasya pradhānasyābhyupagatatvāt / "śarīrarūpakaḥ'; iti hyuktam / dvitīyaṃ nirākartuṃ sūtram / racanānupapatteśca nānumānamiti / tadvayācaṣṭe idamiti // idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat / ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महादादिकार्यमित्यर्थः । अचेतनवशं स्वतन्त्राचेतनाधीनोत्पत्तिकम् । प्रतिपन्नवत् । प्रधानवत् । आस्तां तावद्दूषणान्तरम् इति प्रत्यनुमानेनैव प्रतिषिद्धस्य प्रधानस्वातन्त्र्यस्य मूलानुमा साधिकानुमा केन सामर्थ्येन भवेत् प्रमाणमिति शेषः । मूलानुमेति वाऽवर्तनीयम् । किम् आक्षेपे । अकार्यत्वमत्रोपाधिरिति चेन्न । पटादौ साध्याव्याप्तेः । पटादेः कुविन्दाद्यधिष्ठिततन्त्वादिकायर्त्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामुपलम्भात् । *७,९१* एवं प्रधानस्य रचनायाः स्वतन्त्रप्रवृत्तेरनुमानविरोधेनानुपपत्तेर्नानुमानं तत्र प्रमाणमिति सूत्राक्षरयोजनां मनसि निधाय सूत्रतात्पर्यमुक्तम् । इदानीं तामेव विवृण्वन्प्रतिपक्षान्तरमाह स्वतन्त्रेति ॥ स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः चशब्दो ऽनुमानान्तरसमुच्चये । कुत एवेत्यन्वयः । अयमत्र प्रयोगः । प्रधानं स्वतन्त्रप्रवृत्तिरहितम् अचेतनत्वात् । तन्त्वादिवदिति । *७,९२* नन्वचेतनत्वे ऽपि प्रधानस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिरस्तु को विरोधः । तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको ऽयं हेतुरित्यत आह अचेतनत्वमिति ॥ अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम्

mahādādikāryamityarthaḥ / acetanavaśaṃ svatantrācetanādhīnotpattikam / pratipannavat / pradhānavat / āstāṃ tāvaddūṣaṇāntaram iti pratyanumānenaiva pratiṣiddhasya pradhānasvātantryasya mūlānumā sādhikānumā kena sāmarthyena bhavet pramāṇamiti śeṣaḥ / mūlānumeti vā'vartanīyam / kim ākṣepe / akāryatvamatropādhiriti cenna / paṭādau sādhyāvyāpteḥ / paṭādeḥ kuvindādyadhiṣṭhitatantvādikāyartvasyānvayavyatirekābhyāmupalambhāt / *7,91* evaṃ pradhānasya racanāyāḥ svatantrapravṛtteranumānavirodhenānupapatternānumānaṃ tatra pramāṇamiti sūtrākṣarayojanāṃ manasi nidhāya sūtratātparyamuktam / idānīṃ tāmeva vivṛṇvanpratipakṣāntaramāha svatantreti // svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ caśabdo 'numānāntarasamuccaye / kuta evetyanvayaḥ / ayamatra prayogaḥ / pradhānaṃ svatantrapravṛttirahitam acetanatvāt / tantvādivaditi / *7,92* nanvacetanatve 'pi pradhānasya svātantryeṇa pravṛttirastu ko virodhaḥ / tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ heturityata āha acetanatvamiti // acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावदेव ह्यनेनाशङ्कनीयं यस्मिन्नाशङ्कयमाने स्ववचनस्वक्रियास्वन्यायप्रमाणान्तरविरोधो न प्रादुष्यात् । नहि कश्चिदेवं शङ्कते । मूको ऽपि वक्ता किन्न स्यात् । शब्दो ऽप्रतिपादकः किन्न भवेत् । अनुमानत्वात् अनुमानमात्रमप्रमाणं कुतो न स्यात् । अग्निरनुष्णः कुतो न भवेदिति । न ह्येषा शङ्कापिशाची कदाचिच्छान्तिमुपागच्छति । तस्मादेवामाशङ्कमानो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः । प्रकृते चाचेतनत्वं स्वातन्त्र्यं चात्मप्रमाहतम् । स्वव्याहतं प्रमाणविरुद्धं च । तस्मादचेतनत्वे ऽपि स्वतन्त्रप्रवृत्तिरस्तु प्रधानस्येति शङ्कैव नोत्पत्तुमर्हतीति किमत्र बाधकोपन्यासेनेति । *७,९३* नन्वचेतनस्य स्वातन्त्र्यशङ्कायां कथं स्वव्याहतिः । नहि स्वातन्त्र्यं नाम चैतन्यम् । नाप्यचेतनत्वं नामास्वातन्त्र्यम् । कथंच प्रमाणविरोधः, इत्यत स्वव्याघातं तावदुपपादयितुं स्वातन्त्र्यं व्याख्याति स्वेच्छेति ॥ स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः प्रवृत्ताविति शेषः । विदो विदुरित्यनेन सकलविद्वत्सम्मतमेतदित्याह । अत एव हि स्वातन्त्र्याभावाद्वृक्षस्तिष्ठतीत्यादिकर्तृत्वव्यवहारो गौण इति सर्वे प्रतिपन्नाः । *७,९७* तथापि कथं स्वव्याहतिः । नह्यचेतनत्वं नामेच्छाविरहः । किन्नाम चैतन्यविरह इत्यत आह कुत इति ॥ कुत इच्छाचेतनस्य ॥। अचेतनस्येच्छा कुतः कारणाज्जायते । न कुतश्चित् । ज्ञानमेव हीच्छाया जनकमित्यर्थः । तथापि किमित्यत आह सेच्छं चेदिति ॥ *७,९८* ॥। सेच्छं चेत् किमचेतनम्

tāvadeva hyanenāśaṅkanīyaṃ yasminnāśaṅkayamāne svavacanasvakriyāsvanyāyapramāṇāntaravirodho na prāduṣyāt / nahi kaścidevaṃ śaṅkate / mūko 'pi vaktā kinna syāt / śabdo 'pratipādakaḥ kinna bhavet / anumānatvāt anumānamātramapramāṇaṃ kuto na syāt / agniranuṣṇaḥ kuto na bhavediti / na hyeṣā śaṅkāpiśācī kadācicchāntimupāgacchati / tasmādevāmāśaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ / prakṛte cācetanatvaṃ svātantryaṃ cātmapramāhatam / svavyāhataṃ pramāṇaviruddhaṃ ca / tasmādacetanatve 'pi svatantrapravṛttirastu pradhānasyeti śaṅkaiva notpattumarhatīti kimatra bādhakopanyāseneti / *7,93* nanvacetanasya svātantryaśaṅkāyāṃ kathaṃ svavyāhatiḥ / nahi svātantryaṃ nāma caitanyam / nāpyacetanatvaṃ nāmāsvātantryam / kathaṃca pramāṇavirodhaḥ, ityata svavyāghātaṃ tāvadupapādayituṃ svātantryaṃ vyākhyāti sveccheti // svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ pravṛttāviti śeṣaḥ / vido vidurityanena sakalavidvatsammatametadityāha / ata eva hi svātantryābhāvādvṛkṣastiṣṭhatītyādikartṛtvavyavahāro gauṇa iti sarve pratipannāḥ / *7,97* tathāpi kathaṃ svavyāhatiḥ / nahyacetanatvaṃ nāmecchāvirahaḥ / kinnāma caitanyaviraha ityata āha kuta iti // kuta icchācetanasya ... acetanasyecchā kutaḥ kāraṇājjāyate / na kutaścit / jñānameva hīcchāyā janakamityarthaḥ / tathāpi kimityata āha secchaṃ cediti // *7,98* ... secchaṃ cet kimacetanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेच्छं चेदङ्गीकृतं तदा तदचेतनं किं चेतनमेवेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अचेतनमपि प्रधानं स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिमदस्त्विति वदताचेतनमिच्छावदस्त्वित्युक्तं स्यात् । स्वेच्छानुसारित्वस्य स्वातन्त्र्यशब्दार्थतया सर्वसम्मतत्वात् । अचेतनस्येच्छावत्त्वमङ्गीकुर्वाणेन चेतनत्वमप्यङ्गीकर्तव्यं स्यात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिच्छायाः स्वसमानाश्रयचैतन्यकार्यत्वावधारणात् । कार्याङ्गीकारे कारणानङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । अचेतनं चेतनमिति च स्फुटा व्याहतिरिति । एतेनैतदपि निरस्तम् । अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यं च यदि परस्परव्याहतं तर्ह्यचेतनत्वेन स्वतन्त्रप्रवृत्तिराहित्यसाधने साध्याविशिष्टतादोषः स्यादिति । नह्यस्माभिरचेतनत्वस्वातन्त्र्ययोः वन्ध्या अपत्यवतीतिवत्साक्षाद्विरोधो ऽभिहितः । किन्तु स्वातन्त्र्यबलेन चैतन्यं परेणाङ्गी(कार्य)कारयित्वा अनेनैव स्वातन्त्र्याङ्गीकारे ऽचेतनत्वानुपपत्तिरिति बाधकं चोक्तं भवति । *७,१०३* एवमचेतनस्य स्वातन्त्र्याङ्गीकारे स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणविरोधमप्युपपादयति इच्छामीति ॥ इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः । अचेतनेच्छापगता ॥। हिशब्देनास्यानुमानस्य विश्वजनप्रसिद्धत्वं सूचयति । एवशब्दस्यापगतैवैत्यन्वयः । निजानुभवः साक्ष्यनुभवः । अहमिच्छामीति तावदिच्छा आत्मसम्बन्धिनी साक्षिणानुभूयते । नच सा द्विकर्तृका सम्भवति । क्वाप्येकस्य व्यापारस्य द्विकर्तृकत्वानुपलम्भात् । ततश्चाचेतनस्येच्छाङ्गीकृता(वैतद)चे(त्त)दनुभवविरोधादचेतनस्येच्छापगता नास्तीति यावत् । इच्छाभावे च स्वेच्छानुसारित्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं दूरोत्सारितमिति भावः । *७,१०४* ननु नवमस्त्यनुभवः किन्त्वहमिच्छा(मीच्छा)मीति व्यवहारमात्रम् । तस्यापि निमित्तं भेदाग्रहः । आत्मा हि नित्यो निर्विकारश्चैतन्यमात्रवपुर्न तस्येच्छादिकर्तृत्वमागन्तुकं सम्भवति । किन्त्वन्तःकरणस्यैव प्रसवधर्मत्वात् । तयोश्चात्मान्तःकरणयोर्भेदाग्रहादितरेतरधर्मव्यवहारः प्रवर्तते । भेदाग्रहे च निमित्तं सन्निधानम् । यथोक्तम् । "तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनःऽ; इति । अतो ऽनुभवबलाच्चेतनस्यैवेच्छावत्त्वं नाचेतनस्येत्ययुक्तमित्यत आह यदीति ॥ ॥। यदि भेदाग्रहो ऽत्र च

secchaṃ cedaṅgīkṛtaṃ tadā tadacetanaṃ kiṃ cetanamevetyarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / acetanamapi pradhānaṃ svātantryeṇa pravṛttimadastviti vadatācetanamicchāvadastvityuktaṃ syāt / svecchānusāritvasya svātantryaśabdārthatayā sarvasammatatvāt / acetanasyecchāvattvamaṅgīkurvāṇena cetanatvamapyaṅgīkartavyaṃ syāt / anvayavyatirekābhyāmicchāyāḥ svasamānāśrayacaitanyakāryatvāvadhāraṇāt / kāryāṅgīkāre kāraṇānaṅgīkārasyānucitatvāt / acetanaṃ cetanamiti ca sphuṭā vyāhatiriti / etenaitadapi nirastam / acetanatvaṃ svātantryaṃ ca yadi parasparavyāhataṃ tarhyacetanatvena svatantrapravṛttirāhityasādhane sādhyāviśiṣṭatādoṣaḥ syāditi / nahyasmābhiracetanatvasvātantryayoḥ vandhyā apatyavatītivatsākṣādvirodho 'bhihitaḥ / kintu svātantryabalena caitanyaṃ pareṇāṅgī(kārya)kārayitvā anenaiva svātantryāṅgīkāre 'cetanatvānupapattiriti bādhakaṃ coktaṃ bhavati / *7,103* evamacetanasya svātantryāṅgīkāre svavyāhatimupapādya pramāṇavirodhamapyupapādayati icchāmīti // icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ / acetanecchāpagatā ... hiśabdenāsyānumānasya viśvajanaprasiddhatvaṃ sūcayati / evaśabdasyāpagataivaityanvayaḥ / nijānubhavaḥ sākṣyanubhavaḥ / ahamicchāmīti tāvadicchā ātmasambandhinī sākṣiṇānubhūyate / naca sā dvikartṛkā sambhavati / kvāpyekasya vyāpārasya dvikartṛkatvānupalambhāt / tataścācetanasyecchāṅgīkṛtā(vaitada)ce(tta)danubhavavirodhādacetanasyecchāpagatā nāstīti yāvat / icchābhāve ca svecchānusāritvalakṣaṇaṃ svātantryaṃ dūrotsāritamiti bhāvaḥ / *7,104* nanu navamastyanubhavaḥ kintvahamicchā(mīcchā)mīti vyavahāramātram / tasyāpi nimittaṃ bhedāgrahaḥ / ātmā hi nityo nirvikāraścaitanyamātravapurna tasyecchādikartṛtvamāgantukaṃ sambhavati / kintvantaḥkaraṇasyaiva prasavadharmatvāt / tayoścātmāntaḥkaraṇayorbhedāgrahāditaretaradharmavyavahāraḥ pravartate / bhedāgrahe ca nimittaṃ sannidhānam / yathoktam / "tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam / guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ'; iti / ato 'nubhavabalāccetanasyaivecchāvattvaṃ nācetanasyetyayuktamityata āha yadīti // ... yadi bhedāgraho 'tra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं न स घटस्य स्यान् ॥। व्यवहारहेतुरिति शेषः । इदमुक्तं भवति । स्वप्रकाशानुभवापलापदोषस्तावत् । व्यवहारे च निमित्तं नास्ति । नच भेदाग्रहः । विशिष्टव्यवहारस्य तादृशज्ञानकार्यतानियमात् । अन्यथा घटपटावपीतरेतरभेदं न गृह्णीत इतीतरेतरधर्मसंसर्गव्यवहारः स्यादिति । *७,१०७* ननु गृह्यमाणयोर्भेदग्रहो व्यवहारहेतुर्न तु भेदाग्रहमात्रम् । नच घटपटौ स्वरूपं गृह्णीतस्तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेत् । किमयं विशिष्टो भेदाग्रहो ऽन्तःकरणस्य, उतात्मनः । नाद्यः । तस्याचेतनत्वेन स्वरूपग्रहानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा स कथं विशिष्टो भेदाग्रहो घटस्य न स्यात् । तथाच व्यवहारो ऽपि स्यात् । नन्वन्तःकरणे ऽस्ति चैतन्यारोपो न घटे, अतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् । किं तस्य निमित्तम् । सन्निधानमिति चेत् । तर्हि सर्वगतात्मसन्निधानं घटे ऽप्यस्तीति कथं स न घटस्य स्यात् । ननु न संयोगमात्रं निमित्तम् । किन्तूपकार्योपकारकभावे सति । स चास्त्यात्मान्तःकरणयोः । पुरुषस्य दर्शनार्थमित्युक्तत्वात् इति चेत् । तर्हि घटो ऽपि पुरुषस्योपकारक इति कथं स न घटस्य स्यात् । द्वितीये व्यवहारो ऽपि किमात्मन उतान्तःकरणस्य । नाद्यः । तस्य निर्विकारस्य व्यवहारक्रियानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा किमिच्छयापराद्धम् । द्वितीये ऽन्यगतेन भेदाग्रहेणान्य(त्र)स्य व्यवहारश्चेत्कथं स न घटस्य स्यात् । *७,१०९* किञ्च यदि भेदाग्रहादन्तःकरणधर्म एवेच्छाऽत्मनि व्यवह्रियत इत्यङ्गीक्रियते तदा घटस्याप्यात्मना भेदाग्रहात्पृथुबुध्नोदराकारो ऽहमिति व्यवहारः कथं न स्यादिति गूढाभिसन्धेरुत्तरम् । यद्वात्र चात्मान्तःकरणयोश्च स्फुटं प्रतिभासमानभेदयोरपीति हृदयम् । यदि भेदाग्रहः स्यात्तदा कथं स भेदाग्रहो घटस्यात्मनश्च न स्यादिति योजना । अथवैवं वदन्प्रष्टव्यः । भेदाग्रहः किं भेदग्रहस्य विरोधी न वेति । नेति पक्षे कथं स घटस्यात्मना पटादिना वा न स्यादित्युत्तरम् । *७,११०* ननु भेदग्रहो भेदाग्रहविरोधी । स चास्ति घट इति कुतस्तत्र भेदाग्रहस्तत्प्रयुक्तो व्यवहारो वेति गूढाभिसन्धिमजानतो द्वितीयपक्षमाशङ्कयाह मन इति ॥ ॥। मनो म इति भेदतः । मनसो ऽपि गृहीतत्वाद् ॥। मम मनो ऽन्यत्र गतमित्यादिव्यवहारात् । नच ते युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिं जानन्ति । प्रत्युत युगपदेव ज्ञानोत्पत्तिं मन्यन्ते । अन्यथा व्यासङ्गे क्रमदर्शनेनान्यत्रापि क्रमानुमानं परस्य व्यर्थं स्यात् । तस्माल्लिङ्गदर्शनात्प्रागेव भवदिदं मनोज्ञानं न तन्निमित्तकमिति । अस्तु तर्हि बुद्धयादीनामसमवायिकारणस्य संयोगस्याश्रयतया मनःसिद्धिः । मैवम् । प्रत्यक्षज्ञाने तावदिन्द्रियात्मसंयोगस्यैवासमवायिकारणत्वस्योपपत्तेः । अनुमित्यादौ लिङ्गज्ञानादेः । स्मृतौ भावनायाः, सुखादाविष्यार्थोपलब्धादेरिति । नित्यविशेषगुणानां संयोगासमवायिकारणत्वनियमान्नैवमिति चेन्न । विभाग(ज)शब्दजशब्दे व्यभिचारात् । अश्रावणत्त्वेन हेतुविशेषणान्नेति चेत् । यथा तर्हि विभागादिशब्दे कारणान्तरदर्शनात्तन्निरासार्थं व्याप्तिग्रहणवेलायां प्रयत्यते तथा सुखादिनिरासाय प्रयतनीयम् । असमवायिकारणान्तरदर्शनस्य तुल्यत्वात् । निमित्तं तदिति चेन्न । असमवायिकारणलक्षणस्यातिव्याप्तिप्राप्तेरिति । नच सुखाद्युपलब्धिकरणत्वेन मनस्सिद्धिः । साक्षिसिद्धतयान्यथासिद्धेः । *७,१२३* एवमनुमानान्तरमपि निरसनीयम् । नचागमो मनसि प्रमाणम् । जातिबधिराणामपि तत्प्रत्ययात् । तस्मात्सिद्धं साक्षिग्राह्यत्वं मनसः । तस्य च तेनैवात्मनो भिन्नतया ग्रहणाद्भेदाग्रहासम्भवेनेच्छाम्यहमीति न भेदाग्रहनिबन्धनो व्यवहार इति । *७,१२५* ननु च "कामःसङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्भीर्हीरित्येतत्सर्वं मन एवऽ; इति श्रुतौ कामस्यान्तःकरणरूपत्वं तावत्प्रतीयते । नच श्रौतेनार्थेनान्यथा भवितुं युक्तम् । अतो बलवद्बाधकोपनिपातादिच्छाम्यहमिति भेदाग्रहनिमित्तं व्यवहारमात्रमेतङ्गीकरणीयम् । न त्वात्मन इच्छासम्बन्धानुभवः । नच मे मन इति भेदग्रहात्तदग्रहासम्भवः । मे चैतन्यमितिवद्वयवहारमात्रत्वात् । नचोक्तानुपपत्तिः । सत्त्वरजस्तमसामादिकार्यं हि बुद्धिरित्युच्यते । सा चांशत्रयवती । पुरुषोपरागो विषयोपरागो व्यापारावेशश्चेत्यंशाः । भवति ह्यहमिदं करोमीति । तत्राहमिति चेतनोपरागो दर्पणस्यैव मुखोपरागो भेदाग्रहादतात्त्विकः । इदमिति विषयोपराग इन्द्रियप्रनाडिकया परिणतिभेदो दर्परस्येव मलसम्बन्धः पारमार्थिकः, तथोभयायत्तो व्यापारावेशः । एषैव दिगहमिच्छामीत्यत्रापीत्यत आह उभयेति ॥ ॥। उभयात्मकता यतः

kathaṃ na sa ghaṭasya syān ... vyavahāraheturiti śeṣaḥ / idamuktaṃ bhavati / svaprakāśānubhavāpalāpadoṣastāvat / vyavahāre ca nimittaṃ nāsti / naca bhedāgrahaḥ / viśiṣṭavyavahārasya tādṛśajñānakāryatāniyamāt / anyathā ghaṭapaṭāvapītaretarabhedaṃ na gṛhṇīta itītaretaradharmasaṃsargavyavahāraḥ syāditi / *7,107* nanu gṛhyamāṇayorbhedagraho vyavahāraheturna tu bhedāgrahamātram / naca ghaṭapaṭau svarūpaṃ gṛhṇītastatkathamatiprasaṅga iti cet / kimayaṃ viśiṣṭo bhedāgraho 'ntaḥkaraṇasya, utātmanaḥ / nādyaḥ / tasyācetanatvena svarūpagrahānupapatteḥ / upapattau vā sa kathaṃ viśiṣṭo bhedāgraho ghaṭasya na syāt / tathāca vyavahāro 'pi syāt / nanvantaḥkaraṇe 'sti caitanyāropo na ghaṭe, ato nātiprasaṅga iti cet / kiṃ tasya nimittam / sannidhānamiti cet / tarhi sarvagatātmasannidhānaṃ ghaṭe 'pyastīti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt / nanu na saṃyogamātraṃ nimittam / kintūpakāryopakārakabhāve sati / sa cāstyātmāntaḥkaraṇayoḥ / puruṣasya darśanārthamityuktatvāt iti cet / tarhi ghaṭo 'pi puruṣasyopakāraka iti kathaṃ sa na ghaṭasya syāt / dvitīye vyavahāro 'pi kimātmana utāntaḥkaraṇasya / nādyaḥ / tasya nirvikārasya vyavahārakriyānupapatteḥ / upapattau vā kimicchayāparāddham / dvitīye 'nyagatena bhedāgraheṇānya(tra)sya vyavahāraścetkathaṃ sa na ghaṭasya syāt / *7,109* kiñca yadi bhedāgrahādantaḥkaraṇadharma evecchā'tmani vyavahriyata ityaṅgīkriyate tadā ghaṭasyāpyātmanā bhedāgrahātpṛthubudhnodarākāro 'hamiti vyavahāraḥ kathaṃ na syāditi gūḍhābhisandheruttaram / yadvātra cātmāntaḥkaraṇayośca sphuṭaṃ pratibhāsamānabhedayorapīti hṛdayam / yadi bhedāgrahaḥ syāttadā kathaṃ sa bhedāgraho ghaṭasyātmanaśca na syāditi yojanā / athavaivaṃ vadanpraṣṭavyaḥ / bhedāgrahaḥ kiṃ bhedagrahasya virodhī na veti / neti pakṣe kathaṃ sa ghaṭasyātmanā paṭādinā vā na syādityuttaram / *7,110* nanu bhedagraho bhedāgrahavirodhī / sa cāsti ghaṭa iti kutastatra bhedāgrahastatprayukto vyavahāro veti gūḍhābhisandhimajānato dvitīyapakṣamāśaṅkayāha mana iti // ... mano ma iti bhedataḥ / manaso 'pi gṛhītatvād ... mama mano 'nyatra gatamityādivyavahārāt / naca te yugapajjñānānutpattiṃ jānanti / pratyuta yugapadeva jñānotpattiṃ manyante / anyathā vyāsaṅge kramadarśanenānyatrāpi kramānumānaṃ parasya vyarthaṃ syāt / tasmālliṅgadarśanātprāgeva bhavadidaṃ manojñānaṃ na tannimittakamiti / astu tarhi buddhayādīnāmasamavāyikāraṇasya saṃyogasyāśrayatayā manaḥsiddhiḥ / maivam / pratyakṣajñāne tāvadindriyātmasaṃyogasyaivāsamavāyikāraṇatvasyopapatteḥ / anumityādau liṅgajñānādeḥ / smṛtau bhāvanāyāḥ, sukhādāviṣyārthopalabdhāderiti / nityaviśeṣaguṇānāṃ saṃyogāsamavāyikāraṇatvaniyamānnaivamiti cenna / vibhāga(ja)śabdajaśabde vyabhicārāt / aśrāvaṇattvena hetuviśeṣaṇānneti cet / yathā tarhi vibhāgādiśabde kāraṇāntaradarśanāttannirāsārthaṃ vyāptigrahaṇavelāyāṃ prayatyate tathā sukhādinirāsāya prayatanīyam / asamavāyikāraṇāntaradarśanasya tulyatvāt / nimittaṃ taditi cenna / asamavāyikāraṇalakṣaṇasyātivyāptiprāpteriti / naca sukhādyupalabdhikaraṇatvena manassiddhiḥ / sākṣisiddhatayānyathāsiddheḥ / *7,123* evamanumānāntaramapi nirasanīyam / nacāgamo manasi pramāṇam / jātibadhirāṇāmapi tatpratyayāt / tasmātsiddhaṃ sākṣigrāhyatvaṃ manasaḥ / tasya ca tenaivātmano bhinnatayā grahaṇādbhedāgrahāsambhavenecchāmyahamīti na bhedāgrahanibandhano vyavahāra iti / *7,125* nanu ca "kāmaḥsaṅkalpo vicikitsā śraddhāśraddhā dhṛtiradhṛtirbhīrhīrityetatsarvaṃ mana eva'; iti śrutau kāmasyāntaḥkaraṇarūpatvaṃ tāvatpratīyate / naca śrautenārthenānyathā bhavituṃ yuktam / ato balavadbādhakopanipātādicchāmyahamiti bhedāgrahanimittaṃ vyavahāramātrametaṅgīkaraṇīyam / na tvātmana icchāsambandhānubhavaḥ / naca me mana iti bhedagrahāttadagrahāsambhavaḥ / me caitanyamitivadvayavahāramātratvāt / nacoktānupapattiḥ / sattvarajastamasāmādikāryaṃ hi buddhirityucyate / sā cāṃśatrayavatī / puruṣoparāgo viṣayoparāgo vyāpārāveśaścetyaṃśāḥ / bhavati hyahamidaṃ karomīti / tatrāhamiti cetanoparāgo darpaṇasyaiva mukhoparāgo bhedāgrahādatāttvikaḥ / idamiti viṣayoparāga indriyapranāḍikayā pariṇatibhedo darparasyeva malasambandhaḥ pāramārthikaḥ, tathobhayāyatto vyāpārāveśaḥ / eṣaiva digahamicchāmītyatrāpītyata āha ubhayeti // ... ubhayātmakatā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामस्य तु मनः कामः ॥। तुशब्दो ऽवधारणे । तत इत्युपस्कर्तव्यम् । यतः कारणात्कामस्योभयात्मकतास्ति । आत्मधर्मता मनोधर्मता च । तत एव मनः काम इति श्रुतिरुपपद्यते । इदमुक्तं भवति । भवेदिदं भेदाग्रहकल्पनम् । यद्यात्मनः कामवत्त्वं पारमार्थिकं न स्यात् । नचैतदस्ति । बाधकाभावात् । द्विविधो हि कामो ऽस्ति । एक आत्मधर्मो ऽपरो ऽन्तःकरणधर्मः । तत्रान्तःकरणधर्मं काममभिप्रेत्य श्रुतिः प्रवृत्ता, नात्मनः कामवत्त्वं बाधते । नहि देवदत्तो गोमानिति वाक्यं यज्ञदत्तस्य गोसम्बन्धं बाधितुं शक्नोतीति । *७,१३३* स्यादेतदेवम् । यदि कामद्वैविध्यं प्रमितं स्यात्, एतदेव कुत इति चेत् । श्रुत्यनुभवबलात्तावत् । प्रकारसहस्रानुसरणे ऽप्यघटनायां खल्वनुभवापलापसाहसमभ्युपेयम् । प्रमाणान्तरं चाह प्रियेति ॥ ॥। प्रियाप्रियविभेदतः । द्वैविध्यं दृश्यते चास्य ॥। प्रियमित्यात्यन्तिकेष्यमुच्यते ऽप्रियमिति च तात्कालिकेष्यम् । विषयेण विषयिण उपलक्षणम् । अस्य कामस्य । अयमर्थः । अस्ति तावदास्तिककामुकस्य पुरुषस्य स्रक्चन्दवनितादौ इदं मे स्यादित्येकतः कामः । अन्यतस्त्यजेयमिति । नचैक एवायम् । विरुद्धरूपत्वात् । नच द्वावपि मनोधर्मौ, यौगपद्यात् । युगपत्सजातीयधर्मजननायोगात् । नच यौगपद्यं नास्ति । अनुभवसिद्धत्वात् । बाधकाभावाच्च । तत्र यो ऽप्रियविषयः सः अन्तःकरणधर्मः यस्तु प्रियविषयः स आत्मधर्म इति । *७,१३४* यद्वा प्रियाप्रियशब्दाभ्यां मुक्तिसंसारावुच्येते । तत्सम्बन्धिविभेदेन कामद्वैविध्यं दृश्यत इति । अस्ति तावत्संसारे प्रचुरो ऽयमन्तःकरणवृत्तिरूपः कामः । अस्ति चासौ मुक्तौ । "स यदि पितृलोककामो भवतिऽ; इत्यादिश्रुतेः । नचैक एवायम् । मुक्तावन्तःकरणविलयात् । तथाचासावात्मधर्मो ऽभ्युपेयः । नचागन्तुकधर्मसम्बन्धो मुक्ताविति प्रागपि कामद्वैविध्यं सिद्धयतीति । *७,१३६* श्रुतिबाधपरिहारस्य प्रयोजनमाह तस्मादिति ॥ *७,१३७* ॥। तस्माद् भेदाग्रहः कुतः

kāmasya tu manaḥ kāmaḥ ... tuśabdo 'vadhāraṇe / tata ityupaskartavyam / yataḥ kāraṇātkāmasyobhayātmakatāsti / ātmadharmatā manodharmatā ca / tata eva manaḥ kāma iti śrutirupapadyate / idamuktaṃ bhavati / bhavedidaṃ bhedāgrahakalpanam / yadyātmanaḥ kāmavattvaṃ pāramārthikaṃ na syāt / nacaitadasti / bādhakābhāvāt / dvividho hi kāmo 'sti / eka ātmadharmo 'paro 'ntaḥkaraṇadharmaḥ / tatrāntaḥkaraṇadharmaṃ kāmamabhipretya śrutiḥ pravṛttā, nātmanaḥ kāmavattvaṃ bādhate / nahi devadatto gomāniti vākyaṃ yajñadattasya gosambandhaṃ bādhituṃ śaknotīti / *7,133* syādetadevam / yadi kāmadvaividhyaṃ pramitaṃ syāt, etadeva kuta iti cet / śrutyanubhavabalāttāvat / prakārasahasrānusaraṇe 'pyaghaṭanāyāṃ khalvanubhavāpalāpasāhasamabhyupeyam / pramāṇāntaraṃ cāha priyeti // ... priyāpriyavibhedataḥ / dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya ... priyamityātyantikeṣyamucyate 'priyamiti ca tātkālikeṣyam / viṣayeṇa viṣayiṇa upalakṣaṇam / asya kāmasya / ayamarthaḥ / asti tāvadāstikakāmukasya puruṣasya srakcandavanitādau idaṃ me syādityekataḥ kāmaḥ / anyatastyajeyamiti / nacaika evāyam / viruddharūpatvāt / naca dvāvapi manodharmau, yaugapadyāt / yugapatsajātīyadharmajananāyogāt / naca yaugapadyaṃ nāsti / anubhavasiddhatvāt / bādhakābhāvācca / tatra yo 'priyaviṣayaḥ saḥ antaḥkaraṇadharmaḥ yastu priyaviṣayaḥ sa ātmadharma iti / *7,134* yadvā priyāpriyaśabdābhyāṃ muktisaṃsārāvucyete / tatsambandhivibhedena kāmadvaividhyaṃ dṛśyata iti / asti tāvatsaṃsāre pracuro 'yamantaḥkaraṇavṛttirūpaḥ kāmaḥ / asti cāsau muktau / "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati'; ityādiśruteḥ / nacaika evāyam / muktāvantaḥkaraṇavilayāt / tathācāsāvātmadharmo 'bhyupeyaḥ / nacāgantukadharmasambandho muktāviti prāgapi kāmadvaividhyaṃ siddhayatīti / *7,136* śrutibādhaparihārasya prayojanamāha tasmāditi // *7,137* ... tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥। पयो ऽम्ब्वादि च नोपमा

... payo 'mbvādi ca nopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्प्रशास्तिवचनाच्चेतनाचेतनस्य च उक्तानुमानविरुद्धत्वाच्च । *७,१४६* यदुक्तमत्र पयोम्ब्वादिवदिति । तदसत् । तत्रापीश्वरप्रेरणया"एतस्य वा अक्षरस्यऽ; इत्यदिश्रुतिसिद्धत्वात् । अत एव प्रधानस्य परप्रयोज्यत्वे प्रमाणाभावो ऽपि परास्त इति । सूत्रे पयो ऽम्बुवदित्युक्ते ऽपि नोदाहरणमादरणीयम् । स्थलान्तरे सम्भावना व्यभिचारश्च भविष्यत इत्याशङ्कापरिहारार्थस्य"व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात्ऽ; इति उत्तरसूत्रस्यापि व्याख्यानायादिपदप्रयोगः । यद्वा पयो ऽम्बुग्रहणमुपलक्षणमित्यभिप्रेत्यादिपदं प्रत्युक्तम् । उत्तरसूत्रं तु कैमुत्यार्थम् । चेतनप्रवृत्तेरपीश्वरव्यतिरेकेणानवस्थितेरचेतनप्रवृत्तेस्तदधीनत्वं किमु वाच्यमिति । तद्वयाख्यानाय चेतनाचेतनस्य चेत्युक्तम् । व्यास-(२२) *७,१४५* किञ्च परिमाणादिति हेतुस्तावदनैकान्तिकः । सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था हि प्रकृतिरुच्यते । सत्त्वादयश्च परिमिता एव । यथोक्तम् । अबग्नीरनभो ऽहङ्कृन्महत्तत्त्वगुणत्रयैः । क्रमाद्दशोत्तरैःऽ; (आदि पुवेंमाहा।२-४६) इति । नच प्रकृतिरव्यक्तान्तरवतीति कथं नानैकान्त्यम् । नच परिमितस्यापि मूलप्रकृतित्वे बाधकमस्ति । सार्वत्रिककार्यानुत्पत्तिपरिमितानामेव कारणत्वम् । तन्त्वादिषु दर्शनात् । अपरिमितस्य कृत्स्नैकदेशविकल्पानुपपत्तेश्च । अस्माकं त्वीश्वरशक्त्यैवोपपद्यते । समन्वयादित्यप्यसत् । यत्कार्यं यदनुगतिमत्तत्तादृक्कारणोपेतमित्यस्या व्याप्तेरव्यक्ताद्वयक्तजन्माङ्गीकारेणैव भग्नत्वात् । शक्तितः प्रवृत्तेश्चेत्येतदपि न विवक्षितार्थसाधकम् । अन्तर्भावितकार्यत्वमेव कारणस्य शक्तिरित्यस्य सिद्धौ हि तथा स्यात् । तच्च सत्कार्यवादनिर्वाह्यमिति । अत एव विभागाविभागावपि निरस्तौ । विभागाविभागयोरेव सत्कार्यवादसिद्धयधीनयोरसत्त्वात् । स्वप्रक्रियामात्रेणार्थसिद्धौ"स्थूलकायर्स्य लोष्ठादेःऽ; इत्यादिना तार्किकपरिकल्पिताभ्यां विभागाविभागाभ्यां परमाणुकारणत्वमपि स्यादित्यास्तां प्रपञ्चः । *७,१५१फ़्।* नन्विदं घट्टकुट्टीप्रभातन्यायमनुसरति । इच्छावत्त्वमात्मन एव न तु जडस्येत्यत्र हि प्रथममनुभवः प्रमाणीकृतः । तत्र च श्रुतिविरोधे चोदिते ऽन्तःकरणधर्म आत्मधर्मश्चेति कामस्य द्वैविध्यान्न विरोध इत्युक्तम् । एवञ्चात्मन एवेच्छावत्त्वं न त्वचेतनस्येति त्यक्तमेवेत्याशङ्कां सिंहावलोकनन्यायेन परिहरति द्वैविध्ये ऽपीति ॥ *७,१५२* द्वैविध्ये ऽपितु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः

etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca uktānumānaviruddhatvācca / *7,146* yaduktamatra payombvādivaditi / tadasat / tatrāpīśvarapreraṇayā"etasya vā akṣarasya'; ityadiśrutisiddhatvāt / ata eva pradhānasya paraprayojyatve pramāṇābhāvo 'pi parāsta iti / sūtre payo 'mbuvadityukte 'pi nodāharaṇamādaraṇīyam / sthalāntare sambhāvanā vyabhicāraśca bhaviṣyata ityāśaṅkāparihārārthasya"vyatirekānavasthiteścānapekṣatvāt'; iti uttarasūtrasyāpi vyākhyānāyādipadaprayogaḥ / yadvā payo 'mbugrahaṇamupalakṣaṇamityabhipretyādipadaṃ pratyuktam / uttarasūtraṃ tu kaimutyārtham / cetanapravṛtterapīśvaravyatirekeṇānavasthiteracetanapravṛttestadadhīnatvaṃ kimu vācyamiti / tadvayākhyānāya cetanācetanasya cetyuktam / vyāsa-(22) *7,145* kiñca parimāṇāditi hetustāvadanaikāntikaḥ / sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā hi prakṛtirucyate / sattvādayaśca parimitā eva / yathoktam / abagnīranabho 'haṅkṛnmahattattvaguṇatrayaiḥ / kramāddaśottaraiḥ'; (ādi pu.veṃ.māhā.2-46) iti / naca prakṛtiravyaktāntaravatīti kathaṃ nānaikāntyam / naca parimitasyāpi mūlaprakṛtitve bādhakamasti / sārvatrikakāryānutpattiparimitānāmeva kāraṇatvam / tantvādiṣu darśanāt / aparimitasya kṛtsnaikadeśavikalpānupapatteśca / asmākaṃ tvīśvaraśaktyaivopapadyate / samanvayādityapyasat / yatkāryaṃ yadanugatimattattādṛkkāraṇopetamityasyā vyāpteravyaktādvayaktajanmāṅgīkāreṇaiva bhagnatvāt / śaktitaḥ pravṛtteścetyetadapi na vivakṣitārthasādhakam / antarbhāvitakāryatvameva kāraṇasya śaktirityasya siddhau hi tathā syāt / tacca satkāryavādanirvāhyamiti / ata eva vibhāgāvibhāgāvapi nirastau / vibhāgāvibhāgayoreva satkāryavādasiddhayadhīnayorasattvāt / svaprakriyāmātreṇārthasiddhau"sthūlakāyarsya loṣṭhādeḥ'; ityādinā tārkikaparikalpitābhyāṃ vibhāgāvibhāgābhyāṃ paramāṇukāraṇatvamapi syādityāstāṃ prapañcaḥ / *7,151f.* nanvidaṃ ghaṭṭakuṭṭīprabhātanyāyamanusarati / icchāvattvamātmana eva na tu jaḍasyetyatra hi prathamamanubhavaḥ pramāṇīkṛtaḥ / tatra ca śrutivirodhe codite 'ntaḥkaraṇadharma ātmadharmaśceti kāmasya dvaividhyānna virodha ityuktam / evañcātmana evecchāvattvaṃ na tvacetanasyeti tyaktamevetyāśaṅkāṃ siṃhāvalokananyāyena pariharati dvaividhye 'pīti // *7,152* dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षादनुभवारूढं शक्यते ऽपोदितुं क्वचित् कामादेर्द्वैविध्ये ऽपि साक्षादनुभवारूढमात्मनः कामादेः स्वामित्वं तु कुतः प्रमाणादपोदितुं शक्यते न कुतो ऽपीति योजना । श्रुत्यपेक्षयाऽदिपदग्रहणम् । अपोदितुमिति सम्प्रसारणं छान्दसम् । अयमत्रोत्तरक्रमः । सत्यं कामो द्विविध आत्मधर्मो मनोवृत्तिश्चेति । तत्र मनोवृत्तिमपि कामं प्रत्यात्मन एव स्वामित्वं न मनसः । अहं कामय इति साक्ष्यनुभवसिद्धत्वात् । मनसस्तु कामं प्रत्युपादानत्वमेव । यथा हि । क्षेत्रोपादानकानामपि सस्यानां कृषीवल एव स्वामी न क्षेत्रं तथैव । नच वाच्यं मनस एव कामस्वामित्वमहं कामय इत्यनुभवस्तु भ्रान्तिर्व्यवहारमात्रं वेति । बाधकप्रमाणाभावात् । नच कौटस्थ्यं बाधकम् । अन्तःकरणस्यैव कामोपादानत्वेनाङ्गीकृतत्वात् । स्वामित्वमात्रेण च कौटस्थ्याविघातात् । अन्यथा कृपणधनस्येवात्मनो वैयर्थ्यापत्तेरिति । तदिदमुक्तं क्वचिदिति । *७,१५५* नन्वस्तु कामस्वामित्वमात्मन एव मा भूच्च मनसः । तथापि पूर्वोत्तरविरोधस्तदवस्थ एव । इच्छास्वामित्वाभावे ऽपि यादृशतादृशस्येच्छावत्त्वस्य मनस्यङ्गीकृतत्त्वादित्यत आह इच्छेति ॥ इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्त्वं नचापरम्

sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit kāmāderdvaividhye 'pi sākṣādanubhavārūḍhamātmanaḥ kāmādeḥ svāmitvaṃ tu kutaḥ pramāṇādapodituṃ śakyate na kuto 'pīti yojanā / śrutyapekṣayā'dipadagrahaṇam / apoditumiti samprasāraṇaṃ chāndasam / ayamatrottarakramaḥ / satyaṃ kāmo dvividha ātmadharmo manovṛttiśceti / tatra manovṛttimapi kāmaṃ pratyātmana eva svāmitvaṃ na manasaḥ / ahaṃ kāmaya iti sākṣyanubhavasiddhatvāt / manasastu kāmaṃ pratyupādānatvameva / yathā hi / kṣetropādānakānāmapi sasyānāṃ kṛṣīvala eva svāmī na kṣetraṃ tathaiva / naca vācyaṃ manasa eva kāmasvāmitvamahaṃ kāmaya ityanubhavastu bhrāntirvyavahāramātraṃ veti / bādhakapramāṇābhāvāt / naca kauṭasthyaṃ bādhakam / antaḥkaraṇasyaiva kāmopādānatvenāṅgīkṛtatvāt / svāmitvamātreṇa ca kauṭasthyāvighātāt / anyathā kṛpaṇadhanasyevātmano vaiyarthyāpatteriti / tadidamuktaṃ kvaciditi / *7,155* nanvastu kāmasvāmitvamātmana eva mā bhūcca manasaḥ / tathāpi pūrvottaravirodhastadavastha eva / icchāsvāmitvābhāve 'pi yādṛśatādṛśasyecchāvattvasya manasyaṅgīkṛtattvādityata āha iccheti // icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेतनेच्छापगतेत्यादाविच्छास्वामित्वमेवेच्छावत्त्वमुक्तम् । नचापरमिच्छोपादानत्वलक्षणम् । एतदुक्तं भवति । स्यादत्र पूर्वापरविरोधः । यदि यदेवेच्छावत्त्वं प्राङ्मनसो निषिद्धं तदेवात्र पुनरङ्गीक्रियेत । न चैतदस्ति । पूर्वं हीच्छास्वामित्वलक्षणमिच्छावत्त्वमात्मन एव न त्वचेतनस्येत्युक्तम् । तस्यैव कर्तृत्वोपयोगात् । श्रुत्यर्थतया त्विच्छोपादानत्वलक्षणमिच्छावत्वमिदानीं मनसो ऽभ्युपगम्यत इति कुतो विरोध इति । *७,१५६* यद्वा कामस्य द्वैविध्येन मनसो ऽपि कामवत्त्वात्कर्तृत्वमुपपत्स्यत इत्यत आह द्वैविध्ये ऽपीति ॥ द्वयोः कामवत्त्वे ऽपि कामस्वामित्वमात्मन एव न तु मनसः । निरपवादसाक्ष्यनुभवसिद्धत्वात् । मनसस्तु कामोपादानत्वमेवेति । ततः किमित्यत आह इच्छेति ॥ इच्छास्वामित्वलक्षणमेवेच्छावत्त्वं प्राक् कर्तृत्वोपयुक्तमुक्तम् । न पुनरिच्छोपादानत्वलक्षणम् । यो हीच्छति स प्रयतते न तु यदिच्छा भवति तदिति । तस्मादिच्छास्वामित्वाच्चेतनस्यैव कर्तृत्वं नाचेतनस्य । तस्येच्छोपादानत्वे ऽपीच्छास्वामित्वाभावादिति । *७,१५७* स्यादेतत् । स्वं नाम तद्भवति, यद्यथेष्यविनियोगयोग्यम् । यथा गवादि । स्वामी च स उच्यते यो यथेष्यविनियोक्ता । नचेच्छात्मनोरेतदस्ति । यस्मादास्तिककामुकस्य निषिद्धेच्छां नियच्छतो ऽपि (इच्छा)साऽविर्भवति । प्रयतमानस्यापि विहितेच्छा नोदेति । तत्कथमिच्छास्वामित्वमात्मनः स्यादिति चेत् । किमिच्छाऽत्मनः सर्वथापि वशा न भवति इत्युच्यते । उत किञ्चिद्वशत्वमङ्गीक्रियते । नाद्यः । अनुभवविरोधात् । इच्छति देवदत्त इत्यादिव्यवहारविरहप्रसङ्गाच्च । द्वितीये तु सिद्धं स्वामित्वमित्याह किञ्चिदिति ॥ किञ्चित् तद्वशगत्वे ऽपि स्वामित्वं लोकवद् भवेत् प्रबलविरोधिवशादत्यन्तवशत्वाभावे ऽपीच्छायाः किञ्चिदात्मवशत्वमात्रेणापि तां प्रत्यात्मनः स्वामित्वं भवेदे(वत्ये)व । कथम् । यथात्यन्तमवशायामपि गवि किञ्चिद्वशत्वमात्रेण देवदत्तस्वामित्वं लोके दृष्टं तथैव । अन्यथा तदपि न स्यादिति । *७,१५८* नन्वेवं सत्येकं सन्धि(दि)त्सतो (परं प्रच्य)न्यच्च्यवत इत्यापन्नम् । अचेतनस्य कर्तृत्वं निराकर्तुमात्मन एवेच्छास्वामित्वं नतु मनस इति समर्थितम् । तर्हीश्वरस्यापि कुलालादिमनोवृत्तीच्छां प्रति स्वामित्वं नास्तीति घटादिकर्तृत्वं न स्यात् । तथाचेतरव्यपदेशादित्यधिकरणविरोधैत्यत आह सर्वात्मेति ॥ सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः

acetanecchāpagatetyādāvicchāsvāmitvamevecchāvattvamuktam / nacāparamicchopādānatvalakṣaṇam / etaduktaṃ bhavati / syādatra pūrvāparavirodhaḥ / yadi yadevecchāvattvaṃ prāṅmanaso niṣiddhaṃ tadevātra punaraṅgīkriyeta / na caitadasti / pūrvaṃ hīcchāsvāmitvalakṣaṇamicchāvattvamātmana eva na tvacetanasyetyuktam / tasyaiva kartṛtvopayogāt / śrutyarthatayā tvicchopādānatvalakṣaṇamicchāvatvamidānīṃ manaso 'bhyupagamyata iti kuto virodha iti / *7,156* yadvā kāmasya dvaividhyena manaso 'pi kāmavattvātkartṛtvamupapatsyata ityata āha dvaividhye 'pīti // dvayoḥ kāmavattve 'pi kāmasvāmitvamātmana eva na tu manasaḥ / nirapavādasākṣyanubhavasiddhatvāt / manasastu kāmopādānatvameveti / tataḥ kimityata āha iccheti // icchāsvāmitvalakṣaṇamevecchāvattvaṃ prāk kartṛtvopayuktamuktam / na punaricchopādānatvalakṣaṇam / yo hīcchati sa prayatate na tu yadicchā bhavati taditi / tasmādicchāsvāmitvāccetanasyaiva kartṛtvaṃ nācetanasya / tasyecchopādānatve 'pīcchāsvāmitvābhāvāditi / *7,157* syādetat / svaṃ nāma tadbhavati, yadyatheṣyaviniyogayogyam / yathā gavādi / svāmī ca sa ucyate yo yatheṣyaviniyoktā / nacecchātmanoretadasti / yasmādāstikakāmukasya niṣiddhecchāṃ niyacchato 'pi (icchā)sā'virbhavati / prayatamānasyāpi vihitecchā nodeti / tatkathamicchāsvāmitvamātmanaḥ syāditi cet / kimicchā'tmanaḥ sarvathāpi vaśā na bhavati ityucyate / uta kiñcidvaśatvamaṅgīkriyate / nādyaḥ / anubhavavirodhāt / icchati devadatta ityādivyavahāravirahaprasaṅgācca / dvitīye tu siddhaṃ svāmitvamityāha kiñciditi // kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet prabalavirodhivaśādatyantavaśatvābhāve 'pīcchāyāḥ kiñcidātmavaśatvamātreṇāpi tāṃ pratyātmanaḥ svāmitvaṃ bhavede(vatye)va / katham / yathātyantamavaśāyāmapi gavi kiñcidvaśatvamātreṇa devadattasvāmitvaṃ loke dṛṣṭaṃ tathaiva / anyathā tadapi na syāditi / *7,158* nanvevaṃ satyekaṃ sandhi(di)tsato (paraṃ pracya)nyaccyavata ityāpannam / acetanasya kartṛtvaṃ nirākartumātmana evecchāsvāmitvaṃ natu manasa iti samarthitam / tarhīśvarasyāpi kulālādimanovṛttīcchāṃ prati svāmitvaṃ nāstīti ghaṭādikartṛtvaṃ na syāt / tathācetaravyapadeśādityadhikaraṇavirodhaityata āha sarvātmeti // sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामस्वामित्वमात्मन इति शेषः । कामाद्यनुवादेन खल्वियं वेदवाक् आत्मोपादानत्वं वैशेषिकादिमतप्राप्तं वारयितुं तेषां मनोरूपत्वमाचष्टे । कामादिस्वरूपं च साक्ष्यनुभवेनैव सिद्धमिति तस्योपजीव्यत्वम् । स च तानात्मस्वामिकानेव विषयीकरोति । नचोपजीव्यकमुपजीव्यमपवदितुं शक्नोति । वेदस्योत्सर्गतो बलवत्त्वे ऽप्युपजीव्यापेक्षया दौर्बल्यमेव । यथा आहुः । "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य चऽ; इति । अतो न श्रुतेरनुभवापवादकत्वं युक्तमिति । तर्हि श्रुतेः का गतिरित्यत आह तस्मादिति । ॥। तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी

kāmasvāmitvamātmana iti śeṣaḥ / kāmādyanuvādena khalviyaṃ vedavāk ātmopādānatvaṃ vaiśeṣikādimataprāptaṃ vārayituṃ teṣāṃ manorūpatvamācaṣṭe / kāmādisvarūpaṃ ca sākṣyanubhavenaiva siddhamiti tasyopajīvyatvam / sa ca tānātmasvāmikāneva viṣayīkaroti / nacopajīvyakamupajīvyamapavadituṃ śaknoti / vedasyotsargato balavattve 'pyupajīvyāpekṣayā daurbalyameva / yathā āhuḥ / "prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam / upajīvyavirodhe tu na prāmāṇyamamuṣya ca'; iti / ato na śruteranubhavāpavādakatvaṃ yuktamiti / tarhi śruteḥ kā gatirityata āha tasmāditi / ... tasmāt sā tadanyābhidhāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यत्वेन बलवतानुभवेन बाधितत्वादित्यर्थः । तदन्याभिधायिनी स्वामित्वादन्यस्योपादानत्वस्याभिधायिनी । *७,१६४* न केवलमुपजीव्यबाधात् । किन्तूपपत्तिविरोधाच्चेत्याह मोक्षकाम इति ॥ मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद् भविष्यतः यदि कामो ऽन्तःकरणकर्तृकः स्यात्तदा मोक्षकामो ऽप्यन्तःकरणस्यैव स्यात् । मोक्षस्तु आत्मन इति च प्रसिद्धम् । तथाच यो मुक्तो भविष्यति तस्मादन्य एव मोक्षकाम इतयुक्तं स्यात् । कामस्यान्यगतत्वे साधनानुष्ठाताप्यन्य एवेत्यङ्गीकर्तव्यम् । फलकामनासाधनानुष्ठानयोरेकनिष्ठत्वदृष्टेः । तथाचाकृताभ्यागमकृतविप्रणशप्रसङ्गः । *७,१६६* ननु नायं दोषः । पुरुषविमोक्षार्थं प्रकृतिप्रवृत्त्यभ्युपगमात् । दृश्यते हि परप्रयोजनार्थं जनानां प्रवृत्तिरिति । अत्रेदमुपतिष्ठते मोक्षकामस्येति ॥ मोक्षकामस्य किं तेन ॥। उपलक्षणमेतत् । साधनानुष्ठातेत्यपि द्रष्टव्यम् । परप्रयोजनार्तं प्रवतर्मानाः खलु लोके दृष्टमदृष्टं वा किमपि प्रयोजनमनुसन्दधानाः प्रायेणोपलब्धाः । तथात्रापि प्रकृतेः प्रयोजनेन भाव्यम् । नच तदस्तीत्यर्थः । स्यादेतत् । स्वप्रयोजनमननुसन्धायैव जीवमोक्षार्थं प्रकृतेः प्रवृत्तिः, यता कृपालुत्वेन भवतामीश्वरस्येत्यत आह स्वनाशार्थं चेति ॥ ॥। स्वनाशार्थं च को यतेत्

upajīvyatvena balavatānubhavena bādhitatvādityarthaḥ / tadanyābhidhāyinī svāmitvādanyasyopādānatvasyābhidhāyinī / *7,164* na kevalamupajīvyabādhāt / kintūpapattivirodhāccetyāha mokṣakāma iti // mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ yadi kāmo 'ntaḥkaraṇakartṛkaḥ syāttadā mokṣakāmo 'pyantaḥkaraṇasyaiva syāt / mokṣastu ātmana iti ca prasiddham / tathāca yo mukto bhaviṣyati tasmādanya eva mokṣakāma itayuktaṃ syāt / kāmasyānyagatatve sādhanānuṣṭhātāpyanya evetyaṅgīkartavyam / phalakāmanāsādhanānuṣṭhānayorekaniṣṭhatvadṛṣṭeḥ / tathācākṛtābhyāgamakṛtavipraṇaśaprasaṅgaḥ / *7,166* nanu nāyaṃ doṣaḥ / puruṣavimokṣārthaṃ prakṛtipravṛttyabhyupagamāt / dṛśyate hi paraprayojanārthaṃ janānāṃ pravṛttiriti / atredamupatiṣṭhate mokṣakāmasyeti // mokṣakāmasya kiṃ tena ... upalakṣaṇametat / sādhanānuṣṭhātetyapi draṣṭavyam / paraprayojanārtaṃ pravatarmānāḥ khalu loke dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā kimapi prayojanamanusandadhānāḥ prāyeṇopalabdhāḥ / tathātrāpi prakṛteḥ prayojanena bhāvyam / naca tadastītyarthaḥ / syādetat / svaprayojanamananusandhāyaiva jīvamokṣārthaṃ prakṛteḥ pravṛttiḥ, yatā kṛpālutvena bhavatāmīśvarasyetyata āha svanāśārthaṃ ceti // ... svanāśārthaṃ ca ko yatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं परप्रयोजनार्था प्रकृतेः प्रवृत्तिर्युज्यते । प्रकृतिलयो हि मोक्षो नाम । न हि को ऽपि कृपालुरात्मनाशार्थं यतमानो दृष्ट इति । यद्यप्यत्रानाधेयातिशयस्य निष्क्रियस्योपकार्यत्वमपि क्वचिन्न दृष्टमित्येव वक्तव्यम् । तथापि तच्छिष्यैरेवोह्यतामिति तदभ्युपगमेन दूषणान्तरमिदमुक्तम् । *७,१६८* नन्विदमयुक्तम् । चेतनो हि स्वप्रयोजनमनुसन्दध्यात् । स्वनाशाच्च बिभ्यत् परावर्तेत । प्रकृतिस्त्वचेतना कथमेवं पर्यनुयोगमर्हतीति । एवं तर्हि कथमात्ममोक्षमप्यनुसन्धाय प्रवर्तेत । स्वभावो ऽयं प्रधानस्येति चेत् । तर्हि कदापि संसारो ऽस्य न स्यात् । भोगार्था प्रवृत्तिः प्रकृतेः स्वभाव इति चेत् । तर्हि मोक्षाभावः । उभयस्वभावत्वे तूभयं न स्यात् । विरोधात् । अविरोधे वा युगपदुभयं स्यात् । व्यवस्थापकाभावात् । भोगेषूपभुक्तेषु मोक्षार्थेति चेन्न । भोगानामानन्त्येनापरिसमाप्तेरिति । अयं प्रसङ्गाथर्ः । यद्यात्मा न कामकर्ता स्यात्तदा मुमुक्षुरपि न स्यात् । ततश्च न तदर्थं प्रयतेत । तथाच न मुच्येत । परप्रवृत्तेः स्वप्रयोजनभावाभावयोरयुक्तत्वादिति । बहुलमेतन्निदर्शनमिति स्मरणाद्यतेदिति परस्मैपदम् । तथाचाह"चन्द्रादयस्तु मन्यन्ते सर्वस्मादुभयं पदम्ऽ; इति । *७,१७१* एवमनीश्वरसाङ्खयमतं साधारणदूषणैरपाकृत्य ये कर्तृत्वं प्रकृतेरेव भोक्तृत्वं त्वात्मन इति मन्यन्ते तन्मतं दूषयति कर्तृत्वमिति ॥ कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते यद्वैवमात्मनः कर्तृत्वमुपपाद्य भोक्तृत्वमप्यनेनैवोपपादयति । येन मयेदं कृतं स एवाहं तत्फलं भुञ्ज इति कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः सामानाधिकरण्यानुभवात्तयद्वैयधिकरण्याङ्गीकारे ऽनुभवविरोध इत्यर्थः । भ्रान्तो ऽयमनुभव इति चेन्न । बाधकाभावादित्याह विभागे चेति ॥ विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद् भवेत्

na kevalaṃ paraprayojanārthā prakṛteḥ pravṛttiryujyate / prakṛtilayo hi mokṣo nāma / na hi ko 'pi kṛpālurātmanāśārthaṃ yatamāno dṛṣṭa iti / yadyapyatrānādheyātiśayasya niṣkriyasyopakāryatvamapi kvacinna dṛṣṭamityeva vaktavyam / tathāpi tacchiṣyairevohyatāmiti tadabhyupagamena dūṣaṇāntaramidamuktam / *7,168* nanvidamayuktam / cetano hi svaprayojanamanusandadhyāt / svanāśācca bibhyat parāvarteta / prakṛtistvacetanā kathamevaṃ paryanuyogamarhatīti / evaṃ tarhi kathamātmamokṣamapyanusandhāya pravarteta / svabhāvo 'yaṃ pradhānasyeti cet / tarhi kadāpi saṃsāro 'sya na syāt / bhogārthā pravṛttiḥ prakṛteḥ svabhāva iti cet / tarhi mokṣābhāvaḥ / ubhayasvabhāvatve tūbhayaṃ na syāt / virodhāt / avirodhe vā yugapadubhayaṃ syāt / vyavasthāpakābhāvāt / bhogeṣūpabhukteṣu mokṣārtheti cenna / bhogānāmānantyenāparisamāpteriti / ayaṃ prasaṅgātharḥ / yadyātmā na kāmakartā syāttadā mumukṣurapi na syāt / tataśca na tadarthaṃ prayateta / tathāca na mucyeta / parapravṛtteḥ svaprayojanabhāvābhāvayorayuktatvāditi / bahulametannidarśanamiti smaraṇādyatediti parasmaipadam / tathācāha"candrādayastu manyante sarvasmādubhayaṃ padam'; iti / *7,171* evamanīśvarasāṅkhayamataṃ sādhāraṇadūṣaṇairapākṛtya ye kartṛtvaṃ prakṛtereva bhoktṛtvaṃ tvātmana iti manyante tanmataṃ dūṣayati kartṛtvamiti // kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate yadvaivamātmanaḥ kartṛtvamupapādya bhoktṛtvamapyanenaivopapādayati / yena mayedaṃ kṛtaṃ sa evāhaṃ tatphalaṃ bhuñja iti kartṛtvabhoktṛtvayoḥ sāmānādhikaraṇyānubhavāttayadvaiyadhikaraṇyāṅgīkāre 'nubhavavirodha ityarthaḥ / bhrānto 'yamanubhava iti cenna / bādhakābhāvādityāha vibhāge ceti // vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः । विभागे व्यधिकरणत्वे । अकृताभ्यागमकृत विनाशौ चैवं सति स्यातामिति । *७,१७२* यदुक्तमात्मनो मोक्षो न स्यादिति । तदिष्यापादनम् । प्रकृतेरेव मोक्षाभ्युपगमात् । नच बन्धमोक्षयोर्वैयधिकरण्यानुपपत्तिः । बन्धस्यापि प्रकृतिगतत्वादिति चेन्न । सकलश्रुतिस्मृतीहासपुराणानुभवैर्बन्धमोक्षयेरात्मगतत्वावगमेन तद्विरोधादित्याशयवानुपसंहरति सर्वेति ॥ सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् । मायावाद्युपमां यायात् ॥। सर्वमानविरोध एव या प्रधानदुर्दीक्षा दुष्यो ऽनुष्ठानसङ्कल्पः । तया दीक्षितो ऽयं तु साङ्खयो मायावादिनामुपमात्वं प्राप्नुयात् । ते ऽपि हि कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसकलधर्मविकलमसत्कल्पं चैतन्यमात्रमङ्गीकृत्याविद्याया एवाचेतनायाः सर्वकारणत्वं बन्धमोक्षाधिकरणत्वं चाभ्युपगच्छन्ति । तदेतेषां सर्वप्रमाणविरुद्धार्थाङ्गीकारित्वे साङ्खयो ऽयं दृष्टान्तभावमापद्यत इति । *७,१७४* यत्पुरुषबहुत्वं साङ्खयेनाङ्गीकृतं तदपि मायावादिभिरभ्युपगतमेव । जननादिप्रकृतिधर्मैरेव हि तद्बहुत्वम् । नतु स्वरूपे कश्चिदस्ति परस्परतो विशेषः । मायावादिनो ऽपि उपाधिनिबन्धनं भेदमङ्गीकुर्वन्त्येव । नच प्रपञ्चसत्यत्वं विशेषः । कारणमात्रत्वाभ्युपगमेन कायर्प्रपञ्चस्य साङ्खयेन निरस्तत्वादिति । *७,१७७* यापि साङ्खयपरिकल्पिता सृष्टिप्रलयबन्धमोक्षतत्साधनप्रक्रिया सापि सर्वप्रमाणविरुद्धेत्युक्तं भवति । *७,१७८* न केवलं साङ्खयस्य मायावादिसदृशत्वमस्माभिरेवोच्यते, किन्तु सूत्रकृतापि सूचितमित्याह तदिति ॥ ॥। तच्चशब्दान्निराकृतः

tayoḥ kartṛtvabhoktṛtvayoḥ / vibhāge vyadhikaraṇatve / akṛtābhyāgamakṛta vināśau caivaṃ sati syātāmiti / *7,172* yaduktamātmano mokṣo na syāditi / tadiṣyāpādanam / prakṛtereva mokṣābhyupagamāt / naca bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyānupapattiḥ / bandhasyāpi prakṛtigatatvāditi cenna / sakalaśrutismṛtīhāsapurāṇānubhavairbandhamokṣayerātmagatatvāvagamena tadvirodhādityāśayavānupasaṃharati sarveti // sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam / māyāvādyupamāṃ yāyāt ... sarvamānavirodha eva yā pradhānadurdīkṣā duṣyo 'nuṣṭhānasaṅkalpaḥ / tayā dīkṣito 'yaṃ tu sāṅkhayo māyāvādināmupamātvaṃ prāpnuyāt / te 'pi hi kartṛtvabhoktṛtvādisakaladharmavikalamasatkalpaṃ caitanyamātramaṅgīkṛtyāvidyāyā evācetanāyāḥ sarvakāraṇatvaṃ bandhamokṣādhikaraṇatvaṃ cābhyupagacchanti / tadeteṣāṃ sarvapramāṇaviruddhārthāṅgīkāritve sāṅkhayo 'yaṃ dṛṣṭāntabhāvamāpadyata iti / *7,174* yatpuruṣabahutvaṃ sāṅkhayenāṅgīkṛtaṃ tadapi māyāvādibhirabhyupagatameva / jananādiprakṛtidharmaireva hi tadbahutvam / natu svarūpe kaścidasti parasparato viśeṣaḥ / māyāvādino 'pi upādhinibandhanaṃ bhedamaṅgīkurvantyeva / naca prapañcasatyatvaṃ viśeṣaḥ / kāraṇamātratvābhyupagamena kāyarprapañcasya sāṅkhayena nirastatvāditi / *7,177* yāpi sāṅkhayaparikalpitā sṛṣṭipralayabandhamokṣatatsādhanaprakriyā sāpi sarvapramāṇaviruddhetyuktaṃ bhavati / *7,178* na kevalaṃ sāṅkhayasya māyāvādisadṛśatvamasmābhirevocyate, kintu sūtrakṛtāpi sūcitamityāha taditi // ... taccaśabdānnirākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॐ ॥ इदं सूत्रं केचिदित्थं व्याचक्षते । यथा तृणपल्लवादिकं गवादिनोपभुक्तं स्वयमेव क्षीरीभवति । एवं प्रधानं स्वयमेव महदादिरूपेण परिणमत इत्याशङ्का किलात्र निरस्यते । न तृणादिवत्स्वयमेव प्रधानस्य परिणामो वक्तव्यः । यतस्तृणादीनामपि स्वयमेव परिणामो नास्ति । कुतः । अन्यत्रानडुहोपभुक्ते तदभावादिति । अत्राशङ्कैव तावदनुपपन्ना । पयो ऽम्बुवच्चेत्तत्रापीत्यनेनैव परिहृतत्वात् । प्रत्युदाहरणं च सूत्रप्रणयनायोगात् । परिहारो ऽप्ययमनुपपन्नः । गवाद्युपभुक्तस्यैव क्षीरत्वं नान्यत्रेति हि वदता प्रकृतेः सहकारिसद्भावमात्रमुपपादितं स्यात् । न पुनरीश्वरापेक्षत्वम् । अतो नायं सूत्रार्थः । किन्तु पातञ्जलमतमत्राधिकरणे निराक्रियत इत्याशयवांस्तदुपन्यस्यति साङ्खयानामिति ॥ साङ्खयस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् । अस्तीश्वरः स्वयम्भातः क्लेशकर्मादिवर्जितः

// oṃ anyatrābhāvācca na tṛṇādivat oṃ // idaṃ sūtraṃ keciditthaṃ vyācakṣate / yathā tṛṇapallavādikaṃ gavādinopabhuktaṃ svayameva kṣīrībhavati / evaṃ pradhānaṃ svayameva mahadādirūpeṇa pariṇamata ityāśaṅkā kilātra nirasyate / na tṛṇādivatsvayameva pradhānasya pariṇāmo vaktavyaḥ / yatastṛṇādīnāmapi svayameva pariṇāmo nāsti / kutaḥ / anyatrānaḍuhopabhukte tadabhāvāditi / atrāśaṅkaiva tāvadanupapannā / payo 'mbuvaccettatrāpītyanenaiva parihṛtatvāt / pratyudāharaṇaṃ ca sūtrapraṇayanāyogāt / parihāro 'pyayamanupapannaḥ / gavādyupabhuktasyaiva kṣīratvaṃ nānyatreti hi vadatā prakṛteḥ sahakārisadbhāvamātramupapāditaṃ syāt / na punarīśvarāpekṣatvam / ato nāyaṃ sūtrārthaḥ / kintu pātañjalamatamatrādhikaraṇe nirākriyata ityāśayavāṃstadupanyasyati sāṅkhayānāmiti // sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān / astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्खयमतस्य निरस्तत्वात्किं पुनरुपन्यासेनेत्यतो ऽस्य मतस्य ततो विशेषं तुशब्देन सूचयति । तमेव विशेषं व्यनक्ति सेश्वर इति ॥ सेश्वरश्चेन्न निराकार्यो विरोधाभावादित्यत उक्तम् क्षेत्रेति ॥ तुशब्दो ऽवधारणार्थो ऽत्राप्यन्वीयते । यद्यपि सेश्वर इत्यनेनैवेश्वरो ऽस्तीति ब्रूत इति सिद्धम् । तथापि तदनुवादेन विशेषणविधानमेवैतत् । य ईश्वरो ऽस्ति स क्षेत्रानुग्रहशक्तिमानेवेति ब्रूत इति । क्षियन्त्यस्मिन्कार्याण्यव्यक्ततयेति क्षेत्रमुपादानं प्रकृतिः । तदनुग्रहशक्तिरेवेश्वरस्य तेनाभ्युपगम्यते । अतो निराकरणीय एवासाविति । सर्वशक्तित्वाभावे किं तस्येश्वरत्वमित्यत उक्तम् स्वयम्भात इति ॥ स्वयमिन्द्रियाद्यनपेक्षमेव भातः । कर्तरि क्तः । ततश्च सर्वज्ञ इति लभ्यते । ईश्वरत्वोपपादकं विशेषणान्तरमाह क्लेशेति ॥ क्लेशकर्मविपाकाशयवर्जित इत्यर्थः । तथाचाह पतञ्जलिः । "क्लेशकर्मविपाकशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरःऽ; इति । तथा"निर्माणकायमधिष्ठाय सम्प्रदायप्रवर्तको ऽनुग्राहकश्चऽ; इति । तत्राविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । अनात्मन्यात्मबुद्धिरविद्या । इदं मदीयमित्यभिमानो ऽस्मिता । विषयेष्वासक्ती रागः । कोपो द्वेषः । भयमभिनिवेशः । एत एव पञ्च क्लेशास्तन्त्रान्तरे तमो मोहो महामोहाः तामिस्रो ऽन्धतामिस्र इति व्यवह्रियन्ते । वार्षगण्यस्त्वेनानविद्येत्येवाह । कर्मेति विधिनिषेधावुच्येते । आशयशब्देन धर्माधर्मौ । विपाक इति तत्फलं सुखदुःखे तदुपायश्चेति । इतिशब्दस्य आगामिनः प्रतिवाक्यं सम्बन्धः । *७,१८५* वेदवादविरोधं स्फुटीकर्तुमवधारणव्यावर्त्यमाह क्षेत्रेति ॥ क्षेत्रशक्तिमती सैव प्रकृतिर् ॥। या जगदुपादानं सा प्रकृतिरेवोपादानत्वशक्तिमती ब्रूते । न पुनर्वेदवादिन इव तामपि शक्तिमीश्वरायत्ताम् । व्यावर्त्यान्तरमाह बीजेति ॥ ॥। बीजशक्तिमान् । जीवः पर्जन्यवद् ॥। अत्राप्येवेति सम्बद्धयते । शरीरेन्द्रियादिसम्बन्धेनोत्पत्तौ या शक्तिः सा बीजशक्तिः । जीव एव तद्वानिति ब्रूते । नतु तदीयां बीजशक्तिं तत्त्व(वादिन)विद इव भगवदधीनाम् । यद्युपादानत्वोत्पत्तिशक्तिमत्त्वं प्रकृतिपुरुषयोरेव तदा किमीश्वरेणानुग्राहकेणेत्यत आह पर्जन्यवदिति ॥ यथा हि पृथिव्याः कलमादिबीजानां चोपादानत्वबीजत्वशक्ती यद्यपि स्वायत्ते । तथाप्यङ्कुरोत्पत्तौ पर्जन्यस्यास्ति पृथिव्यनु(ग्रहकारक)ग्राहकत्वम् । तथा प्रकृतिपुरुषयोः स्वायत्तशक्तित्वे ऽपीश्वरः प्रकृत्यनुग्रहशक्तिमानङ्गीकरणीयः । तत्किं पर्जन्यवदन्वयव्यतिरेकाभ्यामीश्वरस्य प्रकृत्यनुग्राहकत्वमवसेयं नेत्याह दैवेति ॥ ॥। दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः

sāṅkhayamatasya nirastatvātkiṃ punarupanyāsenetyato 'sya matasya tato viśeṣaṃ tuśabdena sūcayati / tameva viśeṣaṃ vyanakti seśvara iti // seśvaraścenna nirākāryo virodhābhāvādityata uktam kṣetreti // tuśabdo 'vadhāraṇārtho 'trāpyanvīyate / yadyapi seśvara ityanenaiveśvaro 'stīti brūta iti siddham / tathāpi tadanuvādena viśeṣaṇavidhānamevaitat / ya īśvaro 'sti sa kṣetrānugrahaśaktimāneveti brūta iti / kṣiyantyasminkāryāṇyavyaktatayeti kṣetramupādānaṃ prakṛtiḥ / tadanugrahaśaktireveśvarasya tenābhyupagamyate / ato nirākaraṇīya evāsāviti / sarvaśaktitvābhāve kiṃ tasyeśvaratvamityata uktam svayambhāta iti // svayamindriyādyanapekṣameva bhātaḥ / kartari ktaḥ / tataśca sarvajña iti labhyate / īśvaratvopapādakaṃ viśeṣaṇāntaramāha kleśeti // kleśakarmavipākāśayavarjita ityarthaḥ / tathācāha patañjaliḥ / "kleśakarmavipākaśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ'; iti / tathā"nirmāṇakāyamadhiṣṭhāya sampradāyapravartako 'nugrāhakaśca'; iti / tatrāvidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ / anātmanyātmabuddhiravidyā / idaṃ madīyamityabhimāno 'smitā / viṣayeṣvāsaktī rāgaḥ / kopo dveṣaḥ / bhayamabhiniveśaḥ / eta eva pañca kleśāstantrāntare tamo moho mahāmohāḥ tāmisro 'ndhatāmisra iti vyavahriyante / vārṣagaṇyastvenānavidyetyevāha / karmeti vidhiniṣedhāvucyete / āśayaśabdena dharmādharmau / vipāka iti tatphalaṃ sukhaduḥkhe tadupāyaśceti / itiśabdasya āgāminaḥ prativākyaṃ sambandhaḥ / *7,185* vedavādavirodhaṃ sphuṭīkartumavadhāraṇavyāvartyamāha kṣetreti // kṣetraśaktimatī saiva prakṛtir ... yā jagadupādānaṃ sā prakṛtirevopādānatvaśaktimatī brūte / na punarvedavādina iva tāmapi śaktimīśvarāyattām / vyāvartyāntaramāha bījeti // ... bījaśaktimān / jīvaḥ parjanyavad ... atrāpyeveti sambaddhayate / śarīrendriyādisambandhenotpattau yā śaktiḥ sā bījaśaktiḥ / jīva eva tadvāniti brūte / natu tadīyāṃ bījaśaktiṃ tattva(vādina)vida iva bhagavadadhīnām / yadyupādānatvotpattiśaktimattvaṃ prakṛtipuruṣayoreva tadā kimīśvareṇānugrāhakeṇetyata āha parjanyavaditi // yathā hi pṛthivyāḥ kalamādibījānāṃ copādānatvabījatvaśaktī yadyapi svāyatte / tathāpyaṅkurotpattau parjanyasyāsti pṛthivyanu(grahakāraka)grāhakatvam / tathā prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitve 'pīśvaraḥ prakṛtyanugrahaśaktimānaṅgīkaraṇīyaḥ / tatkiṃ parjanyavadanvayavyatirekābhyāmīśvarasya prakṛtyanugrāhakatvamavaseyaṃ netyāha daiveti // ... daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवशब्दो ऽदृष्टस्वरूपत्वमाह । तेनान्वयव्यतिरेकाविषयत्वं लक्षयति । तत्किं निष्प्रमाणक एवेश्वरः प्रकृत्यनुग्राहको ऽङ्गीकरणीय इत्यत उक्तम् स्मृत इति ॥ "मायाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्ऽ; इत्यादाविति शेषः । स्मृत इत्युपलक्षणम् । श्रुत इत्यपि ग्राह्यम् । प्रकृतिपुरुषयोः स्वायत्तशक्तित्वं कुत इत्यत आह पृथिवीवदिति ॥ *७,१८६* पृथिवीवत् प्रधानं तज् ॥। यथा पृथिव्याः स्वायत्तोपादनत्वशक्तिः तथा तत् तस्मादुपादानत्वात्प्रधानमपि स्वायत्तोपादानत्वशक्तिमदनुमेयमित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । कलमादिबीजवद्बीजत्वाज्जीवो ऽपि स्वायत्तबीजशक्तिमाननुमातव्य इत्यपि द्रष्टव्यम् । *७,१८७* ननु यथा लोके कलमादिबीजानां कश्चिदावपनकर्तास्ति । तथात्रापि तत्स्थानीयेन केनापि भाव्यम् । नचासावन्यो ऽस्ति परमेश्वरात् । तत्कथं क्षेत्रानुग्रहशक्तिमानेवेश्वर इत्यत आह जीव इति ॥ ॥। जीवः सन्निधिमात्रतः । बीजावपनकर्तेवेत्य् ॥। दृश्यते खल्वपत्यजीवो बीजभूतः । पितृजीवश्चावपनकर्तृस्थानीयः । तस्मात्किमीश्वरस्य तच्छक्तिकल्पनया । विषयोत्पत्तौ तु तदपेक्षैव नास्तीति भावः । नन्वेवं पितृजीवस्यापत्योत्पादकत्वाङ्गीकारे ऽपसिद्धान्तः स्यात् । साङ्खयैर्जीवस्य कर्तृत्वानभ्युपगमादित्यत उक्तम् सन्निधिमात्रत इति ॥ शरीरादिरूपा प्रकृतिरेवापत्यो(त्पत्ति)त्पादकत्री । तत्सन्निधिनिमित्ताद्विवेकाग्रहाज्जीवे तत्कर्तृत्वव्यवहार एवेति ब्रूत इति । *७,१८८* एवमुप्यस्तमतनिरासार्थं सूत्रमवतारयति अत्रेति ॥ ॥। अत्र प्राह प्रभुः स्वयम्

daivaśabdo 'dṛṣṭasvarūpatvamāha / tenānvayavyatirekāviṣayatvaṃ lakṣayati / tatkiṃ niṣpramāṇaka eveśvaraḥ prakṛtyanugrāhako 'ṅgīkaraṇīya ityata uktam smṛta iti // "māyādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram'; ityādāviti śeṣaḥ / smṛta ityupalakṣaṇam / śruta ityapi grāhyam / prakṛtipuruṣayoḥ svāyattaśaktitvaṃ kuta ityata āha pṛthivīvaditi // *7,186* pṛthivīvat pradhānaṃ taj ... yathā pṛthivyāḥ svāyattopādanatvaśaktiḥ tathā tat tasmādupādānatvātpradhānamapi svāyattopādānatvaśaktimadanumeyamityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / kalamādibījavadbījatvājjīvo 'pi svāyattabījaśaktimānanumātavya ityapi draṣṭavyam / *7,187* nanu yathā loke kalamādibījānāṃ kaścidāvapanakartāsti / tathātrāpi tatsthānīyena kenāpi bhāvyam / nacāsāvanyo 'sti parameśvarāt / tatkathaṃ kṣetrānugrahaśaktimāneveśvara ityata āha jīva iti // ... jīvaḥ sannidhimātrataḥ / bījāvapanakartevety ... dṛśyate khalvapatyajīvo bījabhūtaḥ / pitṛjīvaścāvapanakartṛsthānīyaḥ / tasmātkimīśvarasya tacchaktikalpanayā / viṣayotpattau tu tadapekṣaiva nāstīti bhāvaḥ / nanvevaṃ pitṛjīvasyāpatyotpādakatvāṅgīkāre 'pasiddhāntaḥ syāt / sāṅkhayairjīvasya kartṛtvānabhyupagamādityata uktam sannidhimātrata iti // śarīrādirūpā prakṛtirevāpatyo(tpatti)tpādakatrī / tatsannidhinimittādvivekāgrahājjīve tatkartṛtvavyavahāra eveti brūta iti / *7,188* evamupyastamatanirāsārthaṃ sūtramavatārayati atreti // ... atra prāha prabhuḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैतन्मतविषये दूषणं प्राहेत्यथर्ः । स्वयं साक्षान्नोपचारेण । प्रभुरिति सूत्रकृतो दूषणसामर्थ्यमाचष्टे । सूत्रं व्याचष्टे अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र कापि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येण्[अ] ॥। अन्यत्र प्रकृतौ पुरुषे । तथा पृथिव्यां कलमादिबीजे च । कापीति क्षेत्रशक्तिर्बीजशक्तिर्बीजावपनशक्तिश्चेत्यर्थः । कथं तर्ह्युपादानत्वादिकमित्यत उक्तम् स्वातन्त्र्येणेति ॥ कुतो नास्तीत्यत आह ईशेति ॥ ॥। [ई]श एव हि । शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस् ॥। यस्मादीश एव ताः प्रधानादिशक्तीः प्रेरयतीति श्रुत्यादिप्रसिद्धम् । तस्मादन्यत्र कापि शक्तिः स्वातन्त्र्येण नास्तीति । नच प्रधानादिवदीश्वरस्यापि प्रेरणाशक्तिः परायत्तेत्युक्तम् अञ्ज इति ॥ क्रियाविशेषणमेतत् । *७,१८९* तदनेन परकीयानुमानस्य बाधितविषयत्वं दृष्टान्तस्य च साध्यविकलत्वमुक्तं भवति । *७,१९०* न केवलं प्रकृतिपुरुषयोः स्वातन्त्र्येण शक्त्यभावः परमेश्वरायत्तशक्तित्वं च । किं तर्हीत्यतश्चशब्दसमुच्चितमर्थमाह तदधीनाश्चेति ॥ ॥। तदधीनाश्च सर्वदा

atraitanmataviṣaye dūṣaṇaṃ prāhetyatharḥ / svayaṃ sākṣānnopacāreṇa / prabhuriti sūtrakṛto dūṣaṇasāmarthyamācaṣṭe / sūtraṃ vyācaṣṭe anyatreti // anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇ[a] ... anyatra prakṛtau puruṣe / tathā pṛthivyāṃ kalamādibīje ca / kāpīti kṣetraśaktirbījaśaktirbījāvapanaśaktiścetyarthaḥ / kathaṃ tarhyupādānatvādikamityata uktam svātantryeṇeti // kuto nāstītyata āha īśeti // ... [ī]śa eva hi / śaktīstāḥ prerayatyañjas ... yasmādīśa eva tāḥ pradhānādiśaktīḥ prerayatīti śrutyādiprasiddham / tasmādanyatra kāpi śaktiḥ svātantryeṇa nāstīti / naca pradhānādivadīśvarasyāpi preraṇāśaktiḥ parāyattetyuktam añja iti // kriyāviśeṣaṇametat / *7,189* tadanena parakīyānumānasya bādhitaviṣayatvaṃ dṛṣṭāntasya ca sādhyavikalatvamuktaṃ bhavati / *7,190* na kevalaṃ prakṛtipuruṣayoḥ svātantryeṇa śaktyabhāvaḥ parameśvarāyattaśaktitvaṃ ca / kiṃ tarhītyataścaśabdasamuccitamarthamāha tadadhīnāśceti // ... tadadhīnāśca sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यश्चशब्दः शक्तिप्रेरकत्वस्य सत्तादिप्रदत्वेन सह समुच्चयार्थः । उत्तरावन्योन्यसमुच्चये । प्रधानपुरुषयोस्तदीयानां शक्तीनां च, सत्ता स्वरूपं, प्रतीतयश्च प्रमाविषयत्वं चेति यावत्, तास्ताः सर्वाः प्रवृत्तयश्च सर्वदा तदधीना इति योजना । केचिन्मन्यन्ते स्वरूपमेव वस्तुनः सत्त्वमिति, अपरे तु प्रमाणयोग्यत्वम्, अन्ये पुनरर्थक्रियावत्त्वम् । तदिदं त्रयमपि प्रकृत्यादीनां भगवदधीनमेवेति । *७,१९२* नन्वेतदयुक्तम् । प्रधानादिसत्तादेनिर्त्यत्वात् । नित्यस्य पराधीनतासम्भवादित्यत आह नित्यमिति ॥ नित्यं नित्यात्मना यतः

ādyaścaśabdaḥ śaktiprerakatvasya sattādipradatvena saha samuccayārthaḥ / uttarāvanyonyasamuccaye / pradhānapuruṣayostadīyānāṃ śaktīnāṃ ca, sattā svarūpaṃ, pratītayaśca pramāviṣayatvaṃ ceti yāvat, tāstāḥ sarvāḥ pravṛttayaśca sarvadā tadadhīnā iti yojanā / kecinmanyante svarūpameva vastunaḥ sattvamiti, apare tu pramāṇayogyatvam, anye punararthakriyāvattvam / tadidaṃ trayamapi prakṛtyādīnāṃ bhagavadadhīnameveti / *7,192* nanvetadayuktam / pradhānādisattādenirtyatvāt / nityasya parādhīnatāsambhavādityata āha nityamiti // nityaṃ nityātmanā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानित्यं घटादिकमनित्यतया नियम्यते, तथा नित्यमपि नित्यात्मना नित्यं च सर्वदैवेश्वरो नियामयति । यत एवं तस्मादुक्तमुपपन्नमिति योजना । *७,१९२फ़्।* एतदुक्तं भवति । यथा हि घटादयो ऽनित्य(त्त्व)स्वभावा अपि नाकस्मादनित्या भवन्ति । को दोषः । न चानित्यता पराधीनेति कदाचिद्घटादेनिर्त्यता प्राप्ता । विनाशकारणोपनिपातघ्रौव्यात् । तथा नित्यस्य नित्यतायाः पराधीनत्वे ऽत्रप न जात्वनित्यताप्रसक्तिः । तन्नियमननियमादिति । तदिदमुक्तम् नित्यं चेति ॥ न चैतदलौकिकम् । नित्यकर्मभिर्दुरितप्रागभावानुवृत्तेः साध्यत्वेन वादिभिरभ्युपगतत्वात् । अनुवृत्तेर्नित्यतापादनानतिरेकात् । भवेदेतदे(वम)स्वरसनित्यस्य । न स्वरसनित्यस्येति चेन्न । ईश्वरातिरिक्तस्य तद्भावासम्मतेः । इयांस्तु विशेषः । किञ्चिदस्मदायत्तनित्यत्वम् । किञ्चिच्चेश्वरायत्तनित्यत्वमिति । तदप्यस्मासु कस्मान्नायतते तथाभूतं च कथमीश्वराधीनमित्यत उक्तम् नित्यशक्त्येति ॥ प्रधानादिशक्तेः प्रकृतत्वात् तद्ग्रहणमिदमिति मन्दाशङ्कां वारयितुं स्वयेत्युक्तम् । *७,१९५* यदुक्तं प्रधानादेरुपादानत्वादिशक्तिर्न स्वाधीना किन्त्वीश्वरप्रेरितैवेति । तत्कुत इत्यत आह नेति ॥ "न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनारेऽ; इति श्रुतेः । प्रागुक्तं प्रतिपत्तव्यमिति शेषः । शक्तिरेव हि क्रियोच्यते । यत्प्रधानादिसत्तादेर्भगवदधीनत्वमुक्तं तस्य सम्भावनैवोक्ता । प्रमाणं तु तत्र किमित्यत आह स्वभावेति ॥ स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः । यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया

yathānityaṃ ghaṭādikamanityatayā niyamyate, tathā nityamapi nityātmanā nityaṃ ca sarvadaiveśvaro niyāmayati / yata evaṃ tasmāduktamupapannamiti yojanā / *7,192f.* etaduktaṃ bhavati / yathā hi ghaṭādayo 'nitya(ttva)svabhāvā api nākasmādanityā bhavanti / ko doṣaḥ / na cānityatā parādhīneti kadācidghaṭādenirtyatā prāptā / vināśakāraṇopanipātaghrauvyāt / tathā nityasya nityatāyāḥ parādhīnatve 'trapa na jātvanityatāprasaktiḥ / tanniyamananiyamāditi / tadidamuktam nityaṃ ceti // na caitadalaukikam / nityakarmabhirduritaprāgabhāvānuvṛtteḥ sādhyatvena vādibhirabhyupagatatvāt / anuvṛtternityatāpādanānatirekāt / bhavedetade(vama)svarasanityasya / na svarasanityasyeti cenna / īśvarātiriktasya tadbhāvāsammateḥ / iyāṃstu viśeṣaḥ / kiñcidasmadāyattanityatvam / kiñcicceśvarāyattanityatvamiti / tadapyasmāsu kasmānnāyatate tathābhūtaṃ ca kathamīśvarādhīnamityata uktam nityaśaktyeti // pradhānādiśakteḥ prakṛtatvāt tadgrahaṇamidamiti mandāśaṅkāṃ vārayituṃ svayetyuktam / *7,195* yaduktaṃ pradhānāderupādānatvādiśaktirna svādhīnā kintvīśvarapreritaiveti / tatkuta ityata āha neti // "na ṛte tvatkriyate kiñcanāre'; iti śruteḥ / prāguktaṃ pratipattavyamiti śeṣaḥ / śaktireva hi kriyocyate / yatpradhānādisattāderbhagavadadhīnatvamuktaṃ tasya sambhāvanaivoktā / pramāṇaṃ tu tatra kimityata āha svabhāveti // svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ / yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना कर्मशब्देन धर्माधमर्व्यक्तयो गृह्यन्ते । क्रियाः परिस्पन्दाः । श्रुतिः वेदः । सन्तीति त्रिविधमपि सत्त्वं विवक्षितम् । सत्ताद्याः प्रधानादेः । नारायणं विना तत्प्रेरणां विना । *७,१९७* तस्मादन्यत्रोपादानत्वादिशक्तेरभावात्, तत्सत्तादेरपीश्वरायत्तत्वाच्च, न, तृणादीनामुत्पत्तौ पर्जन्यस्येव पृथिव्यनुग्राहकत्वं, ईश्वरस्य महदाद्युत्पत्तौ क्षेत्रानुग्राहकत्वमात्रम्, किन्तु सर्वस्वातन्त्र्यमेव, इति, यदन्यदभ्युपगतं पातञ्जलैर्वैदिकमतविरुद्धं, तत्सर्वं प्रथमाधिकरण एव निरस्तम् । किं पुनः प्रयत्नेनेत्याशयवान्पूवर्मतेन सहैतस्य हेतामुपसंहरति तदिति ॥ तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम्

iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā karmaśabdena dharmādhamarvyaktayo gṛhyante / kriyāḥ parispandāḥ / śrutiḥ vedaḥ / santīti trividhamapi sattvaṃ vivakṣitam / sattādyāḥ pradhānādeḥ / nārāyaṇaṃ vinā tatpreraṇāṃ vinā / *7,197* tasmādanyatropādānatvādiśakterabhāvāt, tatsattāderapīśvarāyattatvācca, na, tṛṇādīnāmutpattau parjanyasyeva pṛthivyanugrāhakatvaṃ, īśvarasya mahadādyutpattau kṣetrānugrāhakatvamātram, kintu sarvasvātantryameva, iti, yadanyadabhyupagataṃ pātañjalairvaidikamataviruddhaṃ, tatsarvaṃ prathamādhikaraṇa eva nirastam / kiṃ punaḥ prayatnenetyāśayavānpūvarmatena sahaitasya hetāmupasaṃharati taditi // tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ अभ्युपगमे ऽप्यर्थाभावात् ॐ ॥ केचिदिदं सत्रमेवं व्याचक्षते । प्राक् प्रधानस्य प्रवृत्तिर्नोपपद्यत इत्युक्तम् । अथेदानीं प्रवृत्तेरभ्युपगमे ऽपि तस्याः प्रयेजनाभावादिति । तदयुक्तम् । अभ्युपगमे ऽपीत्येतावतो वैयर्थ्यात् । अर्थाभावाच्चेत्येतावतैव पूर्णत्वात् । किञ्च अर्थाभावेन किं साध्यम् । साङ्खयमतस्यासामञ्जस्यं वा प्रकृतेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिर्वा । नाद्यः । व्यधिकरणत्वात् । कथञ्चिदेकाधिकरणतापादने ऽपि स्वमतेनानैकान्त्यात् । न द्वितीयः । अभ्युपगम(वाद)विरोधात् । न ह्यभ्युपगमवादे ऽपि यदेवाभ्युपगम्यते तदेव निराक्रियते । अनास्थां खलु तात्कालिकीमभ्युपगमेन द्योतयन्ति । यथास्तु शब्दो नित्यो ऽनित्यो वा, अनुशासनं तावत्कर्तव्यमिति । तस्मान्नायं सूत्रार्थः । *७,२०३* किन्नाम मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं, शरीरस्यैव चेतनावत्त्वेन कर्तृत्वोपपत्तेः । किमीश्वरादिनेत्यधिकाशङ्कया प्रत्यवतिष्ठमानस्य चार्वाकस्य मतमत्राधिकरणे निरस्यत इति भावेन तन्मतमुपन्यस्यति चार्वाकैरिति ॥ चार्वाकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् चार्वी बुद्धिस्तत्सम्बन्धादाचार्यो ऽपि चार्वी । तस्येमे छात्राश्चार्वाकाः । तैरक्षजं मानमुच्यते । नन्वेतदस्माकमपि सम्मतमित्यतः सावधारणमिदमुक्तमित्याशयेनोक्तं विवृणोति नापरमिति ॥ अनुमानमागमश्च मानं नोच्यत इत्यर्थः । एतदप्यस्माकमनुमतमेव । प्रमेयविशेषे प्रत्यक्षस्यैव मानताभ्युपगमादित्यत आह क्वचिदिति ॥ एतदुक्तं भवति । प्रमाणाधीना हि प्रमेयसिद्धिः । प्रमाणं च प्रत्यक्षमेव । नातो ऽन्यदस्ति । नच प्रत्यक्षेणेश्वरं प्रतीमः । तस्मात्प्रमाणाभावान्नास्तीश्वर इति । ननु यदि प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाणं तदा धर्ममोक्षयोस्तत्साधनानां च प्रत्यक्षाविषयाणामसिद्धिः स्यादित्यत आह देह इति ॥ देह आत्मा पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना नहि

// oṃ abhyupagame 'pyarthābhāvāt oṃ // kecididaṃ satramevaṃ vyācakṣate / prāk pradhānasya pravṛttirnopapadyata ityuktam / athedānīṃ pravṛtterabhyupagame 'pi tasyāḥ prayejanābhāvāditi / tadayuktam / abhyupagame 'pītyetāvato vaiyarthyāt / arthābhāvāccetyetāvataiva pūrṇatvāt / kiñca arthābhāvena kiṃ sādhyam / sāṅkhayamatasyāsāmañjasyaṃ vā prakṛteḥ pravṛttyanupapattirvā / nādyaḥ / vyadhikaraṇatvāt / kathañcidekādhikaraṇatāpādane 'pi svamatenānaikāntyāt / na dvitīyaḥ / abhyupagama(vāda)virodhāt / na hyabhyupagamavāde 'pi yadevābhyupagamyate tadeva nirākriyate / anāsthāṃ khalu tātkālikīmabhyupagamena dyotayanti / yathāstu śabdo nityo 'nityo vā, anuśāsanaṃ tāvatkartavyamiti / tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ / *7,203* kinnāma mā bhūdacetanasya kartṛtvaṃ, śarīrasyaiva cetanāvattvena kartṛtvopapatteḥ / kimīśvarādinetyadhikāśaṅkayā pratyavatiṣṭhamānasya cārvākasya matamatrādhikaraṇe nirasyata iti bhāvena tanmatamupanyasyati cārvākairiti // cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit cārvī buddhistatsambandhādācāryo 'pi cārvī / tasyeme chātrāścārvākāḥ / tairakṣajaṃ mānamucyate / nanvetadasmākamapi sammatamityataḥ sāvadhāraṇamidamuktamityāśayenoktaṃ vivṛṇoti nāparamiti // anumānamāgamaśca mānaṃ nocyata ityarthaḥ / etadapyasmākamanumatameva / prameyaviśeṣe pratyakṣasyaiva mānatābhyupagamādityata āha kvaciditi // etaduktaṃ bhavati / pramāṇādhīnā hi prameyasiddhiḥ / pramāṇaṃ ca pratyakṣameva / nāto 'nyadasti / naca pratyakṣeṇeśvaraṃ pratīmaḥ / tasmātpramāṇābhāvānnāstīśvara iti / nanu yadi pratyakṣātiriktaṃ na pramāṇaṃ tadā dharmamokṣayostatsādhanānāṃ ca pratyakṣāviṣayāṇāmasiddhiḥ syādityata āha deha iti // deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā nahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानवान्खल्वात्मना । ज्ञानं च देहधर्मः । यथोक्तम्-"पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तत्त्वानि । तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञा । तेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवद्विज्ञानम्ऽ; इति । तस्माद्देह एवात्मा । स च विनाशीत्यतः कालान्तरभाविनः पुंस एवाभावाद्धर्ममोक्षाख्यपुरुषार्थाभावो नानिष्यः । पुरुषार्थौ तु कामार्थावेव । पुरुषान्वयसम्भवादिति । तत्रापि काम एव मुख्यो ऽर्थस्तु तत्साधनतयैव पुमर्थ इति ज्ञापयितुं कामस्यादौ सङ्कीर्तनम् । इति चोच्यत इति सम्बन्धः । *७,२०८* एतन्मतनिरासार्थं सूत्रं व्याख्यातुमुपोद्घातं तावदाह यदेवमिति ॥ यदेवं ॥। किमाक्षेपे । अर्थो विषयः प्रयोजनं च । लब्ध उपलब्धः प्राप्तश्च । प्रत्यक्षगोचरो हीति । तत्र हेतुः । ततश्चायमर्थः । न तावदनेन शास्त्रेण शास्त्रप्रणेत्रास्तीन्द्रियो ऽर्थः उपलभ्यते । तदभावात् । नाप्यैन्द्रियकः । तस्य प्रत्यक्षगोचरत्वेन विषयत्वानुपपत्तेः । "अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थवत्ऽ; । किञ्च प्रत्यक्षेण तमर्थमुपलभ्य खल्वसौ शास्त्रे प्रवीणवान् । अन्यथा (तत्प्र)प्रणयनानुपपत्तेः । तथाच तं प्रति तमेवार्थमुपदर्शयत्कथं सविषयं स्यात् । एवं प्रयोजनमपि न तावदतीन्द्रियम् । तदभावात् । नाप्यैन्द्रियकम् । तस्य योग्यानुपल(ब्धि)म्भबाधितत्वात् । ननु हितोपदेष्यरि जनो ऽनुरज्यते । "जनानुरागप्रभवाश्च सम्पदःऽ; इति चेत् । कृतघ्नतानिमित्तप्रत्यवायानुसन्धाने सत्येवमेतत् । तत्तु परेण त्याजितमिति । द्वितीयं दूषयति नरैरिति ॥ ॥। नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना

jñānavānkhalvātmanā / jñānaṃ ca dehadharmaḥ / yathoktam-"pṛthivyāpastejovāyuriti tattvāni / tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñā / tebhyaścaitanyaṃ madaśaktivadvijñānam'; iti / tasmāddeha evātmā / sa ca vināśītyataḥ kālāntarabhāvinaḥ puṃsa evābhāvāddharmamokṣākhyapuruṣārthābhāvo nāniṣyaḥ / puruṣārthau tu kāmārthāveva / puruṣānvayasambhavāditi / tatrāpi kāma eva mukhyo 'rthastu tatsādhanatayaiva pumartha iti jñāpayituṃ kāmasyādau saṅkīrtanam / iti cocyata iti sambandhaḥ / *7,208* etanmatanirāsārthaṃ sūtraṃ vyākhyātumupodghātaṃ tāvadāha yadevamiti // yadevaṃ ... kimākṣepe / artho viṣayaḥ prayojanaṃ ca / labdha upalabdhaḥ prāptaśca / pratyakṣagocaro hīti / tatra hetuḥ / tataścāyamarthaḥ / na tāvadanena śāstreṇa śāstrapraṇetrāstīndriyo 'rthaḥ upalabhyate / tadabhāvāt / nāpyaindriyakaḥ / tasya pratyakṣagocaratvena viṣayatvānupapatteḥ / "aprāpte hi śāstramarthavat'; / kiñca pratyakṣeṇa tamarthamupalabhya khalvasau śāstre pravīṇavān / anyathā (tatpra)praṇayanānupapatteḥ / tathāca taṃ prati tamevārthamupadarśayatkathaṃ saviṣayaṃ syāt / evaṃ prayojanamapi na tāvadatīndriyam / tadabhāvāt / nāpyaindriyakam / tasya yogyānupala(bdhi)mbhabādhitatvāt / nanu hitopadeṣyari jano 'nurajyate / "janānurāgaprabhavāśca sampadaḥ'; iti cet / kṛtaghnatānimittapratyavāyānusandhāne satyevametat / tattu pareṇa tyājitamiti / dvitīyaṃ dūṣayati narairiti // ... naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धमित्यनुवर्तते । अत्रापि पूर्ववदुत्तरम् । स्यादेतत् । धर्माद्यतीन्द्रियाभिमतार्थाभावः शास्त्रस्य विषयः । तस्य प्रत्यक्षत्वे ऽपि वैदिकवासनानिमित्तशङ्काकलङ्कितत्वेन विषयत्वमुपपद्यते । प्रयोजनं च धर्माधर्मशङ्कोपरुद्धार्थकामोपभोगः । तत्कथं नरैः शास्त्रात्किं लब्धमित्युच्यते । मैवम् । विषयप्रतिपत्तौ हि प्रयोजनावाप्तिः । विषयं च किं शास्त्रमाप्तवाक्यतया प्रतिपादयेत् उतोपपत्तिव्युत्पादनेन । नाद्यः । आगमप्रामाण्याभ्युपगमप्रसङ्गात् । नास्ति अतीन्द्रियं किमपीत्येतावतैव पूर्णत्वे(नैव)न वाक्यविस्तरवैयर्थ्याच्च । न द्वितीयः । उपपत्तिप्रामाण्याभ्युपगमप्रसङ्गात् । शास्त्रं शङ्कामेव निवारयति । विषयप्रतिपत्तिस्तु प्रत्यक्षेणैवेति चेन्न । स्वयं वोपपत्तिव्युत्पादनेन वा कमप्यर्थमनुपदर्शयतः शङ्कानिवारणासामर्थ्यात् । शङ्का हि संशयो वा स्याद्विपर्ययो वा । द्वावपि विपरीतार्थगोचरबलवत्प्रत्ययनिरसनीयौ । नाज्ञामात्रेण । तर्कव्युत्पादनं शास्त्रेण क्रियत इति चेत्(न) । तस्यापि प्रमाणत्वात् । तदिदं"दर्शनेनऽ; इति प्रकृतानुवृत्तौ सत्यां"शास्त्रात्किम्ऽ; इत्रत वदता सूचितम् । अन्यथा नरैश्चेत्यवक्ष्यत् । मोहनं विनेत्युभयवाक्यशेषः परिहासः । शास्त्रप्रणेत्रा सुरगुरुणायोग्यजनव्यामोहनं प्रयोजनं लब्धम् । अन्यैश्च मिथ्याज्ञानम् । नातो ऽधिकमिति । *७,२११* किमतो यद्येवमित्यत आह स्वेति ॥ स्वपरार्थविहीनत्वात् ॥।

labdhamityanuvartate / atrāpi pūrvavaduttaram / syādetat / dharmādyatīndriyābhimatārthābhāvaḥ śāstrasya viṣayaḥ / tasya pratyakṣatve 'pi vaidikavāsanānimittaśaṅkākalaṅkitatvena viṣayatvamupapadyate / prayojanaṃ ca dharmādharmaśaṅkoparuddhārthakāmopabhogaḥ / tatkathaṃ naraiḥ śāstrātkiṃ labdhamityucyate / maivam / viṣayapratipattau hi prayojanāvāptiḥ / viṣayaṃ ca kiṃ śāstramāptavākyatayā pratipādayet utopapattivyutpādanena / nādyaḥ / āgamaprāmāṇyābhyupagamaprasaṅgāt / nāsti atīndriyaṃ kimapītyetāvataiva pūrṇatve(naiva)na vākyavistaravaiyarthyācca / na dvitīyaḥ / upapattiprāmāṇyābhyupagamaprasaṅgāt / śāstraṃ śaṅkāmeva nivārayati / viṣayapratipattistu pratyakṣeṇaiveti cenna / svayaṃ vopapattivyutpādanena vā kamapyarthamanupadarśayataḥ śaṅkānivāraṇāsāmarthyāt / śaṅkā hi saṃśayo vā syādviparyayo vā / dvāvapi viparītārthagocarabalavatpratyayanirasanīyau / nājñāmātreṇa / tarkavyutpādanaṃ śāstreṇa kriyata iti cet(na) / tasyāpi pramāṇatvāt / tadidaṃ"darśanena'; iti prakṛtānuvṛttau satyāṃ"śāstrātkim'; itrata vadatā sūcitam / anyathā naraiścetyavakṣyat / mohanaṃ vinetyubhayavākyaśeṣaḥ parihāsaḥ / śāstrapraṇetrā suraguruṇāyogyajanavyāmohanaṃ prayojanaṃ labdham / anyaiśca mithyājñānam / nāto 'dhikamiti / *7,211* kimato yadyevamityata āha sveti // svaparārthavihīnatvāt ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एवं स्वमतेनैव निष्फलं निर्विषयं च न केवलं परोपपादनमेव । तस्माद् वृथा विषयप्रयोजनशून्यम् । यस्माद्वादिना चार्वाकेण प्रतिवादिभिश्च तदितरैः सर्वैर्विषयप्रयोजनशून्यतयाभ्युपगतम् । तस्माद्विषयप्रयोजनशून्य(मेवे)त्यर्थः । यस्माद्वृथा तस्मात्तच्छास्त्रं किमिति स्वयं प्रेक्षावान्प्रलपति । प्रेक्षावता नारम्भणीयमिति यावत् । विषयप्रयोजनशून्यं चारभमाणो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यादिति । यद्वा निष्फलमिति प्रयोजनाभावाभिधानम् । वृथेति विषयाभाववचनम् । तथाचैवं सूत्रयोजना । न केवलं परोपपादनेन किन्तु स्वाभ्युपगमे ऽप्यर्थाभावादनारम्भणीयं शास्त्रमिति शेष इति । अर्थाभावहेतोरसिद्धिपरिहारायाभ्युपगमे ऽपीत्युक्तम् । व्यास-(२३) *७,२१३* ननु च प्रमाणानुरोधि प्रयोजनम् । न पुनः प्रयोजनमनुरुध्याप्रामाणिको ऽयर्थो ऽङ्गीकर्तुमुचितः । अतिप्रसङ्गात् । प्रमाणं च प्रत्यक्षमेव नान्यत् । नचैवं लोकव्यवहारोच्छेदः । सम्भावनयैव तदुपपत्तेः । संवादेन च प्रामाण्याभिमानात् । प्रत्यक्षेण च देह एवात्मोपलभ्यते । गौरो ऽहं जानामीति । तथाच कालान्तरभाविप्रयोजनान्वयिनः पुरुषस्य अभावात्कथं धर्ममोक्षाख्यं प्रयोजनमतीन्द्रियश्च विषयो ऽङ्गीकर्तुं शक्यत इत्यत आह देहादिति ॥ देहादन्यो ऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् । मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा

yata evaṃ svamatenaiva niṣphalaṃ nirviṣayaṃ ca na kevalaṃ paropapādanameva / tasmād vṛthā viṣayaprayojanaśūnyam / yasmādvādinā cārvākeṇa prativādibhiśca taditaraiḥ sarvairviṣayaprayojanaśūnyatayābhyupagatam / tasmādviṣayaprayojanaśūnya(meve)tyarthaḥ / yasmādvṛthā tasmāttacchāstraṃ kimiti svayaṃ prekṣāvānpralapati / prekṣāvatā nārambhaṇīyamiti yāvat / viṣayaprayojanaśūnyaṃ cārabhamāṇo na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmattavadupekṣaṇīyaḥ syāditi / yadvā niṣphalamiti prayojanābhāvābhidhānam / vṛtheti viṣayābhāvavacanam / tathācaivaṃ sūtrayojanā / na kevalaṃ paropapādanena kintu svābhyupagame 'pyarthābhāvādanārambhaṇīyaṃ śāstramiti śeṣa iti / arthābhāvahetorasiddhiparihārāyābhyupagame 'pītyuktam / vyāsa-(23) *7,213* nanu ca pramāṇānurodhi prayojanam / na punaḥ prayojanamanurudhyāprāmāṇiko 'yartho 'ṅgīkartumucitaḥ / atiprasaṅgāt / pramāṇaṃ ca pratyakṣameva nānyat / nacaivaṃ lokavyavahārocchedaḥ / sambhāvanayaiva tadupapatteḥ / saṃvādena ca prāmāṇyābhimānāt / pratyakṣeṇa ca deha evātmopalabhyate / gauro 'haṃ jānāmīti / tathāca kālāntarabhāviprayojanānvayinaḥ puruṣasya abhāvātkathaṃ dharmamokṣākhyaṃ prayojanamatīndriyaśca viṣayo 'ṅgīkartuṃ śakyata ityata āha dehāditi // dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām / mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ममार्थ इति प्रतीतौ भेदप्रतीतिपूर्वक एव सम्बन्धाभास इति । नन्वेवं प्रतिभास एव नास्ति । अपि तर्हि घटस्य स्वरूपमितिवद्वयवहारमात्रमिति चेन्न कल्पकाभावात् । विपरीतप्रती(मि)तौ खल्वेवं कल्प्यते । नचैवं प्रकृते । कस्यचित्कदाचिदपि देहो ऽहमिति प्रमाभावात् । तदिदमुक्तम् शरीरिणां सदेति ॥ अत एव प्रतिभासो ऽपि भ्रमो ऽस्त्विति निरस्तम् । अस्ति गौरो ऽहमिति प्रमेति चेन्न । प्रतिपक्षतया बाधकत्वानुपपत्तेः । *७,२१५* किञ्च नायं देहात्मतावभासः । किन्तु देहधर्मस्यात्मधर्मतावभासः । नच व्यधिकरणयोर्विरोधो ऽस्ति । तदभावे कथमसाविति चेत् । किमेतदनुमानमर्थापत्तिर्वा प्रश्नमात्रं वा । न प्रथमद्वितीयौ । अपसिद्धान्तात् । स्फटिकजपाकुसुमयोरभेदाप्रतिभासे ऽपि तद्धर्मस्य तत्र प्रतीतिदर्शनाच्च । तृतीये तु वक्ष्यते । अस्तु प्रतीतिः । प्रत्यक्षमिति तु कुतः । अबाधप्रतिभासस्य प्रत्यक्षादन्यस्य परेणानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा प्रामाण्यापरिहारात् । अपरोक्षतयानुभवाच्च । तदिदमुक्तम् व्यक्तमिति ॥ नच तदेवासिद्धम् । लिङ्गाद्यनुसन्धानाभावे ऽपि भावात् । अन्यथा देहप्रतिभासस्यापि तन्न स्यात् । एतदप्युक्तम् सदेति ॥ केचिदाहुः । देहात्मभेदज्ञानं समाधिपरिपाकवतामेवेति । तदसत् । आविपालगोपालं मम देह इत्रत प्रतिभासस्यानपलपनीयत्वात् । अत एवाह शरीरिणां अ(शरीरा)भिमानिनामिति ॥ *७,२१८* नन्वस्त्वात्मा देहातिरिक्तस्तथाप्यर्थकामातिरिक्ते पुरुषार्थे तत्साधनादौ च किं मानम् । वेदादिरागमो ऽनुमानं चेति वदामः । तस्य प्रामाण्यमेव कुत इति चेत् । तत्राह प्रत्यक्षस्यैवेति ॥ प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते यत्परेणाभ्युपगतमर्थादि तत्कुतः सिद्धमिति वक्तव्यम् । प्रत्यक्षेणेति चेत् । प्रत्यक्षस्य मानत्वमित्येव केनावसीयते । तथाच पुरुषार्थतत्साधनमात्रासिद्धौ जगदनीहमापद्येतेति । प्रत्यक्षज्ञानं तावत्प्रतीयते । प्रामाण्यं च ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यम् । अतः कथमुक्तो दोषः । प्रामाण्यपरतस्त्वावादे ऽपि बाधकाभावादिना प्रत्यक्षप्रामाण्यसिद्धिरित्यत आह यदीति ॥ यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत्

yathā mamārtha iti pratītau bhedapratītipūrvaka eva sambandhābhāsa iti / nanvevaṃ pratibhāsa eva nāsti / api tarhi ghaṭasya svarūpamitivadvayavahāramātramiti cenna kalpakābhāvāt / viparītapratī(mi)tau khalvevaṃ kalpyate / nacaivaṃ prakṛte / kasyacitkadācidapi deho 'hamiti pramābhāvāt / tadidamuktam śarīriṇāṃ sadeti // ata eva pratibhāso 'pi bhramo 'stviti nirastam / asti gauro 'hamiti prameti cenna / pratipakṣatayā bādhakatvānupapatteḥ / *7,215* kiñca nāyaṃ dehātmatāvabhāsaḥ / kintu dehadharmasyātmadharmatāvabhāsaḥ / naca vyadhikaraṇayorvirodho 'sti / tadabhāve kathamasāviti cet / kimetadanumānamarthāpattirvā praśnamātraṃ vā / na prathamadvitīyau / apasiddhāntāt / sphaṭikajapākusumayorabhedāpratibhāse 'pi taddharmasya tatra pratītidarśanācca / tṛtīye tu vakṣyate / astu pratītiḥ / pratyakṣamiti tu kutaḥ / abādhapratibhāsasya pratyakṣādanyasya pareṇānabhyupagamāt / abhyupagame vā prāmāṇyāparihārāt / aparokṣatayānubhavācca / tadidamuktam vyaktamiti // naca tadevāsiddham / liṅgādyanusandhānābhāve 'pi bhāvāt / anyathā dehapratibhāsasyāpi tanna syāt / etadapyuktam sadeti // kecidāhuḥ / dehātmabhedajñānaṃ samādhiparipākavatāmeveti / tadasat / āvipālagopālaṃ mama deha itrata pratibhāsasyānapalapanīyatvāt / ata evāha śarīriṇāṃ a(śarīrā)bhimānināmiti // *7,218* nanvastvātmā dehātiriktastathāpyarthakāmātirikte puruṣārthe tatsādhanādau ca kiṃ mānam / vedādirāgamo 'numānaṃ ceti vadāmaḥ / tasya prāmāṇyameva kuta iti cet / tatrāha pratyakṣasyaiveti // pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate yatpareṇābhyupagatamarthādi tatkutaḥ siddhamiti vaktavyam / pratyakṣeṇeti cet / pratyakṣasya mānatvamityeva kenāvasīyate / tathāca puruṣārthatatsādhanamātrāsiddhau jagadanīhamāpadyeteti / pratyakṣajñānaṃ tāvatpratīyate / prāmāṇyaṃ ca jñānagrāhakamātragrāhyam / ataḥ kathamukto doṣaḥ / prāmāṇyaparatastvāvāde 'pi bādhakābhāvādinā pratyakṣaprāmāṇyasiddhirityata āha yadīti // yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि प्रत्यक्षज्ञानप्रामाण्यस्य ज्ञानग्राहकं वा बाधकाभावादिकं वा साधकमुच्यते । तर्हि तदेव वेदप्रामाण्यविषये कथं साधकं न भवेत् । नहि वेदवाक्याज्ज्ञानं नोत्पद्यते । नच न प्रतीयते । अत्र वेदग्रहणमुपलक्षणम् । अत एवान्येति सामान्येन वक्ष्यति । *७,२२०* ननु ज्ञानग्राहकस्य प्रामाण्यग्राहकत्वमित्युत्सर्गः । अपवादे(न त्व)सत्यप्रामाण्यमपि गृह्यते । तत्कथं वेदादिप्रामाण्यसिद्धिः । परतस्त्वे ऽपि बाधकाभावः कुत इति चेत् । सममेतत्प्रत्यक्षे ऽपि । अनुपलम्भादपवादाद्यभावः प्रत्यक्षसिद्ध इति चेत् । तुल्यमेतद्वेदादावित्याह न चेति ॥ नचान्यामानता क्वापि प्रमाणेनावसीयते अपसिद्धान्तश्च अधिकः । द्वितीयं दूषयति नचेति ॥ अन्ययोः परपुरुषादिवर्तिनोरनुमानागमयोरमानता । पूर्ववदाश्रयाद्यसिद्धेः । तत्साधकाङ्गीकारे च व्याघातादिति भावः । *७,२२२फ़्।* नन्वर्थसन्निकृष्टकरणजन्यत्वात्प्रत्यक्षं प्रमाणम् । अनुमानागमयोरतीतादिकमपि विषयीकुर्वतोस्तदभावात्कथं प्रामाण्यमिति । किं याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्नियामकश्च सन्निकर्षः अन्यथातिप्रसङ्गादित्यभिप्रायः उत विषयसन्निकृष्टकरणजन्यत्वं प्रामाण्यमिति । आद्ये ऽपि किं यथाकथञ्चित्सन्निकर्षो नियामकः उत संयोग एव । आद्यं दूषयति नचेति ॥ एवं तर्ह्यन्ययोरनुमानागमयोरमानता नास्ति । अविनाभावादिसन्निकर्षस्य तत्रापि सत्त्वादिति भावः । द्वितीये दोषमाह क्वापीति ॥ क्वापि प्रमाणे चाक्षुषे श्रावणे च । नावसीयते नाभ्युपगम्यते ऽर्थसंयुक्तकरणजन्यता । परेण गोलका(द्य)तिरिक्तस्य चक्षुरादेरनभ्युपगमात् । तदात्मकस्य चार्थसंयोगाभावात् । ततः प्रत्यक्षस्यापि कस्यचित्प्रामाण्यं न स्यादिति । द्वितीयं दूषयति नचेति ॥ याथार्थ्यादन्या अर्थसन्निकृष्टकरणजन्यतालक्षणा मानता न वक्तव्या । कुत इत्यत आह क्वापीति ॥ पूर्ववच्चाक्षुषादावव्याप्तेरिति भावः । उपलक्षणं चैतत् । विपर्ययादावतिव्याप्तिश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । याथार्थ्ये सतीदं लक्षणमिति चेत् । तर्हि तदेवास्तु किं विशेष्येण । अनुमानादिव्यावृत्त्यर्थमिति चेन्न । तदप्रामाण्यस्याद्याप्यसिद्धेरित्याह नचेति ॥ ननु वेदाद्यर्थस्यानुपम्भबाधितत्वात्कथं तत्प्रामाण्यमिति चेन्न । वेदादिनैवोपलब्धेः । तदन्येन नोपलभ्यत इति चेत् । तत्किं प्रमाणान्तरसंवादित्वं प्रामाण्यम् । अद्धेति चेत्तत्राह नचेति ॥ प्रमाणान्तरसंवादलक्षणा मानता नेत्यर्थः । कुतो नेत्यत आह क्वापीति ॥ अनवस्थाप्रसङ्गात् क्वापि प्रमाणे नावसीयते । यतः यद्वा क्वापि स्वसुखादिज्ञाने प्रमा(ण)णे संवाद एव नावसीयते इति योज्यमित्यलम् । *७,२२५* सूत्रार्थमुपसंहरति स्वमतेनेति । स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः

yadi pratyakṣajñānaprāmāṇyasya jñānagrāhakaṃ vā bādhakābhāvādikaṃ vā sādhakamucyate / tarhi tadeva vedaprāmāṇyaviṣaye kathaṃ sādhakaṃ na bhavet / nahi vedavākyājjñānaṃ notpadyate / naca na pratīyate / atra vedagrahaṇamupalakṣaṇam / ata evānyeti sāmānyena vakṣyati / *7,220* nanu jñānagrāhakasya prāmāṇyagrāhakatvamityutsargaḥ / apavāde(na tva)satyaprāmāṇyamapi gṛhyate / tatkathaṃ vedādiprāmāṇyasiddhiḥ / paratastve 'pi bādhakābhāvaḥ kuta iti cet / samametatpratyakṣe 'pi / anupalambhādapavādādyabhāvaḥ pratyakṣasiddha iti cet / tulyametadvedādāvityāha na ceti // nacānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate apasiddhāntaśca adhikaḥ / dvitīyaṃ dūṣayati naceti // anyayoḥ parapuruṣādivartinoranumānāgamayoramānatā / pūrvavadāśrayādyasiddheḥ / tatsādhakāṅgīkāre ca vyāghātāditi bhāvaḥ / *7,222f.* nanvarthasannikṛṣṭakaraṇajanyatvātpratyakṣaṃ pramāṇam / anumānāgamayoratītādikamapi viṣayīkurvatostadabhāvātkathaṃ prāmāṇyamiti / kiṃ yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tanniyāmakaśca sannikarṣaḥ anyathātiprasaṅgādityabhiprāyaḥ uta viṣayasannikṛṣṭakaraṇajanyatvaṃ prāmāṇyamiti / ādye 'pi kiṃ yathākathañcitsannikarṣo niyāmakaḥ uta saṃyoga eva / ādyaṃ dūṣayati naceti // evaṃ tarhyanyayoranumānāgamayoramānatā nāsti / avinābhāvādisannikarṣasya tatrāpi sattvāditi bhāvaḥ / dvitīye doṣamāha kvāpīti // kvāpi pramāṇe cākṣuṣe śrāvaṇe ca / nāvasīyate nābhyupagamyate 'rthasaṃyuktakaraṇajanyatā / pareṇa golakā(dya)tiriktasya cakṣurāderanabhyupagamāt / tadātmakasya cārthasaṃyogābhāvāt / tataḥ pratyakṣasyāpi kasyacitprāmāṇyaṃ na syāditi / dvitīyaṃ dūṣayati naceti // yāthārthyādanyā arthasannikṛṣṭakaraṇajanyatālakṣaṇā mānatā na vaktavyā / kuta ityata āha kvāpīti // pūrvavaccākṣuṣādāvavyāpteriti bhāvaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / viparyayādāvativyāptiścetyapi draṣṭavyam / yāthārthye satīdaṃ lakṣaṇamiti cet / tarhi tadevāstu kiṃ viśeṣyeṇa / anumānādivyāvṛttyarthamiti cenna / tadaprāmāṇyasyādyāpyasiddherityāha naceti // nanu vedādyarthasyānupambhabādhitatvātkathaṃ tatprāmāṇyamiti cenna / vedādinaivopalabdheḥ / tadanyena nopalabhyata iti cet / tatkiṃ pramāṇāntarasaṃvāditvaṃ prāmāṇyam / addheti cettatrāha naceti // pramāṇāntarasaṃvādalakṣaṇā mānatā netyarthaḥ / kuto netyata āha kvāpīti // anavasthāprasaṅgāt kvāpi pramāṇe nāvasīyate / yataḥ yadvā kvāpi svasukhādijñāne pramā(ṇa)ṇe saṃvāda eva nāvasīyate iti yojyamityalam / *7,225* sūtrārthamupasaṃharati svamateneti / svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॐ ॥ अ(त्रानीश्व)त्र निरीश्वरसाङ्खयैकदेशिनां पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकत्ववादिनां मतमपाक्रियते । नन्वेवं तर्हि तदनन्तरमेवेदमारम्भणीयम् । सत्यम् । तथाप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेणेयमुक्तिः । तथाहि । परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्वं प्रागुक्तम् । तस्य केवलप्रकृतिकर्तृकत्ववादः साक्षाद्विरोधीति प्रथममपाकृतः । तत्र मा भूत्केवलस्याचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वम् । ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे (निरस्ता)निराकृता । मा भूदचेतनस्य कर्तृत्वं किन्तु शरीरस्यैव चैतन्याश्रयस्य कर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्कय शरीरस्य चैतन्याश्रयतायोगात् पुनस्तदवस्थः कर्तृत्वायोग इति तृतीये ऽभिहितम् । इदानीं तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगे ऽपि चेतनसन्निधानेन तदुपपत्तेः किमीश्वरे(णेत्या)णेत्येषा शङ्का निराक्रियते । *७,२२७* तन्मतरीतिः सूत्र एवोक्तेति तदेव व्याचष्टे सन्निधानादिति ॥ सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् । तथाप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत्

// oṃ puruṣāśmavaditi cettathāpi oṃ // a(trānīśva)tra nirīśvarasāṅkhayaikadeśināṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkatvavādināṃ matamapākriyate / nanvevaṃ tarhi tadanantaramevedamārambhaṇīyam / satyam / tathāpyabhyadhikāśaṅkānusāreṇeyamuktiḥ / tathāhi / paramacetanasya bhagavata eva sarvakartṛtvaṃ prāguktam / tasya kevalaprakṛtikartṛkatvavādaḥ sākṣādvirodhīti prathamamapākṛtaḥ / tatra mā bhūtkevalasyācetanasya pradhānasya jagatkartṛtvam / īśvarānugṛhītasya tu bhaviṣyatītyāśaṅkā dvitīyādhikaraṇe (nirastā)nirākṛtā / mā bhūdacetanasya kartṛtvaṃ kintu śarīrasyaiva caitanyāśrayasya kartṛtvamastvityāśaṅkaya śarīrasya caitanyāśrayatāyogāt punastadavasthaḥ kartṛtvāyoga iti tṛtīye 'bhihitam / idānīṃ tu kevalasyācetanasya kartṛtvāyoge 'pi cetanasannidhānena tadupapatteḥ kimīśvare(ṇetyā)ṇetyeṣā śaṅkā nirākriyate / *7,227* tanmatarītiḥ sūtra evokteti tadeva vyācaṣṭe sannidhānāditi // sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam / tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दो दूषणान्तरसमुच्चयार्थः । एवशब्दो वक्ष्यमाणकैमुत्यस्फुटीकरणार्थः । अङ्गित्वं प्रधानत्वं शरीरं प्रतीति शेषः । तदङ्गत्वोक्तितः तस्योपसर्जनत्वाङ्गीकारात् । स्यात् साङ्खय इति शेषः । नन्वेतत्प्रकृतविरुद्धम् । परमेश्वरस्य हि सर्वकर्तृत्वमुपपादयितुमयमारम्भः । तथाच अश्मानयनादिकार्ये जीवस्य प्राधान्योपपादनं कथं न प्रकरणविरुद्धमिति चेन्न । जीवगतस्य अमुख्यस्य कर्तृत्वस्य निरास एव यदा प्रमाणविरोधः तदा किमु वक्तव्यं सर्वकर्तुरीश्वरस्यापलाप इत्येतत्प्रदर्शनायैव सूत्रकृता जीवस्याङ्गित्वोपपादनादित्याशयवानाह किम्विति ॥ किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलाषाद् यतो ऽखिलम्

caśabdo dūṣaṇāntarasamuccayārthaḥ / evaśabdo vakṣyamāṇakaimutyasphuṭīkaraṇārthaḥ / aṅgitvaṃ pradhānatvaṃ śarīraṃ pratīti śeṣaḥ / tadaṅgatvoktitaḥ tasyopasarjanatvāṅgīkārāt / syāt sāṅkhaya iti śeṣaḥ / nanvetatprakṛtaviruddham / parameśvarasya hi sarvakartṛtvamupapādayitumayamārambhaḥ / tathāca aśmānayanādikārye jīvasya prādhānyopapādanaṃ kathaṃ na prakaraṇaviruddhamiti cenna / jīvagatasya amukhyasya kartṛtvasya nirāsa eva yadā pramāṇavirodhaḥ tadā kimu vaktavyaṃ sarvakarturīśvarasyāpalāpa ityetatpradarśanāyaiva sūtrakṛtā jīvasyāṅgitvopapādanādityāśayavānāha kimviti // kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॐ ॥ प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादिनां निरीश्वरसाङ्खयैकदेशिनां मतमत्र निराक्रियते । तथाहि अश्मानय(नप्र)नादिप्रवृत्तौ तावत्पुरुषस्य प्राधान्यं शरीरस्य चोपसर्जनत्वमनुभवसिद्धमित्युक्तम् । तथाच तद्दृष्टान्तेन महदादिकार्यमपि प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृकमनुमीयते । पुरुषस्य च चेतनत्वेन न कर्तृत्वानुपपत्तिः । सुषुप्त्यादौ च कर्तृत्वानुपलम्भात्प्रकृतिरुपसर्जनभूताङ्गीकरणीया । एवंच किमीश्वरेणेति । *७,२३२* अत्र वक्तव्यं किं पुरुषस्यैकाकिनः कुत्रापि स्वातन्त्र्यं नास्ति उत अस्तीति । आद्यं दूषयितुं सूत्रं व्याचष्टे अङ्गित्वमिति ॥ अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्नचाखिलम् । तत्प्रेरणे ऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रो ऽन्यो ह्यपेक्षितः

// oṃ anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt oṃ // prakṛtyupasarjanapuruṣakartṛtvavādināṃ nirīśvarasāṅkhayaikadeśināṃ matamatra nirākriyate / tathāhi aśmānaya(napra)nādipravṛttau tāvatpuruṣasya prādhānyaṃ śarīrasya copasarjanatvamanubhavasiddhamityuktam / tathāca taddṛṣṭāntena mahadādikāryamapi prakṛtyupasarjanapuruṣakartṛkamanumīyate / puruṣasya ca cetanatvena na kartṛtvānupapattiḥ / suṣuptyādau ca kartṛtvānupalambhātprakṛtirupasarjanabhūtāṅgīkaraṇīyā / evaṃca kimīśvareṇeti / *7,232* atra vaktavyaṃ kiṃ puruṣasyaikākinaḥ kutrāpi svātantryaṃ nāsti uta astīti / ādyaṃ dūṣayituṃ sūtraṃ vyācaṣṭe aṅgitvamiti // aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam / tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि पुरुष(स्यैवाङ्गि)स्याङ्गित्वं प्राधान्यं कर्तृत्वमिति यावत् । प्रकृतेस्तूपसर्जनत्वमेवेति पूर्वमतादन्यथानुमीयते । तत्रापि च पुरुषस्याखिलं स्वातन्त्र्यं नास्तीति पक्षो यद्यङ्गीक्रियते तदा स्वतन्त्रो ऽन्यः परमेश्वरो ऽङ्गीकरणीय एव स्यात् । कुतः । प्रकृतिप्रेरणे पुरुषस्याशक्तत्वात् । मा भूत्तावत्कार्यान्तरार्थमीश्वरापेक्षा । तथापि प्रकृतिप्रेरणार्थमपेक्षणीय एवासावित्यपेरर्थः । एतदुक्तं भवति । न तावत्सत्तामात्रेण संयोगमात्रेण वा प्रधानस्य कर्तारं पुरुषं प्रत्युपसर्जनत्वम् । सुप्तिप्रलयादावपि प्रसङ्गात् । किन्तु करणत्वादिना । नच कर्त्राप्रयुज्यमानस्य करणत्वादिकं दृष्टम् । नच तदेव तत्प्रेरणे करणादि । स्ववृत्तिविरोधात् । तथाच प्रकृतिनिरपेक्षस्य पुरुषस्य क्वापि व्यापारासामर्थ्ये ऽवश्यमन्येन सहकारिणा भाव्यम् । नचासावप्येवंविध एव । तस्यापि सहकार्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात् । अतः स्वतन्त्र एवासावङ्गीकरणीयः । स एव चेश्वर इति कथमसौ नाभ्युपगम्यत इति । *७,२३४* द्वितीयं निषेधति नचेति ॥ न च स्वातन्त्र्यमस्यैव ॥।

yadi puruṣa(syaivāṅgi)syāṅgitvaṃ prādhānyaṃ kartṛtvamiti yāvat / prakṛtestūpasarjanatvameveti pūrvamatādanyathānumīyate / tatrāpi ca puruṣasyākhilaṃ svātantryaṃ nāstīti pakṣo yadyaṅgīkriyate tadā svatantro 'nyaḥ parameśvaro 'ṅgīkaraṇīya eva syāt / kutaḥ / prakṛtipreraṇe puruṣasyāśaktatvāt / mā bhūttāvatkāryāntarārthamīśvarāpekṣā / tathāpi prakṛtipreraṇārthamapekṣaṇīya evāsāvityaperarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / na tāvatsattāmātreṇa saṃyogamātreṇa vā pradhānasya kartāraṃ puruṣaṃ pratyupasarjanatvam / suptipralayādāvapi prasaṅgāt / kintu karaṇatvādinā / naca kartrāprayujyamānasya karaṇatvādikaṃ dṛṣṭam / naca tadeva tatpreraṇe karaṇādi / svavṛttivirodhāt / tathāca prakṛtinirapekṣasya puruṣasya kvāpi vyāpārāsāmarthye 'vaśyamanyena sahakāriṇā bhāvyam / nacāsāvapyevaṃvidha eva / tasyāpi sahakāryantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgāt / ataḥ svatantra evāsāvaṅgīkaraṇīyaḥ / sa eva ceśvara iti kathamasau nābhyupagamyata iti / *7,234* dvitīyaṃ niṣedhati naceti // na ca svātantryamasyaiva ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातञ्जलाभिमतस्येश्वरस्येश्वरलक्षणाभावात्तदप्यनीश्वरमेव मतमिति । नन्वन्यान्यपि भिन्नकसंसारमोचकादीन्यनीश्वराणि मतानि सन्ति तानि कुतो न निराक्रियन्ते । उक्तदोषैरेव निरस्तत्वात् अभ्यधिकाशङ्काभावाच्चेत्याह संसारिण इति ॥ *७,२३५* संसारिणो ऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् । चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् । नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे

pātañjalābhimatasyeśvarasyeśvaralakṣaṇābhāvāttadapyanīśvarameva matamiti / nanvanyānyapi bhinnakasaṃsāramocakādīnyanīśvarāṇi matāni santi tāni kuto na nirākriyante / uktadoṣaireva nirastatvāt abhyadhikāśaṅkābhāvāccetyāha saṃsāriṇa iti // *7,235* saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam / cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām / nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारिपदमीश्वरातिरिक्तोपलक्षणम् । सर्वेशमिति विशेष्यपदम् । तेन न पौनरुक्तयम् । उपमैवोपमम् । स्वार्थिको ऽण् । नास्त्यौपमं यस्यासावनौपमः । यद्वोपमाया अयमौपमः । सोपम इति यावत् । ततो नञ्समासः । अस्य प्रपञ्चस्य । इमे कथिता दोषा इति शेषः । न केवलं सर्वेशं स्वरूपेणानङ्गीर्कुर्वतामिमे दोषाः । किन्तु तमङ्गीकृत्यापि जीवा(द्य)न्यत्वादिविशेषणानि तस्यानङ्गीकुर्वतामपि । तथात्वे फलतस्तस्यानीश्वरत्वादिति । *७,२३७* किमतो यद्येवमनीश्वरमतमसमञ्जसमित्यत आह तस्मादिति ॥ तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः । अङ्गीकायर्तमो नित्यः सर्वैरपि सुनिश्चितम्

saṃsāripadamīśvarātiriktopalakṣaṇam / sarveśamiti viśeṣyapadam / tena na paunaruktayam / upamaivopamam / svārthiko 'ṇ / nāstyaupamaṃ yasyāsāvanaupamaḥ / yadvopamāyā ayamaupamaḥ / sopama iti yāvat / tato nañsamāsaḥ / asya prapañcasya / ime kathitā doṣā iti śeṣaḥ / na kevalaṃ sarveśaṃ svarūpeṇānaṅgīrkurvatāmime doṣāḥ / kintu tamaṅgīkṛtyāpi jīvā(dya)nyatvādiviśeṣaṇāni tasyānaṅgīkurvatāmapi / tathātve phalatastasyānīśvaratvāditi / *7,237* kimato yadyevamanīśvaramatamasamañjasamityata āha tasmāditi // tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ / aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाप्रलये हि वक्ष्यमाणो नित्यवर्गो ऽनित्याश्च धर्माधर्मसंस्कारादयो ऽवतिष्ठन्ते । ततो ब्रह्मवर्षशतान्ते प्राणिनां भोगभूतये महेश्वरस्य सिसृक्षा सञ्जायते । तया च सर्वात्मगता धर्माधर्मलक्षणादृष्टादयो लब्धवृत्तयो भवन्ति । ततस्तदिच्छया सिसृक्षालक्षणेश्वरेच्छयादृष्टैरदृष्टवदात्मसंयोगैश्चेति यावत् । चोदिताः प्रेरिताः । क्रियावन्त इति यावत् । प्राक् प्रविभक्ततयावस्थिताः परमाणवश्चतुर्गुणाः पाथिर्वाः पाथसीयास्तैजसा वायवीयाश्च द्विशः संयुज्यन्ते । अत्र परमाणव इत्येवोक्ते मनसामपि ग्रहणं स्यात् । तेषां संयोगसद्भावे ऽपि वक्ष्यमाणं द्रव्यारम्भकत्वं गगनवदस्पर्शवत्त्वादयुक्तम् । अतस्तद्वयावृत्तये चतुर्वर्गा इत्युक्तम् । यद्वा सजातीयसंयोग एव द्रव्यारम्भको न त्वन्य इति अनेन सूचयति । अखिला इति । द्विशः संयोगे नियमवचनात् । ये परमाणवो द्रव्यारम्भाय संयुज्यन्ते ते ऽखिला द्विशो द्वौ द्वावेवेति । *७,२४९* ततः किमित्यत आह परमाण्विति ॥ परमाणुद्वयेनैव द्वयणुकं नाम जायते । द्वयणुकत्रयेण त्र्यणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम्

mahāpralaye hi vakṣyamāṇo nityavargo 'nityāśca dharmādharmasaṃskārādayo 'vatiṣṭhante / tato brahmavarṣaśatānte prāṇināṃ bhogabhūtaye maheśvarasya sisṛkṣā sañjāyate / tayā ca sarvātmagatā dharmādharmalakṣaṇādṛṣṭādayo labdhavṛttayo bhavanti / tatastadicchayā sisṛkṣālakṣaṇeśvarecchayādṛṣṭairadṛṣṭavadātmasaṃyogaiśceti yāvat / coditāḥ preritāḥ / kriyāvanta iti yāvat / prāk pravibhaktatayāvasthitāḥ paramāṇavaścaturguṇāḥ pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasā vāyavīyāśca dviśaḥ saṃyujyante / atra paramāṇava ityevokte manasāmapi grahaṇaṃ syāt / teṣāṃ saṃyogasadbhāve 'pi vakṣyamāṇaṃ dravyārambhakatvaṃ gaganavadasparśavattvādayuktam / atastadvayāvṛttaye caturvargā ityuktam / yadvā sajātīyasaṃyoga eva dravyārambhako na tvanya iti anena sūcayati / akhilā iti / dviśaḥ saṃyoge niyamavacanāt / ye paramāṇavo dravyārambhāya saṃyujyante te 'khilā dviśo dvau dvāveveti / *7,249* tataḥ kimityata āha paramāṇviti // paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate / dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः । ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः

tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ / tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमाणुपुञ्जवादं परिणामवादमनियमवादं चैवशब्देन व्यावर्तयति । परमाणुद्वयेनैव, नतु निरन्तरतयोत्पन्नपरमाणुद्वयं, नापि परमाणुद्वयमेव संयुक्तमासादितपरिणामविशेषं, नच त्रयादिनेति । जायते इत्यसत्कार्यवादं सूचयति । जात्यपेक्षयैकवचनम् । ततश्च संयुक्तसजातीयपरमाणुद्वयैस्ततो ऽत्यन्तभिन्नानि तत्समवेतानि प्रागसन्त्येव द्वयणुकनामकानि द्रव्याण्युत्पद्यन्त इत्यर्थः । द्वयणुकत्रयेण त्र्यणुकं जायते इत्यनुर्वते । एवेति च । अत्रापि पूर्ववद्वयाख्यानम् । अणुत्वपरिमाणस्य परमाणौ द्वयणुके च साम्याद्द्वयणुकसंज्ञावत्त्र्यणुकसंज्ञाप्युपपद्यत एव । तैः सजातीयैः संयुक्तैश्चतुर्भिस्त्र्यणुकैः तदात्मकं द्रव्यं जायते । त्र्यणुकेष्वणुसंज्ञोपचारात् । केचित् द्वयणुकैरेव चतुरणुकारम्भमभ्युपयन्ति । तन्मतानुसारेण तैद्वर्यणुकैरिति व्याख्येयम् । द्वयणुकानि त्रीणि (द्रव्यं) यत्कायर्मारभन्ते तत्त्र्यणुकम् । चतुर्भिरारब्धं चतुरणुकमिति । अत्र च संज्ञा मुख्यैव । ततः त्र्यणुकेभ्यश्चतुरणेकेभ्यो वा । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह । अनियमेनैवैतावद्भिरेवेति सङ्खयानियमं विनेत्यर्थः । द्रव्यसमवायिकारणानि कायर्द्रव्याणि खण्डावयविनः । त्र्यणुकादेरन्त्यावयविनश्च मध्ये नैकमेव खण्डावयवि किन्तु अनियमेनानेकान्यपि भवन्तीति सूचयितुं बहुवचनम् । ततः तैः खण्डावयविभिश्चानियमेनैव सङ्खयानियमं विनैव सर्वावयविनामन्त्यावयविनां शरीरेन्द्रियविषयाणां सम्भवः । तदनेन द्रव्योत्पत्तिरभिहिता । गुणानां कर्मणां च स्वाश्रयद्रव्येषूत्पादो द्रष्टव्यः । *७,२५३* सर्वमपि कार्यं भावरूपं कारणत्रितयजन्यम् । कारणानि च समवाय्यसमवायिनिमित्तानामानि । तत्र य(त्सम)त्र समवेतं कायर्मुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । तत्स्वरूपेण दर्शयति कारणमिति ॥ कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादि तत्र हि अत्र द्वयणुकादिकार्योत्पत्तौ परमाण्वादिद्रव्यपदार्थः समवायिकारणम् । कुतः । अत्र परमाण्वादौ द्रव्ये हि यस्मात्सर्वकार्यं समवेतमुत्पद्यते तस्मादिति शेषः । *७,२५४* समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं कारणं निमित्तम् । तदुदाहरति ईशेति ॥ ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्

paramāṇupuñjavādaṃ pariṇāmavādamaniyamavādaṃ caivaśabdena vyāvartayati / paramāṇudvayenaiva, natu nirantaratayotpannaparamāṇudvayaṃ, nāpi paramāṇudvayameva saṃyuktamāsāditapariṇāmaviśeṣaṃ, naca trayādineti / jāyate ityasatkāryavādaṃ sūcayati / jātyapekṣayaikavacanam / tataśca saṃyuktasajātīyaparamāṇudvayaistato 'tyantabhinnāni tatsamavetāni prāgasantyeva dvayaṇukanāmakāni dravyāṇyutpadyanta ityarthaḥ / dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ jāyate ityanurvate / eveti ca / atrāpi pūrvavadvayākhyānam / aṇutvaparimāṇasya paramāṇau dvayaṇuke ca sāmyāddvayaṇukasaṃjñāvattryaṇukasaṃjñāpyupapadyata eva / taiḥ sajātīyaiḥ saṃyuktaiścaturbhistryaṇukaiḥ tadātmakaṃ dravyaṃ jāyate / tryaṇukeṣvaṇusaṃjñopacārāt / kecit dvayaṇukaireva caturaṇukārambhamabhyupayanti / tanmatānusāreṇa taidvaryaṇukairiti vyākhyeyam / dvayaṇukāni trīṇi (dravyaṃ) yatkāyarmārabhante tattryaṇukam / caturbhirārabdhaṃ caturaṇukamiti / atra ca saṃjñā mukhyaiva / tataḥ tryaṇukebhyaścaturaṇekebhyo vā / tuśabdo viśeṣārthaḥ / tamevāha / aniyamenaivaitāvadbhireveti saṅkhayāniyamaṃ vinetyarthaḥ / dravyasamavāyikāraṇāni kāyardravyāṇi khaṇḍāvayavinaḥ / tryaṇukāderantyāvayavinaśca madhye naikameva khaṇḍāvayavi kintu aniyamenānekānyapi bhavantīti sūcayituṃ bahuvacanam / tataḥ taiḥ khaṇḍāvayavibhiścāniyamenaiva saṅkhayāniyamaṃ vinaiva sarvāvayavināmantyāvayavināṃ śarīrendriyaviṣayāṇāṃ sambhavaḥ / tadanena dravyotpattirabhihitā / guṇānāṃ karmaṇāṃ ca svāśrayadravyeṣūtpādo draṣṭavyaḥ / *7,253* sarvamapi kāryaṃ bhāvarūpaṃ kāraṇatritayajanyam / kāraṇāni ca samavāyyasamavāyinimittānāmāni / tatra ya(tsama)tra samavetaṃ kāyarmutpadyate tatsamavāyikāraṇam / tatsvarūpeṇa darśayati kāraṇamiti // kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi atra dvayaṇukādikāryotpattau paramāṇvādidravyapadārthaḥ samavāyikāraṇam / kutaḥ / atra paramāṇvādau dravye hi yasmātsarvakāryaṃ samavetamutpadyate tasmāditi śeṣaḥ / *7,254* samavāyyasamavāyivyatiriktaṃ kāraṇaṃ nimittam / tadudāharati īśeti // īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तं त्वित्यन्वयः । इदं च सर्वकार्यसाधारणं निमित्तं दर्शितम् । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् । यथा तुरीवेमादिकं पटस्येत्यादि । *७,२५५फ़्।* समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । समवायिकारणतत्समवायिकारणयोरन्यतरसमवेतत्वं समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वम् । सामर्थ्यावधारणं चानन्यथासिद्धनियतपूर्वभावित्वेन भवति । तच्चासमवायिकारणं द्रव्यं समवायिकारणमितिवन्नैकोक्तया वक्तुं शक्यम् । प्रतिकार्यं पृथक्तवात् । अतस्तद्विवेकेन दर्शयितुं तज्ज्ञानस्य कायर्ज्ञानसापेक्षत्वात्कार्याकार्यविभागं तावदाह सामान्येति ॥ *७,२५६* सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् । नित्यं क्रिया अनित्यास्तु गुणद्रव्ये द्विरूपके

nimittaṃ tvityanvayaḥ / idaṃ ca sarvakāryasādhāraṇaṃ nimittaṃ darśitam / evamanyadapi draṣṭavyam / yathā turīvemādikaṃ paṭasyetyādi / *7,255f.* samavāyikāraṇapratyāsannamavadhṛtasāmarthyamasamavāyikāraṇam / samavāyikāraṇatatsamavāyikāraṇayoranyatarasamavetatvaṃ samavāyikāraṇapratyāsannatvam / sāmarthyāvadhāraṇaṃ cānanyathāsiddhaniyatapūrvabhāvitvena bhavati / taccāsamavāyikāraṇaṃ dravyaṃ samavāyikāraṇamitivannaikoktayā vaktuṃ śakyam / pratikāryaṃ pṛthaktavāt / atastadvivekena darśayituṃ tajjñānasya kāyarjñānasāpekṣatvātkāryākāryavibhāgaṃ tāvadāha sāmānyeti // *7,256* sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam / nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः । तैजसे च रूपस्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि । अनेकत्वानेकपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वद्रव्यत्वसंस्कारा अनित्याः । वायवीये च स्पर्शैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि । अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः । आकाशे चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि । अकेत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागशब्दा अनित्याः । काले दिशि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि । अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा अनित्याः । आत्मनि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि । अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागा बुद्धयादयश्च नव अनित्याः । ईश्वरस्यापि विशेषो ऽभिहितः । मनसि चैकत्वैकपृथक्तवपरिमाणानि नित्यानि । अनेकत्वानेकपृथक्तवसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारा अनित्याः । इति विवेकः । *७,२७१* एवं कार्याकार्यविभागमुक्तवा यस्य यदसमवायिकारणं तदाह कार्य इति ॥ कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् । कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम्

anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ / taijase ca rūpasparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni / anekatvānekapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvadravyatvasaṃskārā anityāḥ / vāyavīye ca sparśaikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni / anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ / ākāśe caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni / aketvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaśabdā anityāḥ / kāle diśi caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni / anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgā anityāḥ / ātmani caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni / anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgā buddhayādayaśca nava anityāḥ / īśvarasyāpi viśeṣo 'bhihitaḥ / manasi caikatvaikapṛthaktavaparimāṇāni nityāni / anekatvānekapṛthaktavasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārā anityāḥ / iti vivekaḥ / *7,271* evaṃ kāryākāryavibhāgamuktavā yasya yadasamavāyikāraṇaṃ tadāha kārya iti // kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam / kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणग्रहणमुपलक्षणम् । ततश्च कार्ये ऽकार्ये च द्रव्ये जायमानानां गुणानां समवायिकारणसमवायिकारणस्थाः समवायिकारणस्थाश्च गुणाः समवायिकारणस्थं कर्म च समवाय्यन्यकारणं असमवायिकारणम् । कर्मणश्च असमवायिकारणस्था गुणा एवासमवायिकारणमिति योज्यम् । आद्यस्तुशब्दो द्रव्याद्विशेषं द्योतयति । द्वितीयस्य द्रव्यकारणं त्वित्यन्वयः । यद्वा द्वावप्यनुक्तसमुच्चयार्थौ । तच्चोक्तम् । तथाहि । कार्यगतानां रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्तवोत्तरसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगानां कारणगता रूपादयो ऽसमवायिकारणम् । पार्थिवपरमाणुगतानां रूपरसगन्धस्पर्शानां पार्थिवतैजसपरमाणुगतद्रव्यस्य तद्गत एव तेजः संयोगः । सर्वत्रानेकत्वानेकपृथक्तवयोराश्रयगतैकत्वैकपृथक्तवानि । संयोगविभागवेगानामाश्रयगतं कर्म । परत्वापरत्वयोराश्रयगतौ दिक्कालसंयोगौ । आत्मविशेषगुणानामात्मगतो मनः संयोगः । शब्दस्याकाशगताः संयोगविभागशब्दाः । कर्मणश्चाश्रयगता गुरुत्वद्रवत्ववेगसंयोगा इति । द्रव्यस्य तु समवायिकारणानामवयवानां संयोगो ऽसमवायिकारणमिति । *७,२७५* उक्तस्य क्वचिदपवादमाह एवमिति ॥ एवं स्थिते ऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः कारणगतं परिमाणं कार्यगतस्य परिमाणस्यासमवायिकारणमित्येवं सामान्यतः सिद्धान्ते स्थिते ऽपि, तत्र परिमाणविशेषे विशेषो ऽन्यथाभावः कल्पितो वैशेषिकैः । कथमित्यत आह द्वयणुक इति ॥ द्वयणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम्

kāryakāraṇagrahaṇamupalakṣaṇam / tataśca kārye 'kārye ca dravye jāyamānānāṃ guṇānāṃ samavāyikāraṇasamavāyikāraṇasthāḥ samavāyikāraṇasthāśca guṇāḥ samavāyikāraṇasthaṃ karma ca samavāyyanyakāraṇaṃ asamavāyikāraṇam / karmaṇaśca asamavāyikāraṇasthā guṇā evāsamavāyikāraṇamiti yojyam / ādyastuśabdo dravyādviśeṣaṃ dyotayati / dvitīyasya dravyakāraṇaṃ tvityanvayaḥ / yadvā dvāvapyanuktasamuccayārthau / taccoktam / tathāhi / kāryagatānāṃ rūparasagandhasparśaparimāṇaikatvaikapṛthaktavottarasaṃyogavibhāgagurutvadravatvasnehavegānāṃ kāraṇagatā rūpādayo 'samavāyikāraṇam / pārthivaparamāṇugatānāṃ rūparasagandhasparśānāṃ pārthivataijasaparamāṇugatadravyasya tadgata eva tejaḥ saṃyogaḥ / sarvatrānekatvānekapṛthaktavayorāśrayagataikatvaikapṛthaktavāni / saṃyogavibhāgavegānāmāśrayagataṃ karma / paratvāparatvayorāśrayagatau dikkālasaṃyogau / ātmaviśeṣaguṇānāmātmagato manaḥ saṃyogaḥ / śabdasyākāśagatāḥ saṃyogavibhāgaśabdāḥ / karmaṇaścāśrayagatā gurutvadravatvavegasaṃyogā iti / dravyasya tu samavāyikāraṇānāmavayavānāṃ saṃyogo 'samavāyikāraṇamiti / *7,275* uktasya kvacidapavādamāha evamiti // evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ kāraṇagataṃ parimāṇaṃ kāryagatasya parimāṇasyāsamavāyikāraṇamityevaṃ sāmānyataḥ siddhānte sthite 'pi, tatra parimāṇaviśeṣe viśeṣo 'nyathābhāvaḥ kalpito vaiśeṣikaiḥ / kathamityata āha dvayaṇuka iti // dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कारणं कार्यगुणे ॥। चतुर्विधं परिमाणम् । अणुत्वं महत्त्वं ह्रस्वत्वं दीर्घत्वं च । तत्राणुत्वं द्विविधं, नित्यमनित्यं च । नित्यं चतुर्विधपरमाणौ मनसि च । पारिमाण्डल्यमिति चोच्यते । अनित्यं द्वयणुक एव । महत्त्वमपि द्विविधं नित्यानित्यभेदात् । नित्यमाकाशकालदिगात्मसु परममहत्त्वम् । अनित्यं त्र्यणुकादौ कायर्द्रव्ये । ह्रस्वत्वं द्वयणुक एव । दीर्घत्वं त्र्यणुकादिकार्यद्रव्य एव । केचित्परमाणावपि ह्रस्वत्वं गगनादावपि दीर्घत्वमभ्युपयन्ति । तत्र द्वयणुके वर्तमानं ह्रस्वत्वम् । उपलक्षणमेतत् । अणुत्वं च कार्यगुणे द्वयणुककार्यत्र्यणुकपरिमाणे । विषयसप्तमीयम् । त्र्यणुकमहद्दीर्घत्वयोरसमवायिकारणं न भवति । तथा परमाणौ वर्तमानं परिमण्डलं पारिमाण्डल्यं परमाणुकार्यद्वयणुकगुणस्य ह्रस्वत्वस्याणुत्वस्य चासमवायिकारणं न भवति । त्र्यणुकादिगतं तु महत्त्वं दीर्घत्वं च चतुरणुकादिपरिमाणं प्रत्यसमवायिकारणं भवत्येवेति । *७,२७६* कस्मादेवं कल्पितमित्यत आह वैरूप्यमिति ॥ ॥। वैरूप्यं तत्र कारणम् । इत्याहुस् ॥। तत्र द्वयणुकपरमाणुपरिमाणानां त्र्यणुकद्वयणुकपरिमाणानि प्रति कारणत्वाभावे वैरूप्यं विजातीयत्वं कारणम् । सजातीययोरेव हि तन्तुपटपरिमाणयोः कार्यकारणभावो दृष्टः । तथाच प्रयोगः । द्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणे न कार्यकारणभाववती विजातीयपरिमाणत्वात् । व्यतिरेकेण तन्तुपटपरिमाणवत् । एवं परमाणुद्वयणुकपरिमाणयोरपि द्रष्टव्यम् । परमाणोरणुत्वं द्वयणुकाणुत्वस्य कारणमस्त्विति चेन्न । तत्रापि नित्यपरिमाणत्वस्य परमाणुत्वस्य च वैरूप्यस्य सत्त्वात् । एवञ्चेद्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणानां किमसमवायिकारणमित्यत आह वैरूप्यमिति ॥ अनेकत्वमित्यर्थः । ईश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाण्वोर्द्वित्वसङ्खया द्वयणुके ऽणुत्वं ह्रस्वत्वं च करोति । द्वयणुकेषु चोत्पन्ना त्रित्वसङ्खया त्र्यणुके महत्त्वं दीर्घत्वं च करोतीति । *७,२७८* एवमुपन्यस्तं मतमपाकर्तुमधिकरण(सूत्र)मवतारयति तानिति ॥ ॥। तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः

na kāraṇaṃ kāryaguṇe ... caturvidhaṃ parimāṇam / aṇutvaṃ mahattvaṃ hrasvatvaṃ dīrghatvaṃ ca / tatrāṇutvaṃ dvividhaṃ, nityamanityaṃ ca / nityaṃ caturvidhaparamāṇau manasi ca / pārimāṇḍalyamiti cocyate / anityaṃ dvayaṇuka eva / mahattvamapi dvividhaṃ nityānityabhedāt / nityamākāśakāladigātmasu paramamahattvam / anityaṃ tryaṇukādau kāyardravye / hrasvatvaṃ dvayaṇuka eva / dīrghatvaṃ tryaṇukādikāryadravya eva / kecitparamāṇāvapi hrasvatvaṃ gaganādāvapi dīrghatvamabhyupayanti / tatra dvayaṇuke vartamānaṃ hrasvatvam / upalakṣaṇametat / aṇutvaṃ ca kāryaguṇe dvayaṇukakāryatryaṇukaparimāṇe / viṣayasaptamīyam / tryaṇukamahaddīrghatvayorasamavāyikāraṇaṃ na bhavati / tathā paramāṇau vartamānaṃ parimaṇḍalaṃ pārimāṇḍalyaṃ paramāṇukāryadvayaṇukaguṇasya hrasvatvasyāṇutvasya cāsamavāyikāraṇaṃ na bhavati / tryaṇukādigataṃ tu mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca caturaṇukādiparimāṇaṃ pratyasamavāyikāraṇaṃ bhavatyeveti / *7,276* kasmādevaṃ kalpitamityata āha vairūpyamiti // ... vairūpyaṃ tatra kāraṇam / ityāhus ... tatra dvayaṇukaparamāṇuparimāṇānāṃ tryaṇukadvayaṇukaparimāṇāni prati kāraṇatvābhāve vairūpyaṃ vijātīyatvaṃ kāraṇam / sajātīyayoreva hi tantupaṭaparimāṇayoḥ kāryakāraṇabhāvo dṛṣṭaḥ / tathāca prayogaḥ / dvayaṇukatryaṇukaparimāṇe na kāryakāraṇabhāvavatī vijātīyaparimāṇatvāt / vyatirekeṇa tantupaṭaparimāṇavat / evaṃ paramāṇudvayaṇukaparimāṇayorapi draṣṭavyam / paramāṇoraṇutvaṃ dvayaṇukāṇutvasya kāraṇamastviti cenna / tatrāpi nityaparimāṇatvasya paramāṇutvasya ca vairūpyasya sattvāt / evañcedvayaṇukatryaṇukaparimāṇānāṃ kimasamavāyikāraṇamityata āha vairūpyamiti // anekatvamityarthaḥ / īśvarabuddhimapekṣyotpannā paramāṇvordvitvasaṅkhayā dvayaṇuke 'ṇutvaṃ hrasvatvaṃ ca karoti / dvayaṇukeṣu cotpannā tritvasaṅkhayā tryaṇuke mahattvaṃ dīrghatvaṃ ca karotīti / *7,278* evamupanyastaṃ matamapākartumadhikaraṇa(sūtra)mavatārayati tāniti // ... tānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच महद्दीर्घवद्वेत्यादीति शेषः । प्रबलतर्कोपबृंहितमतनिरासे सामर्थ्यं सूत्रकृतः कथमित्यत उक्तम् स्वयं साक्षात्सर्वविद्यानामधीशस्तस्मात्प्रभुरिति । *७,२७९* न वैशेषिकादिमतविरोधेनोक्तार्थस्यान्यथात्वं शङ्कनीयम् । तस्योपपत्तिविरुद्धत्वात् । तथाहि । यत्तावदुक्तं द्वयणुकादिपरिमाणं न त्र्यणुकादिपरिमाणस्यासमवायिकारणमिति, तदुपपत्तिविरुद्धमिति दर्शयन्"महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम्ऽ; इति सूत्रं व्याचष्टे महत्त्वं चेति ॥ महत्त्वं चैव दीर्घत्वं त्र्यणुकाद्येषु कल्पितम् । तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते

uvāca mahaddīrghavadvetyādīti śeṣaḥ / prabalatarkopabṛṃhitamatanirāse sāmarthyaṃ sūtrakṛtaḥ kathamityata uktam svayaṃ sākṣātsarvavidyānāmadhīśastasmātprabhuriti / *7,279* na vaiśeṣikādimatavirodhenoktārthasyānyathātvaṃ śaṅkanīyam / tasyopapattiviruddhatvāt / tathāhi / yattāvaduktaṃ dvayaṇukādiparimāṇaṃ na tryaṇukādiparimāṇasyāsamavāyikāraṇamiti, tadupapattiviruddhamiti darśayan"mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām'; iti sūtraṃ vyācaṣṭe mahattvaṃ ceti // mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tryaṇukādyeṣu kalpitam / tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डल्यतो ऽपि हि । जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः

yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi / jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवेत्येवशब्देन दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकवैषम्यशङ्कामपाकरोति । कार्ये त्र्यणुके द्वयणुके च समत्वतः कार्यपरिमाणत्वादिसाम्यादिति हेतुवचनम् । हिशब्दो व्याप्तिद्योतकः । *७,२८१* यद्यपि महदादिशब्दा द्रव्यवचनास्तथापि भावप्रधानत्वात्परिमाणवाचिनो(पि) भवन्तीत्यायेन महत्त्वमित्याद्युक्तम् । सूत्रकृतस्य भावप्राधान्येनोक्तिः कणादसूत्रानुसारेण । "कारणबहुत्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेषाच्च महत्ऽ; इत्यादि हि तत् । महद्दीर्घवदिति षष्ठयर्थे वतिः । विभक्तिविपरिणामेन वा सकाशादित्यध्याहारेण वा तस्मादित्युक्तम् । अत्रैतावदादौ वक्तव्यम् । यथा तस्मात्कार्येषु कायर्मुपजायते तथैव ह्रस्वत्वात्पारिमाण्डल्यतो ऽपि कार्ये परिमाणं जायेत समत्वतो हीति । *७,२८५* एतदुक्तं भवति । त्र्यणुकाद्वयणुकपरिमाणं स्वाश्रयाश्रयसमवायिकारणपरिमाणजम् कार्यपरिमाणत्त्वाच्चतुरणुकादिपरिमाणवत्, द्वयणुकपरमाणुपरिमाणं परिमाणारम्भकं द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वात्, त्र्यणुकपरिमाणवत् त्र्यणुकद्वयणुके वा परिमाणारभ्यपरिमाणवती कार्यद्रव्यत्वाच्चतुरणुकादिवत्, द्वयणुकपरमाणू परिमाणासमवायिकारणपरिमाणवन्तौ द्रव्यसमवायिकारणत्वात् त्र्यणुकवदिति । नच विवक्षितार्थासिद्धिः, अन्यथानुपपत्त्या तत्सिद्धेः । नच यत्र केवलेन प्रचयेन परिमाणमारभ्यते तत्र व्यभिचार इति वाच्यम्, तस्यापि पक्षतुल्यत्वात् । नचैवं सति बाधः, प्रचयकारणताया अनिवारणात् । नचोभयकारणत्वकल्पने गौरवदोषः, द्वयोरपि कॢप्तशक्तित्वात् । द्वयणुकपरिमाणं त्र्यणुकपरिमाणाजनकम्, परमाणुपरिमाणं च द्वयणुकपरिमाणाजनकम्, परिमाणत्वात् पटपरिमाणवत्, इत्यादिना सत्प्रतिपक्षतेति चेन्न, तत्समवायिकाणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात्, त्र्यणुकपरिमाणं चतुरणुकपरिमाणाजनकम् परिमाणत्वात्पटपरिमाणवत्, इत्याद्याभाससमानयोगक्षेमत्वाच्च । परमाणुपरिमाणं परिमाणानारम्भकं नित्यपरिमाणत्वात् गगनपरिमाणवदित्यपि न, द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वाभावस्योपाधित्वात् । अप्यपरमाणुरूपं रूपानारम्भकं नित्यत्वात् गगनपरिमाणवत्, परमाणवो द्रव्यानारम्भका नित्यत्वाद्गगनवत्, इत्याद्याभासतुल्यत्वाच्च । *७,२९०* एतेन परमाणुद्वयणुकपरिमाणे परिमाणानारम्भके अणुत्वान्मनःपरिमाणवदित्यपि परास्तम् । न चानणुत्वमुपाधिः । वक्ष्यमाणन्यायेन परिमाणावान्तरजातेरपाकरणात् । पक्षीकृताद्घ्रस्वत्वादव्यावृत्तेश्च । *७,२९३* ननु च त्र्यणुकादिपरिमाणं चतुरणुकादिपरिमाणं च सजातीयमिति युक्तस्तत्र कार्यकरणभावः । द्वयणुकत्र्यणुकपरिमाणयोस्तु विजातीयत्वात्कथं तथात्वमित्यतो दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकयोः सदृशमित्युक्तम् । यथा त्र्यणुकादिपरिमाणाच्चतुरणुकादौ सजातीयं परिमाणमुत्पद्यते । तथा द्वयणुकपरमाणुपरिमाणादपि त्र्यणुकादौ सजातीयपरिमाणोत्पादस्यैव सिसाधयिषितत्वान्न दोष इत्यर्थः । *७,२९४* ननु च त्र्यणुकादौ महत्त्वदीर्घत्वे द्वयणुकादौ त्वणुत्वह्रस्वत्वे प्रमाणसिद्धे । तत्कथं साजात्यसाधने बाधो न भवेदित्यत उक्तम् महत्त्वं चेति ॥ कल्पनैवैषा वैशेषिकाणां नतु परिमाणावान्तरजातिभेदे प्रमाणमस्ति । किन्नाम परिमाणमेकजातीयमेवोत्कर्षापकषर्वदिति भावः । अनेन वैरूप्यस्यासिद्धिरुक्ता वेदितव्या । *७,२९४फ़्।* ननु च द्वयणुकादिपरिमाणस्य परमाण्वादिपरिमाणाजन्यत्वे बाधकाभावादप्रयोजकत्वमनुमानानाम् । द्वयणुकादिपरिमाणस्य सङ्खयैव जन्मसम्भवादित्याशङ्कां परिहरन् वाशब्दं व्याख्याति नचेदिति ॥ न चेन्महत्त्वतश्चैव दीघर्त्वादपि नो भवेत् इदमिह वक्तव्यम् । द्वयणुकादिपरिमाणे ऽसमवायिकारणलक्षणमस्ति न वेति । आद्ये ऽसमवायिकारणलक्षणसद्भावे ऽपि त्र्यणुकादिपरिमाणं द्वयणुकादिपरिमाणजं च चेद्भवेत्तदा त्र्यणुकादिगतान्महत्त्वतो दीर्घत्वाच्च नो भवेदेव, चतुरणुकादिपरिमाणमिति शेषः । इदमुक्तं भवति । यदि समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वादिसद्भावे ऽपि नासमवायिकारणत्वं तदेदमतिव्यापकत्वादलक्षणं स्यात् । तथाच न तथाभूतस्यापि महत्त्वादेरसमवायिकारणत्वं स्यादिति । द्वितीये किं समवायिकारणप्रत्यासत्तिर्नास्ति उत सामर्थ्यावधारणम् । नाद्यः । द्वयणुकादिपरिमाणस्य त्र्यणुकादिपरिमाणसमवायिकारणसमवायिकारणे द्वयणुकादौ समवेतत्वस्य प्रमितत्वात् । समवायिकारणसमवेतत्वाभावान्न चेत् द्वयणुकादिपरिमाणात्त्र्यणुकादिपरिमाणस्योत्पादस्तदा त्र्यणुकादिगताभ्यां महत्त्वदीर्घत्वाभ्यां चतुरणुकादिपरिमाणमपि नो भवेत् तस्यापि समवायिकारणसमवेतत्वाभावात् । न द्वितीयः । अनन्यथासिद्धिनियतपूर्वभावित्वेन हि सामर्थ्यमवधारणीयम् । तच्चास्ति द्वयणुकादिपरिमाणे । एवमपि न चेत्ततस्त्र्यणुकादिपरिमाणादिजन्म, तदोक्तप्रसङ्ग एव । *७,२९७फ़्।* सदृशपरिमाणस्यैव कारणत्वावधारणाद्विसदृशमेतदकारणमवर्जनीयसन्निधीति चेत् । किमिदं विसदृशत्वम् । किं जातिभेदः । उत वैलक्षण्यमात्रम् । नाद्यः । परमाणुद्वयणुकादिपरिमाणानामनुमानेनैकजातीयत्वस्यापि साधितत्वात् । द्वितीये वैलक्षण्यमात्रेण न चेत्कारणत्वं तदा महत्त्वादेरपि न स्यात् । नहि त्र्यणुकचतुरणुकमहत्त्वे न विलक्षणे । सोत्कर्षत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् । *७,२९८* अथ सङ्खयात एव जन्मसम्भवे परिमाणस्यापि कारणत्वं न कल्पनीयमिति चेत् । तथाप्युक्त एवातिप्रसङ्गः । चतुरणुकादिपरिमाणस्यापि सङ्खयात एव जननोपपत्तेः । यत्र तु नियामकविशेषस्तत्र परिमाणमप्याद्रियतामिति । यद्यपि परिणामवादिनां नायं पन्थाः । किन्तूपादानानि स्वगुणयुक्तानि तथाविधकार्यतामापद्यन्त इति । तथापि परमतमाश्रित्य प(रेषामेवेदं)रस्येदं दूषणाभिधानमिति न काचित्क्षतिः । *७,२९९फ़्।* एवं परमाणुपरिमाणाद्द्वयणुकपरिमाणस्योत्पादः ततस्त्र्यणुकपरिमाणस्य जन्म तेषां चैकजातीयत्वमित्यनुमानेन साधितम् । तदसत् । प्रतितर्कपराहतत्वात् । तथाहि । किं परमाणुपरिमाणाद्वयणुके द्वयणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके सजातीयपरिमाणस्याणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यते उत महत्त्वस्य अथ ह्रस्वत्वस्य यद्वा दीर्घत्वस्य । सर्वेषामपि पक्षाणां दुष्टत्वं प्रतिजानीते सदृशस्य हीति ॥ *७,३००* सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन

tathaivetyevaśabdena dṛṣṭāntadārṣyāntikavaiṣamyaśaṅkāmapākaroti / kārye tryaṇuke dvayaṇuke ca samatvataḥ kāryaparimāṇatvādisāmyāditi hetuvacanam / hiśabdo vyāptidyotakaḥ / *7,281* yadyapi mahadādiśabdā dravyavacanāstathāpi bhāvapradhānatvātparimāṇavācino(pi) bhavantītyāyena mahattvamityādyuktam / sūtrakṛtasya bhāvaprādhānyenoktiḥ kaṇādasūtrānusāreṇa / "kāraṇabahutvātkāraṇamahattvātpracayaviśeṣācca mahat'; ityādi hi tat / mahaddīrghavaditi ṣaṣṭhayarthe vatiḥ / vibhaktivipariṇāmena vā sakāśādityadhyāhāreṇa vā tasmādityuktam / atraitāvadādau vaktavyam / yathā tasmātkāryeṣu kāyarmupajāyate tathaiva hrasvatvātpārimāṇḍalyato 'pi kārye parimāṇaṃ jāyeta samatvato hīti / *7,285* etaduktaṃ bhavati / tryaṇukādvayaṇukaparimāṇaṃ svāśrayāśrayasamavāyikāraṇaparimāṇajam kāryaparimāṇattvāccaturaṇukādiparimāṇavat, dvayaṇukaparamāṇuparimāṇaṃ parimāṇārambhakaṃ dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvāt, tryaṇukaparimāṇavat tryaṇukadvayaṇuke vā parimāṇārabhyaparimāṇavatī kāryadravyatvāccaturaṇukādivat, dvayaṇukaparamāṇū parimāṇāsamavāyikāraṇaparimāṇavantau dravyasamavāyikāraṇatvāt tryaṇukavaditi / naca vivakṣitārthāsiddhiḥ, anyathānupapattyā tatsiddheḥ / naca yatra kevalena pracayena parimāṇamārabhyate tatra vyabhicāra iti vācyam, tasyāpi pakṣatulyatvāt / nacaivaṃ sati bādhaḥ, pracayakāraṇatāyā anivāraṇāt / nacobhayakāraṇatvakalpane gauravadoṣaḥ, dvayorapi kḷptaśaktitvāt / dvayaṇukaparimāṇaṃ tryaṇukaparimāṇājanakam, paramāṇuparimāṇaṃ ca dvayaṇukaparimāṇājanakam, parimāṇatvāt paṭaparimāṇavat, ityādinā satpratipakṣateti cenna, tatsamavāyikāṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt, tryaṇukaparimāṇaṃ caturaṇukaparimāṇājanakam parimāṇatvātpaṭaparimāṇavat, ityādyābhāsasamānayogakṣematvācca / paramāṇuparimāṇaṃ parimāṇānārambhakaṃ nityaparimāṇatvāt gaganaparimāṇavadityapi na, dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt / apyaparamāṇurūpaṃ rūpānārambhakaṃ nityatvāt gaganaparimāṇavat, paramāṇavo dravyānārambhakā nityatvādgaganavat, ityādyābhāsatulyatvācca / *7,290* etena paramāṇudvayaṇukaparimāṇe parimāṇānārambhake aṇutvānmanaḥparimāṇavadityapi parāstam / na cānaṇutvamupādhiḥ / vakṣyamāṇanyāyena parimāṇāvāntarajāterapākaraṇāt / pakṣīkṛtādghrasvatvādavyāvṛtteśca / *7,293* nanu ca tryaṇukādiparimāṇaṃ caturaṇukādiparimāṇaṃ ca sajātīyamiti yuktastatra kāryakaraṇabhāvaḥ / dvayaṇukatryaṇukaparimāṇayostu vijātīyatvātkathaṃ tathātvamityato dṛṣṭāntadārṣyāntikayoḥ sadṛśamityuktam / yathā tryaṇukādiparimāṇāccaturaṇukādau sajātīyaṃ parimāṇamutpadyate / tathā dvayaṇukaparamāṇuparimāṇādapi tryaṇukādau sajātīyaparimāṇotpādasyaiva sisādhayiṣitatvānna doṣa ityarthaḥ / *7,294* nanu ca tryaṇukādau mahattvadīrghatve dvayaṇukādau tvaṇutvahrasvatve pramāṇasiddhe / tatkathaṃ sājātyasādhane bādho na bhavedityata uktam mahattvaṃ ceti // kalpanaivaiṣā vaiśeṣikāṇāṃ natu parimāṇāvāntarajātibhede pramāṇamasti / kinnāma parimāṇamekajātīyamevotkarṣāpakaṣarvaditi bhāvaḥ / anena vairūpyasyāsiddhiruktā veditavyā / *7,294f.* nanu ca dvayaṇukādiparimāṇasya paramāṇvādiparimāṇājanyatve bādhakābhāvādaprayojakatvamanumānānām / dvayaṇukādiparimāṇasya saṅkhayaiva janmasambhavādityāśaṅkāṃ pariharan vāśabdaṃ vyākhyāti nacediti // na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet idamiha vaktavyam / dvayaṇukādiparimāṇe 'samavāyikāraṇalakṣaṇamasti na veti / ādye 'samavāyikāraṇalakṣaṇasadbhāve 'pi tryaṇukādiparimāṇaṃ dvayaṇukādiparimāṇajaṃ ca cedbhavettadā tryaṇukādigatānmahattvato dīrghatvācca no bhavedeva, caturaṇukādiparimāṇamiti śeṣaḥ / idamuktaṃ bhavati / yadi samavāyikāraṇapratyāsannatvādisadbhāve 'pi nāsamavāyikāraṇatvaṃ tadedamativyāpakatvādalakṣaṇaṃ syāt / tathāca na tathābhūtasyāpi mahattvāderasamavāyikāraṇatvaṃ syāditi / dvitīye kiṃ samavāyikāraṇapratyāsattirnāsti uta sāmarthyāvadhāraṇam / nādyaḥ / dvayaṇukādiparimāṇasya tryaṇukādiparimāṇasamavāyikāraṇasamavāyikāraṇe dvayaṇukādau samavetatvasya pramitatvāt / samavāyikāraṇasamavetatvābhāvānna cet dvayaṇukādiparimāṇāttryaṇukādiparimāṇasyotpādastadā tryaṇukādigatābhyāṃ mahattvadīrghatvābhyāṃ caturaṇukādiparimāṇamapi no bhavet tasyāpi samavāyikāraṇasamavetatvābhāvāt / na dvitīyaḥ / ananyathāsiddhiniyatapūrvabhāvitvena hi sāmarthyamavadhāraṇīyam / taccāsti dvayaṇukādiparimāṇe / evamapi na cettatastryaṇukādiparimāṇādijanma, tadoktaprasaṅga eva / *7,297f.* sadṛśaparimāṇasyaiva kāraṇatvāvadhāraṇādvisadṛśametadakāraṇamavarjanīyasannidhīti cet / kimidaṃ visadṛśatvam / kiṃ jātibhedaḥ / uta vailakṣaṇyamātram / nādyaḥ / paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāmanumānenaikajātīyatvasyāpi sādhitatvāt / dvitīye vailakṣaṇyamātreṇa na cetkāraṇatvaṃ tadā mahattvāderapi na syāt / nahi tryaṇukacaturaṇukamahattve na vilakṣaṇe / sotkarṣatvasyānubhavasiddhatvāt / *7,298* atha saṅkhayāta eva janmasambhave parimāṇasyāpi kāraṇatvaṃ na kalpanīyamiti cet / tathāpyukta evātiprasaṅgaḥ / caturaṇukādiparimāṇasyāpi saṅkhayāta eva jananopapatteḥ / yatra tu niyāmakaviśeṣastatra parimāṇamapyādriyatāmiti / yadyapi pariṇāmavādināṃ nāyaṃ panthāḥ / kintūpādānāni svaguṇayuktāni tathāvidhakāryatāmāpadyanta iti / tathāpi paramatamāśritya pa(reṣāmevedaṃ)rasyedaṃ dūṣaṇābhidhānamiti na kācitkṣatiḥ / *7,299f.* evaṃ paramāṇuparimāṇāddvayaṇukaparimāṇasyotpādaḥ tatastryaṇukaparimāṇasya janma teṣāṃ caikajātīyatvamityanumānena sādhitam / tadasat / pratitarkaparāhatatvāt / tathāhi / kiṃ paramāṇuparimāṇādvayaṇuke dvayaṇukaparimāṇācca tryaṇuke sajātīyaparimāṇasyāṇutvasyotpattiḥ sādhyate uta mahattvasya atha hrasvatvasya yadvā dīrghatvasya / sarveṣāmapi pakṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ pratijānīte sadṛśasya hīti // *7,300* sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि परमाणुपरिमाणादणुत्वेन सजातीयं द्वयणुके, द्वयणुकपरिमाणाच्च त्र्यणुके परिमाणमुत्पद्यते । तदा सर्वकार्येष्वणुत्वप्रसङ्गेनास्मदाद्यप्रत्यक्षत्वमेव स्याद्यतस्तस्मान्नेति । द्व्यणुकस्याप्रत्यक्षत्वमिष्यमेवेत्यतो ऽवधारणम् । सर्वेषामपि कार्याणामप्रत्यक्षत्वमेव स्यात् । नतु (यस्य) कस्यचित्प्रत्यक्षत्वमिति । द्रव्यस्य ह्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वं महत्त्वे सत्युद्भूतरूपस्पर्शवत्त्वेन व्याप्तम् । तथाच त्र्यणुकादीनामणुत्वे महत्त्वाभावादप्रत्यक्षत्वं स्यात् । एतेन तृतीयो ऽपि परास्तः । त्र्यणुकादेरपि ह्रस्वत्वे महत्वाभावेनाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात् । *७,३०६* द्वितीये तु परमाणुद्वयणुकयोरपि महत्त्वे प्रत्यक्षत्वापत्तिः । न चोद्भूतरूपस्पर्शयोरन्यतराभावेन तदभावः । त्र्यणुकादावपि तदा(दभावा)पत्तेः । अत एव चतुर्थो ऽपि परास्तः । दीर्घत्वे महत्वस्यावर्जनीयत्वादिति पक्षद्वयदूषणं स्पष्टत्वान्नोक्तम् । यद्यपीदं परिमाणावान्तरजातीनामणुत्वादीनामप्रामाणिकत्वोक्तया परिहृतमेव । तथापि तस्यैवार्थस्य स्फुटीकरणार्थं पुनराशङ्कितमित्यदोषः । अत्र तावद्विकल्पितेषु महत्त्वपक्षं गृह्णाति न महत्त्वं चेति ॥ ॥। न महत्त्वं च परमाणावणावपि चशब्दो दीर्घत्वसमुच्चयार्थः । अणौ द्वयणुके । कथं न कथ्यत इति वक्ष्यमाणमत्राप सम्बध्यते । यदुक्तं किमणुत्वस्योत्पत्तिः साध्यत इत्यादि, तत्र परमाणुमहत्त्वाद्द्वयणुके महत्त्वम् । द्वयणुकमहत्त्वात्त्र्यणुकमहत्त्वमुत्पद्यते इत्येष पक्षस्तावत्परिगृह्यत इत्यर्थः । यद्यप्यत्र परिमाणावान्तरजात्यभावान्नैवं विकल्प एव युज्यत इति वक्तव्यम्, तथापि तदभावमेवोपपादयितुं गूढाभिसन्धिना पक्षपरिग्रहः कृत इति ज्ञातव्यम् । *७,३०९* अत एव पक्षान्तरमपि गृह्णाति कथमेवेति ॥ कथं तृयणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते

yadi paramāṇuparimāṇādaṇutvena sajātīyaṃ dvayaṇuke, dvayaṇukaparimāṇācca tryaṇuke parimāṇamutpadyate / tadā sarvakāryeṣvaṇutvaprasaṅgenāsmadādyapratyakṣatvameva syādyatastasmānneti / dvyaṇukasyāpratyakṣatvamiṣyamevetyato 'vadhāraṇam / sarveṣāmapi kāryāṇāmapratyakṣatvameva syāt / natu (yasya) kasyacitpratyakṣatvamiti / dravyasya hyasmadādipratyakṣatvaṃ mahattve satyudbhūtarūpasparśavattvena vyāptam / tathāca tryaṇukādīnāmaṇutve mahattvābhāvādapratyakṣatvaṃ syāt / etena tṛtīyo 'pi parāstaḥ / tryaṇukāderapi hrasvatve mahatvābhāvenāpratyakṣatvaprasaṅgasya durnivāratvāt / *7,306* dvitīye tu paramāṇudvayaṇukayorapi mahattve pratyakṣatvāpattiḥ / na codbhūtarūpasparśayoranyatarābhāvena tadabhāvaḥ / tryaṇukādāvapi tadā(dabhāvā)patteḥ / ata eva caturtho 'pi parāstaḥ / dīrghatve mahatvasyāvarjanīyatvāditi pakṣadvayadūṣaṇaṃ spaṣṭatvānnoktam / yadyapīdaṃ parimāṇāvāntarajātīnāmaṇutvādīnāmaprāmāṇikatvoktayā parihṛtameva / tathāpi tasyaivārthasya sphuṭīkaraṇārthaṃ punarāśaṅkitamityadoṣaḥ / atra tāvadvikalpiteṣu mahattvapakṣaṃ gṛhṇāti na mahattvaṃ ceti // ... na mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi caśabdo dīrghatvasamuccayārthaḥ / aṇau dvayaṇuke / kathaṃ na kathyata iti vakṣyamāṇamatrāpa sambadhyate / yaduktaṃ kimaṇutvasyotpattiḥ sādhyata ityādi, tatra paramāṇumahattvāddvayaṇuke mahattvam / dvayaṇukamahattvāttryaṇukamahattvamutpadyate ityeṣa pakṣastāvatparigṛhyata ityarthaḥ / yadyapyatra parimāṇāvāntarajātyabhāvānnaivaṃ vikalpa eva yujyata iti vaktavyam, tathāpi tadabhāvamevopapādayituṃ gūḍhābhisandhinā pakṣaparigrahaḥ kṛta iti jñātavyam / *7,309* ata eva pakṣāntaramapi gṛhṇāti kathameveti // kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नच कालभेदेन विरोधपरिहारः, परिमाणस्य यावद्द्रव्यभावित्वादित्याशङ्कय प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गयोस्तावदिष्यापादनत्वं वदन्व्याहतिं परिहरति प्रत्यक्षत्वेति ॥ प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाखिले परमाण्वादावखिले ऽपि द्रव्ये प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वे स्त एवेति नैतौ प्रसङ्गौ युक्तौ । नच व्याहतिः । पुरुषभेदापेक्षया व्यवस्थोपपत्तेरिति । एतच्चोत्तरत्र स्फुटीभविष्यति । *७,३१२* इदानीमणुत्वमहत्त्वव्याघातं परिहरति अणुत्वं चेति ॥ अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया

naca kālabhedena virodhaparihāraḥ, parimāṇasya yāvaddravyabhāvitvādityāśaṅkaya pratyakṣatvāpratyakṣatvaprasaṅgayostāvadiṣyāpādanatvaṃ vadanvyāhatiṃ pariharati pratyakṣatveti // pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile paramāṇvādāvakhile 'pi dravye pratyakṣatvāpratyakṣatve sta eveti naitau prasaṅgau yuktau / naca vyāhatiḥ / puruṣabhedāpekṣayā vyavasthopapatteriti / etaccottaratra sphuṭībhaviṣyati / *7,312* idānīmaṇutvamahattvavyāghātaṃ pariharati aṇutvaṃ ceti // aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नतु विरुद्धे । कथम् । यतो वस्तुव्यपेक्षयाणुत्वं च महत्त्वं च तदेवोच्यत इति योजना । *७,३१२फ़्।* एतदुक्तं भवति । स्यादयं परमाण्वादिष्वखिलद्रव्येष्वणुत्वमहत्त्वाङ्गीकारे विरोधो यदि रूपे नीलत्वपीतत्ववत्परिमाणे ऽणुत्वमहत्त्वादिजातियोगः स्यात् । नचैवम् । प्रमाणाभावात् । किन्तु यथा त्र्यणुकादिषु महत्त्वमेकजातीयमेव, उत्कर्षापकर्षवत्परेणाङ्गीकृतम् । यथाचाणुत्वं परमाणुद्वयणुकयोः । एवं परिमाणमवान्तरजातिरहितमेव सर्वद्रव्येषूत्कर्षापकर्षवद्वर्तते । तथा चैकत्र द्रव्ये वर्तमानं परिमाणं द्रव्यान्तरवर्त्युत्कृष्टपरिमाणापेक्षयाणुत्वमित्युच्यते । तदेव द्रव्यान्तवर्तिनो ऽपकृष्टपरिमाणस्यापेक्षया महत्त्वमित्युच्यते । एवञ्च कुतो विरोधः । यथा खल्वेकमेव द्रव्यं द्रव्यभेदापेक्षया सन्निकृष्टं विप्रकृष्टं चोच्यमानं न विरोधास्पदम् । अत एव प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वविरोधो ऽप्यपास्तः । तयोर्महत्त्वादिमात्रनिमित्तत्वे हि स स्यात् । न चैवम् । किन्तु पुरुषाणामिन्द्रियपाटवनिमित्तत्वमेव । अन्यथा मन्दविलोचनेनापि त्र्यणुकमुपलभ्येत । तर्हि गगनादेरपि कदाचित्प्रत्यक्षत्वं स्यादिति चेन्न । उद्भूतरूपाभावात् । द्वयणुकानुपलम्भो गुणविशेषविपर्ययाधीनः आलोकेन्द्रियसन्निकृष्टचाक्षुषद्रव्यानुपलम्भत्वात् । पवनानुपलम्भवदित्यादिकं त्वपकृष्टमहत्त्वादिनैवान्यथासिद्धम् । तर्हि पर्वतादेरप्रत्यक्षता स्यात् इति चेन्न । अपकर्षविशेषस्य विवक्षितत्वात् । नासौ व्यवस्थितो ऽस्तीति चेत् । सत्यम् । अत एव पुरुषापेक्षयेत्युक्तमिति । *७,३१८फ़्।* अस्त्वेवं परिमाणे ऽवान्तरजात्यभावस्तथापि न सर्वत्र महत्त्वाणुत्वभ्युपगमो युज्यते । उत्कृष्टापकृष्टपरिमाणापेक्षया हि मध्यवर्ति परिमाणमणुत्वं महत्त्वं चोच्यत इत्युक्तम् । तच्च द्वयणुकादिपरिमाणे सम्भवति । नच परमाणुपरिमाणे । नहि परमाणुपरिमाणादपकृष्टं परिमाणमस्ति । यदपेक्षया तन्महत्त्वं स्यात् । अतः परमाणोरणुत्वमेव । तथाच न महत्त्वं चेत्यसदित्यत आह तारतम्येति ॥ *७,३१९* तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च यस्मात्सर्वे ऽपि पदार्थाः परिमाणतारतम्येनैव स्थिताः । स्वपरिमाणापेक्षयोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणवन्तः । सर्वाण्यपि द्रव्याणि कुतश्चित्परिमाणादुत्कृष्टेन परिमाणेन उपेतानीति वा । तस्मात्परमाणोरपि महत्त्वं युज्यते इति सम्बन्धः । अयमत्र प्रयोगः । परमाणुः कुतश्चिदुत्कृष्टेन परिमाणेन युक्तः, स्वपरिमाणापेक्षयापकृष्टपरिमाणवानिति वा, द्रव्यत्वात्तन्तुवदिति । नच परमाणोरपकृष्टद्रव्याभावाद्बाधितविषयत्वम् । तद्भागानां वक्ष्यमाणत्वात् । नच तेष्वेव व्यभिचारः । तेषामपि भागवत्त्वात् । *७,३२१* तदेवं परमाणुद्वयणुकादिपरिमाणानां वैजात्यस्याभावाद्युक्तं सौत्रमनुमानमिति सिद्धम् । यद्यपि वैजात्यमङ्गीकृत्यापि कार्यकारणभावः शक्योपपादनः । अन्यथा सङ्खयाया अप्यकारणत्वापत्तेः । परिमाणस्यैवमिति नियमस्य निर्मूलत्वात् । तथापि वस्तुस्थितिरेव वक्तव्येति । परिमाणत्वावान्तरजात्यपाकरणेन सजातीयतामुपपाद्यानुमानं समाहितमिति ज्ञातव्यम् । *७,३२२* परमाणोरप्युत्कृष्टपरिमाणाश्रयत्वमुक्तं तदाक्षिपति यथेति ॥ यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाणुत्वस्य चेष्यते

natu viruddhe / katham / yato vastuvyapekṣayāṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca tadevocyata iti yojanā / *7,312f.* etaduktaṃ bhavati / syādayaṃ paramāṇvādiṣvakhiladravyeṣvaṇutvamahattvāṅgīkāre virodho yadi rūpe nīlatvapītatvavatparimāṇe 'ṇutvamahattvādijātiyogaḥ syāt / nacaivam / pramāṇābhāvāt / kintu yathā tryaṇukādiṣu mahattvamekajātīyameva, utkarṣāpakarṣavatpareṇāṅgīkṛtam / yathācāṇutvaṃ paramāṇudvayaṇukayoḥ / evaṃ parimāṇamavāntarajātirahitameva sarvadravyeṣūtkarṣāpakarṣavadvartate / tathā caikatra dravye vartamānaṃ parimāṇaṃ dravyāntaravartyutkṛṣṭaparimāṇāpekṣayāṇutvamityucyate / tadeva dravyāntavartino 'pakṛṣṭaparimāṇasyāpekṣayā mahattvamityucyate / evañca kuto virodhaḥ / yathā khalvekameva dravyaṃ dravyabhedāpekṣayā sannikṛṣṭaṃ viprakṛṣṭaṃ cocyamānaṃ na virodhāspadam / ata eva pratyakṣatvāpratyakṣatvavirodho 'pyapāstaḥ / tayormahattvādimātranimittatve hi sa syāt / na caivam / kintu puruṣāṇāmindriyapāṭavanimittatvameva / anyathā mandavilocanenāpi tryaṇukamupalabhyeta / tarhi gaganāderapi kadācitpratyakṣatvaṃ syāditi cenna / udbhūtarūpābhāvāt / dvayaṇukānupalambho guṇaviśeṣaviparyayādhīnaḥ ālokendriyasannikṛṣṭacākṣuṣadravyānupalambhatvāt / pavanānupalambhavadityādikaṃ tvapakṛṣṭamahattvādinaivānyathāsiddham / tarhi parvatāderapratyakṣatā syāt iti cenna / apakarṣaviśeṣasya vivakṣitatvāt / nāsau vyavasthito 'stīti cet / satyam / ata eva puruṣāpekṣayetyuktamiti / *7,318f.* astvevaṃ parimāṇe 'vāntarajātyabhāvastathāpi na sarvatra mahattvāṇutvabhyupagamo yujyate / utkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇāpekṣayā hi madhyavarti parimāṇamaṇutvaṃ mahattvaṃ cocyata ityuktam / tacca dvayaṇukādiparimāṇe sambhavati / naca paramāṇuparimāṇe / nahi paramāṇuparimāṇādapakṛṣṭaṃ parimāṇamasti / yadapekṣayā tanmahattvaṃ syāt / ataḥ paramāṇoraṇutvameva / tathāca na mahattvaṃ cetyasadityata āha tāratamyeti // *7,319* tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca yasmātsarve 'pi padārthāḥ parimāṇatāratamyenaiva sthitāḥ / svaparimāṇāpekṣayotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇavantaḥ / sarvāṇyapi dravyāṇi kutaścitparimāṇādutkṛṣṭena parimāṇena upetānīti vā / tasmātparamāṇorapi mahattvaṃ yujyate iti sambandhaḥ / ayamatra prayogaḥ / paramāṇuḥ kutaścidutkṛṣṭena parimāṇena yuktaḥ, svaparimāṇāpekṣayāpakṛṣṭaparimāṇavāniti vā, dravyatvāttantuvaditi / naca paramāṇorapakṛṣṭadravyābhāvādbādhitaviṣayatvam / tadbhāgānāṃ vakṣyamāṇatvāt / naca teṣveva vyabhicāraḥ / teṣāmapi bhāgavattvāt / *7,321* tadevaṃ paramāṇudvayaṇukādiparimāṇānāṃ vaijātyasyābhāvādyuktaṃ sautramanumānamiti siddham / yadyapi vaijātyamaṅgīkṛtyāpi kāryakāraṇabhāvaḥ śakyopapādanaḥ / anyathā saṅkhayāyā apyakāraṇatvāpatteḥ / parimāṇasyaivamiti niyamasya nirmūlatvāt / tathāpi vastusthitireva vaktavyeti / parimāṇatvāvāntarajātyapākaraṇena sajātīyatāmupapādyānumānaṃ samāhitamiti jñātavyam / *7,322* paramāṇorapyutkṛṣṭaparimāṇāśrayatvamuktaṃ tadākṣipati yatheti // yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणत्वतश्चेन् ॥। यथा महत्त्वस्य विश्रान्तिस्तथा परिमाणत्व(तो)हेतोरणुत्वस्य च विश्रान्तिरिष्यते चेदिति योजना । अत्र महत्त्वाणुत्वशब्दाभ्यां परिमाणोत्कर्षापकर्षावुच्येते । ताभ्यां च तत्तारतम्यमुपलक्ष्यते । परिमाणत्वत इति ॥ परिमारतारतम्यत्वादित्यर्थः । तताचाणौ सिद्धे ऽणुत्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तत्(अणुत्व)सिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषः परास्तः । तदयमर्थः । परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदित्यनुमानेन परिमाणापकर्षतारतम्यस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धौ यत्रेदं विश्रान्तं यतः परमाणुर्नास्ति स परमाणुरिति परिमाणापकर्षकाष्ठाश्रयतया सिद्धस्य परमाणोः कथमुत्कृष्टपरिमाणाख्यमपि महत्त्वं साधयितुं शक्यम् । धर्मिग्राहकप्रमाणेन स्ववचनेन (च) व्याघातादिति । *७,३२३* अत्र वक्तव्यम् । केयं क्वचिद्विश्रान्तिर्नाम । किमियत्तापरिच्छेदः, त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणं, न ततो ऽपकृष्टमस्तीति, किंवा क्वचिद्द्रव्ये वृत्तिः, अपकर्षतारतम्यमियत्तावच्छेदरहितमेव किन्त्वनन्तांशोपेतमपि तत्सर्वं क्वचिदाश्रितमेवेति । तत्राद्ये साध्ये दृष्टान्तः साध्यविकल इत्याह नेति ॥ ॥। न महत्त्वस्यापि विश्रमः दृष्टान्तीकृतस्य महत्त्वस्य परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्यापि विश्रमः उक्तरूपो नास्ति । न केवलं पक्षस्येत्यपेरर्थः । कुतो नास्तीत्यत आह दृश्यत इति ॥ दृश्यते ऽनन्त इत्येव ॥। परिमाणोत्कर्षतरतमभावो ऽनन्तो ऽनवधिक इत्येव दृश्यते । न त्वियत्तापरिच्छेदवानिति । बाधकप्रमाणसद्भावात्साधकाभावाच्चेत्यर्थः । कालात्ययापदिष्यं चास्मिन्पक्षे ऽनुमानमित्याह तथेति ॥ ॥। तथानन्त्यमणावपि

parimāṇatvataścen ... yathā mahattvasya viśrāntistathā parimāṇatva(to)hetoraṇutvasya ca viśrāntiriṣyate cediti yojanā / atra mahattvāṇutvaśabdābhyāṃ parimāṇotkarṣāpakarṣāvucyete / tābhyāṃ ca tattāratamyamupalakṣyate / parimāṇatvata iti // parimāratāratamyatvādityarthaḥ / tatācāṇau siddhe 'ṇutvasiddhistatsiddhau ca tat(aṇutva)siddhiriti parasparāśrayadoṣaḥ parāstaḥ / tadayamarthaḥ / parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntaṃ parimāṇatāratamyatvāt parimāṇotkarṣatāratamyavadityanumānena parimāṇāpakarṣatāratamyasya kvacidviśrāntisiddhau yatredaṃ viśrāntaṃ yataḥ paramāṇurnāsti sa paramāṇuriti parimāṇāpakarṣakāṣṭhāśrayatayā siddhasya paramāṇoḥ kathamutkṛṣṭaparimāṇākhyamapi mahattvaṃ sādhayituṃ śakyam / dharmigrāhakapramāṇena svavacanena (ca) vyāghātāditi / *7,323* atra vaktavyam / keyaṃ kvacidviśrāntirnāma / kimiyattāparicchedaḥ, tryaṇukaparimāṇāt ṣaṣṭhabhāga eva parimāṇaṃ, na tato 'pakṛṣṭamastīti, kiṃvā kvaciddravye vṛttiḥ, apakarṣatāratamyamiyattāvacchedarahitameva kintvanantāṃśopetamapi tatsarvaṃ kvacidāśritameveti / tatrādye sādhye dṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityāha neti // ... na mahattvasyāpi viśramaḥ dṛṣṭāntīkṛtasya mahattvasya parimāṇotkarṣatāratamyasyāpi viśramaḥ uktarūpo nāsti / na kevalaṃ pakṣasyetyaperarthaḥ / kuto nāstītyata āha dṛśyata iti // dṛśyate 'nanta ityeva ... parimāṇotkarṣataratamabhāvo 'nanto 'navadhika ityeva dṛśyate / na tviyattāparicchedavāniti / bādhakapramāṇasadbhāvātsādhakābhāvāccetyarthaḥ / kālātyayāpadiṣyaṃ cāsminpakṣe 'numānamityāha tatheti // ... tathānantyamaṇāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत्त्वमिति द्रव्यविशेषस्येवं (स्यैव) संज्ञा । तेन आन्महत इत्येष विधिर्न भवति । "दृष्टानुगतिर्हि संज्ञाछन्दसोःऽ; इष्यते । यथाऽह"बहुलं तणिऽ; इति । गुणशब्दो ऽत्र तन्त्रेण द्विः उपात्तः । तत्राद्यस्य परिमाणाख्यो गुणविशेषो ऽर्थः । द्वितीयस्य गुणनम् ईश्वर इति परममहत्त्वाश्रयद्रव्योपलक्षणम् । परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्येयत्तापरिच्छेदो हि तथा सति दृष्टः स्यात् । यदि महत्तत्त्वादिपरिमाणगणनयेश्वरादिः एतावान्पञ्चगुणपरिमाणवान् षड्गुणपरिमाणवान्वेति परिच्छिन्नः स्यात् । नचैवम् । तथा सति परममहत्त्वानुपपत्तेरिति हिशब्दार्थः । *७,३२७* अत्र महत्तत्त्वग्रहणेनेदं सूचयति । यदुक्तं वैशेषिकादिभिः पृथिव्यादीनि नवैव द्रव्याणि इति तदसत् । महदहङ्कारादीनामपि सत्त्वात् । नच तत्र प्रमाणाभावः । श्रुत्यादेः प्रमाणस्य विद्यमानत्वात् । नच त्र्यणुकादिकमेव तथोच्यते । अव्यक्तत्वादिश्रवणात् । नच बाधकं किञ्चित् विद्यते । येनोपचारकल्पनेति । ईश्वरग्रहणेन जीवात्मनामपि यत्परैषः परममहत्त्वमुक्तं तदसदिति सूचयति । उपपादयिष्यते खल्वणुत्वं जीवस्येति । *७,३२९* दृष्टान्ते विश्रमाभावोपपादनस्य प्रयोजनमाह तथेति ॥ ॥। तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित्

mahattvamiti dravyaviśeṣasyevaṃ (syaiva) saṃjñā / tena ānmahata ityeṣa vidhirna bhavati / "dṛṣṭānugatirhi saṃjñāchandasoḥ'; iṣyate / yathā'ha"bahulaṃ taṇi'; iti / guṇaśabdo 'tra tantreṇa dviḥ upāttaḥ / tatrādyasya parimāṇākhyo guṇaviśeṣo 'rthaḥ / dvitīyasya guṇanam īśvara iti paramamahattvāśrayadravyopalakṣaṇam / parimāṇotkarṣatāratamyasyeyattāparicchedo hi tathā sati dṛṣṭaḥ syāt / yadi mahattattvādiparimāṇagaṇanayeśvarādiḥ etāvānpañcaguṇaparimāṇavān ṣaḍguṇaparimāṇavānveti paricchinnaḥ syāt / nacaivam / tathā sati paramamahattvānupapatteriti hiśabdārthaḥ / *7,327* atra mahattattvagrahaṇenedaṃ sūcayati / yaduktaṃ vaiśeṣikādibhiḥ pṛthivyādīni navaiva dravyāṇi iti tadasat / mahadahaṅkārādīnāmapi sattvāt / naca tatra pramāṇābhāvaḥ / śrutyādeḥ pramāṇasya vidyamānatvāt / naca tryaṇukādikameva tathocyate / avyaktatvādiśravaṇāt / naca bādhakaṃ kiñcit vidyate / yenopacārakalpaneti / īśvaragrahaṇena jīvātmanāmapi yatparaiṣaḥ paramamahattvamuktaṃ tadasaditi sūcayati / upapādayiṣyate khalvaṇutvaṃ jīvasyeti / *7,329* dṛṣṭānte viśramābhāvopapādanasya prayojanamāha tatheti // ... tathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो दृष्टान्त एतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्टते नातो ऽधिकमिति वाक्यं नास्ति । अतस्तथा तद्दृष्टान्तेन अणोः अणुत्वस्य परिमाणापकर्षस्य चैतावद्भागता त्र्यणुकपरिमाणात् षष्ठभाग एव परिमाणमपकृष्टते नातो ऽधिकमितीयत्ता क्वचिद्द्रव्ये न सिद्धयति । नहि महाह्रदं सपक्षीकृत्य पर्वते ऽग्निमत्वं शक्यसाधनम् । तदसिद्धौ च न विवक्षितार्थलाभः । अस्मादेतावद्भागमेव परिमाणमपाकृष्टते नातो ऽधिकमित्यस्यार्थस्य हि सिद्धावपकर्षकाष्ठाश्रयभूतं कुतश्चिदप्यनुत्कृष्टमाणं द्रव्यं सिद्धयतीति । यद्वानेन वाक्येन प्रतिपक्षमाह । तथाहि । समर्थितं तावत्परिमाणोत्कर्षतारतम्यं न क्वचिद्विश्रान्तमस्मादेतावद्गुणमेव परिमाणमुत्कृष्टत इतीयत्ताभावादिति । तथा तद्दृष्टान्तेनाणोश्चैतावद्भागता क्वचिन्नास्तीति साध्यत इति । अत्रायं प्रयोगः । परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिन्न विश्रान्तम् परिमाणतारतम्यत्वात् परिमाणोत्कर्षतारतम्यवदिति । *७,३३०* द्वितीयं शङ्कते विश्रान्त इति ॥ विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते विश्रान्त इत्यस्य त्र्यणुकाद्यपेक्षया परिमाणतो ऽनन्तांशो द्रव्यविशेषः कश्चिदस्तीत्यर्थ इति द्वितीयपक्षो गम्यते ऽभ्युपगम्यते यदीत्यर्थः । इदमु(एतदु)क्तं भवति । परिमाणापकर्षतारतम्यमियत्तानवच्छिन्नमेव । किन्त्वनन्तांशरूपमपि तत्क्वचिदाश्रितमिति । निराकरोति नेति ॥ *७,३३१* नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम्

yato dṛṣṭānta etāvadguṇameva parimāṇamutkṛṣṭate nāto 'dhikamiti vākyaṃ nāsti / atastathā taddṛṣṭāntena aṇoḥ aṇutvasya parimāṇāpakarṣasya caitāvadbhāgatā tryaṇukaparimāṇāt ṣaṣṭhabhāga eva parimāṇamapakṛṣṭate nāto 'dhikamitīyattā kvaciddravye na siddhayati / nahi mahāhradaṃ sapakṣīkṛtya parvate 'gnimatvaṃ śakyasādhanam / tadasiddhau ca na vivakṣitārthalābhaḥ / asmādetāvadbhāgameva parimāṇamapākṛṣṭate nāto 'dhikamityasyārthasya hi siddhāvapakarṣakāṣṭhāśrayabhūtaṃ kutaścidapyanutkṛṣṭamāṇaṃ dravyaṃ siddhayatīti / yadvānena vākyena pratipakṣamāha / tathāhi / samarthitaṃ tāvatparimāṇotkarṣatāratamyaṃ na kvacidviśrāntamasmādetāvadguṇameva parimāṇamutkṛṣṭata itīyattābhāvāditi / tathā taddṛṣṭāntenāṇoścaitāvadbhāgatā kvacinnāstīti sādhyata iti / atrāyaṃ prayogaḥ / parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacinna viśrāntam parimāṇatāratamyatvāt parimāṇotkarṣatāratamyavaditi / *7,330* dvitīyaṃ śaṅkate viśrānta iti // viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate viśrānta ityasya tryaṇukādyapekṣayā parimāṇato 'nantāṃśo dravyaviśeṣaḥ kaścidastītyartha iti dvitīyapakṣo gamyate 'bhyupagamyate yadītyarthaḥ / idamu(etadu)ktaṃ bhavati / parimāṇāpakarṣatāratamyamiyattānavacchinnameva / kintvanantāṃśarūpamapi tatkvacidāśritamiti / nirākaroti neti // *7,331* nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हीति शेषः । कश्चिदिति वर्तते । एवं साधने कश्चिदपि द्रव्यविशेषो नावसाययितुं शक्यः । अयमेव सर्वतो ऽपकृष्टपरिमाणवान्नातो ऽपकृष्टपरिमाणो ऽस्तीति सर्वान्तिमतया न प्रतिपत्तुं कश्चिच्छक्यते । कुतः केवलं साक्षाद्विरोधात् । परिमाणापकर्षो ऽनन्तश्च पर्यवसितश्चेति हि विप्रतिषिद्धमेतत् । भवितव्यं चावसानेन । अन्यथा सर्वस्याप्युत्कृष्टापकृष्टपरिमाणसम्भवेन परमाणोर्महत्त्वनिराकरणासम्भवात् । एवशब्देन विरोधस्यापरिहार्यत्वं सूचयति । तदनेनापसिद्धान्तो ऽभिहितो भवति । *७,३३२* यदि चानन्त्यमवधीर्य परिमाणापकर्षतारतम्यं क्वचिदाश्रितमित्येव प्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथापि न सिसा(षा)धयिषितमवसानं लभ्यत इत्यर्थान्तरता स्यात् । यथाऽकाशादेरुत्कृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्ति तथा परमाणोरपकृष्टपरिमाणं द्रव्यं नास्तीति तात्पर्यार्थं इति चेत् । सत्यम् । नायमितो लभ्यत इति उच्यते । परिमाणापकषर्तारतम्यं क्वचिन्निरतिशयम् परिमाणतारतम्यत्वात्परिमाणोत्कषर्तारतम्यवदिति विवक्षितमिति चेत् । को ऽयमतिशयो नाम । किमाधिक्यमुत न्यूनता । अथ साधारणं किञ्चित् । आद्ये बाधः । द्वितीये दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । न तृतीयः । तदभावात् । शब्दसाम्यमात्रेणानुमानाप्रवृत्तेः । यथाऽकाशादिपरिमाणमुभयावधिमन्न भवति । तथा त्र्यणुकावयवावयवपरिमाणमपि साध्यमिति चेन्न । हेत्वभावात् । परिमाणत्वस्य घटादिपरिमाणे व्यभिचारात् । नित्यपरिमाणत्वस्याश्रयानित्यताया वक्ष्यमाणत्वेनासिद्धेः । परिमाणकाष्ठत्वस्य च साध्यत्वात् । एवं तात्पर्यान्तराण्यपि निराकार्याणीति । *७,३३७* परिमाणोत्कर्षतारतम्यस्यानन्तत्वं दृश्यत इत्युक्तम् । तत्केन प्रमाणेनेत्याशङ्कय कालाकाशेश्वरादीनि हि द्रव्याणि परममहत्त्वयन्तीष्यन्ते । तत्र कालाकाशयोस्तावत्परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्षिसिद्धमित्याह केवलमिति ॥ केवलं साक्षिमानेन कालो देशो ऽपि नान्तवान् केवलशब्देन प्रमाणान्तराभावं प्रतिजानीते । देश इत्याकाश उच्यते । नान्तवानित्यनवधिकपरिमाणोत्कर्षवान् । दृश्यत इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । कालाकाशौ हि केवलं साक्षि(वेद्य)सिद्धावित्युपपादितं प्रथमाध्याये । अतस्तत्परिमाणोत्कषर्स्यानवधिकत्वमपि तेनैव गम्यत इति । *७,३३८* परिमाणापकर्षतारतम्यस्याप्यानन्त्यं दृश्यत इत्युक्तम् । तत्केन प्रमाणेनेत्याशङ्कय कालाकाशयोस्तावत्साक्षिणैवेत्याह अपर्यवसितश्चेति ॥ अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते सक्षिणा द्वयोः

tarhīti śeṣaḥ / kaściditi vartate / evaṃ sādhane kaścidapi dravyaviśeṣo nāvasāyayituṃ śakyaḥ / ayameva sarvato 'pakṛṣṭaparimāṇavānnāto 'pakṛṣṭaparimāṇo 'stīti sarvāntimatayā na pratipattuṃ kaścicchakyate / kutaḥ kevalaṃ sākṣādvirodhāt / parimāṇāpakarṣo 'nantaśca paryavasitaśceti hi vipratiṣiddhametat / bhavitavyaṃ cāvasānena / anyathā sarvasyāpyutkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇasambhavena paramāṇormahattvanirākaraṇāsambhavāt / evaśabdena virodhasyāparihāryatvaṃ sūcayati / tadanenāpasiddhānto 'bhihito bhavati / *7,332* yadi cānantyamavadhīrya parimāṇāpakarṣatāratamyaṃ kvacidāśritamityeva pratijñārthaḥ syāt / tathāpi na sisā(ṣā)dhayiṣitamavasānaṃ labhyata ityarthāntaratā syāt / yathā'kāśāderutkṛṣṭaparimāṇaṃ dravyaṃ nāsti tathā paramāṇorapakṛṣṭaparimāṇaṃ dravyaṃ nāstīti tātparyārthaṃ iti cet / satyam / nāyamito labhyata iti ucyate / parimāṇāpakaṣartāratamyaṃ kvacinniratiśayam parimāṇatāratamyatvātparimāṇotkaṣartāratamyavaditi vivakṣitamiti cet / ko 'yamatiśayo nāma / kimādhikyamuta nyūnatā / atha sādhāraṇaṃ kiñcit / ādye bādhaḥ / dvitīye dṛṣṭāntasya sādhyavikalatā / na tṛtīyaḥ / tadabhāvāt / śabdasāmyamātreṇānumānāpravṛtteḥ / yathā'kāśādiparimāṇamubhayāvadhimanna bhavati / tathā tryaṇukāvayavāvayavaparimāṇamapi sādhyamiti cenna / hetvabhāvāt / parimāṇatvasya ghaṭādiparimāṇe vyabhicārāt / nityaparimāṇatvasyāśrayānityatāyā vakṣyamāṇatvenāsiddheḥ / parimāṇakāṣṭhatvasya ca sādhyatvāt / evaṃ tātparyāntarāṇyapi nirākāryāṇīti / *7,337* parimāṇotkarṣatāratamyasyānantatvaṃ dṛśyata ityuktam / tatkena pramāṇenetyāśaṅkaya kālākāśeśvarādīni hi dravyāṇi paramamahattvayantīṣyante / tatra kālākāśayostāvatparimāṇotkarṣasyānantyaṃ sākṣisiddhamityāha kevalamiti // kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān kevalaśabdena pramāṇāntarābhāvaṃ pratijānīte / deśa ityākāśa ucyate / nāntavānityanavadhikaparimāṇotkarṣavān / dṛśyata iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / kālākāśau hi kevalaṃ sākṣi(vedya)siddhāvityupapāditaṃ prathamādhyāye / atastatparimāṇotkaṣarsyānavadhikatvamapi tenaiva gamyata iti / *7,338* parimāṇāpakarṣatāratamyasyāpyānantyaṃ dṛśyata ityuktam / tatkena pramāṇenetyāśaṅkaya kālākāśayostāvatsākṣiṇaivetyāha aparyavasitaśceti // aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोः काले गगने च । अणोश्च परिमाणापकर्षतारतम्यस्य चेत्यर्थः । अपर्यवसितिः आनन्त्यम् । नन्वेतदनुपयुक्तम् । परमाणुपरिमाणतो ऽपकृष्टपरिमाणसद्भावे प्रमाणोपन्यासस्य कार्यत्वे कालावकाशयोः परिमाणोत्कर्षानन्त्ये प्रमाणोपन्यासस्य प्रयोजनाभावादिति । मैवम् । नहि परेण साक्षादेवमुक्तम् । किन्तु परिमाणोत्कर्षपरम्परावत्तदपकषर्परम्परापि पर्यवसानवतीति । तथाच कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षपरम्परायाः पर्यवसानाभावे साक्षिप्रमाणोपन्यासः कथमसङ्गतः । नन्वस्तु कालाकाशयोः परिमाणप्रकर्षो ऽनवधिकः । तदपकर्षानन्त्यं तु कथम् । व्याहतत्वात् । मैवम् । साक्षिसिद्धत्वात् । प्रमिते ऽर्थे विरोधानवकाशात् । *७,३४०* कालादावनवधिकः परिमाणापकर्षः साक्षिसिद्ध इत्येव नेष्यत इति चेत् । किं साक्षिणा नावगम्यते, उतावगतो ऽपि न सत्यः, अथवा साक्षी नाम प्रमाणं नास्ति । आद्यं शङ्कते यदीति ॥ यदि नो साक्षिगम्यं तन् ॥। तदिति कालादेः परिमाणापकर्षस्यानन्त्यं सामान्येन परामृशति । दूषयति महत्त्वमिति ॥ ॥। महत्त्वं केन गम्यते कालाकाशयोरिति वर्तते । महत्त्वम् अनवधिकः परिमाणोत्कषर्ः । तर्हीति शेषः । अयमभिसन्धिः । कालादौ परिमाणोत्कषर्स्यानन्त्यमुपेत्य हि परेण तदपकर्षानन्त्यं नेष्यते । तत्र वक्तव्यम् । प्रकर्षानन्त्यं केन प्रमाणेनावगम्यत इति । साक्षिणेति चेत् । अपकर्षानन्त्यमपि तद्बलेन कुतो नाङ्गीकृतम् । तत्तेन नावगम्यत इति । साक्षिणेति चेत् । अपकर्षानन्त्यमपि तद्बलेन कुतो नाङ्गीकार्यम् । तत्तेन नावगम्यत इत्युक्तमिति चेत् । इदमपि (तदपि)तेन नावगम्यत इति वदन्तं प्रति किमुत्तरम् । अनुभवापलापो न युक्त इति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । यथा हि कालादेरुत्कर्षानवधिकत्वमनुभवे चकास्ति । तथापकर्षानन्त्यमपीति किमेकत्र पक्षपातेन । अन्यथैकापलापे द्वितीयस्याप्यपलापो दुरुत्तरः स्यादिति । *७,३४१* स्यादेतत् । न कालादेः परिमाणोत्कर्षानन्त्यं साक्षिसिद्धमिति ब्रूमः । किन्तु अनुमानगम्यम् । तथाच न प्रतिबन्दीग्रह इत्यत आह विश्रान्तिरिति ॥ विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः

dvayoḥ kāle gagane ca / aṇośca parimāṇāpakarṣatāratamyasya cetyarthaḥ / aparyavasitiḥ ānantyam / nanvetadanupayuktam / paramāṇuparimāṇato 'pakṛṣṭaparimāṇasadbhāve pramāṇopanyāsasya kāryatve kālāvakāśayoḥ parimāṇotkarṣānantye pramāṇopanyāsasya prayojanābhāvāditi / maivam / nahi pareṇa sākṣādevamuktam / kintu parimāṇotkarṣaparamparāvattadapakaṣarparamparāpi paryavasānavatīti / tathāca kālākāśayoḥ parimāṇotkarṣāpakarṣaparamparāyāḥ paryavasānābhāve sākṣipramāṇopanyāsaḥ kathamasaṅgataḥ / nanvastu kālākāśayoḥ parimāṇaprakarṣo 'navadhikaḥ / tadapakarṣānantyaṃ tu katham / vyāhatatvāt / maivam / sākṣisiddhatvāt / pramite 'rthe virodhānavakāśāt / *7,340* kālādāvanavadhikaḥ parimāṇāpakarṣaḥ sākṣisiddha ityeva neṣyata iti cet / kiṃ sākṣiṇā nāvagamyate, utāvagato 'pi na satyaḥ, athavā sākṣī nāma pramāṇaṃ nāsti / ādyaṃ śaṅkate yadīti // yadi no sākṣigamyaṃ tan ... taditi kālādeḥ parimāṇāpakarṣasyānantyaṃ sāmānyena parāmṛśati / dūṣayati mahattvamiti // ... mahattvaṃ kena gamyate kālākāśayoriti vartate / mahattvam anavadhikaḥ parimāṇotkaṣarḥ / tarhīti śeṣaḥ / ayamabhisandhiḥ / kālādau parimāṇotkaṣarsyānantyamupetya hi pareṇa tadapakarṣānantyaṃ neṣyate / tatra vaktavyam / prakarṣānantyaṃ kena pramāṇenāvagamyata iti / sākṣiṇeti cet / apakarṣānantyamapi tadbalena kuto nāṅgīkṛtam / tattena nāvagamyata iti / sākṣiṇeti cet / apakarṣānantyamapi tadbalena kuto nāṅgīkāryam / tattena nāvagamyata ityuktamiti cet / idamapi (tadapi)tena nāvagamyata iti vadantaṃ prati kimuttaram / anubhavāpalāpo na yukta iti cet / samaṃ prakṛte 'pi / yathā hi kālāderutkarṣānavadhikatvamanubhave cakāsti / tathāpakarṣānantyamapīti kimekatra pakṣapātena / anyathaikāpalāpe dvitīyasyāpyapalāpo duruttaraḥ syāditi / *7,341* syādetat / na kālādeḥ parimāṇotkarṣānantyaṃ sākṣisiddhamiti brūmaḥ / kintu anumānagamyam / tathāca na pratibandīgraha ityata āha viśrāntiriti // viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणोत्कर्षपरम्परया इति शेषः । अनुमानत इति तृतीयार्थे तसिः । नानुमानेन कालादावनवधिकपरिमारोत्कषर्सिद्धिः । हि यस्मात्तारतम्येनानुमानेन तद्विश्रान्तिर्दृश्यते । परिमाणोत्कर्षतारतम्यं इयत्तावत्परिमाणतारतम्यत्वात्तदपकषर्तारतम्यवदिति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वादिति यावत् । नच दृष्टान्तो ऽस्माकं साध्यविकल इति वाच्यम् । अपकर्षतारतम्यस्य अन्तवत्त्वमुपेत्योत्कर्षतारतम्यस्यानन्त्यमनुमिमानस्य परस्यैवं प्रतिपक्षोत्प्रेक्षा स्यादित्युच्यमानत्वात् । तथाच साक्षिविरुद्धं प्रत्यनुमानमिति वक्तव्यम् । कथं तर्हि स एव कालादावनवधिकप्रकृष्टपरिमाणं न साधयेदिति । *७,३४३* अस्तु तर्ह्यागमात्कालादावनवधिकोत्कृष्टपरिमाणसिद्धिरितयाशङ्कयाह यदीति ॥ यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते । अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते

parimāṇotkarṣaparamparayā iti śeṣaḥ / anumānata iti tṛtīyārthe tasiḥ / nānumānena kālādāvanavadhikaparimārotkaṣarsiddhiḥ / hi yasmāttāratamyenānumānena tadviśrāntirdṛśyate / parimāṇotkarṣatāratamyaṃ iyattāvatparimāṇatāratamyatvāttadapakaṣartāratamyavaditi pratyanumānapratiruddhatvāditi yāvat / naca dṛṣṭānto 'smākaṃ sādhyavikala iti vācyam / apakarṣatāratamyasya antavattvamupetyotkarṣatāratamyasyānantyamanumimānasya parasyaivaṃ pratipakṣotprekṣā syādityucyamānatvāt / tathāca sākṣiviruddhaṃ pratyanumānamiti vaktavyam / kathaṃ tarhi sa eva kālādāvanavadhikaprakṛṣṭaparimāṇaṃ na sādhayediti / *7,343* astu tarhyāgamātkālādāvanavadhikotkṛṣṭaparimāṇasiddhiritayāśaṅkayāha yadīti // yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate / anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमात् स एषो ऽनन्त इत्यादेः । तन्महत्वं कालादिपरिमाणोत्कर्षः । अणुत्वं परिमाणापकर्षः । एतदु(इदमु)क्तं भवति । नागमः कालाद्यनन्तानां स्वयं प्रतिपादयति । तत्प्रवृत्तेः प्रागेव साक्षिणा तत्प्रतिभासात् । किन्त्वनुवाद एवायम् । प्रतिपादकत्वे वा नास्मत्प्रयोजनपरिक्षयः । यस्मादागमात्कालाद्युत्कर्षो ऽनवधिकः प्रतीयते तस्मादेवापर्षानन्त्यप्रतीतेः । अनन्तशब्दो ह्यनवच्छेदमात्रमाचष्टे । स च यथा परिमाणोत्कर्षविषयो व्याख्यायते । तथा तदपकर्षविषयो ऽपि शक्यते व्याख्यातुमिति । *७,३४५* परिमाणोत्कर्षवत्तदपकर्षस्यापि कालादावानन्त्यं साक्षिणाऽगमेन वा प्रतीयत एव । तथापि न तत्सत्यम् । नहि प्रतीतत्व(ति)मात्रेण सत्यतानिश्चयो ऽतिप्रसङ्गादिति द्वितीयं निराकरोति महत्त्वेति ॥ महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोर्विश्रान्तिरियत्तावच्छेदो बलवत्प्रमाणेन नैवोपलभ्यते । अत्र महत्त्वग्रहणं दृष्टान्ताथर्म् । इदमुक्तं भवति । यथा कालादौ परिमाणोत्कर्षस्यानन्त्यं साक्ष्याद्यवगतं विपरीतग्राहकप्रमाणाभावात्सत्यमेव । तथा तदपकर्षस्यापि । विना बाधकेन साक्ष्यादिसिद्धं परिमाणापकर्षानन्त्य कालादावसत्यं चेत्तदुत्कर्षानन्त्यमप्य(कालादाव)सत्यं स्यात् । अविशेषात् । ततश्चापरिच्छिन्नपरिमाणताङ्गीकारो (भज्येत) नङ्क्षयेत । अतिप्रसङ्गस्तु बाधकाभावेनापास्त इति । *७,३४७* नन्वस्त्येव परिमाणापकर्षस्यानन्त्याभ्युपगमे बाधकम् । तथाहि । अपकर्षो नामाल्पता । आनन्त्यं चानल्पता । नच विरुद्धयोर्विशेष्यभावः सम्भवति । न हि भवति पीतो ऽपीत इति । अतो बाधकसद्भावात्प्रतीतमप्यपकर्षानन्त्यं त्यज्यत इत्यत आह अन्यदेवेति ॥ अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम्

āgamāt sa eṣo 'nanta ityādeḥ / tanmahatvaṃ kālādiparimāṇotkarṣaḥ / aṇutvaṃ parimāṇāpakarṣaḥ / etadu(idamu)ktaṃ bhavati / nāgamaḥ kālādyanantānāṃ svayaṃ pratipādayati / tatpravṛtteḥ prāgeva sākṣiṇā tatpratibhāsāt / kintvanuvāda evāyam / pratipādakatve vā nāsmatprayojanaparikṣayaḥ / yasmādāgamātkālādyutkarṣo 'navadhikaḥ pratīyate tasmādevāparṣānantyapratīteḥ / anantaśabdo hyanavacchedamātramācaṣṭe / sa ca yathā parimāṇotkarṣaviṣayo vyākhyāyate / tathā tadapakarṣaviṣayo 'pi śakyate vyākhyātumiti / *7,345* parimāṇotkarṣavattadapakarṣasyāpi kālādāvānantyaṃ sākṣiṇā'gamena vā pratīyata eva / tathāpi na tatsatyam / nahi pratītatva(ti)mātreṇa satyatāniścayo 'tiprasaṅgāditi dvitīyaṃ nirākaroti mahattveti // mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorviśrāntiriyattāvacchedo balavatpramāṇena naivopalabhyate / atra mahattvagrahaṇaṃ dṛṣṭāntātharm / idamuktaṃ bhavati / yathā kālādau parimāṇotkarṣasyānantyaṃ sākṣyādyavagataṃ viparītagrāhakapramāṇābhāvātsatyameva / tathā tadapakarṣasyāpi / vinā bādhakena sākṣyādisiddhaṃ parimāṇāpakarṣānantya kālādāvasatyaṃ cettadutkarṣānantyamapya(kālādāva)satyaṃ syāt / aviśeṣāt / tataścāparicchinnaparimāṇatāṅgīkāro (bhajyeta) naṅkṣayeta / atiprasaṅgastu bādhakābhāvenāpāsta iti / *7,347* nanvastyeva parimāṇāpakarṣasyānantyābhyupagame bādhakam / tathāhi / apakarṣo nāmālpatā / ānantyaṃ cānalpatā / naca viruddhayorviśeṣyabhāvaḥ sambhavati / na hi bhavati pīto 'pīta iti / ato bādhakasadbhāvātpratītamapyapakarṣānantyaṃ tyajyata ityata āha anyadeveti // anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वत् यथा सङ्खयायां बहुत्वाल्पत्वयोर्विशेषणतयाऽनन्त्यमुपलभ्यते । बहुत्वमनन्तमल्पत्वं चानन्तमिति । तथा प्रकृते ऽपीति । यद्यनन्त्वं नामानल्पत्वं स्यात् तदा न बहुत्वस्य विशेषणं स्यात् । तस्यैव तद्विशेषणत्वायोगात् । नाप्यल्पत्वस्य, विरोधात् । अतः अवच्छेदाभाव एवानन्तत्वमित्यङ्गीकृत्य बहुत्वमल्पत्व(चानन्त)चापर्यवसितमिति विशेषणविशेष्यभावो बोद्धव्यः । तथा परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरपीति । ननु च नास्त्येव सङ्खयायां बहुत्वाल्पत्वयोरानन्त्यम् । बहुत्वस्य परार्ध एव पर्यवसितत्वात् । अल्पत्वस्य चैक(आ)त्वावधित्वम् । यथोक्तम् । "सा चैकत्वादिपरार्धपर्यन्ताऽ; इति । अतः कथमयं दृष्टान्त इत्यत आह एकेति ॥ ॥। एकभागानां तावत्त्वं ह्येव गण्यते

yadvat yathā saṅkhayāyāṃ bahutvālpatvayorviśeṣaṇatayā'nantyamupalabhyate / bahutvamanantamalpatvaṃ cānantamiti / tathā prakṛte 'pīti / yadyanantvaṃ nāmānalpatvaṃ syāt tadā na bahutvasya viśeṣaṇaṃ syāt / tasyaiva tadviśeṣaṇatvāyogāt / nāpyalpatvasya, virodhāt / ataḥ avacchedābhāva evānantatvamityaṅgīkṛtya bahutvamalpatva(cānanta)cāparyavasitamiti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo boddhavyaḥ / tathā parimāṇotkarṣāpakarṣayorapīti / nanu ca nāstyeva saṅkhayāyāṃ bahutvālpatvayorānantyam / bahutvasya parārdha eva paryavasitatvāt / alpatvasya caika(ā)tvāvadhitvam / yathoktam / "sā caikatvādiparārdhaparyantā'; iti / ataḥ kathamayaṃ dṛṣṭānta ityata āha eketi // ... ekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्खयामधिकृत्य हि गणितशास्त्रं प्रवृत्तम् । तत्र च कलासवणर्नप्रभागभागानुबन्धभागापवाहभागभागादिप्रकरणेष्वेकभागानां तावत्त्वमनवधिकत्वं गम्यते हि यस्मात्तस्मादवगम्यते अस्त्येकत्वादप्यपकृष्टानवधिका सङ्खयेति । परार्धात्परतो ऽपि सङ्खयासद्भावः स्फुट एवेति नोपपादितः । सम्भवति हि परेषामपीश्वरापेक्षाबुद्धया परमाण्वादौ परार्धात्परतो ऽपि सङ्खयोत्पत्तिः । ततः परं संज्ञाकरणं तु गणकानां प्रयोजनाभावात् । एतामेव विप्रतिपत्तिमपनेतं सङ्खयादृष्टान्तोपादानं कृतमिति । *७,३५७* एवं कालाकाशयोः परिमाणोत्कर्षापकर्षानन्त्यं साक्षिणा प्रसाध्येश्वरे तदागमेन साधयति अणीयांश्चेति ॥ अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः "अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽ; इत्यागमेन भगवानीश्वरो ऽणोरप्यणीयान्महतो ऽपि महीयानुदितः । नच तत्राणुमहच्छब्दाभ्यां किञ्चिद्वयवस्थितमुच्यते । विशेषणाभावात् । ततो यद्यपकृष्टपरिमाणं ततस्ततो ऽप्यपकृष्टपरिमाणो यद्यच्चोत्कृष्टपरिमाणं ततस्ततो ऽप्युत्कृष्टपरिमाण इत्युक्तं स्यात् । तथा चेश्वरगतयो परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरनवधिकत्वमेव लभ्यते । नन्वणीयान्महीयानित्युक्त एव भगवति परिमाणोत्कर्षापकर्षयोः पर्यवसानात्कथं तयोः अनवधिकत्वमित्यत आह अणीयानिति ॥ अणीयान्महीयानित्युक्तयोरप्यणोर्महतश्चेति शब्दविषयत्वादिति । *७,३५९* नन्वेवं सति स्वस्मादपि स्वयमपकृष्ट उत्कृष्टश्चेत्यागतम् । को नेत्याह । यथा चैतत्तथा वक्ष्यते । श्रुत्यन्तरं चेश्वरे परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यं प्रतिपादयदस्तीत्याह आनन्त्येति ॥ आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधानन्त्ये ऽपि मानताम्

saṅkhayāmadhikṛtya hi gaṇitaśāstraṃ pravṛttam / tatra ca kalāsavaṇarnaprabhāgabhāgānubandhabhāgāpavāhabhāgabhāgādiprakaraṇeṣvekabhāgānāṃ tāvattvamanavadhikatvaṃ gamyate hi yasmāttasmādavagamyate astyekatvādapyapakṛṣṭānavadhikā saṅkhayeti / parārdhātparato 'pi saṅkhayāsadbhāvaḥ sphuṭa eveti nopapāditaḥ / sambhavati hi pareṣāmapīśvarāpekṣābuddhayā paramāṇvādau parārdhātparato 'pi saṅkhayotpattiḥ / tataḥ paraṃ saṃjñākaraṇaṃ tu gaṇakānāṃ prayojanābhāvāt / etāmeva vipratipattimapanetaṃ saṅkhayādṛṣṭāntopādānaṃ kṛtamiti / *7,357* evaṃ kālākāśayoḥ parimāṇotkarṣāpakarṣānantyaṃ sākṣiṇā prasādhyeśvare tadāgamena sādhayati aṇīyāṃśceti // aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ "aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'; ityāgamena bhagavānīśvaro 'ṇorapyaṇīyānmahato 'pi mahīyānuditaḥ / naca tatrāṇumahacchabdābhyāṃ kiñcidvayavasthitamucyate / viśeṣaṇābhāvāt / tato yadyapakṛṣṭaparimāṇaṃ tatastato 'pyapakṛṣṭaparimāṇo yadyaccotkṛṣṭaparimāṇaṃ tatastato 'pyutkṛṣṭaparimāṇa ityuktaṃ syāt / tathā ceśvaragatayo parimāṇotkarṣāpakarṣayoranavadhikatvameva labhyate / nanvaṇīyānmahīyānityukta eva bhagavati parimāṇotkarṣāpakarṣayoḥ paryavasānātkathaṃ tayoḥ anavadhikatvamityata āha aṇīyāniti // aṇīyānmahīyānityuktayorapyaṇormahataśceti śabdaviṣayatvāditi / *7,359* nanvevaṃ sati svasmādapi svayamapakṛṣṭa utkṛṣṭaścetyāgatam / ko netyāha / yathā caitattathā vakṣyate / śrutyantaraṃ ceśvare parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyaṃ pratipādayadastītyāha ānantyeti // ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याति ॥। "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; इति ब्रह्मण आनन्त्यस्य वाचको ऽनन्तशब्दस्तावद्देशतः कालतो वस्तुतश्चानन्त्यमाह । तत्र देशानन्त्यं नामानवधिकपरिमाणवत्त्वम् । कालानन्त्यं नामानवच्छिन्नसत्ताकत्वम् । वस्त्वानन्त्यं नामापरिच्छिन्नसङ्खयागुणकर्मविग्रहवत्त्वम् । तत्र यदा परिमाणानन्त्यस्य वाचकस्तदा द्विधानन्त्ये ऽपि उत्कर्षापकर्षाभ्यामनन्त्ये ऽपि मानतां याति । न तूत्कर्षानन्त्यमात्रे विशेषाभावादिति । नन्वनेकार्थत्वमन्यायः । को ऽत्र न्यायविरोधः । निरर्थकशब्दप्रयोगायोगात्तावदेको ऽर्थो ऽङ्गीकार्यः । द्वितीयाङ्गीकारे तु न किञ्चिद्बीजमिति कल्पनागौरवम् । उच्यते । यत्र ह्येकस्मिन्नर्थे व्यवस्थिते सति वृथैवार्थान्तराङ्गीकारस्तत्रैवमेतत् । नचैवं प्रकृते । अनन्तशब्दो हि परिच्छेदाभावमाह । परिच्छे(दश्च)दो हि देशतः कालतो वस्तुतश्च भवन्युपगपदेव प्राप्नोति । नच तत्र कस्यचिन्प्राथम्यमस्ति । नाप्यन्यतमपरित्यागे कारणम् । एवं परिमाणान्त्ये ऽप्युत्कर्षपरिग्रहो द्रष्टव्य इति । *७,३६२* नन्वेवं कालतो गुणतश्चानन्त्यवाचकस्यानन्तशब्दस्याल्पकालत्वमल्पगुणत्वं चार्थः स्यात् । अन्यथाल्पपरिमाणवत्त्वमपि न स्यात् । अविशेषादिति चेत् । किमिदं कालतो गुणतश्चाल्पत्वमापाद्यं किमल्पा एव गुणाः सन्ति ब्रह्मणो न बहुतराः । तथा अल्पकालीनैव सत्ता न प्रचुरकालीनेति । किंवा सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽप्यवस्थितिः स्यात् । महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति । आद्यं दूषयति नैवेति ॥ ॥। नैव गुणाल्पत्वं कालात्पत्वं च मानगम् गुणाल्पत्वं कालाल्पत्वं च मानगम् । अनन्तं ब्रह्मेति श्रुतिप्रतिपाद्यं नैव भवेदिति गूढाभिसन्धेः प्रतिज्ञा । हेतुमुत्तरत्र वक्ष्यति । द्वितीयमाशङ्कयाङ्गीकरोति सर्वेति ॥ सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽपि स्यादवस्थितिः

yāti ... "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'; iti brahmaṇa ānantyasya vācako 'nantaśabdastāvaddeśataḥ kālato vastutaścānantyamāha / tatra deśānantyaṃ nāmānavadhikaparimāṇavattvam / kālānantyaṃ nāmānavacchinnasattākatvam / vastvānantyaṃ nāmāparicchinnasaṅkhayāguṇakarmavigrahavattvam / tatra yadā parimāṇānantyasya vācakastadā dvidhānantye 'pi utkarṣāpakarṣābhyāmanantye 'pi mānatāṃ yāti / na tūtkarṣānantyamātre viśeṣābhāvāditi / nanvanekārthatvamanyāyaḥ / ko 'tra nyāyavirodhaḥ / nirarthakaśabdaprayogāyogāttāvadeko 'rtho 'ṅgīkāryaḥ / dvitīyāṅgīkāre tu na kiñcidbījamiti kalpanāgauravam / ucyate / yatra hyekasminnarthe vyavasthite sati vṛthaivārthāntarāṅgīkārastatraivametat / nacaivaṃ prakṛte / anantaśabdo hi paricchedābhāvamāha / paricche(daśca)do hi deśataḥ kālato vastutaśca bhavanyupagapadeva prāpnoti / naca tatra kasyacinprāthamyamasti / nāpyanyatamaparityāge kāraṇam / evaṃ parimāṇāntye 'pyutkarṣaparigraho draṣṭavya iti / *7,362* nanvevaṃ kālato guṇataścānantyavācakasyānantaśabdasyālpakālatvamalpaguṇatvaṃ cārthaḥ syāt / anyathālpaparimāṇavattvamapi na syāt / aviśeṣāditi cet / kimidaṃ kālato guṇataścālpatvamāpādyaṃ kimalpā eva guṇāḥ santi brahmaṇo na bahutarāḥ / tathā alpakālīnaiva sattā na pracurakālīneti / kiṃvā sarvakālagatasyālpakāle 'pyavasthitiḥ syāt / mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi / ādyaṃ dūṣayati naiveti // ... naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam guṇālpatvaṃ kālālpatvaṃ ca mānagam / anantaṃ brahmeti śrutipratipādyaṃ naiva bhavediti gūḍhābhisandheḥ pratijñā / hetumuttaratra vakṣyati / dvitīyamāśaṅkayāṅgīkaroti sarveti // sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति चेद् भवेत् इतिचेदापाद्यते । तद्भवेदेत्यर्थः । अत्र गुणग्रहणं क्रियादेरप्युपलक्षणम् । गुणकालयोर्यथेष्यमुपादानं प्राथम्यनिरासाथर्म् । तेनोक्तकल्पनागौरवपरिहारं सूचयति । *७,३६४* ननु यदि कालाल्पत्वं गुणाल्पत्वं चाङ्गीक्रियते । कथं तर्हि नैव गुणाल्पत्वमिति निराकरणमित्यतो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति तावत्त्वमेवेति ॥ तावत्त्वमेव नैव स्याद् ॥। अल्पत्वमेवेत्यर्थः । इत्युक्तं प्रागिति शेषः । कुतो न स्यादिति चेत् । आपादकाभावादित्याह देशे ऽपीति ॥ ॥। देशे ऽप्येतन्न नो मतम्

mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet iticedāpādyate / tadbhavedetyarthaḥ / atra guṇagrahaṇaṃ kriyāderapyupalakṣaṇam / guṇakālayoryatheṣyamupādānaṃ prāthamyanirāsātharm / tenoktakalpanāgauravaparihāraṃ sūcayati / *7,364* nanu yadi kālālpatvaṃ guṇālpatvaṃ cāṅgīkriyate / kathaṃ tarhi naiva guṇālpatvamiti nirākaraṇamityato 'bhisandhimudghāṭayati tāvattvameveti // tāvattvameva naiva syād ... alpatvamevetyarthaḥ / ityuktaṃ prāgiti śeṣaḥ / kuto na syāditi cet / āpādakābhāvādityāha deśe 'pīti // ... deśe 'pyetanna no matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणे ऽपीत्यर्थः । एतत् तावत्त्वमेव । नः अस्माकम् । एतदुक्तं भवति । परिमाणविषये ऽस्मदीयं श्रुतिव्याख्यानमुपलभ्य हि गुणकालयोरप्येतदापाद्यते । आपादकान्तराभावात् । नच परिमाणे ऽस्माभिरेवं व्याख्यायते । अपकृष्टमेव परिमाणमनवधिकमस्ति नोत्कृष्टमिति । द्विधानन्त्ये ऽपीत्युक्तत्वात् । अतो निर्मूलमेतदापादनमिति । *७,३६५* नन्वेतदीश्वरादेरनवधिकोत्कृष्टापकृष्टपरिमाणसमर्थनमयुक्तम् । सूत्रकारेण क्वाप्यनुक्तत्वात् । महद्दीर्घवद्वेति सूत्रस्य विजातीययोरपि कार्यकारणभावोपपादनेन व्यधिकरणयोरप्यपरिच्छिन्नपरिमाणोत्कर्षापकर्षयोरुपपादनेन वा समर्थयितुं शक्यत्वादित्यत आह महत इति ॥ महतो ऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् निरवधिकपरिमाणोत्कर्षवतो(ऽपि) ब्रह्मणो ऽल्पपरिमारवत्त्वं च व्योमं दृष्टान्तीकृत्य व्योमवच्चेति सूत्रखण्डेन प्राह सूत्रकारः । अतो ब्रह्मणो गगनस्य वानवधिकपरिमाणरोत्कर्षापकर्षसद्भावस्तत्सिद्धान्तो भवत्येवेति । *७,३६८* किञ्च यो ऽर्थो निरवकाशप्रमाणसिद्धो यद्विपर्यये चानिष्यं स सर्वो ऽपि सिद्धान्त एव । तत्र कालाकाशयोरी(रपी)श्वरे चानवधिकपरिमाणोत्कर्षापकर्षसद्भावः साक्षिणाऽगमेन च सिद्ध इत्युक्तम् । तद्विपर्यये बाधकमाह यदीति ॥ यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत्

parimāṇe 'pītyarthaḥ / etat tāvattvameva / naḥ asmākam / etaduktaṃ bhavati / parimāṇaviṣaye 'smadīyaṃ śrutivyākhyānamupalabhya hi guṇakālayorapyetadāpādyate / āpādakāntarābhāvāt / naca parimāṇe 'smābhirevaṃ vyākhyāyate / apakṛṣṭameva parimāṇamanavadhikamasti notkṛṣṭamiti / dvidhānantye 'pītyuktatvāt / ato nirmūlametadāpādanamiti / *7,365* nanvetadīśvarāderanavadhikotkṛṣṭāpakṛṣṭaparimāṇasamarthanamayuktam / sūtrakāreṇa kvāpyanuktatvāt / mahaddīrghavadveti sūtrasya vijātīyayorapi kāryakāraṇabhāvopapādanena vyadhikaraṇayorapyaparicchinnaparimāṇotkarṣāpakarṣayorupapādanena vā samarthayituṃ śakyatvādityata āha mahata iti // mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit niravadhikaparimāṇotkarṣavato('pi) brahmaṇo 'lpaparimāravattvaṃ ca vyomaṃ dṛṣṭāntīkṛtya vyomavacceti sūtrakhaṇḍena prāha sūtrakāraḥ / ato brahmaṇo gaganasya vānavadhikaparimāṇarotkarṣāpakarṣasadbhāvastatsiddhānto bhavatyeveti / *7,368* kiñca yo 'rtho niravakāśapramāṇasiddho yadviparyaye cāniṣyaṃ sa sarvo 'pi siddhānta eva / tatra kālākāśayorī(rapī)śvare cānavadhikaparimāṇotkarṣāpakarṣasadbhāvaḥ sākṣiṇā'gamena ca siddha ityuktam / tadviparyaye bādhakamāha yadīti // yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालादेरिति वर्तते । सर्वत्रापि संस्थानमिति च । कालादीनां सर्वगतत्वं परेणाप्यङ्गीकृतम् । सर्वगतत्वं च सर्व(त्र)देशे संस्थानम् । तथाच यदि कालादेरल्पाल्पतरदेशेषु संस्थानं न स्यात् । तदा सर्वत्रावस्थानमपि नो भवेत् । कुत इत्यत आह स्थितस्य हीति ॥ स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् । एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता

kālāderiti vartate / sarvatrāpi saṃsthānamiti ca / kālādīnāṃ sarvagatatvaṃ pareṇāpyaṅgīkṛtam / sarvagatatvaṃ ca sarva(tra)deśe saṃsthānam / tathāca yadi kālāderalpālpataradeśeṣu saṃsthānaṃ na syāt / tadā sarvatrāvasthānamapi no bhavet / kuta ityata āha sthitasya hīti // sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam / ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवमित्यवधारणे । अल्पदेशेषु स्थितस्यैवेति । यथा खल्वेकैकं वर्णमुच्चारयत एव सवर्देवोच्चारणम् । नत्वेकमपि वर्णमनुच्चारयतः, तथाल्पाल्पतरदेशेषु स्थितस्यैव हि सर्वदेशगतत्वं भवेत् । एकैकत्रापि देशे ऽनवस्थितस्याखिलदेशस्थता कुत एव भवेत् । अनेन यो यत्समुदायं व्याप्नोति स तदेकदेशानपि व्याप्नोति(त्येव), यश्चैकदेशान्न व्याप्नोति नासौ तत्समुदायमित्यन्वयव्यतिरेकौ दर्शितौ । *७,३७०* न केवलमल्पाल्पतरदेशस्थत्वाभावे सर्वगत्वाभावप्रसङ्गः । किन्तु शशविषाणादिवत्सत्तापि न स्यादित्याह शून्यत्वमेवेति ॥ शून्यत्वमेव तस्य स्याद् यस्यैकत्रापि न स्थितिः एवंच कालादीनामल्पाल्पतरदेशावस्थाने ऽल्पाल्पतरपरिमाणवत्त्वमप्यवर्जनीयमित्यनवधिकपरिमाणापकर्षसिद्धिः । अनवधिकोत्कर्षस्तु परेणाप्यङ्गीकृत एवेति न तद्विपर्यये बाधकमुक्तम् । सर्वत्रापि नो भवेदित्येव वा द्रष्टव्यम् । नहि परममहत्त्वाभावे सर्वगतत्वं सम्भवति । तथाचाह-"विभुत्वान्महानाकाशःऽ; इत्यादि । अल्पाल्पतरदेशपर्यवसितस्याल्पाल्पतरपरिमाणत्वम् । न चैवमाकाशादीति चेत् । तत्किमाकाशादि समुदितरूपं येन पर्यवसानापर्यवसानविषयत्वमश्नुवीत । किन्त्वेकमेव । तच्च यद्यल्पाल्पतरदेशेषु तिष्ठेत्तदा तत्तत्परिमाणं भवत्येव (भवेदेव) । यदि तव तत्र स्थितस्य तत्तत्परिमाणत्वं तदा घटादावपि तत्प्रसङ्ग इति चेन्न । तस्य सांशत्वेनान्यथासिद्धत्वात् । *७,३७२फ़्।* ननु च सर्वमूर्त(द्रव्य)संयोगित्वमेव सर्वगतत्वं, न सर्वत्र संस्थानम् । आकाशादेरनाश्रितत्वात् । संयोगश्च तत्तत्परिमाणाभावे(ऽपि भवेदेव । नहि घटो गगनेन संयुज्यमानो भवति परममहान्नापि परमाणुना संयुज्यमानः परमाणुः । तत्कस्य हेतोः । संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वादिति । मैवम् । सर्वपरिमाणानामप्याकाशे सत्त्वात्परमाणुना च घटांशस्यैव संयोगात् । तथाहि । विशेषशक्तया, निर्भेदमप्याकाशमनन्तांशोपेतम् । तत्र अनवधिकौ परिमाणोत्कर्षापकर्षौ व्यवस्थया वर्तेते । ततश्च घटो वितस्तिपरिमाणेनैवाकाशेन संयुज्यते । स्वयं च तत्परिमाण इति को दोषः । घटांश एव परमाणुसंयोगो वर्तते, न घट इति कथं घटस्य परमाणुता । तर्ह्याकाशप्रदेशा एवाल्पाल्पतरप्रदेशसंयोगिन इति, त एव तत्तत्परिमाणाः स्युर्नाकाशमिति चेन्न । तेषामप्याकाशात्मकत्वात् । अन्यथा संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं न स्याद्वयाघातादिति । *७,३७८* कालादौ परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमुपपाद्योपसंहरति अत इति ॥ अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्

dhruvamityavadhāraṇe / alpadeśeṣu sthitasyaiveti / yathā khalvekaikaṃ varṇamuccārayata eva savardevoccāraṇam / natvekamapi varṇamanuccārayataḥ, tathālpālpataradeśeṣu sthitasyaiva hi sarvadeśagatatvaṃ bhavet / ekaikatrāpi deśe 'navasthitasyākhiladeśasthatā kuta eva bhavet / anena yo yatsamudāyaṃ vyāpnoti sa tadekadeśānapi vyāpnoti(tyeva), yaścaikadeśānna vyāpnoti nāsau tatsamudāyamityanvayavyatirekau darśitau / *7,370* na kevalamalpālpataradeśasthatvābhāve sarvagatvābhāvaprasaṅgaḥ / kintu śaśaviṣāṇādivatsattāpi na syādityāha śūnyatvameveti // śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ evaṃca kālādīnāmalpālpataradeśāvasthāne 'lpālpataraparimāṇavattvamapyavarjanīyamityanavadhikaparimāṇāpakarṣasiddhiḥ / anavadhikotkarṣastu pareṇāpyaṅgīkṛta eveti na tadviparyaye bādhakamuktam / sarvatrāpi no bhavedityeva vā draṣṭavyam / nahi paramamahattvābhāve sarvagatatvaṃ sambhavati / tathācāha-"vibhutvānmahānākāśaḥ'; ityādi / alpālpataradeśaparyavasitasyālpālpataraparimāṇatvam / na caivamākāśādīti cet / tatkimākāśādi samuditarūpaṃ yena paryavasānāparyavasānaviṣayatvamaśnuvīta / kintvekameva / tacca yadyalpālpataradeśeṣu tiṣṭhettadā tattatparimāṇaṃ bhavatyeva (bhavedeva) / yadi tava tatra sthitasya tattatparimāṇatvaṃ tadā ghaṭādāvapi tatprasaṅga iti cenna / tasya sāṃśatvenānyathāsiddhatvāt / *7,372f.* nanu ca sarvamūrta(dravya)saṃyogitvameva sarvagatatvaṃ, na sarvatra saṃsthānam / ākāśāderanāśritatvāt / saṃyogaśca tattatparimāṇābhāve('pi bhavedeva / nahi ghaṭo gaganena saṃyujyamāno bhavati paramamahānnāpi paramāṇunā saṃyujyamānaḥ paramāṇuḥ / tatkasya hetoḥ / saṃyogasya pradeśavṛttitvāditi / maivam / sarvaparimāṇānāmapyākāśe sattvātparamāṇunā ca ghaṭāṃśasyaiva saṃyogāt / tathāhi / viśeṣaśaktayā, nirbhedamapyākāśamanantāṃśopetam / tatra anavadhikau parimāṇotkarṣāpakarṣau vyavasthayā vartete / tataśca ghaṭo vitastiparimāṇenaivākāśena saṃyujyate / svayaṃ ca tatparimāṇa iti ko doṣaḥ / ghaṭāṃśa eva paramāṇusaṃyogo vartate, na ghaṭa iti kathaṃ ghaṭasya paramāṇutā / tarhyākāśapradeśā evālpālpatarapradeśasaṃyogina iti, ta eva tattatparimāṇāḥ syurnākāśamiti cenna / teṣāmapyākāśātmakatvāt / anyathā saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ na syādvayāghātāditi / *7,378* kālādau parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamupapādyopasaṃharati ata iti // ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित् कालादौ त्रये । यद्वानुमानदूषणोपसंहारो ऽयम् । ततश्च कालातीतत्वदृष्टान्तदोषावपरिहार्याविति । कालाकाशेश्वरेषु परिमाणोत्कर्षापकर्षयोरानन्त्यमस्तीत्युक्तम् । न केवलं तेष्वेव । किन्तु प्रकृत्यादौ सर्वगते परममहति द्रव्यान्तरे ऽपीत्याह उभयेति ॥ उभयानन्त्ययुक् तस्माद् यदि मुख्यमहद् भवेत् तस्मादिषूक्तन्यायात् । मुख्यं महत् परममहत् । यदि कालादेरप्यानन्त्यं स्यात् । कथं तर्हि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यानन्त्यं ब्रह्मणो लक्षणत्वेनोच्यते । न ह्यतिव्याप्तं लक्षणं भवतीत्यत आह तच्चेति ॥ तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा परमिति केवलार्थे । यद्यपि कालादिकमप्यनन्तं, तथापि ब्रह्मैव तदनन्तमित्युच्यते । कुतः । साक्षात् परानपेक्षयानन्तत्वात् । अपराधीनत्वापेक्षयेति यावत् । पक्षान्तरमाह सर्वेति ॥ ॥। सर्वानन्त्ययुतं सदा

kvacit kālādau traye / yadvānumānadūṣaṇopasaṃhāro 'yam / tataśca kālātītatvadṛṣṭāntadoṣāvaparihāryāviti / kālākāśeśvareṣu parimāṇotkarṣāpakarṣayorānantyamastītyuktam / na kevalaṃ teṣveva / kintu prakṛtyādau sarvagate paramamahati dravyāntare 'pītyāha ubhayeti // ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet tasmādiṣūktanyāyāt / mukhyaṃ mahat paramamahat / yadi kālāderapyānantyaṃ syāt / kathaṃ tarhi satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyānantyaṃ brahmaṇo lakṣaṇatvenocyate / na hyativyāptaṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyata āha tacceti // tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā paramiti kevalārthe / yadyapi kālādikamapyanantaṃ, tathāpi brahmaiva tadanantamityucyate / kutaḥ / sākṣāt parānapekṣayānantatvāt / aparādhīnatvāpekṣayeti yāvat / pakṣāntaramāha sarveti // ... sarvānantyayutaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षी नाम मानं यदि नेष्यते तदाक्षजादेर्ज्ञानस्य मानत्वम् । चशब्दाद्बहिः कालाकाशादिकमन्तःसुखादिकं च केन प्रमाणेन गम्यते । न केनापि । तद्ग्राहकस्य प्रमाणान्तरस्य अभावात् । नच तन्मा भूदिति वाच्यम् । तद्वयवहारविलयप्रसङ्गादिति । नन्वस्तु साक्षिणमनङ्गीकुर्वाणस्येदं बाधकम् । साधकं (तु) किमित्यत आह स्वयम्भात इति ॥ यस्तु स्वयं प्रकाशमाने ऽपि साक्षिणि विप्रतिपद्यते सो ऽक्षजादेर्मानत्वं सप्रमाणकं वस्तुत्वाद्घटवदिति प्रसङ्गसूचितेनानुमानेन बोधनीयः । प्रसक्तप्रतिषेधश्च वक्ष्यमाणन्यायेन भविष्यति । धमिर्ग्राहकप्रमाणेनैव सिद्धेर्न तत्प्रामाण्ये पृथक् प्रमाणं वक्तव्यम् । अत एव मानमित्युक्तम् । *७,३८५* न साक्षिणो ऽनभ्युपगमे ऽप्यक्षजादिज्ञानप्रामाण्यमप्रामाणिकं प्रसज्यते । प्रवृत्तिसामर्थ्येन तज्जातीयत्वेन वानुमानेन तत्सिद्धेरित्यत आह अनवस्थेति ॥ ॥। अनवस्थाथवा भवेत्

sākṣī nāma mānaṃ yadi neṣyate tadākṣajāderjñānasya mānatvam / caśabdādbahiḥ kālākāśādikamantaḥsukhādikaṃ ca kena pramāṇena gamyate / na kenāpi / tadgrāhakasya pramāṇāntarasya abhāvāt / naca tanmā bhūditi vācyam / tadvayavahāravilayaprasaṅgāditi / nanvastu sākṣiṇamanaṅgīkurvāṇasyedaṃ bādhakam / sādhakaṃ (tu) kimityata āha svayambhāta iti // yastu svayaṃ prakāśamāne 'pi sākṣiṇi vipratipadyate so 'kṣajādermānatvaṃ sapramāṇakaṃ vastutvādghaṭavaditi prasaṅgasūcitenānumānena bodhanīyaḥ / prasaktapratiṣedhaśca vakṣyamāṇanyāyena bhaviṣyati / dhamirgrāhakapramāṇenaiva siddherna tatprāmāṇye pṛthak pramāṇaṃ vaktavyam / ata eva mānamityuktam / *7,385* na sākṣiṇo 'nabhyupagame 'pyakṣajādijñānaprāmāṇyamaprāmāṇikaṃ prasajyate / pravṛttisāmarthyena tajjātīyatvena vānumānena tatsiddherityata āha anavastheti // ... anavasthāthavā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहि । अस्ति तावत्परमाणोः परमाण्वन्तरसंयोगः । अन्यथा द्वयणुकाद्यारम्भानुपपत्तेः । न चैकेनैवेति नियमः । कारणाकारणसंयोगजसंयोगप्रक्रियायामेकैकस्य परमाणोः सजातीयविजातीयपरमाणुद्वयेन युगपत्संयोगस्योररीकृतत्वात् । पाषाणादिमध्यवर्तिनः परमाणोः परितो ऽस्थितैः परमाणुभिः संयोगाभावाद्यनुपपत्तेश्च । नच मूर्तानां युगपदेकदेशावस्थानं सम्भवति । प्रदेशवर्तिनश्च संयोगाः । साक्षिसिद्धत्वात् । घटादौ तद्दर्शनेन च परमाणौ(णावप्य०तदनुमानाच्च । तथाच यदि परमाणुरनेकांशो न स्यात्, तदा युगपदनेकैर्न संयुज्यतेति । ननु संयोगस्य प्रदेशवृत्तित्वं नाम स्वात्यन्ताभावसमानदेशत्वमेव । नतु घटसंयोगो घटावयवे वर्तत इति । तत्कथं भागाभावे संयोगानुपपत्तिरिति । मैवम् । प्रत्यक्षादिसिद्धस्य अवयवृत्तित्वस्य परित्यागेनाप्रामाणिकव्याहताङ्गीकारस्यानुचितत्वात् । वक्ष्यते चैतत् । *७,३९९* ननु परमाणुः सावयव इति स्वव्याघातस्य मुख्यमुदाहरणम् । यो हि सर्वतः अपकृष्टो यतः परमाणुर्नास्ति तं परमाणुमाचते । तस्य सावयवत्वे ऽवयविनो ऽवयवानामपकृष्टपरिमाणत्वावश्यम्भावात्कथं न व्याहतिरित्यत आह अविभाग इति ॥ ॥। अविभागः पराणुता

tathāhi / asti tāvatparamāṇoḥ paramāṇvantarasaṃyogaḥ / anyathā dvayaṇukādyārambhānupapatteḥ / na caikenaiveti niyamaḥ / kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogaprakriyāyāmekaikasya paramāṇoḥ sajātīyavijātīyaparamāṇudvayena yugapatsaṃyogasyorarīkṛtatvāt / pāṣāṇādimadhyavartinaḥ paramāṇoḥ parito 'sthitaiḥ paramāṇubhiḥ saṃyogābhāvādyanupapatteśca / naca mūrtānāṃ yugapadekadeśāvasthānaṃ sambhavati / pradeśavartinaśca saṃyogāḥ / sākṣisiddhatvāt / ghaṭādau taddarśanena ca paramāṇau(ṇāvapya0tadanumānācca / tathāca yadi paramāṇuranekāṃśo na syāt, tadā yugapadanekairna saṃyujyateti / nanu saṃyogasya pradeśavṛttitvaṃ nāma svātyantābhāvasamānadeśatvameva / natu ghaṭasaṃyogo ghaṭāvayave vartata iti / tatkathaṃ bhāgābhāve saṃyogānupapattiriti / maivam / pratyakṣādisiddhasya avayavṛttitvasya parityāgenāprāmāṇikavyāhatāṅgīkārasyānucitatvāt / vakṣyate caitat / *7,399* nanu paramāṇuḥ sāvayava iti svavyāghātasya mukhyamudāharaṇam / yo hi sarvataḥ apakṛṣṭo yataḥ paramāṇurnāsti taṃ paramāṇumācate / tasya sāvayavatve 'vayavino 'vayavānāmapakṛṣṭaparimāṇatvāvaśyambhāvātkathaṃ na vyāhatirityata āha avibhāga iti // ... avibhāgaḥ parāṇutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि सर्षपमहीधरावविश्रान्तावयवपरस्परौ स्यातां तदा अनन्तावयवारब्धौ प्रसज्येयातात् । तथाच समपरिमाणौ भवेतामिति । तत्रोभयत्रापि व्याप्त्यभावः । यदविश्रान्तावयवपरस्परं तदनन्तावयवारब्धम् । यच्चैवं तत्तुल्यपरिमाणमिति । किन्नाम भवतोपलब्धम् । किञ्चावयवपरम्पराविश्रान्त्यभाव ते सर्वे ऽपि सम्भूयानन्ताः स्युः । सषर्पमहीधरारम्भकाणामानन्त्यं तु कुतः । अत एव द्वितीयप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः । एतेनावयवपरम्पराविश्रान्त्यभावे समसङ्खयावयवारब्धत्वं ततश्चावयवपरिमाणादिविशेषाभावे परिमाणाविशेषः स्यादितीत्यपि परास्तम् । व्याप्त्यसिद्धेः । समसङ्खयावयवारब्धत्वासिद्धेश्च । द्वितीये त्विदमुक्तं स्यात् । सर्षपमहीधरौ नानन्तावयवारब्धौ विसदृशपरिमाणत्वात् । विमतौ नाविश्रान्तावयवपरम्परौ अनन्तावयवानारब्धत्वादिति । आद्ये सिद्धसाधनम् । नहि सर्षपादेरवयवपरम्पराविश्रान्त्यभावादिनानन्तावयवारब्धत्वमङ्गीकृतम् । किन्तु सम्भूतानामनन्तत्वम् । तदभावसाधने मां प्रति दृष्टान्ताभावः । गुणादौ साधनाभावात् । द्वितीयस्य त्वप्रयोजकतेति । *७,४१७* स्यादेतत् । सर्षपावयवपरम्पराया निरवधिकत्वे मूर्तानां समानदेशत्वानुपपत्तौ सर्षपावयवैर्जगति व्याप्ते विश्वव्यापी सर्षपः स्यादिति महीधरस्यानवकाश एवेत्यापादनार्थं इति चेन्न । पार्थिवपरमाणूनामनन्तत्वे ऽपिस मूर्तान्तरावकाशदर्शनात् । सर्षपो यावन्तं देशमवष्टभ्य वर्तमानो दृश्यते तावत्येवानवधिकाया अपि तदवयवपरम्पराया अवस्थानाच्च । अत एव हि आकाशादीनामप्यनवधिकमंशपरम्परामुपेत्य तत्र परिमाणापकर्षानन्त्यमुपपादितम् । *७,४१८* ननु मा भूत्साक्षात्सर्षपमहीधरारम्भकाणां समसङ्खयत्वम् , तथाप्यवयवपरम्पराया विश्रान्त्यभावे सम्भूतावयवानां समसङ्खयत्वात्परिमाणभेदो न स्यादि(त्युच्यत इति)ति चेन्न । आनन्त्ये ऽपि तारतम्यसम्भवात् । अनन्ता हि पार्थिवपरमाणवो ऽनन्ताश्चान्त्यविशेषाः । नच ते समसङ्खयाः । तथा सत्याप्यपरमाणुषु तदभावापातात् । तथा सर्वकल्पेषु संसारिणो ऽनन्ताः । तथाप्यपवर्गवशात्तारतम्यमुपेयमेव । एवमनेकमुदाहरणमिति । *७,४२१* यदेतत्सूत्रकृता परिमाणासमवायिकारणविषये दूषणमुक्तम् । तदुपलक्षणमात्रम् । अन्यत्राप्यसमवायिकारणे स्वयं दूषणान्यूहनीयानीत्याशयवान्द्रव्यासमवायिकारणसंयोगविषये अन्यथाप्रतिपत्तिं निराकरोति तत्संयोगादिति ॥ तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् अवयवसंयोगो द्रव्यासमवायिकारणमिति वदन्तो ऽपि वैशेषिकादयः परमाणुकार्योत्पत्तौ द्वयोरेव सजातीययोरेव परमाण्वोरेव संयोग(स्यासमवायिका)स्य कारणत्वमित्याद्यचक्षते । तदश्रद्धेयम् किन्नाम तेषां कारणानामनियतादुक्तनियमरहितात्संयोगात्पदार्थानां द्रव्याणां जनिर्भवेत् । किञ्चित्कार्यं द्वयोः परमाण्वोः संयोगादुपजायते । तद्द्वयणुकमुच्यते । कदाचित् त्रयाणां तत्त्र्यणुकं चतुर्भिः परमाणुभिरारब्धं च(तच्च)तुरुणुकम् । एवमन्यदपि । तथा किञ्चित्सजातीययोः परमाण्वोः संयोगात्किञ्चिद्विजातीययोः । एवं किञ्चित्परमाण्वोरेव संयोगात्किञ्चित्परमाणुद्वयणुकयोरित्यादि । एवं द्वयणुककार्योत्पत्तशवप्यनियमो द्रष्टव्यः । *७,४२२* कुत इति चेत् उक्तनियमे प्रमाणाभावादित्याह द्वयोरेवेति ॥ द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते

yadi sarṣapamahīdharāvaviśrāntāvayavaparasparau syātāṃ tadā anantāvayavārabdhau prasajyeyātāt / tathāca samaparimāṇau bhavetāmiti / tatrobhayatrāpi vyāptyabhāvaḥ / yadaviśrāntāvayavaparasparaṃ tadanantāvayavārabdham / yaccaivaṃ tattulyaparimāṇamiti / kinnāma bhavatopalabdham / kiñcāvayavaparamparāviśrāntyabhāva te sarve 'pi sambhūyānantāḥ syuḥ / saṣarpamahīdharārambhakāṇāmānantyaṃ tu kutaḥ / ata eva dvitīyaprasaṅgasyāpādakāsiddhiḥ / etenāvayavaparamparāviśrāntyabhāve samasaṅkhayāvayavārabdhatvaṃ tataścāvayavaparimāṇādiviśeṣābhāve parimāṇāviśeṣaḥ syāditītyapi parāstam / vyāptyasiddheḥ / samasaṅkhayāvayavārabdhatvāsiddheśca / dvitīye tvidamuktaṃ syāt / sarṣapamahīdharau nānantāvayavārabdhau visadṛśaparimāṇatvāt / vimatau nāviśrāntāvayavaparamparau anantāvayavānārabdhatvāditi / ādye siddhasādhanam / nahi sarṣapāderavayavaparamparāviśrāntyabhāvādinānantāvayavārabdhatvamaṅgīkṛtam / kintu sambhūtānāmanantatvam / tadabhāvasādhane māṃ prati dṛṣṭāntābhāvaḥ / guṇādau sādhanābhāvāt / dvitīyasya tvaprayojakateti / *7,417* syādetat / sarṣapāvayavaparamparāyā niravadhikatve mūrtānāṃ samānadeśatvānupapattau sarṣapāvayavairjagati vyāpte viśvavyāpī sarṣapaḥ syāditi mahīdharasyānavakāśa evetyāpādanārthaṃ iti cenna / pārthivaparamāṇūnāmanantatve 'pisa mūrtāntarāvakāśadarśanāt / sarṣapo yāvantaṃ deśamavaṣṭabhya vartamāno dṛśyate tāvatyevānavadhikāyā api tadavayavaparamparāyā avasthānācca / ata eva hi ākāśādīnāmapyanavadhikamaṃśaparamparāmupetya tatra parimāṇāpakarṣānantyamupapāditam / *7,418* nanu mā bhūtsākṣātsarṣapamahīdharārambhakāṇāṃ samasaṅkhayatvam , tathāpyavayavaparamparāyā viśrāntyabhāve sambhūtāvayavānāṃ samasaṅkhayatvātparimāṇabhedo na syādi(tyucyata iti)ti cenna / ānantye 'pi tāratamyasambhavāt / anantā hi pārthivaparamāṇavo 'nantāścāntyaviśeṣāḥ / naca te samasaṅkhayāḥ / tathā satyāpyaparamāṇuṣu tadabhāvāpātāt / tathā sarvakalpeṣu saṃsāriṇo 'nantāḥ / tathāpyapavargavaśāttāratamyamupeyameva / evamanekamudāharaṇamiti / *7,421* yadetatsūtrakṛtā parimāṇāsamavāyikāraṇaviṣaye dūṣaṇamuktam / tadupalakṣaṇamātram / anyatrāpyasamavāyikāraṇe svayaṃ dūṣaṇānyūhanīyānītyāśayavāndravyāsamavāyikāraṇasaṃyogaviṣaye anyathāpratipattiṃ nirākaroti tatsaṃyogāditi // tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet avayavasaṃyogo dravyāsamavāyikāraṇamiti vadanto 'pi vaiśeṣikādayaḥ paramāṇukāryotpattau dvayoreva sajātīyayoreva paramāṇvoreva saṃyoga(syāsamavāyikā)sya kāraṇatvamityādyacakṣate / tadaśraddheyam kinnāma teṣāṃ kāraṇānāmaniyatāduktaniyamarahitātsaṃyogātpadārthānāṃ dravyāṇāṃ janirbhavet / kiñcitkāryaṃ dvayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogādupajāyate / taddvayaṇukamucyate / kadācit trayāṇāṃ tattryaṇukaṃ caturbhiḥ paramāṇubhirārabdhaṃ ca(tacca)turuṇukam / evamanyadapi / tathā kiñcitsajātīyayoḥ paramāṇvoḥ saṃyogātkiñcidvijātīyayoḥ / evaṃ kiñcitparamāṇvoreva saṃyogātkiñcitparamāṇudvayaṇukayorityādi / evaṃ dvayaṇukakāryotpattaśavapyaniyamo draṣṭavyaḥ / *7,422* kuta iti cet uktaniyame pramāṇābhāvādityāha dvayoreveti // dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दो विशेषार्थः । तेन सजातीययोः परमाण्वोरिति नियमो लभ्यते । संयोगः आदिकार्यस्यासमवायिकारणमिति शेषः । केन प्रमाणेनेत्याक्षेपे । उपलक्षणमेतत् । त्रयाणामेव द्वयणुकानामित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु सावयवस्यानेकसंयोगः सम्भवति । परमाणुस्तु निरवयव इति द्वयोरेवेति नियमसिद्धिरित्युक्तोत्तरम् । निरवयवत्वे द्वयोरपि संयोगो न सम्भवति । संयोगस्यांशवृत्तित्वात् । *७,४२३* ननु सजातीयसंयोग एवारम्भक इति नियमो न निष्प्रमाणकः । परमाणुकार्ये गन्धाद्युत्पत्तेरेव तत्र प्रमाणत्वात् । तथा हि । पार्थिवाप्यपरमाणुभ्यां यद्येकं कार्यमुत्पद्यते तदा तदगन्धमस्नेहमापद्येत । पार्थिवतैजसाभ्यामुत्पन्नमगन्धरूपमुत्पद्येत । एकस्य गन्धादेरनारम्भकत्वात् । अतो गन्धाद्युत्पत्त्यैव सजातीयसंयोगस्यारम्भकत्वसिद्धिरित्यत आह कारणस्येति ॥ कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि तेनेति ॥ द्वयोरेवेति नियमाभावेनेत्यर्थः । स्यादेतद्विजातीयारम्भकत्वे बाधकम् । यदि द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगः कार्यारम्भक इति नियमः प्रमाणवान्स्यात् । न चैवम् । तथाच बहूनां परमाणूनां विजातीयानां संयोगातकार्यारम्भे कारणगता गन्धादयो गुणाः (सद्वितीयाः) सजातीयाः सन्तः (कार्यगाः) कार्यगतगन्धाद्यारम्भका अपि भवेयुः, को दोषः । *७,४३०* नन्वनियमवादिना द्वयसंयोगस्यारम्भकत्वं तावदिष्यते । तत्र विजातीययोरारम्भकत्वे कार्ये गन्धाद्यनुत्पत्तिः प्रसज्यत इति चेन्न । एकैकस्यापि गन्धादेरारम्भकत्वे बाधकाभावात् । अपेक्षणीयान्तराभावात्सन्तोत्पत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न । कार्यद्रव्योत्पत्तेरपेक्षणीयत्वात् । समवायिकारणाभावे कार्यानुत्पादात् । अन्यथानेकगन्धाद्यभ्युपगमे ऽपि समानो दोषः । एतच्च परमतरीत्योक्तम् । वस्तुतस्तु यतः कारणान्येव कार्याकारेणोत्पद्यन्ते तेन कारणगुणा एव कार्यगा भवेयुः । ततश्च विजातीयारम्भकत्वे को दोषः । एवं तर्हि पृथिवीत्वादिजातिसङ्करः स्यादिति चेत् । ततः किम् । व्यवहारविलोपः स्यादिति चेन्न । "वैशेष्यात्तु तद्वादेऽ; इति परिहरिष्यमाणत्वात् । तथापि सम्प्रतिपन्नसजातीयारब्ध(कार्य)दृष्टान्तेन विप्रतिपन्नानामपि सजातीयारब्धत्वमनुमास्यत इति चेन्न । विजातीयारम्भकत्वस्य साक्ष्यादिप्रमाणसिद्धत्वेन बाधात् । *७,४३२* स्यादेतत् । यदि बहूनां परमाणूनां संयोगस्यारम्भकत्वं स्यात् । नचैवम् । आरम्भकसङ्खयापकर्षतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तम् । तारतम्यत्वात् परिमाणतारतम्यादित्यनुमानेनारम्भकसङ्खयापकर्षस्य क्वचिद्विश्रान्तिसिद्धावेकस्यारम्भकत्वे सन्ततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गात्त्र्यादिकल्पने गौरवाद् द्वयोरेव परमाण्वोः संयोगो द्रव्यारम्भक इति नियमसिद्धेरित्यत आह तारतम्येति ॥ तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवो यतः

tuśabdo viśeṣārthaḥ / tena sajātīyayoḥ paramāṇvoriti niyamo labhyate / saṃyogaḥ ādikāryasyāsamavāyikāraṇamiti śeṣaḥ / kena pramāṇenetyākṣepe / upalakṣaṇametat / trayāṇāmeva dvayaṇukānāmityapi draṣṭavyam / nanu sāvayavasyānekasaṃyogaḥ sambhavati / paramāṇustu niravayava iti dvayoreveti niyamasiddhirityuktottaram / niravayavatve dvayorapi saṃyogo na sambhavati / saṃyogasyāṃśavṛttitvāt / *7,423* nanu sajātīyasaṃyoga evārambhaka iti niyamo na niṣpramāṇakaḥ / paramāṇukārye gandhādyutpattereva tatra pramāṇatvāt / tathā hi / pārthivāpyaparamāṇubhyāṃ yadyekaṃ kāryamutpadyate tadā tadagandhamasnehamāpadyeta / pārthivataijasābhyāmutpannamagandharūpamutpadyeta / ekasya gandhāderanārambhakatvāt / ato gandhādyutpattyaiva sajātīyasaṃyogasyārambhakatvasiddhirityata āha kāraṇasyeti // kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api teneti // dvayoreveti niyamābhāvenetyarthaḥ / syādetadvijātīyārambhakatve bādhakam / yadi dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogaḥ kāryārambhaka iti niyamaḥ pramāṇavānsyāt / na caivam / tathāca bahūnāṃ paramāṇūnāṃ vijātīyānāṃ saṃyogātakāryārambhe kāraṇagatā gandhādayo guṇāḥ (sadvitīyāḥ) sajātīyāḥ santaḥ (kāryagāḥ) kāryagatagandhādyārambhakā api bhaveyuḥ, ko doṣaḥ / *7,430* nanvaniyamavādinā dvayasaṃyogasyārambhakatvaṃ tāvadiṣyate / tatra vijātīyayorārambhakatve kārye gandhādyanutpattiḥ prasajyata iti cenna / ekaikasyāpi gandhāderārambhakatve bādhakābhāvāt / apekṣaṇīyāntarābhāvātsantotpattiprasaṅgo bādhaka iti cenna / kāryadravyotpatterapekṣaṇīyatvāt / samavāyikāraṇābhāve kāryānutpādāt / anyathānekagandhādyabhyupagame 'pi samāno doṣaḥ / etacca paramatarītyoktam / vastutastu yataḥ kāraṇānyeva kāryākāreṇotpadyante tena kāraṇaguṇā eva kāryagā bhaveyuḥ / tataśca vijātīyārambhakatve ko doṣaḥ / evaṃ tarhi pṛthivītvādijātisaṅkaraḥ syāditi cet / tataḥ kim / vyavahāravilopaḥ syāditi cenna / "vaiśeṣyāttu tadvāde'; iti parihariṣyamāṇatvāt / tathāpi sampratipannasajātīyārabdha(kārya)dṛṣṭāntena vipratipannānāmapi sajātīyārabdhatvamanumāsyata iti cenna / vijātīyārambhakatvasya sākṣyādipramāṇasiddhatvena bādhāt / *7,432* syādetat / yadi bahūnāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogasyārambhakatvaṃ syāt / nacaivam / ārambhakasaṅkhayāpakarṣatāratamyaṃ kvacidviśrāntam / tāratamyatvāt parimāṇatāratamyādityanumānenārambhakasaṅkhayāpakarṣasya kvacidviśrāntisiddhāvekasyārambhakatve santatotpattyādiprasaṅgāttryādikalpane gauravād dvayoreva paramāṇvoḥ saṃyogo dravyārambhaka iti niyamasiddherityata āha tāratamyeti // tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः कारणात्तारतम्येन सर्वे ऽप्यर्था महान्तश्चाणवश्च समथिर्ताः ततः परिमाणतारतम्यवदिति दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् द्वयोरेव तु संयोग इत्रत केनावसीयत इति सम्बन्धः । किञ्चानेनैव न्यायेन द्वयणुकद्वयसंयोगस्याप्यारम्भकत्वं किं नेष्यते । बहुत्वाभावे कार्यमहत्त्वानुपपत्तिप्रसङ्गादिति चेन्न । यतस्तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवश्च समर्थिताः तेन द्वयणुकमहत्त्वात्तदुत्पत्त्युपपत्तेः । परमाणुद्वयारब्धकार्यदृष्टान्तेन सर्वत्रानुमाने त्वतिप्रसङ्ग इति । *७,४३४फ़्।* अस्त्वेवमुक्तनियमेषु प्रमाणाभावस्तथाप्यनियमसृष्टौ किं मानमिति चेत् । साक्षी तावत् । लोष्ठादिकार्याणामनियतसङ्खयैर्विजातीयैविर्सदृशैश्चारम्भदर्शनेनानुमानं च । आगमाश्चात्र बहुलं भवन्ति । तद्दर्शनं भ्रान्तिरिति चेत् । किं नियमग्राहकप्रमाणविरोधादेवमुच्यते । उत केवलया वैशेषिकादिकल्पनया विरोधात् । *७,४३५* आद्यं दूषयति नचेति ॥ नच तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं ॥।

yataḥ kāraṇāttāratamyena sarve 'pyarthā mahāntaścāṇavaśca samathirtāḥ tataḥ parimāṇatāratamyavaditi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt dvayoreva tu saṃyoga itrata kenāvasīyata iti sambandhaḥ / kiñcānenaiva nyāyena dvayaṇukadvayasaṃyogasyāpyārambhakatvaṃ kiṃ neṣyate / bahutvābhāve kāryamahattvānupapattiprasaṅgāditi cenna / yatastāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavaśca samarthitāḥ tena dvayaṇukamahattvāttadutpattyupapatteḥ / paramāṇudvayārabdhakāryadṛṣṭāntena sarvatrānumāne tvatiprasaṅga iti / *7,434f.* astvevamuktaniyameṣu pramāṇābhāvastathāpyaniyamasṛṣṭau kiṃ mānamiti cet / sākṣī tāvat / loṣṭhādikāryāṇāmaniyatasaṅkhayairvijātīyaivirsadṛśaiścārambhadarśanenānumānaṃ ca / āgamāścātra bahulaṃ bhavanti / taddarśanaṃ bhrāntiriti cet / kiṃ niyamagrāhakapramāṇavirodhādevamucyate / uta kevalayā vaiśeṣikādikalpanayā virodhāt / *7,435* ādyaṃ dūṣayati naceti // naca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मूलेत्यर्थः । साक्षीत्युपलक्षणम् । अस्य अनियमारम्भस्य । कल्पनामात्रस्य प्रामाणिकनिवारकत्वे ऽतिप्रस(ङ्ग इति)ङ्गादिति भावः । *७,४३७* अत्र तत्प्रोक्तसृष्टाविति सामान्यतो वदतान्यदपि तत्कल्पितमप्रामाणिकमिति सूचितम् । तथाहि"प्रकृतेमर्हान्महतो ऽहङ्कारो ऽहङ्कारात्क्रमेणाकाशादीनि महाभूतानिऽ; इत्येतां श्रुत्यादिप्रसिद्धां प्रक्रियामपहाय वाय्वादीनां चतुर्णामन्योन्यानपेक्षैव सृष्टिर्व्युत्क्रमेण चाभिहिता । विनैव बाधकेन"आकाशाद्वायुर्वायोरग्निःऽ; इत्यादिपञ्चमी भाक्ती स्वीकृता । अत्यन्तासत एव च जनिरङ्गीकृता । सर्वापि सृष्टिः समवाय्यादिकारणत्रयाधीनाभ्युपगता । तत्र समवायिकारणं समवायाप्रामाणिकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादयुक्तम् । अत एवासमवायिकारणमपि । तदधीननिरूपणत्वाच्च तल्लक्षणस्य । समवायिनिमित्तयोरतिव्याप्तेश्च । तथाहि । तन्तुपटयोः उत्पन्नस्य द्वित्वस्य पटः समवायिकारणम् । स च द्वित्वसमवायिकारणे तन्तौ समवेतत्वात् समवायिकारणप्रत्यासन्नः । समवायिकारणतयावधृतसामर्थ्यश्च । शरीरात्मनोरुत्पन्नस्य द्वित्वस्यापेक्षाबुद्धिर्निमित्तम् । सा च द्वित्वसमवायिकारणात्समवेतत्वान्निमित्तत्वाच्चोक्तलक्षणसम्पन्ना । समवायिकारणप्रत्यासन्नतया सामर्थ्यावधारणमभि(हि)मतम् । नच तथा प्रकृत इति चेत् । तथापि व्याप्यबुद्धेर्व्यापकबुद्धिं प्रति विषयबुद्धेर्धर्माधर्मयोश्च सुखदुःखे प्रत्यसमवायिकारणत्वापत्तेः । नह्यन्यगतं व्याप्यबुद्धयाद्यन्यगतस्य व्यापकबुद्धयादेर्निमित्तं भवति । आत्मनि प्रदेशभेदान्नेति चेन्न । आद्यादिशब्दानां द्वितीयादिशब्दसमवायिकारणत्वाभावापत्तेः । एकाकाशगतत्वेन तत्सम्भवे प्रकृते ऽपि समानम् । *७,४४०* एवमन्यत्राप्यतिव्याप्तिरूहनीया । सङ्केतो ऽयमाचार्यस्य । अतो नातीवात्र निर्बन्धः करणीय इति चेत् । एवं तर्हि निमूलैवेयं प्रक्रियेति सिद्धमेव । *७,४४७* पाकजप्रक्रियां चाप्रामाणिकमङ्गीकुर्वन्ति । त(त्र)च्च वक्ष्यत इत्यलम् । *७,४४८* ननु परमाणुद्वयणुके एव तावन्न साक्षिसिद्धे कुतस्तदीयारम्भप्रकारः । तत्कथमुक्तं साक्षिमितस्येति । तत्राह यदीति ॥ यदि साक्षिमितं नैतन् ॥। एतदिति ॥ परमाण्वादिकम् । तर्हि तदप्रामाणिकमेवापद्यत इति शेषः । स्यादेतत् । यद्यपि महत्त्वाभावान्न परमाण्वादिकं चक्षुरादेर्गोचरः । बहिस्स्वातन्त्र्यान्मनसो ऽपि । आगमादि तु नानुमानाद्भिद्यते । भेदे ऽप्यतीन्द्रिये सङ्केतानुपपत्तेर्नागमस्य विषयः । तथाप्यनुमानं तत्र (प्रमाणं) भविष्यति । तत्कथं परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वाभावे ऽप्रामाणिकत्वापत्तिरित्यत आह नेति ॥ ॥। नानुमा तत्र वर्तते कथमिति चेत् । किं परमाण्वादिकमेव पक्षीकृत्य तत्साध्यते । उतान्यत् । *७,४५१* आद्ये तत्प्रमाणान्तरतः सिद्धं न वा । पक्षद्वये दोषमाह पक्षीकर्तुमिति ॥ पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत्

nirmūletyarthaḥ / sākṣītyupalakṣaṇam / asya aniyamārambhasya / kalpanāmātrasya prāmāṇikanivārakatve 'tiprasa(ṅga iti)ṅgāditi bhāvaḥ / *7,437* atra tatproktasṛṣṭāviti sāmānyato vadatānyadapi tatkalpitamaprāmāṇikamiti sūcitam / tathāhi"prakṛtemarhānmahato 'haṅkāro 'haṅkārātkrameṇākāśādīni mahābhūtāni'; ityetāṃ śrutyādiprasiddhāṃ prakriyāmapahāya vāyvādīnāṃ caturṇāmanyonyānapekṣaiva sṛṣṭirvyutkrameṇa cābhihitā / vinaiva bādhakena"ākāśādvāyurvāyoragniḥ'; ityādipañcamī bhāktī svīkṛtā / atyantāsata eva ca janiraṅgīkṛtā / sarvāpi sṛṣṭiḥ samavāyyādikāraṇatrayādhīnābhyupagatā / tatra samavāyikāraṇaṃ samavāyāprāmāṇikatvasya vakṣyamāṇatvādayuktam / ata evāsamavāyikāraṇamapi / tadadhīnanirūpaṇatvācca tallakṣaṇasya / samavāyinimittayorativyāpteśca / tathāhi / tantupaṭayoḥ utpannasya dvitvasya paṭaḥ samavāyikāraṇam / sa ca dvitvasamavāyikāraṇe tantau samavetatvāt samavāyikāraṇapratyāsannaḥ / samavāyikāraṇatayāvadhṛtasāmarthyaśca / śarīrātmanorutpannasya dvitvasyāpekṣābuddhirnimittam / sā ca dvitvasamavāyikāraṇātsamavetatvānnimittatvāccoktalakṣaṇasampannā / samavāyikāraṇapratyāsannatayā sāmarthyāvadhāraṇamabhi(hi)matam / naca tathā prakṛta iti cet / tathāpi vyāpyabuddhervyāpakabuddhiṃ prati viṣayabuddherdharmādharmayośca sukhaduḥkhe pratyasamavāyikāraṇatvāpatteḥ / nahyanyagataṃ vyāpyabuddhayādyanyagatasya vyāpakabuddhayādernimittaṃ bhavati / ātmani pradeśabhedānneti cenna / ādyādiśabdānāṃ dvitīyādiśabdasamavāyikāraṇatvābhāvāpatteḥ / ekākāśagatatvena tatsambhave prakṛte 'pi samānam / *7,440* evamanyatrāpyativyāptirūhanīyā / saṅketo 'yamācāryasya / ato nātīvātra nirbandhaḥ karaṇīya iti cet / evaṃ tarhi nimūlaiveyaṃ prakriyeti siddhameva / *7,447* pākajaprakriyāṃ cāprāmāṇikamaṅgīkurvanti / ta(tra)cca vakṣyata ityalam / *7,448* nanu paramāṇudvayaṇuke eva tāvanna sākṣisiddhe kutastadīyārambhaprakāraḥ / tatkathamuktaṃ sākṣimitasyeti / tatrāha yadīti // yadi sākṣimitaṃ naitan ... etaditi // paramāṇvādikam / tarhi tadaprāmāṇikamevāpadyata iti śeṣaḥ / syādetat / yadyapi mahattvābhāvānna paramāṇvādikaṃ cakṣurādergocaraḥ / bahissvātantryānmanaso 'pi / āgamādi tu nānumānādbhidyate / bhede 'pyatīndriye saṅketānupapatternāgamasya viṣayaḥ / tathāpyanumānaṃ tatra (pramāṇaṃ) bhaviṣyati / tatkathaṃ paramāṇvādeḥ sākṣivedyatvābhāve 'prāmāṇikatvāpattirityata āha neti // ... nānumā tatra vartate kathamiti cet / kiṃ paramāṇvādikameva pakṣīkṛtya tatsādhyate / utānyat / *7,451* ādye tatpramāṇāntarataḥ siddhaṃ na vā / pakṣadvaye doṣamāha pakṣīkartumiti // pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धत्वे पक्षलक्षणाभावादसिद्धत्वे न्यायाविषयत्वात्परमाण्वादेः पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् तत्पक्षीकारेणानुमा दूरनिरस्तेति । ननु पक्षीकरणासम्भवे कथमनुमानानुपपत्तिरित्यत आह यत्रेति ॥ यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् यश्च तदवयवः स एव परमाणुः तदवयवकल्पनायां प्रमाणाभावाद्बाधकसद्भावाच्च । अतो ऽनुमानेनैव परमाणुद्वयणुकसिद्धिरित्यत आह पक्षीकर्तुमिति ॥ प्रत्यक्षस्य त्र्यणुकस्यैव परमाणुत्वसम्भवेन तत्कार्यत्वसावयवत्वसाधानाय पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एव द्वयणुकपरमाण्वोरनुमा भवेत् । *७,४५५* महत्त्वात्कथमसौ परमाणुरिति चेन्न । महत्त्वासिद्धेः । चाक्षुषद्रव्यत्वात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । कस्यचिदमहतो ऽपि चाक्षुषत्वे बाधकाभावात् । महत्त्वं च द्रव्यचाक्षुषतायां कारणमिति चेत् । सत्यम् । क्वचिदन्यदपि कारणं कल्पयिष्यते । गौरवं तथा सति स्यादिति चेन्न । धर्मिकल्पनातो धर्ममात्रकल्पनायाः लघुत्वात् । अस्तु वा महत्त्वम् । तथाप्यणुत्वेन तस्य समावेशे को विरोधः । कार्यत्वसाधनं चाप्रयोजकम् । महतो ऽप्यात्मनः प्रत्यक्षवच्चाक्षुषत्वोपपत्तेः । परममहत्त्वाभावेन क्रियासम्भवाच्च । महत्त्वस्य कारणबहुत्वं कारणमिति चेन्न । नित्यत्वोपपत्तेः । चाक्षुषमहत्त्वान्नेति चेन्न । बाधकाभावात् । अत एव कार्यद्रव्यत्वमसिद्धम् । सन्तु वा तदवयवास्त एव परमाणव इति तेषां पुनरवयवसाधनाय पक्षीकर्तुमशक्यत्वात्कुत एवानुमा भवेत् । ननु महद्द्रव्यारम्भकत्वात्ते ऽपि सावयवा एवेति चेन्न । निरवयवस्य म(हा)हद्द्रव्यारम्भकत्वे बाधकाभावात् । बहुत्वेनैव महत्त्वारम्भोपपत्तेः । द्रव्यारम्भे सावयवत्स्यानुपयोगात् । सन्तु वा द्वयणुकावयवास्ते ऽपि कुतः परमाणवः । महद्द्रव्यारम्भकत्वेन तेषामपि सावयवत्वानुमानात् । अनवस्था बाधिकेति चेन्न । तदवयवानां तदवयवावयवानां वा निरवयवत्वेन तद्विश्रान्तेः । कथं चेयमनवस्था दूषणम् । मेरुसर्षपादीनां समपरिमाणत्वापत्तिस्तु दूषिता । घटादिकार्यानुत्पत्तिरिति चेन्न । सावयवस्यैव नित्यत्वोपपत्तेः । यथोक्तम् । अविभागः प(रणु)रमाणुतेति । *७,४६०* एवं परमाणुद्वयणुकयोरनुमानतः सिद्धिमपाकृत्य प्रसङ्गादाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यस्यानुमानिकत्वं न युज्यत इति यदुक्तं तत्प्रपञ्चयति देशान्तरेति ॥ देशान्तरादिशब्दश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्

siddhatve pakṣalakṣaṇābhāvādasiddhatve nyāyāviṣayatvātparamāṇvādeḥ pakṣīkartumaśakyatvāt tatpakṣīkāreṇānumā dūranirasteti / nanu pakṣīkaraṇāsambhave kathamanumānānupapattirityata āha yatreti // yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt yaśca tadavayavaḥ sa eva paramāṇuḥ tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāvādbādhakasadbhāvācca / ato 'numānenaiva paramāṇudvayaṇukasiddhirityata āha pakṣīkartumiti // pratyakṣasya tryaṇukasyaiva paramāṇutvasambhavena tatkāryatvasāvayavatvasādhānāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta eva dvayaṇukaparamāṇvoranumā bhavet / *7,455* mahattvātkathamasau paramāṇuriti cenna / mahattvāsiddheḥ / cākṣuṣadravyatvāttatsiddhiriti cenna / kasyacidamahato 'pi cākṣuṣatve bādhakābhāvāt / mahattvaṃ ca dravyacākṣuṣatāyāṃ kāraṇamiti cet / satyam / kvacidanyadapi kāraṇaṃ kalpayiṣyate / gauravaṃ tathā sati syāditi cenna / dharmikalpanāto dharmamātrakalpanāyāḥ laghutvāt / astu vā mahattvam / tathāpyaṇutvena tasya samāveśe ko virodhaḥ / kāryatvasādhanaṃ cāprayojakam / mahato 'pyātmanaḥ pratyakṣavaccākṣuṣatvopapatteḥ / paramamahattvābhāvena kriyāsambhavācca / mahattvasya kāraṇabahutvaṃ kāraṇamiti cenna / nityatvopapatteḥ / cākṣuṣamahattvānneti cenna / bādhakābhāvāt / ata eva kāryadravyatvamasiddham / santu vā tadavayavāsta eva paramāṇava iti teṣāṃ punaravayavasādhanāya pakṣīkartumaśakyatvātkuta evānumā bhavet / nanu mahaddravyārambhakatvātte 'pi sāvayavā eveti cenna / niravayavasya ma(hā)haddravyārambhakatve bādhakābhāvāt / bahutvenaiva mahattvārambhopapatteḥ / dravyārambhe sāvayavatsyānupayogāt / santu vā dvayaṇukāvayavāste 'pi kutaḥ paramāṇavaḥ / mahaddravyārambhakatvena teṣāmapi sāvayavatvānumānāt / anavasthā bādhiketi cenna / tadavayavānāṃ tadavayavāvayavānāṃ vā niravayavatvena tadviśrānteḥ / kathaṃ ceyamanavasthā dūṣaṇam / merusarṣapādīnāṃ samaparimāṇatvāpattistu dūṣitā / ghaṭādikāryānutpattiriti cenna / sāvayavasyaiva nityatvopapatteḥ / yathoktam / avibhāgaḥ pa(raṇu)ramāṇuteti / *7,460* evaṃ paramāṇudvayaṇukayoranumānataḥ siddhimapākṛtya prasaṅgādākāśādiparimāṇotkarṣānantyasyānumānikatvaṃ na yujyata iti yaduktaṃ tatprapañcayati deśāntareti // deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽयं योजनादिपरिच्छिन्नो देशः सम्प्रतिपन्नः, स स्वतः स्थूलेन देशान्तरेण युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवदित्याद्यनुमानैः खल्वाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यं साधनीयम् । त एते देशान्तरादिशब्दाः । देशान्तरादिसाधकानुमानप्रयोगाः । शशशृङ्गादिशब्दवत् शशशृङ्गादिसाधकानुमानप्रयोगैस्तुल्यं वर्तन्ते । अनेनैव प्रकारेण शशशृङ्गादिकमप्यनुमातुं शक्यत इति यावत् । शब्दमात्रमेवैतत् । न त्वनुमानमिति सूचयितुं शब्दा इत्युक्तम् । न केवलमाकाशादीनां परिमाणोत्कर्षानन्त्यानुमानं प्रतिपक्षपराहतम् । अपि तु सम्प्रतिपन्नानि सर्वशृङ्ग्विशृङ्गान्तरवन्ति शृङ्गत्वाद्गोशृङ्गवत् । विमताः सर्वे पुत्राः पुत्रान्तरोपेताः पुत्रत्वाद्देवदत्तपुत्रवदिति शशशृङ्गादिसाधकानुमानाभाससमानयोगक्षेमं चेत्यर्थः । *७,४६१फ़्।* न वयमेवमाकाशादिपरिमाणोत्कर्षानन्त्यमनुमिमीमहे । येनातिप्रसङ्गः स्यात् । किन्तु विप्रतिपन्नो देशः स्वतः स्थूलेन सदृशेन सजातीयेन वा द्रव्यान्तरेण युक्तो देशत्वाद्धस्तादिदेशवत् । सो ऽप्येवं सो ऽप्येवम् । एवं काले ऽप्यनुमातव्यम् । नचैवं शशशृङ्गानुमानं शक्यम् । तस्यात्यन्तासतो ऽनुपलभ्यमानस्य गवादिशृङ्गेः सादृश्यसाजात्ययोरभावात् । नच आकाशादेरप्येकैकत्वात्सादृश्याद्यभावः । औपाधिकभेदेन तदुपपत्तेरित्यत आह सदृशं चेति ॥ *७,४६२* सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किमेव हि

yo 'yaṃ yojanādiparicchinno deśaḥ sampratipannaḥ, sa svataḥ sthūlena deśāntareṇa yukto deśatvāddhastādideśavadityādyanumānaiḥ khalvākāśādiparimāṇotkarṣānantyaṃ sādhanīyam / ta ete deśāntarādiśabdāḥ / deśāntarādisādhakānumānaprayogāḥ / śaśaśṛṅgādiśabdavat śaśaśṛṅgādisādhakānumānaprayogaistulyaṃ vartante / anenaiva prakāreṇa śaśaśṛṅgādikamapyanumātuṃ śakyata iti yāvat / śabdamātramevaitat / na tvanumānamiti sūcayituṃ śabdā ityuktam / na kevalamākāśādīnāṃ parimāṇotkarṣānantyānumānaṃ pratipakṣaparāhatam / api tu sampratipannāni sarvaśṛṅgviśṛṅgāntaravanti śṛṅgatvādgośṛṅgavat / vimatāḥ sarve putrāḥ putrāntaropetāḥ putratvāddevadattaputravaditi śaśaśṛṅgādisādhakānumānābhāsasamānayogakṣemaṃ cetyarthaḥ / *7,461f.* na vayamevamākāśādiparimāṇotkarṣānantyamanumimīmahe / yenātiprasaṅgaḥ syāt / kintu vipratipanno deśaḥ svataḥ sthūlena sadṛśena sajātīyena vā dravyāntareṇa yukto deśatvāddhastādideśavat / so 'pyevaṃ so 'pyevam / evaṃ kāle 'pyanumātavyam / nacaivaṃ śaśaśṛṅgānumānaṃ śakyam / tasyātyantāsato 'nupalabhyamānasya gavādiśṛṅgeḥ sādṛśyasājātyayorabhāvāt / naca ākāśāderapyekaikatvātsādṛśyādyabhāvaḥ / aupādhikabhedena tadupapatterityata āha sadṛśaṃ ceti // *7,462* sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kimeva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यसिद्धमित्यनेनागमानादरं दर्शयति । शशशृङ्गादेरित्यप्रामाणिकस्योपलक्षणम् । एतच्च तत्र तत्र लेशतो दर्शितम् । *७,४७१* न(च) शशशृङ्गाद्यनुमानप्रतिबन्दीग्रस्तत्वमात्रेणैतेषामनुमानानामप्रामाण्यं युक्तम् । तथा सति धूमानुमानस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तत्रापि हि शक्यते वक्तुं यदि धूमवत्त्वात्पवर्तो ऽग्निमांस्तदा पशुत्वाच्छशो ऽपि विषाणवान्यस्यादिति । अथोच्येत । तुल्ययोगक्षेमत्वे हि प्रतिबन्दीग्रहः । अन्यथातिप्रसङ्गात् । नचात्र तुल्ययोगक्षेमता धूमानुमानस्य व्याप्त्यादिसामर्थ्यसहितत्वात् । शशशृङ्गाद्यनुमानस्य तदभावादिति । सममेतत्प्रकृते ऽपि । प्रस्तुतानुमानानामपि व्याप्त्यादिमत्त्वादित्यत आह प्रत्यक्षमिति ॥ प्रत्यक्षमागमो वापि भवेद् यत्र नियामकः । सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः

atyasiddhamityanenāgamānādaraṃ darśayati / śaśaśṛṅgāderityaprāmāṇikasyopalakṣaṇam / etacca tatra tatra leśato darśitam / *7,471* na(ca) śaśaśṛṅgādyanumānapratibandīgrastatvamātreṇaiteṣāmanumānānāmaprāmāṇyaṃ yuktam / tathā sati dhūmānumānasyāpyaprāmāṇyaprasaṅgāt / tatrāpi hi śakyate vaktuṃ yadi dhūmavattvātpavarto 'gnimāṃstadā paśutvācchaśo 'pi viṣāṇavānyasyāditi / athocyeta / tulyayogakṣematve hi pratibandīgrahaḥ / anyathātiprasaṅgāt / nacātra tulyayogakṣematā dhūmānumānasya vyāptyādisāmarthyasahitatvāt / śaśaśṛṅgādyanumānasya tadabhāvāditi / samametatprakṛte 'pi / prastutānumānānāmapi vyāptyādimattvādityata āha pratyakṣamiti // pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ / saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाशब्दः समुच्चये । अपिरनुमानस्य समुच्चयार्थः । नियामको ग्राहकः । मानम् अनुमानमानत्वोपयोगिनी । अन्या प्रत्यक्षाद्यगृहीता । सन्दिग्धमूलतः सन्दिग्ध(ग्धा)व्यभिचारत्वतः । अव्यभिचारो हि साहित्यस्य व्याप्तित्वे मूलम् । तत्र प्रत्यक्षगृहीता व्याप्तिर्यथा धूमस्याग्निना । आगमगृहीता यथा । ब्राह्मणो न हन्तव्य इति । अनुमानगृहीता यथा । व्यतिरेकिप्रयोगे । एतदुक्तं भवति । प्रत्यक्षाद्यवधृतं हि व्याप्त्यादि अनुमानमाना(नता)ङ्गम् । न स्वयमात्रसिद्धम् । सन्दिग्ध(ग्धा)व्यभिचा(र)रित्वात् । समयानां सन्दिग्धमूलत्वाच्च । विद्यते च धूमाद्यनुमानानां प्रमाणावधृतं व्याप्त्यादीति न प्रतिबन्दीग्रहमात्रेण तद्भङ्गः । न परमाण्वाद्यनुमानानामिति प्रतिबन्दीग्रस्तत्वादप्रामाण्यमेव । ननु व्याप्त्याद्यभावे किं प्रतिबन्दीग्रहेण । तत एवाप्रामाण्यसिद्धेरिति । सत्यम् । प्रत्यक्षाद्यनवधृतव्याप्त्यादेरपि प्रामाण्ये ऽतिप्रसङ्गो वा तदप्रामाण्ये दृष्टान्तो वा प्रतिबन्दीग्रहेण द्योत्यत इत्यदोष इति । *७,४७४* सत्यमेतत्प्रत्यक्षाद्यवधृतैव व्याप्तिरनुमानप्रामाण्योपयोगिनीति । सा च धूमानुमावत्परमाण्वाद्यनुमानेष्वप्यस्त्येव । धूमस्याग्निनेव महदारम्भकत्वादीनामपि सावयवत्वादिना साहित्यदर्शनादित्यत आह सहेति ॥ सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते

vāśabdaḥ samuccaye / apiranumānasya samuccayārthaḥ / niyāmako grāhakaḥ / mānam anumānamānatvopayoginī / anyā pratyakṣādyagṛhītā / sandigdhamūlataḥ sandigdha(gdhā)vyabhicāratvataḥ / avyabhicāro hi sāhityasya vyāptitve mūlam / tatra pratyakṣagṛhītā vyāptiryathā dhūmasyāgninā / āgamagṛhītā yathā / brāhmaṇo na hantavya iti / anumānagṛhītā yathā / vyatirekiprayoge / etaduktaṃ bhavati / pratyakṣādyavadhṛtaṃ hi vyāptyādi anumānamānā(natā)ṅgam / na svayamātrasiddham / sandigdha(gdhā)vyabhicā(ra)ritvāt / samayānāṃ sandigdhamūlatvācca / vidyate ca dhūmādyanumānānāṃ pramāṇāvadhṛtaṃ vyāptyādīti na pratibandīgrahamātreṇa tadbhaṅgaḥ / na paramāṇvādyanumānānāmiti pratibandīgrastatvādaprāmāṇyameva / nanu vyāptyādyabhāve kiṃ pratibandīgraheṇa / tata evāprāmāṇyasiddheriti / satyam / pratyakṣādyanavadhṛtavyāptyāderapi prāmāṇye 'tiprasaṅgo vā tadaprāmāṇye dṛṣṭānto vā pratibandīgraheṇa dyotyata ityadoṣa iti / *7,474* satyametatpratyakṣādyavadhṛtaiva vyāptiranumānaprāmāṇyopayoginīti / sā ca dhūmānumāvatparamāṇvādyanumāneṣvapyastyeva / dhūmasyāgnineva mahadārambhakatvādīnāmapi sāvayavatvādinā sāhityadarśanādityata āha saheti // sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यतिरेके साध्याभिमतव्यतिरेकेणासत्त्वे । अस्य साधनाभिमतस्य धर्मस्य युक्तेर्व्याप्तिनिश्चयहेतुत्वे ऽनवस्था (स्या)नात् । तद्वयाप्तेरपि युक्त्यन्तरेण निश्चेतव्यत्वादित्यत उक्तम् तन्निर्धारितेति ॥ व्याप्तिशब्दो ऽध्याहार्यः । तेन प्रत्यक्षेणागमेन वा निर्धारितव्याप्तिकेत्यर्थः । अपरा साहित्यदर्शनमात्रनिबन्धना न हि । अयमर्थः । नियतः सम्बन्धो हि व्याप्तिर्न सम्बन्धमात्रम् । नियमश्च व्यभिचाराभावः । अतः साहित्य इव व्यभिचाराभावे ऽपि प्रमाणप्रवृत्तौ व्याप्तिसिद्धिः । नचैतदशक्यम् । अनुमित्यनुदये सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गेन कार्यदर्शनादेव तत्सिद्धेः । प्रकारस्तु चिन्त्यते । तत्र धूमस्याग्निना सम्बन्धस्तावत्प्रत्यक्षेणावगम्यते । परिचितदेशकालयोर्व्यभिचारश्च नावगम्यते । देशान्तरादिगते तु व्यभिचारे सन्देहो ऽवशिष्यते । स च न तावद्वयभिचारचिह्नदर्शनजन्यः । किन्तु भूयःसहचरिततया दृष्टा अदृष्टव्यभिचारा अपि धर्मा व्यभिचारिणो दृष्टाः । धर्मश्चायमित्येवमुत्पद्यते । तत्र यद्ययमेतत्सहवृत्तिस्वभावस्तदान्यत्रापि सहैव वर्तेत । स्वभावस्यानपायात् । यदि चासहवृत्तिस्वभावस्तदात्रापि न सह वर्तेत । असहवृत्तिस्वभावस्यापि सहवृत्तिर्निमित्तान्तरायत्ता चेदत्रोपलभ्येत । सहवृत्तिस्वभावस्यापि निमित्तान्तराद्वयभिचारो भविष्यतीति तु निर्बीजा शङ्कां नोदेत्येव । सर्वव्यवहाराभावप्रसङ्गात् । तदेवं मीमांसासहकृतं प्रत्यक्षं धूमस्याग्निसम्बन्धं गृह्णद्वयभिचाराभावमप्याकलयतीति व्याप्तिमवधारयत्येव । अनुमानागमाभ्यां तु व्याप्तिग्रहप्रकारः सु(गम)ग्रह एवेति । *७,४७९* नन्वनेनैव न्यायेन महदारम्भकत्वादीनामपि व्याप्तिनिश्चयसम्भवात्कथं परमाण्वादावनुमानाप्रवृत्तिरिति चेन्न । पक्षेतरत्वस्योपाधित्वसम्भवेन व्यभिचाराभावानिश्चयात् । अथ तस्योपाधित्वं नास्तीत्युच्येत दात बाधकमाह अन्यथेति ॥ अन्यथा सप्तमरसभवो ऽप्यनुमयाऽपतेत् । अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी

avyatireke sādhyābhimatavyatirekeṇāsattve / asya sādhanābhimatasya dharmasya yuktervyāptiniścayahetutve 'navasthā (syā)nāt / tadvayāpterapi yuktyantareṇa niścetavyatvādityata uktam tannirdhāriteti // vyāptiśabdo 'dhyāhāryaḥ / tena pratyakṣeṇāgamena vā nirdhāritavyāptiketyarthaḥ / aparā sāhityadarśanamātranibandhanā na hi / ayamarthaḥ / niyataḥ sambandho hi vyāptirna sambandhamātram / niyamaśca vyabhicārābhāvaḥ / ataḥ sāhitya iva vyabhicārābhāve 'pi pramāṇapravṛttau vyāptisiddhiḥ / nacaitadaśakyam / anumityanudaye sarvavyavahāravilopaprasaṅgena kāryadarśanādeva tatsiddheḥ / prakārastu cintyate / tatra dhūmasyāgninā sambandhastāvatpratyakṣeṇāvagamyate / paricitadeśakālayorvyabhicāraśca nāvagamyate / deśāntarādigate tu vyabhicāre sandeho 'vaśiṣyate / sa ca na tāvadvayabhicāracihnadarśanajanyaḥ / kintu bhūyaḥsahacaritatayā dṛṣṭā adṛṣṭavyabhicārā api dharmā vyabhicāriṇo dṛṣṭāḥ / dharmaścāyamityevamutpadyate / tatra yadyayametatsahavṛttisvabhāvastadānyatrāpi sahaiva varteta / svabhāvasyānapāyāt / yadi cāsahavṛttisvabhāvastadātrāpi na saha varteta / asahavṛttisvabhāvasyāpi sahavṛttirnimittāntarāyattā cedatropalabhyeta / sahavṛttisvabhāvasyāpi nimittāntarādvayabhicāro bhaviṣyatīti tu nirbījā śaṅkāṃ nodetyeva / sarvavyavahārābhāvaprasaṅgāt / tadevaṃ mīmāṃsāsahakṛtaṃ pratyakṣaṃ dhūmasyāgnisambandhaṃ gṛhṇadvayabhicārābhāvamapyākalayatīti vyāptimavadhārayatyeva / anumānāgamābhyāṃ tu vyāptigrahaprakāraḥ su(gama)graha eveti / *7,479* nanvanenaiva nyāyena mahadārambhakatvādīnāmapi vyāptiniścayasambhavātkathaṃ paramāṇvādāvanumānāpravṛttiriti cenna / pakṣetaratvasyopādhitvasambhavena vyabhicārābhāvāniścayāt / atha tasyopādhitvaṃ nāstītyucyeta dāta bādhakamāha anyatheti // anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet / aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॐ ॥ ॐ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॐ ॥ इति सूत्रम् । तत्"नित्यमेव च भावात्ऽ; इत्यागामिसूत्रव्याख्यानेनैव व्याख्यातं भविष्यतीति मन्वानस्तदपहाय हेत्वन्तरेण वैशेषिकादिसमयमपाकुर्वन्(त्)"समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेःऽ; इत्येतत्सूत्रं व्याचष्टे कार्येति ॥ कार्यकारणयोश्चैव ॥।

// oṃ samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ oṃ // oṃ ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ oṃ // iti sūtram / tat"nityameva ca bhāvāt'; ityāgāmisūtravyākhyānenaiva vyākhyātaṃ bhaviṣyatīti manvānastadapahāya hetvantareṇa vaiśeṣikādisamayamapākurvan(t)"samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ'; ityetatsūtraṃ vyācaṣṭe kāryeti // kāryakāraṇayoścaiva ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणादेः पञ्चकस्येति गुणावयविक्रियासामान्यविशेषणामित्यर्थः । चशब्देन गुण्यादिपञ्चकस्य चेति समुच्चिनोति । ननु गुणगुण्यादिकमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा तत्किं समवायेनेत्यत उक्तम् भिन्नस्यैवेति ॥ तुशब्दो विशेषार्थः । न ययोः कयोश्चिद्गुणगुणिनोः समवायः किन्त्वयुतसिद्धयोरेवेति । स गुणगुण्यादिस्वभाव एव चेन्न पदार्थान्तरसिद्धिरित्यत उक्तम् अन्य इति ॥ ईर्यते वैशेषिकादिभिः, अतो ऽपि तद्दर्शनमयुक्तमिति शेषः । अयमर्थः । वैशेषिकादयो ऽवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्तयोः विशेषनित्यद्रव्ययोरत्यन्तभेदमभ्युपगम्यात्यन्तभिन्नमेव समवायाख्यं सम्बन्धमभ्युपगच्छन्ति । ततो ऽप्यनुपपन्नभाषिण इति । *७,४८६* ननु च गुणगुण्यादीनामत्यन्तभेदस्तावद्वयपदेशभेदादिप्रमाणसिद्धः । अन्यथा स्तम्भकुम्भादीनामप्यत्यन्तभेदो न स्यात् । अस्ति चेह तन्तुषु पटः, इह पटे रूपमिह मूर्ते कर्मेह गवि गोत्वमिह नित्यद्रव्ये विशेष इत्यबाधितः प्रत्ययः । न चेहेदमिति प्रत्ययो विनातिरिक्तेन सम्बन्धेनोपपद्यते । इह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययस्य संयोगपूर्वकत्वदर्शनात् । स चायमयुतसिद्धयोः सम्बन्ध इति संयोगाद्भिद्यते । युतसिद्धयोर्हि सम्बन्धः संयोगः । द्रव्यमात्रवृत्तिश्च । तदेवं प्रमितस्य समवायस्याभ्युपगमे कथमयुक्तवादित्वं वैशेषिकादीनामित्यत आह भिन्नत्वेति ॥ भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् इत्थम् । यदि व्यभिचारपरिहाराय समवायस्यापि समवायान्तरमुपेयते । तदानवस्थितिरिति । इह केचित्समवायं प्रत्यक्षमाचक्षाणाः, यत इति च विषयसप्तमीं व्याचक्षाणाः तत्स्थेम्ने अनुमानमाचक्षते । तेषामिहप्रत्ययस्य सम्बन्धपूर्वकत्वं नाम तत्प्रतीतिपूर्वकत्वमेव । तन्मते स्फुटैवानवस्था । ये तु प्रत्यक्षतां नाभ्युपगच्छन्ति । सम्बन्धस्य सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणवत्वमाहुस्तेषाम्, अवस्थितिः सिद्धान्तः तद्विरोधो ऽनवस्थितिः इत्यनवस्थितिशब्दो ऽपसिद्धान्तवाची व्याख्यायते । यद्वेह कुण्डे बदराणीतिवत्सम्बन्धस्य प्रतीत्यैवेहप्रत्ययकारणत्वादत्रापि प्रतीतिमापाद्यानवस्थैव वक्तव्या । कुण्डबदरसंयोगस्य योग्यतया अवर्जनीयतया प्रतीतिर्नेहप्रत्ययकारणमिति कुत एषा कल्पना । सत्तामात्रेणेहप्रत्ययकारणत्वोपपत्तौ प्रतीतेरपि कारणत्वकल्पकाभावादिति चेन्न । सत्यपि संयोगे कुतश्चिद्वयवधानादप्रतीयमाने नेहबुद्धिर्भवति । भवति चासत्यपि संयोगे तद्विपर्ययादित्यन्वयव्यतिरेकयोः कल्पकाभावात् । स्वस्वामिभावादयो ऽपि हि ज्ञाता एव सम्बन्धनिमित्तव्यवहारहेतवो दृष्टा नान्यथा । न ते सम्बन्धा अद्विष्ठत्वादिति चेन्न । संयोगस्याप्यद्विष्ठताया वक्ष्यमाणत्वात् । किञ्चैवं समवायो ऽपि न सम्बन्धः स्यात् । तस्यानाश्रितत्वाभ्युपगमात् । नन्वेवं तर्हि नानैकान्त्यात् अनवस्थैव बाधितत्वेनाबाधितेहप्रत्ययत्वस्य तत्रावृत्तेरिति चेन्न । अनवस्थायाः साध्यबाधकत्वेन साधनाबाधकत्वात् । साध्यबाधेनैव साधनबाधनाभ्युपगमस्य व्याप्तिनिश्चयोत्तरकालीनत्वात् । तन्तुपटयोः समवाय इति प्रतीतिरपि सम्बन्धपूर्विकैव । किन्त्वरोपित एवासौ सम्बन्ध इति चेन्न । अनवस्थानिस्तारात् । आरोपितसम्बन्धपूर्वकत्वं हि सम्बन्धारोपपूर्वकत्वमेव, प्रतीतौ चेयमनवस्थोक्तेति कथं (तन्निरस्ता)निस्तारः । किञ्चैवं वदता सत्तयैव सम्बन्धस्य कारणत्वमिति मतं त्यक्तं स्यात् । *७,४९०* अपि चाबाधितो ऽपीहप्रत्ययो यदि सम्बन्धारोपमात्रेण भवेत्तदा तन्तुपटादावपि किन्न भवेदिति समवायासिद्धिः । क्वचित्सिद्धस्य क्वचिदारोपः कुत्राप्यभावे तदसिद्धिरिति चेन्न । स्थाणुश्येनयोः सम्बन्धस्य सत्त्वात् । अन्यथा समवाये ऽपि समवायान्तरारोपे न स्यात्समवायान्तरस्य क्वाप्य(सत्त्वात्)सम्भवात् । समवाये भेद एवारोप्यते न समवायान्तरमिति चेन्न । तावन्मात्रेणेहप्रत्ययायोगात् । सम्बन्धिसम्बन्धभावो ऽप्यारोप्यत इति चेन्न । तर्हि तन्तुपटादावपि तदारोपमात्रेणेहप्रत्ययोपपत्तौ किं समवायेनेति । *७,४९७* ननु समवाये ऽपीहेदमिति प्रत्ययः समवायाधीन एव । नचापसिद्धान्तो ऽनवस्था वा । तस्यैव समवायस्य स्वनिर्वाहकत्वात् । य एव हि समवायो ऽवयवादिष्ववयव्यादीनां सम्बन्धः, स एवावयवावव्यादिष्वात्मना सम्बन्ध इत्याशङ्कते स इति ॥ स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् ॥। सः अवयवावयव्यादिसमवायः । एवं तर्हि किं समवायेन, द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेरिति परिहरति द्रव्यमेवेति ॥ ॥। द्रव्यमेव तथा न किम्

guṇādeḥ pañcakasyeti guṇāvayavikriyāsāmānyaviśeṣaṇāmityarthaḥ / caśabdena guṇyādipañcakasya ceti samuccinoti / nanu guṇaguṇyādikamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā tatkiṃ samavāyenetyata uktam bhinnasyaiveti // tuśabdo viśeṣārthaḥ / na yayoḥ kayościdguṇaguṇinoḥ samavāyaḥ kintvayutasiddhayoreveti / sa guṇaguṇyādisvabhāva eva cenna padārthāntarasiddhirityata uktam anya iti // īryate vaiśeṣikādibhiḥ, ato 'pi taddarśanamayuktamiti śeṣaḥ / ayamarthaḥ / vaiśeṣikādayo 'vayavāvayavinorguṇaguṇinoḥ kriyākriyāvatorjātivyaktayoḥ viśeṣanityadravyayoratyantabhedamabhyupagamyātyantabhinnameva samavāyākhyaṃ sambandhamabhyupagacchanti / tato 'pyanupapannabhāṣiṇa iti / *7,486* nanu ca guṇaguṇyādīnāmatyantabhedastāvadvayapadeśabhedādipramāṇasiddhaḥ / anyathā stambhakumbhādīnāmapyatyantabhedo na syāt / asti ceha tantuṣu paṭaḥ, iha paṭe rūpamiha mūrte karmeha gavi gotvamiha nityadravye viśeṣa ityabādhitaḥ pratyayaḥ / na cehedamiti pratyayo vinātiriktena sambandhenopapadyate / iha kuṇḍe badarāṇīti pratyayasya saṃyogapūrvakatvadarśanāt / sa cāyamayutasiddhayoḥ sambandha iti saṃyogādbhidyate / yutasiddhayorhi sambandhaḥ saṃyogaḥ / dravyamātravṛttiśca / tadevaṃ pramitasya samavāyasyābhyupagame kathamayuktavāditvaṃ vaiśeṣikādīnāmityata āha bhinnatveti // bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam ittham / yadi vyabhicāraparihārāya samavāyasyāpi samavāyāntaramupeyate / tadānavasthitiriti / iha kecitsamavāyaṃ pratyakṣamācakṣāṇāḥ, yata iti ca viṣayasaptamīṃ vyācakṣāṇāḥ tatsthemne anumānamācakṣate / teṣāmihapratyayasya sambandhapūrvakatvaṃ nāma tatpratītipūrvakatvameva / tanmate sphuṭaivānavasthā / ye tu pratyakṣatāṃ nābhyupagacchanti / sambandhasya sattāmātreṇehapratyayakāraṇavatvamāhusteṣām, avasthitiḥ siddhāntaḥ tadvirodho 'navasthitiḥ ityanavasthitiśabdo 'pasiddhāntavācī vyākhyāyate / yadveha kuṇḍe badarāṇītivatsambandhasya pratītyaivehapratyayakāraṇatvādatrāpi pratītimāpādyānavasthaiva vaktavyā / kuṇḍabadarasaṃyogasya yogyatayā avarjanīyatayā pratītirnehapratyayakāraṇamiti kuta eṣā kalpanā / sattāmātreṇehapratyayakāraṇatvopapattau pratīterapi kāraṇatvakalpakābhāvāditi cenna / satyapi saṃyoge kutaścidvayavadhānādapratīyamāne nehabuddhirbhavati / bhavati cāsatyapi saṃyoge tadviparyayādityanvayavyatirekayoḥ kalpakābhāvāt / svasvāmibhāvādayo 'pi hi jñātā eva sambandhanimittavyavahārahetavo dṛṣṭā nānyathā / na te sambandhā adviṣṭhatvāditi cenna / saṃyogasyāpyadviṣṭhatāyā vakṣyamāṇatvāt / kiñcaivaṃ samavāyo 'pi na sambandhaḥ syāt / tasyānāśritatvābhyupagamāt / nanvevaṃ tarhi nānaikāntyāt anavasthaiva bādhitatvenābādhitehapratyayatvasya tatrāvṛtteriti cenna / anavasthāyāḥ sādhyabādhakatvena sādhanābādhakatvāt / sādhyabādhenaiva sādhanabādhanābhyupagamasya vyāptiniścayottarakālīnatvāt / tantupaṭayoḥ samavāya iti pratītirapi sambandhapūrvikaiva / kintvaropita evāsau sambandha iti cenna / anavasthānistārāt / āropitasambandhapūrvakatvaṃ hi sambandhāropapūrvakatvameva, pratītau ceyamanavasthokteti kathaṃ (tannirastā)nistāraḥ / kiñcaivaṃ vadatā sattayaiva sambandhasya kāraṇatvamiti mataṃ tyaktaṃ syāt / *7,490* api cābādhito 'pīhapratyayo yadi sambandhāropamātreṇa bhavettadā tantupaṭādāvapi kinna bhavediti samavāyāsiddhiḥ / kvacitsiddhasya kvacidāropaḥ kutrāpyabhāve tadasiddhiriti cenna / sthāṇuśyenayoḥ sambandhasya sattvāt / anyathā samavāye 'pi samavāyāntarārope na syātsamavāyāntarasya kvāpya(sattvāt)sambhavāt / samavāye bheda evāropyate na samavāyāntaramiti cenna / tāvanmātreṇehapratyayāyogāt / sambandhisambandhabhāvo 'pyāropyata iti cenna / tarhi tantupaṭādāvapi tadāropamātreṇehapratyayopapattau kiṃ samavāyeneti / *7,497* nanu samavāye 'pīhedamiti pratyayaḥ samavāyādhīna eva / nacāpasiddhānto 'navasthā vā / tasyaiva samavāyasya svanirvāhakatvāt / ya eva hi samavāyo 'vayavādiṣvavayavyādīnāṃ sambandhaḥ, sa evāvayavāvavyādiṣvātmanā sambandha ityāśaṅkate sa iti // sa svanirvāhakaścet syād ... saḥ avayavāvayavyādisamavāyaḥ / evaṃ tarhi kiṃ samavāyena, dravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteriti pariharati dravyameveti // ... dravyameva tathā na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हीति शेषः । तथा स्वनिर्वाहकत्वात् । *७,४९८* किं कस्मात् । अयमाशयः । यदीहेदमिति बुद्धिर्नावश्यं स्वातिरिक्तसम्बन्धसापेक्षा । क्वचित्स्वनिर्वाहकत्वात् । तर्हि द्रव्यगुणादीनामिहेदमिति प्रत्ययो ऽपि नातिरिक्तसम्बन्धाधीनो ऽङ्गीकार्यः । द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकतयापि तदुपपत्तेरिति । समवायः सम्बन्धात्मकत्वात् स्वनिर्वाहकः, न द्रव्यमिति चेन्न । तदसिद्धौ सम्बन्धत्वस्याप्यसिद्धेः । संयोगस्यापि स्वनिर्वाहकतापत्तेश्च । तस्यानित्यत्वान्नेति चेन्न । समवायनित्यत्वस्यासिद्धेरिति । एवं द्रव्याद्गुणादीनामत्यन्तभेदे ऽपि न तत्सम्बन्धः समवायलक्षणो ऽपरः सिद्धयति । समवायवद्द्रव्यस्यैव स्वनिर्वाहकत्वोपपत्तेः कल्पनालाघवा(त्व)च्चेत्युक्तम् । इदानीं गुणादीनां द्रव्यादत्यन्तभेदाभावाच्च न समवायसिद्धिरित्याशयवांस्तदत्यन्तभेदे परोपन्यस्तान्हेतूनपाकर्तुं तावदुपोद्घातमाह विशेष इति ॥ *७,४९९* विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्ने ऽवसीयते । गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना

tarhīti śeṣaḥ / tathā svanirvāhakatvāt / *7,498* kiṃ kasmāt / ayamāśayaḥ / yadīhedamiti buddhirnāvaśyaṃ svātiriktasambandhasāpekṣā / kvacitsvanirvāhakatvāt / tarhi dravyaguṇādīnāmihedamiti pratyayo 'pi nātiriktasambandhādhīno 'ṅgīkāryaḥ / dravyasyaiva svanirvāhakatayāpi tadupapatteriti / samavāyaḥ sambandhātmakatvāt svanirvāhakaḥ, na dravyamiti cenna / tadasiddhau sambandhatvasyāpyasiddheḥ / saṃyogasyāpi svanirvāhakatāpatteśca / tasyānityatvānneti cenna / samavāyanityatvasyāsiddheriti / evaṃ dravyādguṇādīnāmatyantabhede 'pi na tatsambandhaḥ samavāyalakṣaṇo 'paraḥ siddhayati / samavāyavaddravyasyaiva svanirvāhakatvopapatteḥ kalpanālāghavā(tva)ccetyuktam / idānīṃ guṇādīnāṃ dravyādatyantabhedābhāvācca na samavāyasiddhirityāśayavāṃstadatyantabhede paropanyastānhetūnapākartuṃ tāvadupodghātamāha viśeṣa iti // *7,499* viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate / guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदस्तु न प्रामाणिकः । तथाहि न तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणं, गवाश्वादिवदनुपलम्भात् । अतो गुणगुणिनावत्यन्तभिन्नावपर्यायशब्दवाच्यत्वात् । घटपटवदित्याद्यनुमानमेव वक्तव्यम् । तच्चानैकान्तिकम् । समवायस्य तद्धर्माणां (च) भेदाभावे ऽप्यपर्यायशब्दवाच्यत्वादन्यथासिद्धं च । यथा समवाये तद्गतत्वादिधर्माणां भेदभावे ऽपि विशेषपरनामकात्स्वभावविशेषादेवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिकमुपपादनीयम् । गत्यन्तराभावात् । तथा गुणगुण्यादीनाम(त्यन्ता)भेदे ऽपि गुणादीनां द्रव्यविशेषत्वे(न द्र)तद्द्रव्यमेव । विशेषशक्तयैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादिव्यवहारहेतुर्भविष्यति । तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजकत्वं हेतूनामिति । *७,५०६* यद्वा विशेषस्तद्गतत्वादिरित्यनेनैव गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदसाधकानां हेतूनामनैकान्त्याप्रयोजकत्वे वर्णिते । यदि तद्गतत्वादिधर्माभिन्ने समवाये तद्गतत्वादिविशेषो ऽभ्युपेयते । विशेषणैव च व्यवहारा निर्वहिष्यन्ते । तदा व्यपदेशभेदादिहेतूनां व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां आभासत्वात्केन हेतुना द्रव्यस्य गुणक्रियादिरूपस्य गुणक्रियादिस्वरूपत्वस्य निषेधः (करिष्यते) क्रियते । गुणगुण्याद्यत्यन्तभेदः केन हेतुना साधयिष्यत इति यावत् । अन्यथासिद्धिमेव प्रकटयन्नुपसंहरति द्रव्यमेवेति ॥ समवायवदिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । यथा समवायस्य तद्गतत्वादिविशेषात्मतया व्यपदेशभेदादिव्यवहारहेतुत्वम् । तथा द्रव्यमेव घटादिकं गुणक्रियाद्यनन्तविशेषात्मतया नानाव्यवहृतेर्हेतुर्भवतीति । *७,५०७* नन्वौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिमूलत्वं वा व्यवहाराणामङ्गीकृत्य हेतूनां दूषणं शक्यम् । तत्किं विशेषाङ्गीकारेण । नैवं शक्यम् । औपचारिकत्वादौ हि कदाचिन्मुक्तौ व्यवहारः स्यात् । न हि तीरादौ सदा गङ्गादिव्यवहारो ऽस्ति । नचैवं प्रकृते सदैवापर्यायशब्दवाच्यत्वादेः सत्त्वात् । यदाप्यभेदबोधाय रूपमेव घट इति वा विज्ञानं ब्रह्मेति वा व्यवह्रियते तदापि न पर्यायतामुपेत्य, तथाननुभवात् । अतो वक्तव्यमेवात्र निमित्तम् । तदिदमुक्तम् सदेति ॥ *७,५०८* नन्वनन्तविशेषात्मकमेकमेव द्रव्यमिति व्याहतमिति चेत् । किं माता वन्ध्येतिवत्साक्षाद्विरोधः, किंवा कृतकं नित्यमितिवद्वयाप्त्या । नाद्यः । यतो ऽनन्तत्वं सङ्खयाविशेषः, एकत्वं चाभेदः । न द्वितीयः । यत्रानेकत्वं तत्रावश्यं भेद इति व्याप्तौ हि स स्यात् । न चैवम् । भेदप्रतिनिधिना विशेषेणैव अनेकत्वसङ्खयानिर्वाहादित्याह अनन्तत्वमिति ॥ ॥। अनन्तत्वं विशेषतः

guṇaguṇyādyatyantabhedastu na prāmāṇikaḥ / tathāhi na tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, gavāśvādivadanupalambhāt / ato guṇaguṇināvatyantabhinnāvaparyāyaśabdavācyatvāt / ghaṭapaṭavadityādyanumānameva vaktavyam / taccānaikāntikam / samavāyasya taddharmāṇāṃ (ca) bhedābhāve 'pyaparyāyaśabdavācyatvādanyathāsiddhaṃ ca / yathā samavāye tadgatatvādidharmāṇāṃ bhedabhāve 'pi viśeṣaparanāmakātsvabhāvaviśeṣādevāparyāyaśabdavācyatvādikamupapādanīyam / gatyantarābhāvāt / tathā guṇaguṇyādīnāma(tyantā)bhede 'pi guṇādīnāṃ dravyaviśeṣatve(na dra)taddravyameva / viśeṣaśaktayaivāparyāyaśabdavācyatvādivyavahāraheturbhaviṣyati / tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojakatvaṃ hetūnāmiti / *7,506* yadvā viśeṣastadgatatvādirityanenaiva guṇaguṇyādyatyantabhedasādhakānāṃ hetūnāmanaikāntyāprayojakatve varṇite / yadi tadgatatvādidharmābhinne samavāye tadgatatvādiviśeṣo 'bhyupeyate / viśeṣaṇaiva ca vyavahārā nirvahiṣyante / tadā vyapadeśabhedādihetūnāṃ vyabhicārānyathāsiddhibhyāṃ ābhāsatvātkena hetunā dravyasya guṇakriyādirūpasya guṇakriyādisvarūpatvasya niṣedhaḥ (kariṣyate) kriyate / guṇaguṇyādyatyantabhedaḥ kena hetunā sādhayiṣyata iti yāvat / anyathāsiddhimeva prakaṭayannupasaṃharati dravyameveti // samavāyavaditi vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / yathā samavāyasya tadgatatvādiviśeṣātmatayā vyapadeśabhedādivyavahārahetutvam / tathā dravyameva ghaṭādikaṃ guṇakriyādyanantaviśeṣātmatayā nānāvyavahṛterheturbhavatīti / *7,507* nanvaupacārikatvaṃ vā bhrāntimūlatvaṃ vā vyavahārāṇāmaṅgīkṛtya hetūnāṃ dūṣaṇaṃ śakyam / tatkiṃ viśeṣāṅgīkāreṇa / naivaṃ śakyam / aupacārikatvādau hi kadācinmuktau vyavahāraḥ syāt / na hi tīrādau sadā gaṅgādivyavahāro 'sti / nacaivaṃ prakṛte sadaivāparyāyaśabdavācyatvādeḥ sattvāt / yadāpyabhedabodhāya rūpameva ghaṭa iti vā vijñānaṃ brahmeti vā vyavahriyate tadāpi na paryāyatāmupetya, tathānanubhavāt / ato vaktavyamevātra nimittam / tadidamuktam sadeti // *7,508* nanvanantaviśeṣātmakamekameva dravyamiti vyāhatamiti cet / kiṃ mātā vandhyetivatsākṣādvirodhaḥ, kiṃvā kṛtakaṃ nityamitivadvayāptyā / nādyaḥ / yato 'nantatvaṃ saṅkhayāviśeṣaḥ, ekatvaṃ cābhedaḥ / na dvitīyaḥ / yatrānekatvaṃ tatrāvaśyaṃ bheda iti vyāptau hi sa syāt / na caivam / bhedapratinidhinā viśeṣeṇaiva anekatvasaṅkhayānirvāhādityāha anantatvamiti // ... anantatvaṃ viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वराख्यद्रव्यविशेषणामनन्तत्वमन्यत्रानेकत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्रापि समवायवदिति सम्बद्धयते । एक एव हि समवायो ऽनेकधर्मात्मको ऽङ्गीक्रियते । *७,५०९* नन्वयं नानाव्यवहारनिर्वाहहेतुर्विशेषो यदि द्रव्यात्मैव कथं तर्हि (तद्द्रव्य)द्रव्यस्य विशेषः स्यात् । तदीयताया भेदव्याप्तत्वात् । मैवम् । विनापि भेदेन तत्प्रतिनिधिना विशेषणैव विशेषस्य तदीयतोपपत्तेः । एवं तर्हि तस्यापि विशेषस्य विशेषत्वसिद्धये विशेषान्तरमङ्गीकर्तव्यमित्यनवस्थेत्यत आह विशेषश्चेति ॥ विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् यथा समवायः स्वेनैव समवायी, न सम्बन्धान्तरेणेत्यभ्युपगम्यानवस्था परेण पराक्रियते । तथा स द्रव्ये ऽनेकव्यवहारनिर्वाहेतुर्विशेषश्च स्वेनैव विशेषी न पुनर्विशेषान्तरेण । अतो न कश्चिद्दोष इति । समवायवदित्युपलक्षणम् । सत्तान्त्यविशेषवच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथा द्रव्यगुणकर्मसु सद्वयवहारहेतुः सत्ता स्वेनैव सती स्वीकृता । यथा च नित्यद्रव्येष्वत्यन्तव्यावृत्तिप्रत्यये हेतुरन्त्यो विशेषः स्वेनैवात्यन्तव्यावृत्तस्तथैवेति । *७,५१०* अथापि स्यात् । गुणगुण्यादिभेदमभ्युपगच्छता मया इहेदमिति व्यवहारनिर्वाहाय समवायो ऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थापरिहाराय स्वनिर्वाहकत्वम् । अभेदं(अभ्यु)चाभ्युपगच्छता त्वयापर्यायशब्दवाच्यतादिसिद्धये विशेषो ऽङ्गीक्रियते, तस्य चानवस्थानिरासाय स्वनिर्वाहकत्वमिति पक्षद्वये समाने को विशेषो ऽभेदपक्षे, येन स परिगृह्यते । समवायस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत् । समं विशेषे ऽपि । अपर्यायव्यवहारादिना स सिद्ध इति चेत् । तर्हि समवायो ऽपीहेदमित्यादिना सिद्ध इति तुल्यम् । तदनैकान्तिकमित्युक्तमिति चेत् । अपर्यायव्यवहारादिकमपि घटपटावनैकान्तिकमिति समानम् । अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे व्यवहारादिसकमपि घटपटादवनैकान्तिकमिति समानम् । अस्तु तर्हि गुणगुण्यादिभेदे प्रमाणाभावो विशेष इति चेन्न । अभेदे ऽपि प्रमाणाभावात् । गवाश्चादिवद्विवेकेनानुपलम्भो अभेदे प्रमाणमिति चेत् । तर्हि व्यपदेशभेदादि भेदे प्रमाणमस्तीति समाधिसाम्यम् । तद्वयभिचारान्यथासिद्धिभ्यां निरस्तमिति चेत् । अभेदप्रमाणमपि तादृगेव । तस्यापि क्षीरनीरादौ व्यभिचारात् । अयुतसिद्धत्वेनान्यथासिद्धेश्च । तस्मान्निमित्तो ऽयमभेदपक्षपात इत्यत आह कल्पनेति ॥ कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता नहि

īśvarākhyadravyaviśeṣaṇāmanantatvamanyatrānekatvamiti draṣṭavyam / atrāpi samavāyavaditi sambaddhayate / eka eva hi samavāyo 'nekadharmātmako 'ṅgīkriyate / *7,509* nanvayaṃ nānāvyavahāranirvāhaheturviśeṣo yadi dravyātmaiva kathaṃ tarhi (taddravya)dravyasya viśeṣaḥ syāt / tadīyatāyā bhedavyāptatvāt / maivam / vināpi bhedena tatpratinidhinā viśeṣaṇaiva viśeṣasya tadīyatopapatteḥ / evaṃ tarhi tasyāpi viśeṣasya viśeṣatvasiddhaye viśeṣāntaramaṅgīkartavyamityanavasthetyata āha viśeṣaśceti // viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat yathā samavāyaḥ svenaiva samavāyī, na sambandhāntareṇetyabhyupagamyānavasthā pareṇa parākriyate / tathā sa dravye 'nekavyavahāranirvāheturviśeṣaśca svenaiva viśeṣī na punarviśeṣāntareṇa / ato na kaściddoṣa iti / samavāyavadityupalakṣaṇam / sattāntyaviśeṣavaccetyapi draṣṭavyam / yathā dravyaguṇakarmasu sadvayavahārahetuḥ sattā svenaiva satī svīkṛtā / yathā ca nityadravyeṣvatyantavyāvṛttipratyaye heturantyo viśeṣaḥ svenaivātyantavyāvṛttastathaiveti / *7,510* athāpi syāt / guṇaguṇyādibhedamabhyupagacchatā mayā ihedamiti vyavahāranirvāhāya samavāyo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthāparihārāya svanirvāhakatvam / abhedaṃ(abhyu)cābhyupagacchatā tvayāparyāyaśabdavācyatādisiddhaye viśeṣo 'ṅgīkriyate, tasya cānavasthānirāsāya svanirvāhakatvamiti pakṣadvaye samāne ko viśeṣo 'bhedapakṣe, yena sa parigṛhyate / samavāyasyāprāmāṇikatvamiti cet / samaṃ viśeṣe 'pi / aparyāyavyavahārādinā sa siddha iti cet / tarhi samavāyo 'pīhedamityādinā siddha iti tulyam / tadanaikāntikamityuktamiti cet / aparyāyavyavahārādikamapi ghaṭapaṭāvanaikāntikamiti samānam / astu tarhi guṇaguṇyādibhede vyavahārādisakamapi ghaṭapaṭādavanaikāntikamiti samānam / astu tarhi guṇaguṇyādibhede pramāṇābhāvo viśeṣa iti cenna / abhede 'pi pramāṇābhāvāt / gavāścādivadvivekenānupalambho abhede pramāṇamiti cet / tarhi vyapadeśabhedādi bhede pramāṇamastīti samādhisāmyam / tadvayabhicārānyathāsiddhibhyāṃ nirastamiti cet / abhedapramāṇamapi tādṛgeva / tasyāpi kṣīranīrādau vyabhicārāt / ayutasiddhatvenānyathāsiddheśca / tasmānnimitto 'yamabhedapakṣapāta ityata āha kalpaneti // kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā nahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थान्तरा गुणगुण्यादीनामिति शेषः । यद्यपि भेदाभेदपक्षयोः स्वनिर्वाहकसमवायविशेषाङ्गीकारेण साम्यं, तथापि भेदपक्षे कल्पनागुरुतादोषात् गुणगुण्यादीनां पदार्थान्तरता नाङ्गीक्रियते । कल्पनालाघवादभेद एवोपेयत इति । कथं भेदवादे कल्पनागौरवमित्यत आह कल्पयित्वेति ॥ कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् । एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः

padārthāntarā guṇaguṇyādīnāmiti śeṣaḥ / yadyapi bhedābhedapakṣayoḥ svanirvāhakasamavāyaviśeṣāṅgīkāreṇa sāmyaṃ, tathāpi bhedapakṣe kalpanāgurutādoṣāt guṇaguṇyādīnāṃ padārthāntaratā nāṅgīkriyate / kalpanālāghavādabheda evopeyata iti / kathaṃ bhedavāde kalpanāgauravamityata āha kalpayitveti // kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam / ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावमात्रविषयत्वेन विशेषणाददोष इति चेन्न । अभाववद्भावे ऽप्युपपत्तौ अन्यथासिद्धेः । इह घटे ज्ञानमिति प्रत्यये व्यभिचारापरिहाराच्च । बाधितो ऽयमिति चेन्न । अन्यथाप्रत्ययानुपलब्धेः । एतेन जात्यादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः सम्बन्धिनियतो भावमात्रविषयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात्सघटं भूतलमिति व्यवहारवदित्यपास्तम् । ज्ञातो घटः, अस्ति समवायः इत्यादौ व्यभिचारात् । *७,५२२* एते तन्तव एतत्पटसम्बद्धा एतदाश्रयत्वाद्भूतलवत्, अयं पट एतत्तन्तुसम्बद्ध एतदाश्रितत्वादेतदाश्रिततृणादिवदित्यप्यसत् । तन्तुपटयोराश्रयाश्रयिभावासिद्धेः । इह तन्तुष्वयं पट इति व्यवहारसिद्धतत्प्रत्यात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । इह समवाये ऽस्तित्वमित्यादौ व्यभिचारात् । भूतलरूपादयो भूतलसम्बद्धा भूतलविशेषणत्वात् घटवदित्यपि, भूतलविशेषणे ज्ञाने व्यभिचारादयुक्तम् । इह तन्तुष पट इत्यादिप्रत्यय एतञ्जनकसंयोगत्वरहितसम्बन्धजन्य इहेतिप्रत्ययत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययवत् । नचेह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचारः तत्रापि चक्षुर्भूतलसंयोगादिजन्यत्वस्य सत्त्वात्, इत्यपि न युक्तम्, अयं पट एतज्जनकतन्तुरहितोपादानजन्यः पटत्वात्पटान्तरवदित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् । रूपादयः सम्बन्धवन्तः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यप्यनुपपन्नम्, समवायाभावयोर्व्यभिचारात् । तत्रापि विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमान्नेति चेन्न, तस्य परेण सम्बन्धत्वानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा तेनैवार्थान्तरत्वात् । मतुबर्थस्याभावाद्बाधितविषयत्वाच्च । समवायः स्वेनैव सम्बन्धी (इत्यादि) स्यादिति निरस्तम् । इदं चक्षुरेतज्जन्यसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानजनकं चक्षुष्ट्वादन्यचक्षुर्वत्, अहं मन्निष्ठसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवानात्मत्वादात्मान्तरवत्, अयं काल इदानीन्तनसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवान्कालत्वादन्यकालवत् इत्यादीनि, आभाससमानयोगक्षेमत्वात्, विशेषणविशेष्यभावादिनार्थान्तरत्वाच्चापास्तानि । संयोगत्वं सम्बन्धव्यावृत्तम् जातित्वाद्गोत्ववदिति सिद्धसाधनम् । जातेः प्रतिव्यक्तिनियतत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनैकस्य संयोगत्वस्य संयोगान्तराद्वयावृत्तेः, विशेषणविशेष्यभावादितो व्यावृत्तेश्च । विवादाध्यासिता मृत् घटसम्बद्धा द्रव्यत्वादाकाशवदिति च घटान्तरसंयोगेनार्थान्तरम् । एतद्घटसम्बद्धेति निर्देशे ऽप्येतद्घटसम्बन्धमलब्ध्वा विनष्टद्रव्ये ऽनैकान्तिकम् । तत्रापि परम्परासम्बन्धो ऽस्तीति चेत् । तर्हि सिद्धसाधनम् । मृत्संयुक्तभूतलस्य घटसंयुक्तत्वात् । *७,५२३* तन्तुपटौ नित्यसम्बद्धौ द्रव्यत्वादाकाशवदिति, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादपास्तम् । संयोगः स्वव्यतिरिक्तसम्बन्धाद्भिन्नः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यत्र स्वव्यतिरिक्तपदेन स्वान्योन्याभावविवक्षायां सिद्धसाधनता । एकस्य संयोगस्य संयोगान्तराद्भिन्नत्वात् । संयोगत्वरहितत्वविवक्षायामप्रसिद्धविशेषणत्वम् । विशेषणविशेष्यभावादिना तत्समाधाने तेनैव सिद्धसाधनम् । अयं संयोग एतदन्यसंयोगत्वरहितसम्बन्धान्यो मेयत्वाद्घटवत् इत्याद्याश्च, आभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयाः । तदेवं समवाये प्रमाणाभावान्न भेदपक्षो ऽङ्गीक्रियते । *७,५३१* ननूक्तमत्राभेदपक्षो ऽपि तर्हि नाङ्गीकार्यो विशेषे प्रमाणाभावादिति तत्राह येनेति ॥ येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् । भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन । एतद्दृशे विशेषे ऽस्मिन् को द्वेषो वादिनां भवेत्

bhāvamātraviṣayatvena viśeṣaṇādadoṣa iti cenna / abhāvavadbhāve 'pyupapattau anyathāsiddheḥ / iha ghaṭe jñānamiti pratyaye vyabhicārāparihārācca / bādhito 'yamiti cenna / anyathāpratyayānupalabdheḥ / etena jātyādigocaro viśiṣṭavyavahāraḥ sambandhiniyato bhāvamātraviṣayābādhitaviśiṣṭavyavahāratvātsaghaṭaṃ bhūtalamiti vyavahāravadityapāstam / jñāto ghaṭaḥ, asti samavāyaḥ ityādau vyabhicārāt / *7,522* ete tantava etatpaṭasambaddhā etadāśrayatvādbhūtalavat, ayaṃ paṭa etattantusambaddha etadāśritatvādetadāśritatṛṇādivadityapyasat / tantupaṭayorāśrayāśrayibhāvāsiddheḥ / iha tantuṣvayaṃ paṭa iti vyavahārasiddhatatpratyāttatsiddhiriti cenna / iha samavāye 'stitvamityādau vyabhicārāt / bhūtalarūpādayo bhūtalasambaddhā bhūtalaviśeṣaṇatvāt ghaṭavadityapi, bhūtalaviśeṣaṇe jñāne vyabhicārādayuktam / iha tantuṣa paṭa ityādipratyaya etañjanakasaṃyogatvarahitasambandhajanya ihetipratyayatvādiha kuṇḍe badarāṇīti pratyayavat / naceha bhūtale ghaṭābhāva iti pratyaye vyabhicāraḥ tatrāpi cakṣurbhūtalasaṃyogādijanyatvasya sattvāt, ityapi na yuktam, ayaṃ paṭa etajjanakatanturahitopādānajanyaḥ paṭatvātpaṭāntaravadityābhāsasamānayogakṣematvāt / rūpādayaḥ sambandhavantaḥ prameyatvādghaṭavadityapyanupapannam, samavāyābhāvayorvyabhicārāt / tatrāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhyupagamānneti cenna, tasya pareṇa sambandhatvānaṅgīkārāt / aṅgīkāre vā tenaivārthāntaratvāt / matubarthasyābhāvādbādhitaviṣayatvācca / samavāyaḥ svenaiva sambandhī (ityādi) syāditi nirastam / idaṃ cakṣuretajjanyasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānajanakaṃ cakṣuṣṭvādanyacakṣurvat, ahaṃ manniṣṭhasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānātmatvādātmāntaravat, ayaṃ kāla idānīntanasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānkālatvādanyakālavat ityādīni, ābhāsasamānayogakṣematvāt, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinārthāntaratvāccāpāstāni / saṃyogatvaṃ sambandhavyāvṛttam jātitvādgotvavaditi siddhasādhanam / jāteḥ prativyaktiniyatatvasya vakṣyamāṇatvenaikasya saṃyogatvasya saṃyogāntarādvayāvṛtteḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādito vyāvṛtteśca / vivādādhyāsitā mṛt ghaṭasambaddhā dravyatvādākāśavaditi ca ghaṭāntarasaṃyogenārthāntaram / etadghaṭasambaddheti nirdeśe 'pyetadghaṭasambandhamalabdhvā vinaṣṭadravye 'naikāntikam / tatrāpi paramparāsambandho 'stīti cet / tarhi siddhasādhanam / mṛtsaṃyuktabhūtalasya ghaṭasaṃyuktatvāt / *7,523* tantupaṭau nityasambaddhau dravyatvādākāśavaditi, dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvādapāstam / saṃyogaḥ svavyatiriktasambandhādbhinnaḥ prameyatvādghaṭavadityatra svavyatiriktapadena svānyonyābhāvavivakṣāyāṃ siddhasādhanatā / ekasya saṃyogasya saṃyogāntarādbhinnatvāt / saṃyogatvarahitatvavivakṣāyāmaprasiddhaviśeṣaṇatvam / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinā tatsamādhāne tenaiva siddhasādhanam / ayaṃ saṃyoga etadanyasaṃyogatvarahitasambandhānyo meyatvādghaṭavat ityādyāśca, ābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyāḥ / tadevaṃ samavāye pramāṇābhāvānna bhedapakṣo 'ṅgīkriyate / *7,531* nanūktamatrābhedapakṣo 'pi tarhi nāṅgīkāryo viśeṣe pramāṇābhāvāditi tatrāha yeneti // yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet / bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana / etaddṛśe viśeṣe 'smin ko dveṣo vādināṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षसिद्धेनेत्यनेन प्रत्यक्षसिद्ध इति लभ्यते । येनाखिलो व्यवहारो भवेत् । यं विना न भवेदित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशेषकार्यत्वं व्यवहारस्य दर्शयता व्यवहारान्यथानुपपत्तिश्च विशेषे प्रमाणं तदनङ्गीकारे व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गश्चेत्युक्तं भवति । अखिल इत्यस्यैव विवरणं भावाभावविभागेन विधिनिषेधभेदेन(इति) । द्विविधस्तावदिति शेषः । *७,५३२* ननु भेदपक्षे ऽपि समवायभ्युपगमेनाखिलो ऽपि व्यवहारो घटिष्यते । अत्यन्ताभेदे ऽपि व्यावृत्तिस्वीकारेण भेदाभेदाभ्यां तु सुतराम् । तत्किं विशेषेणेत्यत उक्तम् कथञ्चनेति ॥ एतादृशे सर्वव्यवहारनिर्वाहहेतौ को द्वेषः किन्निमित्तानुपादिता । प्रमाणाभावो ह्यनुपादाननिमित्तम् । सति प्रमाणे नानुपादाननिमित्तमस्तीत्यर्थः । मा भूद्वयवहार इत्यत उक्तम् वादिनामिति ॥ उपलक्षणं चैतत् । ज्ञातृणां चेत्यपि द्रष्टव्यम् । विशिष्टविषयाभिज्ञाभिवदनलक्षणो ह्यत्र व्यवहारः प्रकृतः । *७,५३४* किञ्चावयवावयव्यादिभेदे प्रमाणाभावाच्च तं परित्यज्याभेदपक्षो ऽङ्गीक्रियते । ननूक्तमत्राभेदे ऽपि प्रमाणं नास्तीति । तत्राह अभेदेनेति ॥ अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके । अभावान्ते पदार्थे ऽस्मिन् सविशेषावसीयते

pratyakṣasiddhenetyanena pratyakṣasiddha iti labhyate / yenākhilo vyavahāro bhavet / yaṃ vinā na bhavedityanvayavyatirekābhyāṃ viśeṣakāryatvaṃ vyavahārasya darśayatā vyavahārānyathānupapattiśca viśeṣe pramāṇaṃ tadanaṅgīkāre vyavahārocchedaprasaṅgaścetyuktaṃ bhavati / akhila ityasyaiva vivaraṇaṃ bhāvābhāvavibhāgena vidhiniṣedhabhedena(iti) / dvividhastāvaditi śeṣaḥ / *7,532* nanu bhedapakṣe 'pi samavāyabhyupagamenākhilo 'pi vyavahāro ghaṭiṣyate / atyantābhede 'pi vyāvṛttisvīkāreṇa bhedābhedābhyāṃ tu sutarām / tatkiṃ viśeṣeṇetyata uktam kathañcaneti // etādṛśe sarvavyavahāranirvāhahetau ko dveṣaḥ kinnimittānupāditā / pramāṇābhāvo hyanupādānanimittam / sati pramāṇe nānupādānanimittamastītyarthaḥ / mā bhūdvayavahāra ityata uktam vādināmiti // upalakṣaṇaṃ caitat / jñātṛṇāṃ cetyapi draṣṭavyam / viśiṣṭaviṣayābhijñābhivadanalakṣaṇo hyatra vyavahāraḥ prakṛtaḥ / *7,534* kiñcāvayavāvayavyādibhede pramāṇābhāvācca taṃ parityajyābhedapakṣo 'ṅgīkriyate / nanūktamatrābhede 'pi pramāṇaṃ nāstīti / tatrāha abhedeneti // abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake / abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन ज्ञायते तन्त्वभिन्नः पट इति । नचावयवावयविनो रूपरसादि(वत्)द्वैतमनुभूयत इत्याद्यभेदप्रमाणं स्वयमूहनीयम् । *७,५३९फ़्।* नन्वभेदश्चेत्प्रत्यक्षेणैवेक्ष्यते । तदा कथं शुक्लः पटश्चलति(पट) इत्यादिसामानाधिकरण्यादिव्यवहारः । तस्य दण्डी कुण्डलीतिवद्भेदविषयत्वात् । नहि प्रतीतिविरोधी व्यवहारो भवतीत्यत उक्तम् सविशेषेति ॥ विशेषेण विषयेण उपेता । अयमर्थः । यत्र केवलमभेदः प्रतीयते न तत्र सामानाधिकरण्यव्यवहारो भवति । यथा घटः कलश इति । अत्र त्वभेदः प्रतीयमानो विशेषेण सहित एव प्रतीयते । विशेषश्च भेदप्रतिनिधिः सामानाधिकरण्यव्यवहारं प्रसूत इति । *७,५४१* नन्वभेदप्रतीतिमभिभूय विशेषप्रतीतिः स्वकार्यं कथं कुर्यात्, करोति चेदभेदप्रतीतिरपि विशेषप्रतीतिमभिभूय स्वकार्यं कथं न स्यात् । मैवम् । नहि प्रतीतिरस्तीत्येव व्यवहारः किन्तु प्रयोजने ऽपि सति । प्रयोजनं च सामानाधिकरण्यव्यवहारेणैव बहुलं लोकवेदयोः । यदा त्वभेदव्यवहारः प्रयोजनवांस्तदा सो ऽपि दृश्यत एव यथा विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादि । *७,५४२* यद्वा विशेषः प्रत्यक्षार्थापत्तिसिद्ध इत्युक्तम् । तत्कथमित्यतः प्रत्यक्षसिद्धतां तावदुपपादयति अभेदेनेति ॥ अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्दः । पदार्थ इत्येकवचनं जातिविषयम् अस्ति यतस्तस्मात्सा सविशेषावसीयत इति योजना । ततश्चायमर्थः । अस्ति तावदवयवावयव्यादिपदार्थसार्थे ऽभेदेन प्रतीतिः । कुण्डबदरादिप्रतीतितो ऽस्या व्यावृत्ततयाध्यवसायात् । नच अभेदमन्तरेण व्यावृत्तिहेतुरस्ति । अतो ऽसति निमित्तान्तरे सम्मतभेदवस्त्वन्तरप्रतीतितो व्यावृत्तेयमभेद एव विश्राम्यतीति । अस्ति च तथापि सामानाधिकरण्यादिव्यवहारः । तत्र यदीयमभेदमात्रविषया स्यात्तदा न सामानाधिकरण्यादिव्यवहारं कुर्यात् । घटः कलश इति व्यवहारादर्शनात् । ततो ज्ञायते ऽधिको ऽपि विषयो ऽस्या विद्यत इति । नच भेदो ऽसाविति वाच्यम् । भेदाभेदवादे ऽप्यन्तो विशेषस्याङ्गीकार्यत्वात् । तथा चेयमभेदप्रतीतिरिन्द्रियजा सविशेषावसीयत इति । *७,५४४* प्रागुक्तं समवाये विशेषो ऽङ्गी(कर्तव्य)क्रियत इति तन्न तावदेव । किन्तु सर्वेष्वपि पदार्थेष्विति दर्शयन्विशेषस्य व्यवहारान्यथानुपपत्तिसिद्धतां चोपपादयति सामान्यादीति ॥ सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयो ऽखिलाः । कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्ये ऽपि हि वादिभिः

tena jñāyate tantvabhinnaḥ paṭa iti / nacāvayavāvayavino rūparasādi(vat)dvaitamanubhūyata ityādyabhedapramāṇaṃ svayamūhanīyam / *7,539f.* nanvabhedaścetpratyakṣeṇaivekṣyate / tadā kathaṃ śuklaḥ paṭaścalati(paṭa) ityādisāmānādhikaraṇyādivyavahāraḥ / tasya daṇḍī kuṇḍalītivadbhedaviṣayatvāt / nahi pratītivirodhī vyavahāro bhavatītyata uktam saviśeṣeti // viśeṣeṇa viṣayeṇa upetā / ayamarthaḥ / yatra kevalamabhedaḥ pratīyate na tatra sāmānādhikaraṇyavyavahāro bhavati / yathā ghaṭaḥ kalaśa iti / atra tvabhedaḥ pratīyamāno viśeṣeṇa sahita eva pratīyate / viśeṣaśca bhedapratinidhiḥ sāmānādhikaraṇyavyavahāraṃ prasūta iti / *7,541* nanvabhedapratītimabhibhūya viśeṣapratītiḥ svakāryaṃ kathaṃ kuryāt, karoti cedabhedapratītirapi viśeṣapratītimabhibhūya svakāryaṃ kathaṃ na syāt / maivam / nahi pratītirastītyeva vyavahāraḥ kintu prayojane 'pi sati / prayojanaṃ ca sāmānādhikaraṇyavyavahāreṇaiva bahulaṃ lokavedayoḥ / yadā tvabhedavyavahāraḥ prayojanavāṃstadā so 'pi dṛśyata eva yathā vijñānamānandaṃ brahmetyādi / *7,542* yadvā viśeṣaḥ pratyakṣārthāpattisiddha ityuktam / tatkathamityataḥ pratyakṣasiddhatāṃ tāvadupapādayati abhedeneti // anuktasamuccayārthaścaśabdaḥ / padārtha ityekavacanaṃ jātiviṣayam asti yatastasmātsā saviśeṣāvasīyata iti yojanā / tataścāyamarthaḥ / asti tāvadavayavāvayavyādipadārthasārthe 'bhedena pratītiḥ / kuṇḍabadarādipratītito 'syā vyāvṛttatayādhyavasāyāt / naca abhedamantareṇa vyāvṛttiheturasti / ato 'sati nimittāntare sammatabhedavastvantarapratītito vyāvṛtteyamabheda eva viśrāmyatīti / asti ca tathāpi sāmānādhikaraṇyādivyavahāraḥ / tatra yadīyamabhedamātraviṣayā syāttadā na sāmānādhikaraṇyādivyavahāraṃ kuryāt / ghaṭaḥ kalaśa iti vyavahārādarśanāt / tato jñāyate 'dhiko 'pi viṣayo 'syā vidyata iti / naca bhedo 'sāviti vācyam / bhedābhedavāde 'pyanto viśeṣasyāṅgīkāryatvāt / tathā ceyamabhedapratītirindriyajā saviśeṣāvasīyata iti / *7,544* prāguktaṃ samavāye viśeṣo 'ṅgī(kartavya)kriyata iti tanna tāvadeva / kintu sarveṣvapi padārtheṣviti darśayanviśeṣasya vyavahārānyathānupapattisiddhatāṃ copapādayati sāmānyādīti // sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ / kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति तावदवयविनो ऽवयवनिष्ठत्वं नाम धर्मः । गुणानां केषाञ्चिद्रूपादीनामाश्रयव्यापित्वम् केषाञ्चित्संयोगादीनां प्रदेशवृत्तित्वम्, रूपादीनामुद्भूतत्वम्, सर्वेषां चतुर्विंशतित्वम् कर्मणश्च आश्रयव्यापित्वमनित्यत्वं पञ्चत्वं मूर्तनिष्ठत्वम्, सामान्यस्यापि द्रव्यगुणकर्मनिष्ठत्वम्, नित्यत्वमनुगतत्वम्, द्विविधत्वमित्यतिबहुलो ऽयं पदार्थधर्मसमूहः । न चायमाश्रयतो भिन्न एवेति युक्तम् । अस्ति च धर्मधर्म्यादिव्यवहारः । तन्तुषु पटः, प(घ)टो न भवति घ(प)ट इत्यादिः । स चायमत्यन्ताभेदे ऽनुपपद्यमानः स्वोपपादकं विशेषमवगमयतीति सर्वपदार्थेषु कथं विशेषो नैवास्ति । *७,५४६* सत्यम् । सन्त्येव द्रव्यादिषु सप्तस्वपि पदार्थेषु ते ते धर्माः । किन्नामाश्रयतो भिन्ना एव । तथाच तत्सम्बन्धनिबन्धनतयैवोपपद्यमानो व्यवहारः सर्वपदार्थेषु न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्याशयेन शङ्कते स चेति ॥ *७,५४७* ॥। स च धर्मो ऽपरो यदि

asti tāvadavayavino 'vayavaniṣṭhatvaṃ nāma dharmaḥ / guṇānāṃ keṣāñcidrūpādīnāmāśrayavyāpitvam keṣāñcitsaṃyogādīnāṃ pradeśavṛttitvam, rūpādīnāmudbhūtatvam, sarveṣāṃ caturviṃśatitvam karmaṇaśca āśrayavyāpitvamanityatvaṃ pañcatvaṃ mūrtaniṣṭhatvam, sāmānyasyāpi dravyaguṇakarmaniṣṭhatvam, nityatvamanugatatvam, dvividhatvamityatibahulo 'yaṃ padārthadharmasamūhaḥ / na cāyamāśrayato bhinna eveti yuktam / asti ca dharmadharmyādivyavahāraḥ / tantuṣu paṭaḥ, pa(gha)ṭo na bhavati gha(pa)ṭa ityādiḥ / sa cāyamatyantābhede 'nupapadyamānaḥ svopapādakaṃ viśeṣamavagamayatīti sarvapadārtheṣu kathaṃ viśeṣo naivāsti / *7,546* satyam / santyeva dravyādiṣu saptasvapi padārtheṣu te te dharmāḥ / kinnāmāśrayato bhinnā eva / tathāca tatsambandhanibandhanatayaivopapadyamāno vyavahāraḥ sarvapadārtheṣu na viśeṣamākṣeptumalamityāśayena śaṅkate sa ceti // *7,547* ... sa ca dharmo 'paro yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं गुणादि द्रव्यादितो भिन्नम् । किन्तु सः तत्तन्निष्ठत्वादिधर्मश्च अपरः स्वाश्रयाद्भिन्नो यद्यङ्गीक्रियत इत्यर्थः । निराकरोति षडिति ॥ षट्पदार्थातिरेकः स्यात् ॥।

na kevalaṃ guṇādi dravyādito bhinnam / kintu saḥ tattanniṣṭhatvādidharmaśca aparaḥ svāśrayādbhinno yadyaṅgīkriyata ityarthaḥ / nirākaroti ṣaḍiti // ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थानां षडेवेति नियमाभावपक्षे ऽपि हि यस्माद्धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाया आकरो भवेदयं पक्षः, तस्माद्धर्मधर्माणामाश्रयाभेदे ऽवश्यमङ्गीकार्ये तत्र धर्मधर्म्यादिव्यवहारान्यथानुपपत्त्या विशेषो ऽङ्गीकरणीय इति योज्यम् । खनिः आकरः । *७,५५८* एतदुक्तं भवति । धर्मपदार्थं द्रव्यादिभ्यो भिन्नमभ्युपगच्छन्प्रष्टव्यः । अस्तित्वादिधर्मेष्वप्यस्तित्वादिकमस्ति न वा । नेति पक्षे ऽनुभवविरोधः । अस्तित्वं न ज्ञेयं नाभिधेयमिति स्वक्रियाविरोधश्च । अन्यथा द्रव्यादिष्वपि तदभावापत्तिः । आद्ये तदाश्रयतो भिन्नमभिन्नं वा । आद्ये तत्राप्यस्तित्वाद्यन्तरमित्यनवस्था स्यात् । द्वितीये त्वस्ति तावत्तत्रापि धर्मधर्म्यादिव्यवहारः । स चानुपपद्यमानो विशेषं गमयतीति । किञ्च धर्मगता धर्मा यदि आश्रयाभिन्नास्तदा किं द्रव्यादिगतास्तित्वादिधर्मैरपराद्धम् । येन ते द्रव्यादितो भिद्येरन् । योगक्षेमसाम्यात् । ततस्तेषामेव द्रव्याद्यभेदे सति पुनर्व्यवहारान्यथानुपपत्त्या द्रव्यादिष्वेव विशेषसिद्धिः (इति) । *७,५६०* नन्वस्त्येव द्रव्यादिधर्मेष्वस्तित्वादिष्वप्यस्तित्वादिकम् । तच्चाश्रयतो भिन्नमेव । नचैवं धर्मस्यानवधिकधर्मसन्तानादनवस्थादोषः । उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावेनादोषत्वात् । यथाऽहुः"मूलक्षयकरीं प्राहुरनवस्थां हि दूषणम्ऽ; इति । यदर्थमुत्तरोत्तरानुसरणं तन्मूलमुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा । ततो भिन्ननिमित्ततयोपपद्यमानो व्यवहारो न विशेषमाक्षेप्तुमलमित्यत आह सामान्यस्यापीति ॥ सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः । नाङ्गीकृतः ॥। सामान्यस्य गोत्वादेः, सामान्यं सत्तालक्षणम् । गुणस्य च रूपादेः, सङ्खयापृथक्तवादिगुणः अत अनवस्थाभयादेव हि नाङ्गीकृतः । अयमाशयः । सामान्यस्यापि सामान्यं तावत्परेण नाङ्गीकृतम् । तथा गुणस्यापि गुणो नाङ्गीकृतः । तत्कस्मादिति वक्तव्यम् । न तावत्प्रतीत्यभावात् । सद्गोत्वं चतुर्विंशतिगुणा रूपाद्रसः पृथगिति प्रतिभासस्य दुरपह्नवत्वात् । नच न सद्गोत्वमित्यादि बाधकमस्ति येन प्रतीतस्यापि परित्यागः । गोत्वं न सत्तावदपरसामान्यशून्यत्वाद्विशेषवत्, गुणा न गुणवन्तो ऽद्रव्यत्वात्क्रियावदित्यादिबाधकमस्तीति चेन्न । विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् । दृष्टान्तयोः(श्च)साध्यविकलत्वाच्च । यदि गोत्वादौ सत्ता स्यात्तदा सत्तायामपि स्यात् । तथा चात्माश्रयत्वमिति चेन्न । सत्तान्तरत्वोपपत्तेः । किञ्च प्रतीतेः किमात्माश्रयता करिष्यति । अन्यथा प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वं न स्यात् । आत्माश्रयभयाद्यतः प्रमेयत्वादिव्यावृत्तिः तस्यैव विपक्षत्वात् । उक्तं च"कथं स्ववृत्तिरिष्या चेद्यथान्यत्रेति गृह्यताम् । प्रमाणं शरणं वृत्तौ न भिन्नाभिन्नतेयताऽ; इति । गुणानामपि गुणवत्त्वे द्रव्यलक्षणयोगाद्द्रव्यतापत्तिरिति चेन्न । प्रतीतिमनुरुद्धय लक्षणान्तरस्य कर्तव्यत्वात् । तस्मात्सामान्ये सामान्यं गुणे च गुणः अनवस्थाभयादेव नाङ्गीक्रियत इत्येव वक्तव्यम् । यथाऽह"व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करो ऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रहःऽ; इति । नचानवच्छिन्ना सामान्यपरम्परा गुणपरम्परा चोत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धे हेतुः । तथाच यथा सा दूषणं तथा प्रकृतापि दूषणमेव । न चेत्सापि न स्यादिति सामान्यादेरपि सामान्याद्यङ्गीकार्यं स्यात् । यदि कथञ्चिज्ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वं तत्र व्युत्पद्येत । तर्हि वयमप्यत्र तद्व्युत्पादयिष्याम इति । *७,५६५* यदि कश्चिद्वैयात्याद्ब्रूयात् । अस्त्येव सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो निर्बाधप्रतीतिसिद्धत्वात् । उत्पत्तिज्ञप्त्यप्रतिबन्धहेतोरनवस्थाया दोषत्वायोगात् । अतो नैतन्न्यायेन धर्मपरम्परानवस्थाभयान्निवारणीयेति । तत्राह स चेति ॥ ॥। स च यदि नानवस्था क्वचिद् भवेत्

padārthānāṃ ṣaḍeveti niyamābhāvapakṣe 'pi hi yasmāddharmasya dharmasantānādanavasthāyā ākaro bhavedayaṃ pakṣaḥ, tasmāddharmadharmāṇāmāśrayābhede 'vaśyamaṅgīkārye tatra dharmadharmyādivyavahārānyathānupapattyā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīya iti yojyam / khaniḥ ākaraḥ / *7,558* etaduktaṃ bhavati / dharmapadārthaṃ dravyādibhyo bhinnamabhyupagacchanpraṣṭavyaḥ / astitvādidharmeṣvapyastitvādikamasti na vā / neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ / astitvaṃ na jñeyaṃ nābhidheyamiti svakriyāvirodhaśca / anyathā dravyādiṣvapi tadabhāvāpattiḥ / ādye tadāśrayato bhinnamabhinnaṃ vā / ādye tatrāpyastitvādyantaramityanavasthā syāt / dvitīye tvasti tāvattatrāpi dharmadharmyādivyavahāraḥ / sa cānupapadyamāno viśeṣaṃ gamayatīti / kiñca dharmagatā dharmā yadi āśrayābhinnāstadā kiṃ dravyādigatāstitvādidharmairaparāddham / yena te dravyādito bhidyeran / yogakṣemasāmyāt / tatasteṣāmeva dravyādyabhede sati punarvyavahārānyathānupapattyā dravyādiṣveva viśeṣasiddhiḥ (iti) / *7,560* nanvastyeva dravyādidharmeṣvastitvādiṣvapyastitvādikam / taccāśrayato bhinnameva / nacaivaṃ dharmasyānavadhikadharmasantānādanavasthādoṣaḥ / utpattijñaptipratibandhakatvābhāvenādoṣatvāt / yathā'huḥ"mūlakṣayakarīṃ prāhuranavasthāṃ hi dūṣaṇam'; iti / yadarthamuttarottarānusaraṇaṃ tanmūlamutpattirjñaptirvā / tato bhinnanimittatayopapadyamāno vyavahāro na viśeṣamākṣeptumalamityata āha sāmānyasyāpīti // sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ / nāṅgīkṛtaḥ ... sāmānyasya gotvādeḥ, sāmānyaṃ sattālakṣaṇam / guṇasya ca rūpādeḥ, saṅkhayāpṛthaktavādiguṇaḥ ata anavasthābhayādeva hi nāṅgīkṛtaḥ / ayamāśayaḥ / sāmānyasyāpi sāmānyaṃ tāvatpareṇa nāṅgīkṛtam / tathā guṇasyāpi guṇo nāṅgīkṛtaḥ / tatkasmāditi vaktavyam / na tāvatpratītyabhāvāt / sadgotvaṃ caturviṃśatiguṇā rūpādrasaḥ pṛthagiti pratibhāsasya durapahnavatvāt / naca na sadgotvamityādi bādhakamasti yena pratītasyāpi parityāgaḥ / gotvaṃ na sattāvadaparasāmānyaśūnyatvādviśeṣavat, guṇā na guṇavanto 'dravyatvātkriyāvadityādibādhakamastīti cenna / vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvāt / dṛṣṭāntayoḥ(śca)sādhyavikalatvācca / yadi gotvādau sattā syāttadā sattāyāmapi syāt / tathā cātmāśrayatvamiti cenna / sattāntaratvopapatteḥ / kiñca pratīteḥ kimātmāśrayatā kariṣyati / anyathā prameyatvādīnāṃ kevalānvayitvaṃ na syāt / ātmāśrayabhayādyataḥ prameyatvādivyāvṛttiḥ tasyaiva vipakṣatvāt / uktaṃ ca"kathaṃ svavṛttiriṣyā cedyathānyatreti gṛhyatām / pramāṇaṃ śaraṇaṃ vṛttau na bhinnābhinnateyatā'; iti / guṇānāmapi guṇavattve dravyalakṣaṇayogāddravyatāpattiriti cenna / pratītimanuruddhaya lakṣaṇāntarasya kartavyatvāt / tasmātsāmānye sāmānyaṃ guṇe ca guṇaḥ anavasthābhayādeva nāṅgīkriyata ityeva vaktavyam / yathā'ha"vyakterabhedastulyatvaṃ saṅkaro 'thānavasthitiḥ / rūpahānirasambandho jātibādhakasaṅgrahaḥ'; iti / nacānavacchinnā sāmānyaparamparā guṇaparamparā cotpattijñaptipratibandhe hetuḥ / tathāca yathā sā dūṣaṇaṃ tathā prakṛtāpi dūṣaṇameva / na cetsāpi na syāditi sāmānyāderapi sāmānyādyaṅgīkāryaṃ syāt / yadi kathañcijjñaptipratibandhakatvaṃ tatra vyutpadyeta / tarhi vayamapyatra tadvyutpādayiṣyāma iti / *7,565* yadi kaścidvaiyātyādbrūyāt / astyeva sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo nirbādhapratītisiddhatvāt / utpattijñaptyapratibandhahetoranavasthāyā doṣatvāyogāt / ato naitannyāyena dharmaparamparānavasthābhayānnivāraṇīyeti / tatrāha sa ceti // ... sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मधर्मिणोः सविशेषाभेदवादिनां पक्ष इत्यर्थः । गुणाद्या गुणाः सामान्यानि च । तद्वन्तो गुणवन्तः । सामान्यवन्ति च । तेन चतुर्विंशतिगुणाः सद्गोत्वमित्यादिप्रतीतिविरोधो नास्तीति शेषः । अनन्यत्वात् धर्मधर्मिणोरिति शेषः । अप्रामाणिकापर्यवसितपरम्परारूपा ह्येषा । अनन्यत्वे कथं तद्वृत्तमिति तदवस्थः प्रतीतिविरोध इत्यत उक्तम् विशेषतो हि तद्वन्त इति ॥ भेदसम्बन्धकार्यकारी हि विशेष इति । *७,५७१* एवमवयवावयव्यादीनामभेदो ऽत्र निरूपितः । इदानीं क्वचिद्भेदाभेदावपि भवत इति तदपवादमाह भेद इति ॥ ॥। भेदो नाशे भवेत् तथा

dharmadharmiṇoḥ saviśeṣābhedavādināṃ pakṣa ityarthaḥ / guṇādyā guṇāḥ sāmānyāni ca / tadvanto guṇavantaḥ / sāmānyavanti ca / tena caturviṃśatiguṇāḥ sadgotvamityādipratītivirodho nāstīti śeṣaḥ / ananyatvāt dharmadharmiṇoriti śeṣaḥ / aprāmāṇikāparyavasitaparamparārūpā hyeṣā / ananyatve kathaṃ tadvṛttamiti tadavasthaḥ pratītivirodha ityata uktam viśeṣato hi tadvanta iti // bhedasambandhakāryakārī hi viśeṣa iti / *7,571* evamavayavāvayavyādīnāmabhedo 'tra nirūpitaḥ / idānīṃ kvacidbhedābhedāvapi bhavata iti tadapavādamāha bheda iti // ... bhedo nāśe bhavet tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नाश इत्युपलक्षणम् । यत्र सत्स्वेवावयवेष्ववयविनो ऽभावः सति गुणिनि गुणस्याभावस्तत्र भेदाभेदावित्यादि द्रष्टव्यम् । अन्यथा यत्रावयवावयव्यादीनां युगपद्विनाशस्तत्र भेदाभेदावुक्तौ न स्याताम् । इदमुक्तं भवति । सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादित्यनेन हेतुनावयव्यादीनामवयवादिभ्यो भेदमात्रं वा साध्यते ऽत्यन्तभेदो वा । आद्ये सिद्धसाधनता भागासिद्धिश्च । तथाहि । सत्यप्यु(त्यु)पादाने कदाचिदुपादेयमसत् । यथा पटः । एवं सत्यपि द्रव्ये केचिद्गुणा असन्तो यथा पाकजादयः । तथा सत्यप्या(त्येवा)श्रये काश्चित्क्रिया असत्यो यथा पटचलनादयः । जातिश्च काचित्सति जातिमत्यसती । यथा ब्राह्मणम् । तत्र भेदाभेदयोरङ्गीकाराद्भेदसाधनं सिद्धविषयम् । गगनतद्भागयोरीश्वराद्याश्रितज्ञानादिगुणक्रियाजातिष्वभावाद्भागासिद्धत्वं हेतोः इति । न द्वितीयः । कालात्ययापदिष्टत्वात् । अभेदस्य प्रागुपपादितत्वादुपपादयिष्यमाणत्वाच्चेति । *७,५७३* स्यादेतत् । यथा भेदसाधकानां व्यपदेशभेदादीनां विशेषाश्रयेणैवान्यथासिद्धिरुक्ता । तथा सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वस्यापि विशेषणैव निर्वाहः क्रियताम् । किं भेदाभेदाभ्युपगमेन । मैवम् । विशेषस्य भेदकार्यव्यवहारमात्रनिर्वाहकत्वेन विनाशं प्रत्यनिर्वाहकत्वात् । सकलभेदकायर्कारित्वे विशेषो भेद एव, न तत्प्रतिनिधिः स्यात् । किञ्चानेकाश्रितस्यावयविनो द्वित्वादेश्चाश्रयेणात्यान्ताभेदे सत्याश्रयणामपि परस्परमभेदः प्रसज्यते । तत्परिहारार्थं तावदवश्यं तत्र भेदो ऽङ्गीकरणीयः । नचावच्छेदकेन विना भेदाभेदभूमेः सङ्ग्रहः स्यादित्ययावदाश्रयभावित्वमेव ग्राह्यम् । तत्रापि विशेष एव सङ्करं वारयिष्यतीति तु निरस्तम् । किञ्च प्रमाणानुसारिणक्ष व्यवस्था नतु स्वेच्छानुसारिणी । प्रमाणं तु भेदाभेदाववगाहत इति वक्ष्यते । ननु अनित्यद्रव्याश्रिता एकत्वादयो ऽपि गुणाः किं भेदवन्तस्तेषामपि द्रव्यकार्यतया तदुत्तरक्षणभावित्वादिति । मैवम् । उक्तोत्तरत्वात् । उक्तं ह्येतत् । उपादानद्रव्यं गुणवदुपादेयतया परिणमत इति । *७,५७६* ननु भेदाभेदावेकत्र विरुद्धौ । तत्कथमयावदाश्रयभाविनामवयविगुणकमर्सामान्यानामवयवादिभिर्भेदार्भेदाभ्युपगम इत्यत आह विशेषमेवेति ॥ विशेषमेव संश्रित्य ॥। भेदाभेदावेकत्र भवत इति सम्बन्धः । अवधारणं कालादिभेदव्यावृत्त्यर्थम् । *७,५७७* कथं विशेषाश्रयणे विरोधशान्तिरित्यत आह विरोध इति ॥ ॥। विशेषो बलवान् यतः बलवान्भेदकार्यकारण इति शेषः । ततो विशेषं समाश्रित्यैकत्र भेदाभेदौ भवत इत्यन्वयः । अयमर्थः । भेदो हि विरोधशान्तिहेतुः । तथाहि । क्वचिदाश्रयभेदो यथा मधुरायां देवदत्तसद्भावः स्रुघ्ने तदभावः । क्वचित्कालाभेदो यथा मधुरायामेव देवदत्तस्य भावाभावौ । क्वचित्प्रतियोगिभेदो यथा गवयो गोघटाभ्यां सदृशो विसदृशश्चेति । भेदप्रतिनिधिश्च विशेष इत्युक्तम् । अतः कथमसौ भेदाभेदावेकदैवैकत्रैव नावस्थापयेदिति । एवं तर्ह्यतिप्रसङ्गः । सर्वत्र विशेषमाश्रित्य विरोधस्योत्सादयितुं शक्यत्वादित्यत आह दृष्टीति ॥ दृष्टिप्रमाणतश्चैव ॥। दृष्टिश्च तत्प्रमाणं च । प्रमाणभूता दृष्टिरित्यर्थः । ततो भेदाभेदौ न विरुद्धाविति सम्बन्धः । चशब्दो विशेषेण सह दृष्टेः समुच्चये । न स्वेच्छामात्रेण भेदाभेदावित्युपेत्य विशेषेण विरोधाभावो ऽभिधीयते । येनातिप्रसङ्गः स्यादित्येवशब्दः । उक्तं तावदवयवावयव्याद्यभेदग्राहिणी दृष्टिरस्ति । सम्बद्धवस्तुबुद्धितो विलक्षणतयानुव्यवसायात् । अस्ति च भेदग्राहिणी सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वादिति हेतुजनिता दृष्टिरिति । नचैते बाध्यबाधके । अन्यतराननुवृत्तिप्रसङ्गात् । नापि प्रतिपक्षभूते । प्रतिपत्तृणामुभयोदासीनतापत्तेः । चैवम् न । अतो द्वयोरपि प्रामाण्यतश्च भेदाभेदयोरवगतयोनर् विरोधः । तदिदमुक्तम् प्रमाणत इति ॥ *७,५७९* ननु भ(व)वेतां भेदाभेदवेकत्रैवैकदेव प्रमितौ । तथापि कथं विरोधशान्तिरित्यत आह विरोध इति ॥ ॥। विरोधो दर्शने कथम्

atra nāśa ityupalakṣaṇam / yatra satsvevāvayaveṣvavayavino 'bhāvaḥ sati guṇini guṇasyābhāvastatra bhedābhedāvityādi draṣṭavyam / anyathā yatrāvayavāvayavyādīnāṃ yugapadvināśastatra bhedābhedāvuktau na syātām / idamuktaṃ bhavati / satyapi tasminnasattvādityanena hetunāvayavyādīnāmavayavādibhyo bhedamātraṃ vā sādhyate 'tyantabhedo vā / ādye siddhasādhanatā bhāgāsiddhiśca / tathāhi / satyapyu(tyu)pādāne kadācidupādeyamasat / yathā paṭaḥ / evaṃ satyapi dravye kecidguṇā asanto yathā pākajādayaḥ / tathā satyapyā(tyevā)śraye kāścitkriyā asatyo yathā paṭacalanādayaḥ / jātiśca kācitsati jātimatyasatī / yathā brāhmaṇam / tatra bhedābhedayoraṅgīkārādbhedasādhanaṃ siddhaviṣayam / gaganatadbhāgayorīśvarādyāśritajñānādiguṇakriyājātiṣvabhāvādbhāgāsiddhatvaṃ hetoḥ iti / na dvitīyaḥ / kālātyayāpadiṣṭatvāt / abhedasya prāgupapāditatvādupapādayiṣyamāṇatvācceti / *7,573* syādetat / yathā bhedasādhakānāṃ vyapadeśabhedādīnāṃ viśeṣāśrayeṇaivānyathāsiddhiruktā / tathā satyapi tasminnasattvasyāpi viśeṣaṇaiva nirvāhaḥ kriyatām / kiṃ bhedābhedābhyupagamena / maivam / viśeṣasya bhedakāryavyavahāramātranirvāhakatvena vināśaṃ pratyanirvāhakatvāt / sakalabhedakāyarkāritve viśeṣo bheda eva, na tatpratinidhiḥ syāt / kiñcānekāśritasyāvayavino dvitvādeścāśrayeṇātyāntābhede satyāśrayaṇāmapi parasparamabhedaḥ prasajyate / tatparihārārthaṃ tāvadavaśyaṃ tatra bhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / nacāvacchedakena vinā bhedābhedabhūmeḥ saṅgrahaḥ syādityayāvadāśrayabhāvitvameva grāhyam / tatrāpi viśeṣa eva saṅkaraṃ vārayiṣyatīti tu nirastam / kiñca pramāṇānusāriṇakṣa vyavasthā natu svecchānusāriṇī / pramāṇaṃ tu bhedābhedāvavagāhata iti vakṣyate / nanu anityadravyāśritā ekatvādayo 'pi guṇāḥ kiṃ bhedavantasteṣāmapi dravyakāryatayā taduttarakṣaṇabhāvitvāditi / maivam / uktottaratvāt / uktaṃ hyetat / upādānadravyaṃ guṇavadupādeyatayā pariṇamata iti / *7,576* nanu bhedābhedāvekatra viruddhau / tatkathamayāvadāśrayabhāvināmavayaviguṇakamarsāmānyānāmavayavādibhirbhedārbhedābhyupagama ityata āha viśeṣameveti // viśeṣameva saṃśritya ... bhedābhedāvekatra bhavata iti sambandhaḥ / avadhāraṇaṃ kālādibhedavyāvṛttyartham / *7,577* kathaṃ viśeṣāśrayaṇe virodhaśāntirityata āha virodha iti // ... viśeṣo balavān yataḥ balavānbhedakāryakāraṇa iti śeṣaḥ / tato viśeṣaṃ samāśrityaikatra bhedābhedau bhavata ityanvayaḥ / ayamarthaḥ / bhedo hi virodhaśāntihetuḥ / tathāhi / kvacidāśrayabhedo yathā madhurāyāṃ devadattasadbhāvaḥ srughne tadabhāvaḥ / kvacitkālābhedo yathā madhurāyāmeva devadattasya bhāvābhāvau / kvacitpratiyogibhedo yathā gavayo goghaṭābhyāṃ sadṛśo visadṛśaśceti / bhedapratinidhiśca viśeṣa ityuktam / ataḥ kathamasau bhedābhedāvekadaivaikatraiva nāvasthāpayediti / evaṃ tarhyatiprasaṅgaḥ / sarvatra viśeṣamāśritya virodhasyotsādayituṃ śakyatvādityata āha dṛṣṭīti // dṛṣṭipramāṇataścaiva ... dṛṣṭiśca tatpramāṇaṃ ca / pramāṇabhūtā dṛṣṭirityarthaḥ / tato bhedābhedau na viruddhāviti sambandhaḥ / caśabdo viśeṣeṇa saha dṛṣṭeḥ samuccaye / na svecchāmātreṇa bhedābhedāvityupetya viśeṣeṇa virodhābhāvo 'bhidhīyate / yenātiprasaṅgaḥ syādityevaśabdaḥ / uktaṃ tāvadavayavāvayavyādyabhedagrāhiṇī dṛṣṭirasti / sambaddhavastubuddhito vilakṣaṇatayānuvyavasāyāt / asti ca bhedagrāhiṇī satyapi tasminnasattvāditi hetujanitā dṛṣṭiriti / nacaite bādhyabādhake / anyatarānanuvṛttiprasaṅgāt / nāpi pratipakṣabhūte / pratipattṛṇāmubhayodāsīnatāpatteḥ / caivam na / ato dvayorapi prāmāṇyataśca bhedābhedayoravagatayonar virodhaḥ / tadidamuktam pramāṇata iti // *7,579* nanu bha(va)vetāṃ bhedābhedavekatraivaikadeva pramitau / tathāpi kathaṃ virodhaśāntirityata āha virodha iti // ... virodho darśane katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहदर्शने सति कथं विरोधो वक्तुं शक्यते । सहदृष्टौ विरुद्धौ चेति विप्रतिषिद्धमिति भावः । एतदेव विवृणोति विरोधो हीति ॥ विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानगौ । ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम्

sahadarśane sati kathaṃ virodho vaktuṃ śakyate / sahadṛṣṭau viruddhau ceti vipratiṣiddhamiti bhāvaḥ / etadeva vivṛṇoti virodho hīti // virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau / tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र परस्परपरिहारेणैव सत्त्वदर्शनं महानवस्थानलक्षणविरोधे प्रमाणम् । क्वचित्सहदर्शनं चाविरोधे । अन्यस्यानिरूपणात् । अतः सहदृष्टे भेदाभेदलक्षणे वस्तुद्वये विरोधः कथमुच्येत । सहदर्शने ह्यविरोधः स्यात् । पुनर्विरोधकथने व्याघातानिवारणादिति । हिशब्देन शीतोष्णादौ रूपरसादौ च विरोधाविरोधयोर्दर्शनैकप्रमाणत्वं निदर्शयति । तुशब्दस्य दृष्टे त्विति सम्बन्धः । सद्भिर्विद्वद्भिरित्युपहासः । वैशेषिकादयो हि संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां तत्रैव तदैव भावाभावावुपेत्य सहदर्शनाद्विरोधो नास्तीति वदन्तः पुनरत्र सहदर्शने ऽपि विरोधमुद्भावयन्तः स्वव्याहतभाषिणः स्वोक्तविस्मरणशीलाः स्वदृष्टिपक्षपातिनः कथं सन्तः स्युः । सर्वत्रासहदृष्टयोर्यदि कश्चिदाग्रहमात्रेण सहावस्थानं मन्यते तं प्रत्येव विरोधोद्भावनं क्रियते नान्यथेति ॥ *७,५८१* धर्मधर्मिणोर्भेदाभेदौ क्वचिदिति सङ्क्षेपेणोक्तम् । तत्किं सर्वेष्वपि द्रव्येषूत केषुचिदेवेत्यपेक्षायामाह अभिन्न इति ॥ अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् भगवानिति चेतनमात्रोपलक्षणम् । स्वेन स्वावयवगुणक्रियादिभिः । तदन्येन प्रकृतिजीवजडात्मना प्रपञ्चेनेत्येवं व्यवस्थितावेव भेदाभेदौ न त्वेकविषयावित्यर्थः । अयावद्द्रव्यभाविधर्मैर्भेदाभेदौ कुतो न स्यातामित्यत आह नित्या इति ॥ नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वे ऽस्मान्नैव भेदिनः

sarvatra parasparaparihāreṇaiva sattvadarśanaṃ mahānavasthānalakṣaṇavirodhe pramāṇam / kvacitsahadarśanaṃ cāvirodhe / anyasyānirūpaṇāt / ataḥ sahadṛṣṭe bhedābhedalakṣaṇe vastudvaye virodhaḥ kathamucyeta / sahadarśane hyavirodhaḥ syāt / punarvirodhakathane vyāghātānivāraṇāditi / hiśabdena śītoṣṇādau rūparasādau ca virodhāvirodhayordarśanaikapramāṇatvaṃ nidarśayati / tuśabdasya dṛṣṭe tviti sambandhaḥ / sadbhirvidvadbhirityupahāsaḥ / vaiśeṣikādayo hi saṃyogavibhāgaśabdātmaviśeṣaguṇānāṃ tatraiva tadaiva bhāvābhāvāvupetya sahadarśanādvirodho nāstīti vadantaḥ punaratra sahadarśane 'pi virodhamudbhāvayantaḥ svavyāhatabhāṣiṇaḥ svoktavismaraṇaśīlāḥ svadṛṣṭipakṣapātinaḥ kathaṃ santaḥ syuḥ / sarvatrāsahadṛṣṭayoryadi kaścidāgrahamātreṇa sahāvasthānaṃ manyate taṃ pratyeva virodhodbhāvanaṃ kriyate nānyatheti // *7,581* dharmadharmiṇorbhedābhedau kvaciditi saṅkṣepeṇoktam / tatkiṃ sarveṣvapi dravyeṣūta keṣucidevetyapekṣāyāmāha abhinna iti // abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān bhagavāniti cetanamātropalakṣaṇam / svena svāvayavaguṇakriyādibhiḥ / tadanyena prakṛtijīvajaḍātmanā prapañcenetyevaṃ vyavasthitāveva bhedābhedau na tvekaviṣayāvityarthaḥ / ayāvaddravyabhāvidharmairbhedābhedau kuto na syātāmityata āha nityā iti // nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्र परमेश्वरात् । जडे वस्तुनीति यावत् । सत्येव धमिर्णि सामस्त्येनोच्छेदवन्तो ये धर्मास्ते उभयरूपिणो भिन्नाभिन्ना इत्यर्थः । अभिभवव्यावृत्त्यर्थं सामस्त्येत्युक्तम् । यद्वा सामस्त्ये द्रव्यस्याविकलत्वे नाशाभावे ऽपि ये उच्छेदिन इति व्याख्येयम् । किं स्वसद्भाववेलायामभेदिनो ऽसद्भाववेलायां भेदिन इत्येवं कालभेदेन भेदाभेदावित्यत उक्तम् भाव इति ॥ स्वसद्भावदशायामेवोभयरूपका इत्यर्थः । विनष्टस्यासत्त्वेन भेदचिन्तानवकाशात् । प्रागत्यन्ताभेदे विनाशासम्भवाच्च । कुतो भिन्नाभिन्ना इत्यत आह त एवेति ॥ ॥। त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः

anyatra parameśvarāt / jaḍe vastunīti yāvat / satyeva dhamirṇi sāmastyenocchedavanto ye dharmāste ubhayarūpiṇo bhinnābhinnā ityarthaḥ / abhibhavavyāvṛttyarthaṃ sāmastyetyuktam / yadvā sāmastye dravyasyāvikalatve nāśābhāve 'pi ye ucchedina iti vyākhyeyam / kiṃ svasadbhāvavelāyāmabhedino 'sadbhāvavelāyāṃ bhedina ityevaṃ kālabhedena bhedābhedāvityata uktam bhāva iti // svasadbhāvadaśāyāmevobhayarūpakā ityarthaḥ / vinaṣṭasyāsattvena bhedacintānavakāśāt / prāgatyantābhede vināśāsambhavācca / kuto bhinnābhinnā ityata āha ta eveti // ... ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षबलेन त एव धर्मिस्वरूपभूता एव उच्छेदात् सत्येव धर्मिण्यसत्त्वाद्धेतोस्तदन्ये । चशब्दौ मिथः समुच्चयार्थौ । समस्तश इत्ययावद्द्रव्यभाविविवक्षयोक्तम् । *७,५८४* यदुक्तं यावदवयवभाविनो ऽवयविनो ऽवयवैरत्यन्ताभेदो ऽयावदवयवभाविनस्तु भेदाभेदाविति । तेनान्यदपि चोद्यं परिहृतमित्याह अंशांशिनोरिति ॥ *७,५८५* अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि । अंशिनो नानवस्थातो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः

pratyakṣabalena ta eva dharmisvarūpabhūtā eva ucchedāt satyeva dharmiṇyasattvāddhetostadanye / caśabdau mithaḥ samuccayārthau / samastaśa ityayāvaddravyabhāvivivakṣayoktam / *7,584* yaduktaṃ yāvadavayavabhāvino 'vayavino 'vayavairatyantābhedo 'yāvadavayavabhāvinastu bhedābhedāviti / tenānyadapi codyaṃ parihṛtamityāha aṃśāṃśinoriti // *7,585* aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi / aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि तदंशसंयोगपूर्वकः । नचेयं निरंशे परम्परा विश्राम्यतीति वाच्यम् । अंशपरम्पराया अविश्रमस्याप्यङ्गीकृतत्वात् । अतः पूर्वपूर्वसंयोगानुत्पत्तावुत्तरोत्तरानुत्पत्तिप्रसङ्गादंशतः संयोग इति नियमो नोपपद्यत इति । तदिदमसङ्गतम् । यद्यप्यंशत एव संयोगो यद्यपि चांशेष्वंशपरम्पराया अविश्रमस्तथाप्यंशांशिनोरभेदे नैवांशसंयोग एव हि यस्मादंशिनः संयोगो ऽतो नानवस्थेति । *७,५८६* अयमभिसन्धिः । स्यादियमनवस्था यदि सर्वत्रांशत एव संयोग इति वदतामस्माकमंशिनः संयोग्ॐऽशसंयोगेनैव जायत इत्यभिप्रायः स्यात् । नचैवम् । किन्तु यो यस्य अंशिनः संयोगः स तदंशे वर्तते । निरंशस्य तु संयोगः क्व नाम वर्तताम् । अतः परमाण्वोः संयोगे सति तद्वृत्त्यर्थमंशो ऽङ्गीकरणीय इति । न ह्येवं सति काचिदनवस्थास्ति । अनवस्थितकार्यकारणभूतासिद्धसंयोगपरम्पराश्रयणाभावात् । एतावत्तु भवेत् । घटसंयोगः स्यात् । प्रमाणविरोधाच्च । घटसंयोगो घटवृत्तिरपि घटसंयोगः स्यात् । प्रमाणविरोधाच्च । घटसंयोगो घटवृत्तिस्तद्गुणत्वात्तद्रूपवदिति । घटांशवृत्तिः संयोगो न घटसंयोगः तदन्यवृत्तित्वात् । पटसंयोगवदिति । एतदप्यनवकाशम् । अंशांशिनोरभेदस्य साधितत्वात् । अतिप्रसङ्गो हि तदा स्याद्यदि पटवद्घटांशो ऽपि घटादत्यन्तभिन्नः स्यात् । अभेदे तु क्वातिप्रसङ्गः । अनुमानस्याप्याद्यस्य सिद्धसाधनता । अंशवृत्तेरेव घटवृत्तित्वात् । अंशावृत्तित्वे सति घटवृत्तित्वसाधने दृष्टान्तः साध्यविकलः स्यात् । द्वितीयस्तु हेतुः स्वरूपासिद्धो ऽन्यथासिद्धो वेति । यदि घटसंयोगो घटांशे वर्तते तर्हि घटांशसंयोगः क्व वर्तत इति चेत् । अनेन (एव) न्यायेन तदंशे सो ऽपि तदंश इति ब्रूमः । नचैवमनवस्था । सर्वे ऽप्यंशिसंयोगास्तत्तदंशवृत्तय इत्यत्रेतरापेक्षाया अभावात् । *७,५८८* एवं तर्हि परमाणुवृत्तिरपि संयोगो घटसंयोगः स्यादिति चेत् । को नेत्याहेति । अंशसंयोग एव ह्यंशिनः संयोगो ऽतो नानवस्थेत्युक्तमनवस्थापरिहारं विवृणोति एकस्मिन्निति ॥ एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि । अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा

so 'pi tadaṃśasaṃyogapūrvakaḥ / naceyaṃ niraṃśe paramparā viśrāmyatīti vācyam / aṃśaparamparāyā aviśramasyāpyaṅgīkṛtatvāt / ataḥ pūrvapūrvasaṃyogānutpattāvuttarottarānutpattiprasaṅgādaṃśataḥ saṃyoga iti niyamo nopapadyata iti / tadidamasaṅgatam / yadyapyaṃśata eva saṃyogo yadyapi cāṃśeṣvaṃśaparamparāyā aviśramastathāpyaṃśāṃśinorabhede naivāṃśasaṃyoga eva hi yasmādaṃśinaḥ saṃyogo 'to nānavastheti / *7,586* ayamabhisandhiḥ / syādiyamanavasthā yadi sarvatrāṃśata eva saṃyoga iti vadatāmasmākamaṃśinaḥ saṃyogoṃ'śasaṃyogenaiva jāyata ityabhiprāyaḥ syāt / nacaivam / kintu yo yasya aṃśinaḥ saṃyogaḥ sa tadaṃśe vartate / niraṃśasya tu saṃyogaḥ kva nāma vartatām / ataḥ paramāṇvoḥ saṃyoge sati tadvṛttyarthamaṃśo 'ṅgīkaraṇīya iti / na hyevaṃ sati kācidanavasthāsti / anavasthitakāryakāraṇabhūtāsiddhasaṃyogaparamparāśrayaṇābhāvāt / etāvattu bhavet / ghaṭasaṃyogaḥ syāt / pramāṇavirodhācca / ghaṭasaṃyogo ghaṭavṛttirapi ghaṭasaṃyogaḥ syāt / pramāṇavirodhācca / ghaṭasaṃyogo ghaṭavṛttistadguṇatvāttadrūpavaditi / ghaṭāṃśavṛttiḥ saṃyogo na ghaṭasaṃyogaḥ tadanyavṛttitvāt / paṭasaṃyogavaditi / etadapyanavakāśam / aṃśāṃśinorabhedasya sādhitatvāt / atiprasaṅgo hi tadā syādyadi paṭavadghaṭāṃśo 'pi ghaṭādatyantabhinnaḥ syāt / abhede tu kvātiprasaṅgaḥ / anumānasyāpyādyasya siddhasādhanatā / aṃśavṛttereva ghaṭavṛttitvāt / aṃśāvṛttitve sati ghaṭavṛttitvasādhane dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ syāt / dvitīyastu hetuḥ svarūpāsiddho 'nyathāsiddho veti / yadi ghaṭasaṃyogo ghaṭāṃśe vartate tarhi ghaṭāṃśasaṃyogaḥ kva vartata iti cet / anena (eva) nyāyena tadaṃśe so 'pi tadaṃśa iti brūmaḥ / nacaivamanavasthā / sarve 'pyaṃśisaṃyogāstattadaṃśavṛttaya ityatretarāpekṣāyā abhāvāt / *7,588* evaṃ tarhi paramāṇuvṛttirapi saṃyogo ghaṭasaṃyogaḥ syāditi cet / ko netyāheti / aṃśasaṃyoga eva hyaṃśinaḥ saṃyogo 'to nānavasthetyuktamanavasthāparihāraṃ vivṛṇoti ekasminniti // ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi / anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्तुकर्म तु तन्त्वन्तरविभागमाकाशादिविभागं (च) न कर्तुमर्हति । तयोर्विभागयोः द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्वरूपविरोधात् । नह्यविरुद्धात्कारणाद्विरुद्धकार्योत्पत्तिः सम्भवतीति । मैवम् । एकस्मादेव कर्मणः संयोगविभागजननाभ्युपगमात् । तन्तुकर्मरा द्रव्यारम्भकानारम्भकतन्त्वन्तराकाशसंयोगजन्माङ्गीकाराच्च । अन्यथा कारणाकारणसंयोगजसंयोगवत्कारणमात्रसंयोगजो ऽपि संयोगः स्वीकार्यः स्यात् । *७,५९५* ननु संयोगस्य न स्वरूपतो विरोधो ऽस्ति । यतो द्रव्यानारम्भकद्रव्यसमवेत एव संयोगो द्रव्यानारम्भकः । द्रव्यानारम्भकं च द्रव्यं सप्तविधम् । आरब्धद्रव्यमन्त्यावयविस्पर्शरहितं विनश्यदवस्थं विनश्यदवस्थसंयोगं निष्फलारम्भं विजातीयं चेति । ततः कर्मणैव संयोगद्वयजन्मोपपत्तिरिति । एयं तर्हि विभागयोरपि को विरोधः । द्रव्यारम्भानारम्भप्रयुक्तत्वाद्विरोधप्रतीतेः । तन्तुद्वयविभागजनकं तन्तुकर्म न तन्त्वाकाशविभागजनकं द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मत्वात् । द्रव्यान्रारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मवत् इत्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् । तन्तुकर्म न तन्त्वन्तरविभागजनकं कर्मत्वात् सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यपि प्रयोगसम्भवात् तत्र प्रमाणबाध इति चेत् । सममन्यत्रापि । विभागद्वययौगपद्यानुभवात् । तन्तुकर्म आकाशविभागजनकं कर्मत्वादिति प्रतिपक्षश्च । आकाशविभागे विभागेन कर्तव्ये कर्मणो निमित्तत्वाभ्युपगमात्सिद्धसाधनमिति चेन्न । जनकशब्दस्यासमवाय्यर्थत्वात् । *७,६००* एतेन विमतं कर्म द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधितदविरोधिविभागजनकं न भवति कर्मत्वादिति निरस्तम् । विमतं कर्म द्रव्यारम्भकानारम्भकसंयोगारम्भकं न भवति कर्मत्वात् । श्येनकर्मवदित्याभासतुल्यत्वात्सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । यदाकाशविभागजनकं कर्म न तद्द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं यथाङ्गुलिकर्मेति व्याप्तेस्तन्तुकर्मणो गगनविभागजनकत्वे तन्त्वन्तरविभागजनकत्वं न स्यादिति चेन्नन । यद्यत्प्रदेशविभागजनकं न भवति न तत्तत्प्रदेशस्थद्रव्यविभागजनकमिति व्याप्तेराकाशदेशविभागाजनकत्वे तन्त्वन्तरादपि विभागजनकं न स्यादिति प्रतिप्रसङ्गसम्भवात् । *७,६०१* किञ्च तन्तोराकाशविभागो यदि विभागजो न तु कर्मजस्तदा सकर्मकस्येवाकर्मकस्यापि कुतो न स्यात् । विभागस्योभयत्रापि साम्यात् । उत्तरविभागे कर्म निमित्तकारणमित्यतो नेति चेन्न । आद्यविभागजननेनैवोपक्षीणस्य कारणत्वानवधारणात् । अवधारणे वासमवायित्वस्य अनिवारणात् । अन्यथा तल्लक्षणस्यातिव्याप्तेरित्यलं विस्तरेण । *७,६०४* एवं छलत्वेनानवस्थाप्रसङ्गं निराकृत्य प्रकारान्तरेण निराकरोति अंश इति ॥ अंशिसंयोगस्यांशवृत्तित्वदृष्टेश्च नानवस्थादोष इत्यर्थः । दृष्टत्वे कथमदोषत्वमित्यत आह दृष्ट इति ॥ अंशे संयोगदृष्टेश्च ॥। आपादके ऽर्थे दृष्टे सति सा अनवस्थितिः का न दूषणमिति यावत् । एतदुक्तं भवति । यद्यंशतः संयोगः स्यात्तदानवस्था स्यात्ततश्च संयोगाभाव एवापद्येत । नचासौ युक्तः । तस्मान्नांशतः संयोग इति हि विपर्यये पर्यवसानं कर्तव्यम् । अनवस्थायास्तर्कत्वात् । विपर्ययापर्यवसायिनश्च तर्काभासत्वनियमात् । ॥। दृष्टे का सानवस्थितिः अत्रांशतः संयोगे न भवतीति को ऽर्थो यद्यंशिसंयोगस्यांशसंयोगपूर्वकतानियमो नास्तीति । तर्ह्येवमिति वदामः । यद्यंशिसंयोग्ॐऽशवृत्तिर्न भवतीति । तन्न । घटाद्यंशिसंयोगस्य तदंशवृत्तितायाः प्रत्यक्षदृष्टत्वेन विपर्ययपर्यवसानस्य बाधितत्वात् । घटसंयोगो घट एव वर्तते । किन्त्वव्याप्यवृत्तित्वात्तदंशवृत्तिरिवावभासत इति चेत् । केयमव्याप्यवृत्तिता नाम अन्या अंशवृत्तित्वात् । स्वाभावसमानाधिकरणत्वमिति चेन्न । विरुद्धत्वात् । दृष्टत्वादविरोध इति चेन्न । किमंशभेदेन भावाभावौ दृश्येते उत घट एवेति सन्देहात् । न ह्यविरुद्धविषयत्वे सति विरुद्धविषयताङ्गीकर्तुमुचिता । उपाधिभेदादविरोध इति चेत् । के त उपाधयः । अंशा एवेति चेत् । त एव सन्तु तर्हि संयोगावाभावाश्रयाः किमं(शि)शवृत्तित्वेन विरुद्धेन अङ्गीकृतेन । अंशांशिनोरभेदेनातिप्रसङ्गस्यापास्तत्वादिति । *७,६०९* प्रतितर्कपराहतत्वाच्चातिप्रसङ्गो ऽयमित्याह यदीति ॥ यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्

tantukarma tu tantvantaravibhāgamākāśādivibhāgaṃ (ca) na kartumarhati / tayorvibhāgayoḥ dravyārambhakasaṃyogavirodhitvāvirodhitvarūpavirodhāt / nahyaviruddhātkāraṇādviruddhakāryotpattiḥ sambhavatīti / maivam / ekasmādeva karmaṇaḥ saṃyogavibhāgajananābhyupagamāt / tantukarmarā dravyārambhakānārambhakatantvantarākāśasaṃyogajanmāṅgīkārācca / anyathā kāraṇākāraṇasaṃyogajasaṃyogavatkāraṇamātrasaṃyogajo 'pi saṃyogaḥ svīkāryaḥ syāt / *7,595* nanu saṃyogasya na svarūpato virodho 'sti / yato dravyānārambhakadravyasamaveta eva saṃyogo dravyānārambhakaḥ / dravyānārambhakaṃ ca dravyaṃ saptavidham / ārabdhadravyamantyāvayavisparśarahitaṃ vinaśyadavasthaṃ vinaśyadavasthasaṃyogaṃ niṣphalārambhaṃ vijātīyaṃ ceti / tataḥ karmaṇaiva saṃyogadvayajanmopapattiriti / eyaṃ tarhi vibhāgayorapi ko virodhaḥ / dravyārambhānārambhaprayuktatvādvirodhapratīteḥ / tantudvayavibhāgajanakaṃ tantukarma na tantvākāśavibhāgajanakaṃ dravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmatvāt / dravyānrārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakakarmavat ityābhāsasamānayogakṣematvāt / tantukarma na tantvantaravibhāgajanakaṃ karmatvāt sampratipannakarmavadityapi prayogasambhavāt tatra pramāṇabādha iti cet / samamanyatrāpi / vibhāgadvayayaugapadyānubhavāt / tantukarma ākāśavibhāgajanakaṃ karmatvāditi pratipakṣaśca / ākāśavibhāge vibhāgena kartavye karmaṇo nimittatvābhyupagamātsiddhasādhanamiti cenna / janakaśabdasyāsamavāyyarthatvāt / *7,600* etena vimataṃ karma dravyārambhakasaṃyogavirodhitadavirodhivibhāgajanakaṃ na bhavati karmatvāditi nirastam / vimataṃ karma dravyārambhakānārambhakasaṃyogārambhakaṃ na bhavati karmatvāt / śyenakarmavadityābhāsatulyatvātsatpratipakṣatvācca / yadākāśavibhāgajanakaṃ karma na taddravyārambhakasaṃyogavirodhivibhāgajanakaṃ yathāṅgulikarmeti vyāptestantukarmaṇo gaganavibhāgajanakatve tantvantaravibhāgajanakatvaṃ na syāditi cennana / yadyatpradeśavibhāgajanakaṃ na bhavati na tattatpradeśasthadravyavibhāgajanakamiti vyāpterākāśadeśavibhāgājanakatve tantvantarādapi vibhāgajanakaṃ na syāditi pratiprasaṅgasambhavāt / *7,601* kiñca tantorākāśavibhāgo yadi vibhāgajo na tu karmajastadā sakarmakasyevākarmakasyāpi kuto na syāt / vibhāgasyobhayatrāpi sāmyāt / uttaravibhāge karma nimittakāraṇamityato neti cenna / ādyavibhāgajananenaivopakṣīṇasya kāraṇatvānavadhāraṇāt / avadhāraṇe vāsamavāyitvasya anivāraṇāt / anyathā tallakṣaṇasyātivyāpterityalaṃ vistareṇa / *7,604* evaṃ chalatvenānavasthāprasaṅgaṃ nirākṛtya prakārāntareṇa nirākaroti aṃśa iti // aṃśisaṃyogasyāṃśavṛttitvadṛṣṭeśca nānavasthādoṣa ityarthaḥ / dṛṣṭatve kathamadoṣatvamityata āha dṛṣṭa iti // aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca ... āpādake 'rthe dṛṣṭe sati sā anavasthitiḥ kā na dūṣaṇamiti yāvat / etaduktaṃ bhavati / yadyaṃśataḥ saṃyogaḥ syāttadānavasthā syāttataśca saṃyogābhāva evāpadyeta / nacāsau yuktaḥ / tasmānnāṃśataḥ saṃyoga iti hi viparyaye paryavasānaṃ kartavyam / anavasthāyāstarkatvāt / viparyayāparyavasāyinaśca tarkābhāsatvaniyamāt / ... dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ atrāṃśataḥ saṃyoge na bhavatīti ko 'rtho yadyaṃśisaṃyogasyāṃśasaṃyogapūrvakatāniyamo nāstīti / tarhyevamiti vadāmaḥ / yadyaṃśisaṃyogoṃ'śavṛttirna bhavatīti / tanna / ghaṭādyaṃśisaṃyogasya tadaṃśavṛttitāyāḥ pratyakṣadṛṣṭatvena viparyayaparyavasānasya bādhitatvāt / ghaṭasaṃyogo ghaṭa eva vartate / kintvavyāpyavṛttitvāttadaṃśavṛttirivāvabhāsata iti cet / keyamavyāpyavṛttitā nāma anyā aṃśavṛttitvāt / svābhāvasamānādhikaraṇatvamiti cenna / viruddhatvāt / dṛṣṭatvādavirodha iti cenna / kimaṃśabhedena bhāvābhāvau dṛśyete uta ghaṭa eveti sandehāt / na hyaviruddhaviṣayatve sati viruddhaviṣayatāṅgīkartumucitā / upādhibhedādavirodha iti cet / ke ta upādhayaḥ / aṃśā eveti cet / ta eva santu tarhi saṃyogāvābhāvāśrayāḥ kimaṃ(śi)śavṛttitvena viruddhena aṅgīkṛtena / aṃśāṃśinorabhedenātiprasaṅgasyāpāstatvāditi / *7,609* pratitarkaparāhatatvāccātiprasaṅgo 'yamityāha yadīti // yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि कारणानां संयोगस्तदंशवृत्तिर्न स्यात्तदा तदारब्धेषु कार्येषु कारणापेक्षया परिमाणोत्कर्षो न स्यादित्यर्थः । अयमभिसन्धिः । कारणपरिमाणापेक्षया कार्ये परिमाणोत्कर्षस्तावत्सर्वत्र प्रचयजन्यः । द्वितूलके तथा दर्शनात् । प्रचयहीनतूलद्वयजन्यरज्जुद्रव्ये तदभावोपलम्भाच्च । प्रचयश्च कारणयोः प्रशिथिलः संयोगः । प्रशिथिलता च संयोगस्य केषुचिदंशेषु वृत्तिः केषुचिदवृत्तिरेव । नान्या । अनिरूपणात् । ततः संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे प्रचयो ऽसौ न भवतीति कारणाभावादुत्कृष्टपरिमाणोत्पादो न स्यादिति । *७,६१०* अस्त्वन्यस्य संयोगो यथातथा । प्रस्तुते परमाणौ संयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे नातिप्रसङ्ग इति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणपरिमाणोत्कृष्टस्य कार्यपरिमाणस्य प्रचयाख्यांशवृत्तिसंयोगजत्वावधारणात्कारणाभावे च कार्याभावनियमात्परमाणुसंयोगस्यांशवृत्तित्वाभावे तत्कार्ये द्वयणुके परमाणुपरिमाणादुत्कृष्टपरिमाणं नोत्पद्येतेत्यस्यैव बाधकस्य सत्त्वात् । नन्विदमिष्यापादनम् । परमाणुतो द्वयणुके परिमाणोत्कर्षाभावादित्यत आह परमाणोरिति ॥ परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः

yadi kāraṇānāṃ saṃyogastadaṃśavṛttirna syāttadā tadārabdheṣu kāryeṣu kāraṇāpekṣayā parimāṇotkarṣo na syādityarthaḥ / ayamabhisandhiḥ / kāraṇaparimāṇāpekṣayā kārye parimāṇotkarṣastāvatsarvatra pracayajanyaḥ / dvitūlake tathā darśanāt / pracayahīnatūladvayajanyarajjudravye tadabhāvopalambhācca / pracayaśca kāraṇayoḥ praśithilaḥ saṃyogaḥ / praśithilatā ca saṃyogasya keṣucidaṃśeṣu vṛttiḥ keṣucidavṛttireva / nānyā / anirūpaṇāt / tataḥ saṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve pracayo 'sau na bhavatīti kāraṇābhāvādutkṛṣṭaparimāṇotpādo na syāditi / *7,610* astvanyasya saṃyogo yathātathā / prastute paramāṇau saṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve nātiprasaṅga iti cenna / anvayavyatirekābhyāṃ kāraṇaparimāṇotkṛṣṭasya kāryaparimāṇasya pracayākhyāṃśavṛttisaṃyogajatvāvadhāraṇātkāraṇābhāve ca kāryābhāvaniyamātparamāṇusaṃyogasyāṃśavṛttitvābhāve tatkārye dvayaṇuke paramāṇuparimāṇādutkṛṣṭaparimāṇaṃ notpadyetetyasyaiva bādhakasya sattvāt / nanvidamiṣyāpādanam / paramāṇuto dvayaṇuke parimāṇotkarṣābhāvādityata āha paramāṇoriti // paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयणुकानां परिमाणोत्कर्षापेक्षां विनैव संख्यामात्रेण त्र्यणुके स परिमाणोत्कर्षो जायते । तथा परमाणोर्महत्त्वं परिमाणोत्कर्षं विना केवलसंख्यया द्वयणुके परिमाणोत्कर्षो जायत इत्येतद्वचः कथं घटते । महद्दीर्घवद्वेति निरस्तत्वादिति भावः । चापिशब्दावितरेतरसमुच्चये । अत्र परिमाणमात्रग्रहणे कर्तव्ये प्रथिमेति महत्त्वमिति चोक्तिर्विसदृशपरिमारत्वस्यानपेक्षाहेतोः निराकरणं स्मारयितुमिति । *७,६१३* अंशांशिनोरत्यन्ताभेदो भेदाभेदौ चेति यदुक्तं तद्विशदयति अंशिन इति ॥ अंशिनो ऽंशैरभेदो ऽयमंशेन तु भिदाभिदा यथा गगनादेर्यावदंशभाविन्ॐऽशिनः स्वांशैरत्यन्ताभेदस्तथा पटादेरंशिनो ऽपि सर्वैरंशैः अत्यन्ताभेदः एकैकांशेन तु भिदाभिदा । अयमित्युत्तरवाक्येन सम्बद्धयते । नन्वेतदयुक्तम् । सर्वतन्तुभावे ऽपि कदाचित्पटस्याभावात् । खण्डिते भेदाभेदस्वीकारात् । अत एकेनैव सर्वैरपि पटस्य भेदाभेदावेवोपचितौ । तथाचोक्तं ब्रह्मतर्के । "तन्तुभ्यो ऽन्यः पटः साक्षात्कस्य दृष्टिपथं गतः । अनन्यश्चेत्तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत्ऽ; इति । उच्यते । व्यतिषङ्गविशिष्टा हि तन्तवो ऽवगम्यते । नच तद्भावे कदापि पटाभावः । तस्माद्वयतिषङ्गविशेषविशिष्टैः सर्वतन्तुभिः पटस्यात्यन्ताभेद एव । अविवक्षितव्यतिषङ्गैः सर्वतन्तुभिस्तु भेदाभेदावेवेति न कश्चिद्विरोधः । नन्वेवं तर्हि व्यतिषक्ततन्तुव्यतिरेकेण पटाभावे परमाणुपुञ्जवादापत्तिरिति । मैवम् । यथा हि गुणानां द्रव्याभेदे(ऽपि) न द्रव्यं निर्गुणम् । यथा च परेषां सामान्यादावतिरिक्तसत्ताभावे(ऽपि) नासत्त्वम् । तथा व्यतिषक्ततन्तव एव पटस्तथापि न पटाभावः । किन्तु सति व्यतिषक्तास्तन्तवः पटश्च । स च तेभ्यो न भिद्यते इति । कथमेतदिति चेत् । विशेषशक्तयैवेति ब्रूमः । *७,६१६* ननु व्यतिषक्तसर्वतन्तुभ्यो ऽपि पटस्य भेदो ऽङ्गीकार्यः । तन्तुव्यतिषङ्गानन्तरं पटस्य जायमानत्वात् । कथं चैकैकतन्तुनाभेदः एकैकत्र पटबुद्धयभावादित्यत आह सर्वेति ॥ सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोह्यते

dvayaṇukānāṃ parimāṇotkarṣāpekṣāṃ vinaiva saṃkhyāmātreṇa tryaṇuke sa parimāṇotkarṣo jāyate / tathā paramāṇormahattvaṃ parimāṇotkarṣaṃ vinā kevalasaṃkhyayā dvayaṇuke parimāṇotkarṣo jāyata ityetadvacaḥ kathaṃ ghaṭate / mahaddīrghavadveti nirastatvāditi bhāvaḥ / cāpiśabdāvitaretarasamuccaye / atra parimāṇamātragrahaṇe kartavye prathimeti mahattvamiti coktirvisadṛśaparimāratvasyānapekṣāhetoḥ nirākaraṇaṃ smārayitumiti / *7,613* aṃśāṃśinoratyantābhedo bhedābhedau ceti yaduktaṃ tadviśadayati aṃśina iti // aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā yathā gaganāderyāvadaṃśabhāvinoṃ'śinaḥ svāṃśairatyantābhedastathā paṭāderaṃśino 'pi sarvairaṃśaiḥ atyantābhedaḥ ekaikāṃśena tu bhidābhidā / ayamityuttaravākyena sambaddhayate / nanvetadayuktam / sarvatantubhāve 'pi kadācitpaṭasyābhāvāt / khaṇḍite bhedābhedasvīkārāt / ata ekenaiva sarvairapi paṭasya bhedābhedāvevopacitau / tathācoktaṃ brahmatarke / "tantubhyo 'nyaḥ paṭaḥ sākṣātkasya dṛṣṭipathaṃ gataḥ / ananyaścettantubhāve paṭābhāvaḥ kuto bhavet'; iti / ucyate / vyatiṣaṅgaviśiṣṭā hi tantavo 'vagamyate / naca tadbhāve kadāpi paṭābhāvaḥ / tasmādvayatiṣaṅgaviśeṣaviśiṣṭaiḥ sarvatantubhiḥ paṭasyātyantābheda eva / avivakṣitavyatiṣaṅgaiḥ sarvatantubhistu bhedābhedāveveti na kaścidvirodhaḥ / nanvevaṃ tarhi vyatiṣaktatantuvyatirekeṇa paṭābhāve paramāṇupuñjavādāpattiriti / maivam / yathā hi guṇānāṃ dravyābhede('pi) na dravyaṃ nirguṇam / yathā ca pareṣāṃ sāmānyādāvatiriktasattābhāve('pi) nāsattvam / tathā vyatiṣaktatantava eva paṭastathāpi na paṭābhāvaḥ / kintu sati vyatiṣaktāstantavaḥ paṭaśca / sa ca tebhyo na bhidyate iti / kathametaditi cet / viśeṣaśaktayaiveti brūmaḥ / *7,616* nanu vyatiṣaktasarvatantubhyo 'pi paṭasya bhedo 'ṅgīkāryaḥ / tantuvyatiṣaṅgānantaraṃ paṭasya jāyamānatvāt / kathaṃ caikaikatantunābhedaḥ ekaikatra paṭabuddhayabhāvādityata āha sarveti // sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तो ऽयमर्थः सर्वप्रत्यक्षविषयो यस्मात्तस्मात्कथमेवापोद्यते । एतदुक्तं भवति । अस्ति तावद्वयतिषक्तसर्वतन्तूनां पटस्य चाभेदे प्रत्यक्षम् । तत्प्रतीतेः सम्बद्धवस्तुद्वयप्रतीतिवैलक्षण्यस्य साक्षिसिद्धत्वात् । नच भेदे प्रमाणमस्ति । येन सो ऽपि स्वीकरिष्यते । जायतां नाम तन्तुव्यतिषङ्गं पटमाचक्ष्महे । किन्तु व्यतिषङ्गे सति यत्तन्तूनां विशिष्टं रूपम् । नचैकैकतन्तुपरित्यागे सर्वतन्तवो नाम सन्ति । अतस्तत्राप्यस्त्येवाभेदप्रतीतिः । एकैकत्र पटबुद्धयभावस्तु भेदमाक्षिपति । नतु प्रत्यक्षसिद्धमभेदमपवदतीति । *७,६२१* अथापि स्यात् । अवयव्यादीनामवयवादिभिरभेदो नोपपद्यते । एको ह्यवयव्यनेके चावयवाः । तदभेदे ऽवयवानामप्यभेदो ऽवयविनो वा भेदः प्रसज्येत । तथा गुणाश्च केचिदनेकाश्रिताः । एकैव हि संयोग्वयक्तिर्द्वयोर्द्वयोर्वर्तते । तथा विभागव्यक्तिरपि । सङ्खया च द्विविधा । एकत्वानेकत्वभेदात् । तत्रैकत्वस्यैकद्रव्यगतत्वे ऽपि द्वित्वादिकमेनेकाश्रितम् । एवं पृथक्तवमपि द्विविधम् । एकपृथक्तवमनेकपृथक्तवं च । तत्रैकपृथक्तवस्यैकद्रव्यवृत्तित्वे ऽपि द्विपृथक्तवादिकमने(कद्रव्याश्रि)काश्रितमेव । एवंच गुणानां गुणिनैक्ये संयोगाद्याश्रयानेकद्रव्याभेदो वा संयोगादिभेदो वाऽपद्येत । सामान्यं चैकमनेकाश्रितम् । तस्य व्यक्तयभेदे व्यक्तीनामप्यभेदः सामान्यस्य वा भेदः प्रसज्येतेत्यतः संयोगविभागपृथक्तवानां तावदनेकाश्रितत्वं नास्तीत्याह संयोगश्चेति ॥ संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् भेद इति पृथक्तवमुच्यते । चशब्दा इतरेतरयोगे । पृथक्पृथगेव एकैकद्रव्याश्रिता एवेत्यर्थः । ततश्चैकेन गुणेनाभिन्नत्वे द्रव्ययोरप्यभेदः स्यादित्यतिप्रसङ्गस्यापादकासिद्धिः । अनेकद्रव्याभिन्नत्वे गुणस्यापि भेदः स्यादित्यस्येष्यापत्तिर्दूषणमित्युक्तं भवति । *७,६२४* ननु घटपटसंयोगविभागभेदा घटपटसम्बन्धितयानुभूयते । तत्कथमेकैकाश्रिताः । तथात्वे चैकैकस्मिन्नेव संयुक्तादिप्रत्ययप्रसङ्ग इत्यत आह अन्योन्येति ॥ अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते

ukto 'yamarthaḥ sarvapratyakṣaviṣayo yasmāttasmātkathamevāpodyate / etaduktaṃ bhavati / asti tāvadvayatiṣaktasarvatantūnāṃ paṭasya cābhede pratyakṣam / tatpratīteḥ sambaddhavastudvayapratītivailakṣaṇyasya sākṣisiddhatvāt / naca bhede pramāṇamasti / yena so 'pi svīkariṣyate / jāyatāṃ nāma tantuvyatiṣaṅgaṃ paṭamācakṣmahe / kintu vyatiṣaṅge sati yattantūnāṃ viśiṣṭaṃ rūpam / nacaikaikatantuparityāge sarvatantavo nāma santi / atastatrāpyastyevābhedapratītiḥ / ekaikatra paṭabuddhayabhāvastu bhedamākṣipati / natu pratyakṣasiddhamabhedamapavadatīti / *7,621* athāpi syāt / avayavyādīnāmavayavādibhirabhedo nopapadyate / eko hyavayavyaneke cāvayavāḥ / tadabhede 'vayavānāmapyabhedo 'vayavino vā bhedaḥ prasajyeta / tathā guṇāśca kecidanekāśritāḥ / ekaiva hi saṃyogvayaktirdvayordvayorvartate / tathā vibhāgavyaktirapi / saṅkhayā ca dvividhā / ekatvānekatvabhedāt / tatraikatvasyaikadravyagatatve 'pi dvitvādikamenekāśritam / evaṃ pṛthaktavamapi dvividham / ekapṛthaktavamanekapṛthaktavaṃ ca / tatraikapṛthaktavasyaikadravyavṛttitve 'pi dvipṛthaktavādikamane(kadravyāśri)kāśritameva / evaṃca guṇānāṃ guṇinaikye saṃyogādyāśrayānekadravyābhedo vā saṃyogādibhedo vā'padyeta / sāmānyaṃ caikamanekāśritam / tasya vyaktayabhede vyaktīnāmapyabhedaḥ sāmānyasya vā bhedaḥ prasajyetetyataḥ saṃyogavibhāgapṛthaktavānāṃ tāvadanekāśritatvaṃ nāstītyāha saṃyogaśceti // saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak bheda iti pṛthaktavamucyate / caśabdā itaretarayoge / pṛthakpṛthageva ekaikadravyāśritā evetyarthaḥ / tataścaikena guṇenābhinnatve dravyayorapyabhedaḥ syādityatiprasaṅgasyāpādakāsiddhiḥ / anekadravyābhinnatve guṇasyāpi bhedaḥ syādityasyeṣyāpattirdūṣaṇamityuktaṃ bhavati / *7,624* nanu ghaṭapaṭasaṃyogavibhāgabhedā ghaṭapaṭasambandhitayānubhūyate / tatkathamekaikāśritāḥ / tathātve caikaikasminneva saṃyuktādipratyayaprasaṅga ityata āha anyonyeti // anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमे भिन्ना इत्यादिप्रतीतौ भेदानां समुदायो ऽनेकत्वं हि दृश्यते । कथम् । यथैव च पदार्थानाम् । एतदुक्तं भवति । यथा हि शुक्ला इमे पटा इत्यादिप्रतीतावनेके पटा अनेकानि च तद्विशेषणानि शौक्लयान्यवभासन्ते । तथा भिन्ना इम इत्यादिप्रतीतावप्यनेके पदार्था अनेके च भेदाः प्रकाशन्ते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । नच विशेषप्रमाणमस्ति । येनात्रान्यो विधिर्भविष्यतीति । एतेन संयुक्ताविमावित्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता वेदितव्या । *७,६२८* नन्वनयोर्भेदो ऽमीषां भेद इति प्रतीतावनेकाश्रितं पृथक्तवमुपलभ्यते । तत्कथमेतदिति चेत् । किमत्रानेकस्य धर्मितयावभासं प्रमाणयसि, उत धर्मस्यैकत्वावभासम्, उतोभयावभासम् । पक्षत्रये ऽप्युत्तरमाह अनयोरिति ॥ ॥। अनयोर्भेद इत्यपि

ime bhinnā ityādipratītau bhedānāṃ samudāyo 'nekatvaṃ hi dṛśyate / katham / yathaiva ca padārthānām / etaduktaṃ bhavati / yathā hi śuklā ime paṭā ityādipratītāvaneke paṭā anekāni ca tadviśeṣaṇāni śauklayānyavabhāsante / tathā bhinnā ima ityādipratītāvapyaneke padārthā aneke ca bhedāḥ prakāśante ityabhyupagantavyam / naca viśeṣapramāṇamasti / yenātrānyo vidhirbhaviṣyatīti / etena saṃyuktāvimāvityādipratītirapi vyākhyātā veditavyā / *7,628* nanvanayorbhedo 'mīṣāṃ bheda iti pratītāvanekāśritaṃ pṛthaktavamupalabhyate / tatkathametaditi cet / kimatrānekasya dharmitayāvabhāsaṃ pramāṇayasi, uta dharmasyaikatvāvabhāsam, utobhayāvabhāsam / pakṣatraye 'pyuttaramāha anayoriti // ... anayorbheda ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतो ऽमुष्यामुतो ऽप्यस्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः अस्यामपि प्रतीतावितो घटादमुष्य पटस्यामुतः पटादमुष्य घटस्य भेद इत्येवं द्विधर्मिको भेदो दृष्टः । तथाचानेकस्य धर्मित्वे ऽपि धर्मस्यैकत्वावभासासम्मतेर्नानेनाभिमतार्थसिद्धिरित्युक्तं भवति । अनेनैवानयोः संयोग इत्यादिप्रतीतिरपि व्याख्याता द्रष्टव्या । ननु वचनलिङ्गा हि वक्तुरभिप्रायाः । भेद इति चैकवचनं प्रयुज्यते । तेन अनुमीयते ऽस्यां प्रतीतावेक एव भेदो द्विधर्मिको दृष्ट इति । तस्मादन्योन्यप्रतियोगिकानेकधर्मिकानेकभेदविषयत्वं प्रतीतेर्न वक्तुं शक्यमित्यत आह तत्रेति ॥ तत्रैकवचनं यत्तद् विप्राणां भोजनं यथा

ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ asyāmapi pratītāvito ghaṭādamuṣya paṭasyāmutaḥ paṭādamuṣya ghaṭasya bheda ityevaṃ dvidharmiko bhedo dṛṣṭaḥ / tathācānekasya dharmitve 'pi dharmasyaikatvāvabhāsāsammaternānenābhimatārthasiddhirityuktaṃ bhavati / anenaivānayoḥ saṃyoga ityādipratītirapi vyākhyātā draṣṭavyā / nanu vacanaliṅgā hi vakturabhiprāyāḥ / bheda iti caikavacanaṃ prayujyate / tena anumīyate 'syāṃ pratītāveka eva bhedo dvidharmiko dṛṣṭa iti / tasmādanyonyapratiyogikānekadharmikānekabhedaviṣayatvaṃ pratīterna vaktuṃ śakyamityata āha tatreti // tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अनयोर्भेद इत्यादिवाक्ये, भेदद्वये वा । भोजनमित्येकवचनं यथा तथेत्यर्थः । एतेन एकवचनेन प्रतीतेरेकार्थविषयत्वानुमाने ऽनैकान्तिकत्वं समुदायविषयत्वेनान्यथासिद्धिश्चेत्युक्तं भवति । अवयविनस्त्वेकत्वे ऽपि न कश्चिद्दोषः । आकाशस्य स्वावयवैरभेदवदवयवानामप्यभेदस्य अङ्गीकृतत्वात् । पटस्य च यादृशेन तन्तुसमुदायेनात्यन्ताभेदो ऽभिहितः स एक एव । व्यतिषक्तानां तन्तूनां विशिष्टाकारो ह्यसौ । स चागन्तुकत्वात्तन्तुभ्यो भिन्नाभिन्न एव । एकैकेन तन्तुना सर्वैश्चभेदे ऽपि भेदस्यापि विद्यमानत्वान्नान्योन्याभेदप्रसक्तिरिति स्वयमेवोह्यतामिति नोक्तम् । *७,६३१* नन्वेवं तर्हि संयोगादेरप्येकैकाश्रितत्वं न वक्तव्यम् । अयावद्द्रव्यभावित्वेन भेदाभेदाभ्यामेवोक्ताक्षेपसमाधानादिति । सत्यम् । तथापि वस्तुस्थितिरियमुक्तेत्यदोषः । अपि चाजसंयोगे नायं समाधिः सम्भवति । स एव नास्ति प्रमाणाभावादिति चेन्न । परमाणोः आकाशादिसंयोगाङ्गीकारात् । सो ऽपि परमाणुकर्मज इति चेन्न । प्रागसयोगप्रसङ्गात् । अंशभेदान्नेति चेन्न । स्वाभाविकस्यानभ्युपगमात् । औपाधिकस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् । किञ्चाकाशमीश्वरेण संयुज्यते द्रव्यत्वाद्घटवत् । नच मूर्तत्वमुपाधिर्विशेषणवैयर्थ्यात् । परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वेनैवालम् । परिच्छिन्नत्वविशेषणं तु व्यर्थमेव । आकाशमीश्वरेण न संयुज्यते अमूर्तत्वाद्रूपवदिति चेन्न । अद्रव्यत्वस्योपाधित्वादिति । *८,१* इदानीं सामान्यस्यैकैकाश्रितत्वमाह नस्त्वादिकमिति ॥ नरत्वादिकमप्येवं ॥। एवं संयोगादिवदेकैकवृत्तीत्यर्थः । सामान्यमपीति वक्तव्ये ब्राह्मणत्वादेरयावद्द्रव्यभावित्वेनापि तत्र परिहारः सम्भवतीति ज्ञापयितुं नरत्वादिकमित्युक्तम् । उपपादनं च नैकप्रकारमिति योगविभागः । कुतो नरत्वादिकं प्रतिव्यक्तिभिन्नमित्यत आह तत्तदिति ॥ ॥। तत्तद्धर्मतयेयते यथाहि नरेषूपलभ्यमानेषु तदीयं रूपादिकं प्रतिनियतमुपलभ्यते । तथा नरत्वादिकमपि तत्तन्नियतधर्मतयैवेयते दृश्यते इति प्रत्यक्षमुक्तम् । यद्वा यो ऽनेकाश्रितो धर्मो नासावेकैकप्रतीतौ प्रतीयते, यथा द्वित्वादि । प्रतीयते च नरत्वादिकमेकैकप्रतीतावतो नानुगतमित्यनुमानमनेन सूचयति । *८,४* किञ्च नरत्वादिकं नानेकानुवृत्तं धर्मत्वाद्रूपादिवत् । अस्याभासोद्धारं करोति नेति ॥ न सर्वधर्म एको ऽस्ति ॥। सर्वधर्मः अनेकवृत्तिधर्मः । तेन धर्मत्वं न भग्नव्याप्तिकमिति शेषः । पक्षधर्मता तु स्फुटैवेति । नन्वनेकत्वसङ्खया तावदनेकाश्रिता । एकैकस्मिन्द्वित्वादेः । शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । नहि द्वित्वादिकमेकैकप्रतीतौ प्रतीयते । नच प्रतियोगिनिरूप्यम् । धर्मितयैवानेकेषामनुभवात् । अतो धर्मत्वहेतोस्तत्रानैकान्त्यमित्यत आह समुदायस्त्विति ॥ ॥। समुदायस्तु भिन्नगः

tatra anayorbheda ityādivākye, bhedadvaye vā / bhojanamityekavacanaṃ yathā tathetyarthaḥ / etena ekavacanena pratīterekārthaviṣayatvānumāne 'naikāntikatvaṃ samudāyaviṣayatvenānyathāsiddhiścetyuktaṃ bhavati / avayavinastvekatve 'pi na kaściddoṣaḥ / ākāśasya svāvayavairabhedavadavayavānāmapyabhedasya aṅgīkṛtatvāt / paṭasya ca yādṛśena tantusamudāyenātyantābhedo 'bhihitaḥ sa eka eva / vyatiṣaktānāṃ tantūnāṃ viśiṣṭākāro hyasau / sa cāgantukatvāttantubhyo bhinnābhinna eva / ekaikena tantunā sarvaiścabhede 'pi bhedasyāpi vidyamānatvānnānyonyābhedaprasaktiriti svayamevohyatāmiti noktam / *7,631* nanvevaṃ tarhi saṃyogāderapyekaikāśritatvaṃ na vaktavyam / ayāvaddravyabhāvitvena bhedābhedābhyāmevoktākṣepasamādhānāditi / satyam / tathāpi vastusthitiriyamuktetyadoṣaḥ / api cājasaṃyoge nāyaṃ samādhiḥ sambhavati / sa eva nāsti pramāṇābhāvāditi cenna / paramāṇoḥ ākāśādisaṃyogāṅgīkārāt / so 'pi paramāṇukarmaja iti cenna / prāgasayogaprasaṅgāt / aṃśabhedānneti cenna / svābhāvikasyānabhyupagamāt / aupādhikasya ca nirākariṣyamāṇatvāt / kiñcākāśamīśvareṇa saṃyujyate dravyatvādghaṭavat / naca mūrtatvamupādhirviśeṣaṇavaiyarthyāt / paricchinnaparimāṇavattvenaivālam / paricchinnatvaviśeṣaṇaṃ tu vyarthameva / ākāśamīśvareṇa na saṃyujyate amūrtatvādrūpavaditi cenna / adravyatvasyopādhitvāditi / *8,1* idānīṃ sāmānyasyaikaikāśritatvamāha nastvādikamiti // naratvādikamapyevaṃ ... evaṃ saṃyogādivadekaikavṛttītyarthaḥ / sāmānyamapīti vaktavye brāhmaṇatvāderayāvaddravyabhāvitvenāpi tatra parihāraḥ sambhavatīti jñāpayituṃ naratvādikamityuktam / upapādanaṃ ca naikaprakāramiti yogavibhāgaḥ / kuto naratvādikaṃ prativyaktibhinnamityata āha tattaditi // ... tattaddharmatayeyate yathāhi nareṣūpalabhyamāneṣu tadīyaṃ rūpādikaṃ pratiniyatamupalabhyate / tathā naratvādikamapi tattanniyatadharmatayaiveyate dṛśyate iti pratyakṣamuktam / yadvā yo 'nekāśrito dharmo nāsāvekaikapratītau pratīyate, yathā dvitvādi / pratīyate ca naratvādikamekaikapratītāvato nānugatamityanumānamanena sūcayati / *8,4* kiñca naratvādikaṃ nānekānuvṛttaṃ dharmatvādrūpādivat / asyābhāsoddhāraṃ karoti neti // na sarvadharma eko 'sti ... sarvadharmaḥ anekavṛttidharmaḥ / tena dharmatvaṃ na bhagnavyāptikamiti śeṣaḥ / pakṣadharmatā tu sphuṭaiveti / nanvanekatvasaṅkhayā tāvadanekāśritā / ekaikasmindvitvādeḥ / śaṅkitumapyaśakyatvāt / nahi dvitvādikamekaikapratītau pratīyate / naca pratiyoginirūpyam / dharmitayaivānekeṣāmanubhavāt / ato dharmatvahetostatrānaikāntyamityata āha samudāyastviti // ... samudāyastu bhinnagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदायो ऽनेकत्वं भिन्नगो ऽनेकाश्रितः । सत्यमनेकत्वसङ्खयानेकाश्रिता । तथापि तदन्यत्वेन हेतुविशेषणाददोष इति भावः । सा चापेक्षाबुद्धिजन्यत्वादयावद्द्रव्यभाविनी भिन्नाभिन्नेति नाश्रययोरभेदापत्तिः । *८,६* प्राभाकरास्त्वाहुः । सादृश्यं तावदेकमनेकानुगतं, तत्र धर्मत्वहेतोव्यर्भिचारः नच वाच्यं सामान्यमेव सादृश्यमतः पक्षे व्यभिचारचोदनेयमनुपपन्नेति । जातिसङ्करप्रसङ्गात् । अस्ति हि कयोश्चिदश्वरासभवक्तयोः सादृश्यं, तत्र यदि सादृश्यमश्वत्वात्परम् तदा सर्वेषामप्यश्वानां रासभसादृश्यं स्यात् । यदि चापरं तदा रासभव्यक्तावप्यश्वत्वं स्यात् । एवं रासभत्वे ऽपि वाच्यम् । न सादृश्यमश्वरासभवृत्ति ब्रूमः । किन्तु तदवयवृत्ति । द्रव्यगुणावयवकर्मवृत्तीनि सामान्यादेव हि सादृश्यनामन्यभ्युपगच्छामो ऽतो न जातिसङ्करदोष इति चेन्न । गौर्गवयेन सदृशीत्यादिव्यवहाराणाममुख्यत्वप्रसङ्गात् । नच सामान्यं प्रतियोगिनिरूप्यम् । तन्निरूप्यं च सादृश्यमिति स्फुटो ऽनयोर्भेद इत्यत आह एतादृशं चेति ॥ एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् भवतु सादृश्यं सामान्यतो भिन्नं तथापि तत्पदार्थेषु पृथक् पृथगेवेति न तेन धर्मत्वहेतोर्व्यभिचारः । एतादृशमिति तत्रोक्तहेत्वतिदेशः । नहि सादृश्यस्यानेकवृत्तित्वे प्रमाणस्यानेन सादृश्यमस्यानेन शुक्लाविमावित्यादिवदुपपत्तेः । अनयोः सादृश्यमित्यादेश्चास्यानेन सादृश्यमस्यानेन सादृश्यमित्युपपत्तेः । एकवचनस्या (च) विप्राणां भोजनमित्यादिवदुपपन्नत्वत्प्रतियोगिनो धर्मित्वासम्भवाच्च । एकाश्रितत्वे ऽपि प्रतियोगिनिरूप्यत्वेनैकैकप्रतीतावपि अप्रतीतिसम्भवाच्चेति । *८,१०* नरत्वादिसामान्यस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वे ऽनुमानान्तरमाह एकस्मिन्निति ॥ एकस्मिन् स विनष्टे ऽपि यतो ऽन्यत्रैव दृश्यते

samudāyo 'nekatvaṃ bhinnago 'nekāśritaḥ / satyamanekatvasaṅkhayānekāśritā / tathāpi tadanyatvena hetuviśeṣaṇādadoṣa iti bhāvaḥ / sā cāpekṣābuddhijanyatvādayāvaddravyabhāvinī bhinnābhinneti nāśrayayorabhedāpattiḥ / *8,6* prābhākarāstvāhuḥ / sādṛśyaṃ tāvadekamanekānugataṃ, tatra dharmatvahetovyarbhicāraḥ naca vācyaṃ sāmānyameva sādṛśyamataḥ pakṣe vyabhicāracodaneyamanupapanneti / jātisaṅkaraprasaṅgāt / asti hi kayościdaśvarāsabhavaktayoḥ sādṛśyaṃ, tatra yadi sādṛśyamaśvatvātparam tadā sarveṣāmapyaśvānāṃ rāsabhasādṛśyaṃ syāt / yadi cāparaṃ tadā rāsabhavyaktāvapyaśvatvaṃ syāt / evaṃ rāsabhatve 'pi vācyam / na sādṛśyamaśvarāsabhavṛtti brūmaḥ / kintu tadavayavṛtti / dravyaguṇāvayavakarmavṛttīni sāmānyādeva hi sādṛśyanāmanyabhyupagacchāmo 'to na jātisaṅkaradoṣa iti cenna / gaurgavayena sadṛśītyādivyavahārāṇāmamukhyatvaprasaṅgāt / naca sāmānyaṃ pratiyoginirūpyam / tannirūpyaṃ ca sādṛśyamiti sphuṭo 'nayorbheda ityata āha etādṛśaṃ ceti // etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak bhavatu sādṛśyaṃ sāmānyato bhinnaṃ tathāpi tatpadārtheṣu pṛthak pṛthageveti na tena dharmatvahetorvyabhicāraḥ / etādṛśamiti tatroktahetvatideśaḥ / nahi sādṛśyasyānekavṛttitve pramāṇasyānena sādṛśyamasyānena śuklāvimāvityādivadupapatteḥ / anayoḥ sādṛśyamityādeścāsyānena sādṛśyamasyānena sādṛśyamityupapatteḥ / ekavacanasyā (ca) viprāṇāṃ bhojanamityādivadupapannatvatpratiyogino dharmitvāsambhavācca / ekāśritatve 'pi pratiyoginirūpyatvenaikaikapratītāvapi apratītisambhavācceti / *8,10* naratvādisāmānyasya prativyaktibhinnatve 'numānāntaramāha ekasminniti // ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन्नरे नष्टे तदाश्रितं नरत्वं तावन्नष्टम् । तथापि स नरत्वलक्षणो धर्मो ऽन्यत्र नरान्तरे दृश्यत एव यतो ऽतो ऽपि नरत्वादिकमित्युक्तेन सम्बन्धः । यद्वा विनष्टं विनाशः सह विनष्टेन वर्तत इति सविनष्टं तस्मिन्विनाशवतीति यावत् । अथवाऽश्रयेण सह विनष्टं सविनष्टं तस्मिन्निति योजना । अयमत्र प्रयोगः । नष्टानष्टवर्ति नरत्वं भेदवत् विरुद्धधर्माश्रयत्वाच्छायाऽतपवत् । नचासिद्धो हेतुः । नष्टाश्रयस्य नरत्वस्य नष्टत्वात् । अन्यस्य तु दृश्यमानत्वेन अविनष्टत्वात् । यद्वेदं नरत्वं विनष्टान्नरत्वाद्भिद्यते ऽविनष्टत्वाद्घटवत् । यदि वा तन्नरत्वमविनष्टान्नरत्वाद्भिद्यते विनष्टत्वाद्घटवदिति । *८,१२* भवेदेतद्यदि विनष्टनराश्रितमपि नरत्वं विनश्येत् । नचैतदस्ति तस्य नित्यत्वादित्यत आह कुत इति ॥ कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते नष्टनराश्रितस्यापि नरत्वस्य पुनः सत्त्वं न निष्प्रमाणकं प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । नष्टानष्टनराश्रितं नरत्वं तावदेकम् । तच्चाविनष्टे नरे पुनरुपलभ्यते । अत एवानुमानमपि बाधितविषयमित्यत आह एकत्व इति ॥ *८,१३* एकत्वे नास्ति मानं च ॥। स्यातेदद्यद्येतयोरेकत्वे मानं स्यात् । नच तदस्तीत्यर्थः । नच प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणम् । तस्य स्वरूपतः प्रमाणत्वेन सन्दिग्धत्वात् । चशब्देनान्योन्याश्रयत्वं समुच्चिनोति । एकत्वे हि पुनः (तस्य) सत्त्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ चैकत्वसिद्धिरिति । *८,१३फ़्।* एवं सामान्यादीनां प्रत्याश्रयं भेदे प्रत्यक्षानुमानान्युक्तवा श्रुतिमप्याह श्रुतिरपीति ॥ ॥। श्रुतिरप्याह सादरम्

ekasminnare naṣṭe tadāśritaṃ naratvaṃ tāvannaṣṭam / tathāpi sa naratvalakṣaṇo dharmo 'nyatra narāntare dṛśyata eva yato 'to 'pi naratvādikamityuktena sambandhaḥ / yadvā vinaṣṭaṃ vināśaḥ saha vinaṣṭena vartata iti savinaṣṭaṃ tasminvināśavatīti yāvat / athavā'śrayeṇa saha vinaṣṭaṃ savinaṣṭaṃ tasminniti yojanā / ayamatra prayogaḥ / naṣṭānaṣṭavarti naratvaṃ bhedavat viruddhadharmāśrayatvācchāyā'tapavat / nacāsiddho hetuḥ / naṣṭāśrayasya naratvasya naṣṭatvāt / anyasya tu dṛśyamānatvena avinaṣṭatvāt / yadvedaṃ naratvaṃ vinaṣṭānnaratvādbhidyate 'vinaṣṭatvādghaṭavat / yadi vā tannaratvamavinaṣṭānnaratvādbhidyate vinaṣṭatvādghaṭavaditi / *8,12* bhavedetadyadi vinaṣṭanarāśritamapi naratvaṃ vinaśyet / nacaitadasti tasya nityatvādityata āha kuta iti // kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate naṣṭanarāśritasyāpi naratvasya punaḥ sattvaṃ na niṣpramāṇakaṃ pratyakṣasiddhatvāt / naṣṭānaṣṭanarāśritaṃ naratvaṃ tāvadekam / taccāvinaṣṭe nare punarupalabhyate / ata evānumānamapi bādhitaviṣayamityata āha ekatva iti // *8,13* ekatve nāsti mānaṃ ca ... syātedadyadyetayorekatve mānaṃ syāt / naca tadastītyarthaḥ / naca pratyabhijñānaṃ pramāṇam / tasya svarūpataḥ pramāṇatvena sandigdhatvāt / caśabdenānyonyāśrayatvaṃ samuccinoti / ekatve hi punaḥ (tasya) sattvasiddhistatsiddhau caikatvasiddhiriti / *8,13f.* evaṃ sāmānyādīnāṃ pratyāśrayaṃ bhede pratyakṣānumānānyuktavā śrutimapyāha śrutirapīti // ... śrutirapyāha sādaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि । स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः

bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api / svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः । न केनचिदभिन्नो ऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना

anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ / na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ॥। सर्वेषु गोपिण्डेषु यद्यनुगतमेकं गोत्वसामान्यं न स्यात् तदा तत्र गोशब्दसङ्गतिग्रहणलक्षणा व्युत्पत्तिर्न स्यात् । वृद्धव्यवहारोपदेशादिना हि व्युत्पत्तिर्भवति । नच प्रतिपिण्डं व्यवहारादिकमस्ति । तेषामानन्त्येन व्युत्पत्तावेव पुरुषायुषपर्यवसानप्रसङ्गात् । अतो यत्रोपदेशादिकं तत्रैव व्युत्पत्तिर्व्यवहारश्चेति स्यात् । अथ विनैवैकेन निमित्तेनोपदेशाद्यभावे ऽपि गोपिण्डान्तरे गोशब्द(सङ्गतिं)सङ्केतं गृह्णीयात् । तदाश्वपिण्डे ऽपि किन्न गृह्णीयात् । अविशेषात् । अनुगतगोत्वे तु गोशब्दवृत्तिनिमित्ततयोपदेशादिनावगते नायं दोषः प्रादुष्यात् । तस्मादनेकेष्वेकशब्दसङ्गतिग्रहणान्यथानुपपत्त्यानुगतमेकमभ्युपगन्तव्यमेव । *८,२८* ननु कथं तर्हि सामान्यरहितेषु पृथिव्यादिषु भूतमूर्तादिशब्दसङ्गतिग्रहणम् । उच्यते । तत्रापि बाह्यैकेन्द्रियग्राह्यगुणाश्रयत्वेयत्तावच्छिन्नपरिमाणत्वाद्युपाधिनिबन्धनैव व्युत्पत्तिः । उपाधीनां व्यावृत्तत्वे ऽप्यनुगतसामान्याश्रयत्वेन दोषाभावात् । *८,३४* किञ्चानुगततन्तुत्वपटत्वादिसामान्याभावे कार्यकारणभावावधारणं न स्यात् । ततश्च कार्यार्थिनः कारणे प्रवृत्तिर्न स्यात् । *८,३५* कायर्कारणभावे ह्यन्वयव्यतिरेकौ वोपदेशो वा प्रमाणम् । नच व्यावृत्तेषु वस्तुष्वन्वयव्यतिरेकग्रहणमुपपद्यते । नियमव्यभिचारयोदुर्ज्ञानत्वात् । *८,३६* उपदेशश्चानन्तेषु न सम्भवत्येवेत्युक्तम् । *८,३७* अपि च व्याप्तिज्ञानमप्यनुगतसामान्याभावे ऽनुपपन्नं स्यात् । व्यावृत्तवस्तूनामन्वयव्यतिरेकावगमानुपपत्तेः । *८,३७फ़्।* सामान्यापवादन्यायश्चानुगतसामान्याभावे न भवेत् । द्वयोः प्रमाणयोरेकस्वरूपविषयत्वे (ह्य)त्वन्यतरस्याप्रामाण्यमेव स्यात् । भिन्नविषयत्वे नापवादविषयो ऽस्ति । अस्ति च तावद्गौरयमित्यनुगताकारप्रत्ययः । नचासौ व्यावृत्तेषु सम्भवति । भ्रान्तत्वप्रसङ्गात् । नचैतत्सवर्मन्यापोहनिबन्धनम् । तस्यापि प्रतिपिण्डं व्यावृत्तत्वात् । अनुगतत्वे वा किमपराद्धं सामान्येन । तथाच विधिरूपः प्रत्ययो ऽपि समाहितः स्यात् । *८,४०* एवंचाङ्गीकार्ये गोत्वादेरनुगमे नित्यत्वमप्यनिवार्यमित्यत आह व्युत्पत्तिरपीति ॥ ॥। व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते अपिपदं कार्यकारणभावावधारणादिसमुच्चयार्थम् । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । गम्यते अभ्युपगम्यते ऽवगम्यत इति । अस्ति तावत्सादृश्यं नाम पदार्थान्तरम् । गोसदृशो गवय इत्याद्यध्यक्षसिद्धत्वात् । तेनैव चोपपद्यते व्युत्पत्त्यादिकम् । तस्मान्न तदर्थं गोत्वादेरनुगतत्वं कल्पनीयम् । *८,४१* सादृश्येन तावत् शब्दव्युत्पत्तिप्रकारं दर्शयितुमुपक्रमते सर्वेष्विति ॥ सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते

iti ... sarveṣu gopiṇḍeṣu yadyanugatamekaṃ gotvasāmānyaṃ na syāt tadā tatra gośabdasaṅgatigrahaṇalakṣaṇā vyutpattirna syāt / vṛddhavyavahāropadeśādinā hi vyutpattirbhavati / naca pratipiṇḍaṃ vyavahārādikamasti / teṣāmānantyena vyutpattāveva puruṣāyuṣaparyavasānaprasaṅgāt / ato yatropadeśādikaṃ tatraiva vyutpattirvyavahāraśceti syāt / atha vinaivaikena nimittenopadeśādyabhāve 'pi gopiṇḍāntare gośabda(saṅgatiṃ)saṅketaṃ gṛhṇīyāt / tadāśvapiṇḍe 'pi kinna gṛhṇīyāt / aviśeṣāt / anugatagotve tu gośabdavṛttinimittatayopadeśādināvagate nāyaṃ doṣaḥ prāduṣyāt / tasmādanekeṣvekaśabdasaṅgatigrahaṇānyathānupapattyānugatamekamabhyupagantavyameva / *8,28* nanu kathaṃ tarhi sāmānyarahiteṣu pṛthivyādiṣu bhūtamūrtādiśabdasaṅgatigrahaṇam / ucyate / tatrāpi bāhyaikendriyagrāhyaguṇāśrayatveyattāvacchinnaparimāṇatvādyupādhinibandhanaiva vyutpattiḥ / upādhīnāṃ vyāvṛttatve 'pyanugatasāmānyāśrayatvena doṣābhāvāt / *8,34* kiñcānugatatantutvapaṭatvādisāmānyābhāve kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇaṃ na syāt / tataśca kāryārthinaḥ kāraṇe pravṛttirna syāt / *8,35* kāyarkāraṇabhāve hyanvayavyatirekau vopadeśo vā pramāṇam / naca vyāvṛtteṣu vastuṣvanvayavyatirekagrahaṇamupapadyate / niyamavyabhicārayodurjñānatvāt / *8,36* upadeśaścānanteṣu na sambhavatyevetyuktam / *8,37* api ca vyāptijñānamapyanugatasāmānyābhāve 'nupapannaṃ syāt / vyāvṛttavastūnāmanvayavyatirekāvagamānupapatteḥ / *8,37f.* sāmānyāpavādanyāyaścānugatasāmānyābhāve na bhavet / dvayoḥ pramāṇayorekasvarūpaviṣayatve (hya)tvanyatarasyāprāmāṇyameva syāt / bhinnaviṣayatve nāpavādaviṣayo 'sti / asti ca tāvadgaurayamityanugatākārapratyayaḥ / nacāsau vyāvṛtteṣu sambhavati / bhrāntatvaprasaṅgāt / nacaitatsavarmanyāpohanibandhanam / tasyāpi pratipiṇḍaṃ vyāvṛttatvāt / anugatatve vā kimaparāddhaṃ sāmānyena / tathāca vidhirūpaḥ pratyayo 'pi samāhitaḥ syāt / *8,40* evaṃcāṅgīkārye gotvāderanugame nityatvamapyanivāryamityata āha vyutpattirapīti // ... vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate apipadaṃ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇādisamuccayārtham / hiśabdo yasmādityarthe / gamyate abhyupagamyate 'vagamyata iti / asti tāvatsādṛśyaṃ nāma padārthāntaram / gosadṛśo gavaya ityādyadhyakṣasiddhatvāt / tenaiva copapadyate vyutpattyādikam / tasmānna tadarthaṃ gotvāderanugatatvaṃ kalpanīyam / *8,41* sādṛśyena tāvat śabdavyutpattiprakāraṃ darśayitumupakramate sarveṣviti // sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्युपदेशो नैकपिण्डविशेषगोचरस्तथापि गामानयेत्युक्ते ऽभीष्यगोपिण्डावगतिः स्यादेव । कथम् । प्राप्तितो योग्यत्वात् । अतीतानागतानामत्यन्तविप्रकृष्टदेशस्थानां गवामानयनयोग्यताभावमालोच्य तत्परित्याग इत्यर्थः । तर्हि सन्निहितसर्वगोप्रतिपत्तिः कुतो न भवति इति चेन्न । गामित्येकवचनात् । तथापि यस्य कस्यचिदेकस्य गोपिण्डस्य प्रतिपत्तिः स्यात् । नाभीष्यस्यैवेति चेन्न । शबलं बहुलां कालाक्षीमित्यादिविशेषणात् । एतदुक्तं भवति । गोशब्दाद्भवत्येव सर्वगोप्रतिपत्तिः । किन्तु लिङ्गप्रकरणादिबलात्पिण्डविशेषे कार्यप्रतिपत्तिरिति । *८,४५* अस्त्वयं गौरित्यादिवाक्यं व्याप्तिपरम् । ततः किमित्यत आह शक्तिरिति ॥ ॥। छक्तिः सादृश्यगा यतः

yadyapyupadeśo naikapiṇḍaviśeṣagocarastathāpi gāmānayetyukte 'bhīṣyagopiṇḍāvagatiḥ syādeva / katham / prāptito yogyatvāt / atītānāgatānāmatyantaviprakṛṣṭadeśasthānāṃ gavāmānayanayogyatābhāvamālocya tatparityāga ityarthaḥ / tarhi sannihitasarvagopratipattiḥ kuto na bhavati iti cenna / gāmityekavacanāt / tathāpi yasya kasyacidekasya gopiṇḍasya pratipattiḥ syāt / nābhīṣyasyaiveti cenna / śabalaṃ bahulāṃ kālākṣīmityādiviśeṣaṇāt / etaduktaṃ bhavati / gośabdādbhavatyeva sarvagopratipattiḥ / kintu liṅgaprakaraṇādibalātpiṇḍaviśeṣe kāryapratipattiriti / *8,45* astvayaṃ gaurityādivākyaṃ vyāptiparam / tataḥ kimityata āha śaktiriti // ... chaktiḥ sādṛśyagā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.