तुशब्दः प्रकृताद्वैशेषिकादेर्व्यवच्छिन्दन्ये त्विति सम्बद्धयते । स्वरूपत्वे भेद्यवस्तुस्वरूपत्वे । शून्यतां सर्वस्यापीति शेषः । चशब्दः पूर्वोक्तदूषणसमुच्चयार्थः । अद्भुता आश्चर्याः । न लौकिकेष्वेवंविधा दृश्यन्ते नापि परीक्षकेष्विति यावत् । तत्कथमित्यतः शून्यतापत्तिं तावन्निराकरोति यत इति ॥ यो भेदो यस्य स्वरूपमिष्यते तं भेदं प्रति ततो ऽन्यस्यैव वस्तुनः प्रतियोगित्वमिष्यते यतस्तस्मादद्भुतास्त इति सम्बन्धः । *८,१११* अन्यस्य प्रतियोगित्वे ऽपि कथमुक्तदोषपरिहार इत्यत आह प्रतियोगिनो हीति ॥ प्रतियोगिनो हि भेदो ऽयं नतु स्वस्मात् कथञ्चन किञ्च भिद्यते ऽनेनेति यदि भेदशब्दः करणसाधनो भवेत् तदा भेदः कमपि विदारयेत् । भावसाधनत्वाङ्गीकारात् । अतो ऽभ्युपगम्यैव करणसाधनतामयं परिहारः अभिहित इत्याशयवानाह कथञ्चनेति ॥ इदमुदितमिति शेषः । *८,११२* किञ्च विदारणमपि लवित्रादि यत्सम्बन्धि तद्विदारयति । नतु स्वात्मानम् । अतो धर्मभेदवादे कथञ्चिदिदं वक्तव्यम् । स्वरूपभेदवादे तु क्वास्यावकाशः । भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे न तत्रैकता समवेयादित्यप्यनेनैव निरस्तम् । नह्येकतानेकते स्वरूपेण विरुद्धे । एकस्यैव घटस्यान्यापेक्षयानेकत्वदर्शनात् । किन्तु यदपेक्षयानेकस्तदपेक्षयैवैक इति विरुद्धम् । तत्र घटस्य परस्मात्प्रतियोगिन एव भेद इति । तदपेक्षयैवानेकत्वं स्वापेक्षया त्वेकत्वमिति को विरोधः । अपि चैकत्वानेकत्वयोः सामानाधिकरण्यं वा विरुद्धं धर्मधर्मिभावो वा । आद्ये नैकताया भेदेन विरोधः । भेदस्य स्वरूपत्वेनैकतासामानाधिकरण्याभावात् । न द्वितीयः । एकं द्वित्वमिति दर्शनात् । एकत्वानेकत्वाभावे ऽपि शून्यत्वं कुतः । वैशेषिकादीनां गुणादिवन्मायावादिनां ब्रह्मवदगुणस्यापि सत्त्वोपपत्तेरिति । *८,११४* ननु भेदो वस्तुस्वरूपं चेत्प्रतियोगिनिरूप्य एव न स्यात् । स्वरूपस्य तदभावात् । अतो नायं परिहारो युज्यते । तथाच स्वस्मिन्नेव विदारणे पुनः शून्यतैवेति चेन्न । स्वतः परतो ऽपि व्याप्त्यसिद्धेः । यथा(हि) परनिरूप्यमपि ब्रह्मणो जीवैक्यं ब्रह्मस्वरूपत्वं मायावादिनाङ्गीकृतम् अस्माभिश्च परत्वादिकं द्रव्यस्वरूपम् । तथा प्रतियोगिनिरूप्यस्यापि भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे को विरोधः । *८,११५* किञ्च भेदो वस्तुस्वरूपमिति ब्रुवाणो वस्तुस्वरूपस्यापरनिरूप्यत्वं कथमभ्युपेयात् । एतावत्तु स्यात् । एकस्यैव वस्तुनः प्रतियोगिप्रतीतिमपेक्ष्यानपेक्ष्य च प्रतीतिः कथम् । तत्रापि न सैव प्रतीतिरुभयीं गतिमश्नुते । किन्तु प्रतीतिद्वयमेतत् । तच्चैकस्मिन्नपि वस्तुनि विशेषबलमवलम्ब्य समञ्जसं भविष्यतीति भेदस्य परप्रतियोगितोपपत्तेः कुतः स्वस्मिन्विदारणापत्तिः । *८,११७* अस्तु वा स्वरूपविदारणम् । तथापि शून्यतापादनमयुक्तमेवेत्याशयवानाह विभागेनेति ॥ विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता
tuśabdaḥ prakṛtādvaiśeṣikādervyavacchindanye tviti sambaddhayate / svarūpatve bhedyavastusvarūpatve / śūnyatāṃ sarvasyāpīti śeṣaḥ / caśabdaḥ pūrvoktadūṣaṇasamuccayārthaḥ / adbhutā āścaryāḥ / na laukikeṣvevaṃvidhā dṛśyante nāpi parīkṣakeṣviti yāvat / tatkathamityataḥ śūnyatāpattiṃ tāvannirākaroti yata iti // yo bhedo yasya svarūpamiṣyate taṃ bhedaṃ prati tato 'nyasyaiva vastunaḥ pratiyogitvamiṣyate yatastasmādadbhutāsta iti sambandhaḥ / *8,111* anyasya pratiyogitve 'pi kathamuktadoṣaparihāra ityata āha pratiyogino hīti // pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana kiñca bhidyate 'neneti yadi bhedaśabdaḥ karaṇasādhano bhavet tadā bhedaḥ kamapi vidārayet / bhāvasādhanatvāṅgīkārāt / ato 'bhyupagamyaiva karaṇasādhanatāmayaṃ parihāraḥ abhihita ityāśayavānāha kathañcaneti // idamuditamiti śeṣaḥ / *8,112* kiñca vidāraṇamapi lavitrādi yatsambandhi tadvidārayati / natu svātmānam / ato dharmabhedavāde kathañcididaṃ vaktavyam / svarūpabhedavāde tu kvāsyāvakāśaḥ / bhedasya vastusvarūpatve na tatraikatā samaveyādityapyanenaiva nirastam / nahyekatānekate svarūpeṇa viruddhe / ekasyaiva ghaṭasyānyāpekṣayānekatvadarśanāt / kintu yadapekṣayānekastadapekṣayaivaika iti viruddham / tatra ghaṭasya parasmātpratiyogina eva bheda iti / tadapekṣayaivānekatvaṃ svāpekṣayā tvekatvamiti ko virodhaḥ / api caikatvānekatvayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vā viruddhaṃ dharmadharmibhāvo vā / ādye naikatāyā bhedena virodhaḥ / bhedasya svarūpatvenaikatāsāmānādhikaraṇyābhāvāt / na dvitīyaḥ / ekaṃ dvitvamiti darśanāt / ekatvānekatvābhāve 'pi śūnyatvaṃ kutaḥ / vaiśeṣikādīnāṃ guṇādivanmāyāvādināṃ brahmavadaguṇasyāpi sattvopapatteriti / *8,114* nanu bhedo vastusvarūpaṃ cetpratiyoginirūpya eva na syāt / svarūpasya tadabhāvāt / ato nāyaṃ parihāro yujyate / tathāca svasminneva vidāraṇe punaḥ śūnyataiveti cenna / svataḥ parato 'pi vyāptyasiddheḥ / yathā(hi) paranirūpyamapi brahmaṇo jīvaikyaṃ brahmasvarūpatvaṃ māyāvādināṅgīkṛtam asmābhiśca paratvādikaṃ dravyasvarūpam / tathā pratiyoginirūpyasyāpi bhedasya vastusvarūpatve ko virodhaḥ / *8,115* kiñca bhedo vastusvarūpamiti bruvāṇo vastusvarūpasyāparanirūpyatvaṃ kathamabhyupeyāt / etāvattu syāt / ekasyaiva vastunaḥ pratiyogipratītimapekṣyānapekṣya ca pratītiḥ katham / tatrāpi na saiva pratītirubhayīṃ gatimaśnute / kintu pratītidvayametat / taccaikasminnapi vastuni viśeṣabalamavalambya samañjasaṃ bhaviṣyatīti bhedasya parapratiyogitopapatteḥ kutaḥ svasminvidāraṇāpattiḥ / *8,117* astu vā svarūpavidāraṇam / tathāpi śūnyatāpādanamayuktamevetyāśayavānāha vibhāgeneti // vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.