अग्निमच्छब्दार्थो विशिष्टो ऽनुमानसाध्य इति शेषः । दूषयितुं पृच्छति षष्ठयर्थ इति ॥ पर्वतस्याग्निसंयोगस्य च सिद्धत्वे ऽपि पवर्तस्य यो ऽग्निसंयोगः स न सिद्ध इत्यतः स एव विशिष्टो ऽग्निमच्छब्दार्थो ऽनुमानवेद्य इति वदता पर्वतस्येति षष्ठया निर्दिष्यः सम्बन्ध एव विशिष्टो ऽग्निमच्छब्दार्थो ऽनुमानवेद्य इत्युक्तं भवति । अन्यस्य सर्वस्य सिद्धत्वात् । षष्ठयर्थाश्च सम्बन्धा वैयाकरणैरनेके गणिताः । अतः को ऽत्र सम्बन्धो विवक्षित इति प्रश्नार्थः । एवशब्दः तस्यैव प्राधान्यद्योतनार्थः । *८,७८* उत्तरं शङ्कते समवाय इति । समवायो यदि ह्य् ॥। संयोगो हि गुणः पर्वतश्च गुणी गुणगुणिनोश्च समवायः सम्बन्ध इति प्रसिद्धमिति हिशब्दार्थः । षष्ठयर्थ इति वर्तते । निराकरोति अस्य चेति ॥ ॥। अस्य चैकत्वात् सिद्धसाधनम् पर्वतादेरिवास्य समवायस्य च सिद्धत्वादिति शेषः । सिद्धसाधनं धूमाद्यनुमानमिति शेषः । कथं समवायस्य सिद्धत्वमित्यत उक्तम् एकत्वादिति ॥ यस्तन्तुपटयोः समवायः स एव हि पर्वताग्निसंयोगयोः समवायः परेणाङ्गीकृतः । तन्तुपटयोः समवायश्च प्रत्यक्षेण वानुमानेन वा सिद्ध एवेति । अयमत्र समुदायार्थः । यद्येक एव सर्वत्र समवायः स्यात्तदा सर्वानुमानानां सिद्धसाधनता स्यात् । यद्यपि याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तथापि शब्दवत्परार्थानुमानस्य परापेक्षया प्रवृत्तत्वात्सिद्धसाधनता दोष एव । *८,७८फ़्।* तथा हि । सर्वमप्यनुमानं न वस्तुस्वरूपमात्रपरम् । तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धेः । सिद्धौ च सिद्धसाधनत्वात् । किन्तु केनचिदुपहितं वा विशिष्टं वोपलक्षितं वेति वक्तव्यम् । तच्च विशिष्टादिकं न विशेषणादित्रयादन्यदेवेति युक्तम् । अनुपलम्भादिबाधात् । त्रयानन्यत्वे ऽपि न विशेषणमात्रम् । तस्य अनुमानात्प्राक् सिद्धत्वात् । असिद्धौ चाप्रसिद्धविशेषणत्वापत्तेः । अग्नेरेवाग्निमच्छब्दार्थत्वे मतुपो वैयर्थ्यापत्तेश्च । नापि धर्मिस्वरूपमात्रम् । उक्तदोषात् । पर्वतो ऽग्निमानित्येतयेरेकार्थत्वापत्तेश्च । नच सम्बन्धमात्रम् । संयोगो हि क्वचित्सम्बन्धः स्यात् यथाग्निपर्वतयोः । क्वचित्समवायः यथा रासद्रूपानुमाने । द्वावपि स्वरूपतः सिद्धाविति सिद्धसाधनमेव । संयोगमात्रस्य सिद्धत्वे ऽप्यग्न्यादिसंयोगः साध्य इत्यपि न वाच्यम् । तस्यापि महानसादौ सिद्धत्वात् । अथ पर्वतादेरग्न्यादिसंयोगः साध्यः । अत्रापि विवेक्तव्यम् । कस्यात्रासिद्धया साध्यत्वमिति । अन्यस्यासम्भवात् । षष्ठयर्थस्य समवायस्येति वक्तव्यम् । स च सर्वत्रैक एव चेत्पुनः सिद्धसाधनतैव स्यात् । अतः सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्सर्वत्र समवायैक्यमयुक्तमिति । *८,८०* ननु तन्तुषु पटादिसमवायः पर्वताग्निसंयोगादिसमवायश्च यद्यपि स्वरूपेणैक एव, तथापि तन्तुपटादिपर्वताग्निसंयोगाद्युपाधिनिमित्तः समवायस्य भेदो ऽप्यस्ति । ततः सिद्धत्वे ऽपि साध्यत्वमुपपद्यत इत्यत आह यदीति ॥ यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते
agnimacchabdārtho viśiṣṭo 'numānasādhya iti śeṣaḥ / dūṣayituṃ pṛcchati ṣaṣṭhayartha iti // parvatasyāgnisaṃyogasya ca siddhatve 'pi pavartasya yo 'gnisaṃyogaḥ sa na siddha ityataḥ sa eva viśiṣṭo 'gnimacchabdārtho 'numānavedya iti vadatā parvatasyeti ṣaṣṭhayā nirdiṣyaḥ sambandha eva viśiṣṭo 'gnimacchabdārtho 'numānavedya ityuktaṃ bhavati / anyasya sarvasya siddhatvāt / ṣaṣṭhayarthāśca sambandhā vaiyākaraṇairaneke gaṇitāḥ / ataḥ ko 'tra sambandho vivakṣita iti praśnārthaḥ / evaśabdaḥ tasyaiva prādhānyadyotanārthaḥ / *8,78* uttaraṃ śaṅkate samavāya iti / samavāyo yadi hy ... saṃyogo hi guṇaḥ parvataśca guṇī guṇaguṇinośca samavāyaḥ sambandha iti prasiddhamiti hiśabdārthaḥ / ṣaṣṭhayartha iti vartate / nirākaroti asya ceti // ... asya caikatvāt siddhasādhanam parvatāderivāsya samavāyasya ca siddhatvāditi śeṣaḥ / siddhasādhanaṃ dhūmādyanumānamiti śeṣaḥ / kathaṃ samavāyasya siddhatvamityata uktam ekatvāditi // yastantupaṭayoḥ samavāyaḥ sa eva hi parvatāgnisaṃyogayoḥ samavāyaḥ pareṇāṅgīkṛtaḥ / tantupaṭayoḥ samavāyaśca pratyakṣeṇa vānumānena vā siddha eveti / ayamatra samudāyārthaḥ / yadyeka eva sarvatra samavāyaḥ syāttadā sarvānumānānāṃ siddhasādhanatā syāt / yadyapi yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tathāpi śabdavatparārthānumānasya parāpekṣayā pravṛttatvātsiddhasādhanatā doṣa eva / *8,78f.* tathā hi / sarvamapyanumānaṃ na vastusvarūpamātraparam / tasyāsiddhāvāśrayāsiddheḥ / siddhau ca siddhasādhanatvāt / kintu kenacidupahitaṃ vā viśiṣṭaṃ vopalakṣitaṃ veti vaktavyam / tacca viśiṣṭādikaṃ na viśeṣaṇāditrayādanyadeveti yuktam / anupalambhādibādhāt / trayānanyatve 'pi na viśeṣaṇamātram / tasya anumānātprāk siddhatvāt / asiddhau cāprasiddhaviśeṣaṇatvāpatteḥ / agnerevāgnimacchabdārthatve matupo vaiyarthyāpatteśca / nāpi dharmisvarūpamātram / uktadoṣāt / parvato 'gnimānityetayerekārthatvāpatteśca / naca sambandhamātram / saṃyogo hi kvacitsambandhaḥ syāt yathāgniparvatayoḥ / kvacitsamavāyaḥ yathā rāsadrūpānumāne / dvāvapi svarūpataḥ siddhāviti siddhasādhanameva / saṃyogamātrasya siddhatve 'pyagnyādisaṃyogaḥ sādhya ityapi na vācyam / tasyāpi mahānasādau siddhatvāt / atha parvatāderagnyādisaṃyogaḥ sādhyaḥ / atrāpi vivektavyam / kasyātrāsiddhayā sādhyatvamiti / anyasyāsambhavāt / ṣaṣṭhayarthasya samavāyasyeti vaktavyam / sa ca sarvatraika eva cetpunaḥ siddhasādhanataiva syāt / ataḥ sarvānumānocchedaprasaṅgātsarvatra samavāyaikyamayuktamiti / *8,80* nanu tantuṣu paṭādisamavāyaḥ parvatāgnisaṃyogādisamavāyaśca yadyapi svarūpeṇaika eva, tathāpi tantupaṭādiparvatāgnisaṃyogādyupādhinimittaḥ samavāyasya bhedo 'pyasti / tataḥ siddhatve 'pi sādhyatvamupapadyata ityata āha yadīti // yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.