स्यादेतद्यदि भेदो विदारणात्मा भवेत् । नचैवम् । प्रमाणाभावात् । अङ्गीकृत्यैव तु पूर्वः परिहारो ऽभिहितः । ननूक्तमत्र भेदशब्दादेव भेदस्य विदारणात्मकत्वमवगम्यते । स हि भिदेर्धातो रूपम् । स च विदारणार्थतया व्याख्यात इति । अत्रोत्ररम् । यदा भिदिधातुर्विदारणार्थो विवक्षितस्तदा भेदशब्दो विभागाख्यगुणवाचको न त्वन्योन्याभावलक्षणभेदवाचक इति । एतदुक्तं भवति । "क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैको ऽर्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतो ऽनुगन्तव्या अनेकार्था हि धातवःऽ; इति वचनाद्भिदिर्विभागवचनो ऽन्यत्ववचनश्च । भिन्नो घट इत्युक्ते स्फुटित इति गम्यते । भिन्नं गगनं घटादित्यन्यदिति विज्ञायते । तत्र विभागो विदारणात्मा नान्यत्वम् । तदेव चात्र प्रकृतं न विभाग इत्यन्यतालक्षणस्य भेदस्य वस्तुस्वरूपत्वे विदारणप्रसङ्गेनात्यल्पतापादनमप्यसङ्गतमेव, छलत्वादिति । ननु विभागस्यान्यत्वस्य च को विशेषो येनैवमुच्यत इति चेन्न । गुणग्रहणेनैव परिहृतत्वात् । विभागो हि गुणतया वैशेषिकादिभिरुपात्तः । अन्यता चान्योन्याभाव इति स्फुटो भेदः । *८,१२०* यस्तु गुणादिप्रक्रियां न मायावादी मन्यते । तं बोधयितुमाह अविदारणे ऽपीति ॥ अविदारणे ऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च आस्यस्येत्यास्यसम्बन्धिनोरोष्ठयोर्ग्रहणम् । तस्य च मायावादिन एव । यदा हि मायावादी निरुत्तरतया तूष्णीमास्ते तदा तदीययोरोष्ठयोर्विदारणलक्षणविभागाभावे ऽप्योष्ठौ भिन्नावन्योन्याभावलक्षणभेदवन्तौ भवत एव । यदभावे च यदस्ति तत्ततो ऽन्यदिति च प्रसिद्धमेव । अतो विभागाद्भेदो ऽर्थान्तरमेवेति ज्ञायते । तस्य चेत्यनेन नातः परं स्वरूपभेदे काचिदनुपपत्तिः सम्भावितास्तीति सूचितम् । ननु कथं नास्ति । विशेषणविशेष्यभावानुपपत्त्यादेरपरिहृतत्वादिति चेन्न । स्वरूपत्वे ऽपि विशेषबलेन विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धावभासोपपत्तेः । अन्यथाऽनन्दं ब्रह्म आनन्दं ब्रह्मण इत्यादेरनुपपत्तिप्रसङ्गात् । संशयविपर्ययानुपपत्तिरपि नास्ति । सविशेषत्वेन ज्ञाताज्ञातत्वोपपत्तेः । अन्यथाऽत्मस्वरूपे स्वयंप्रकाशमाने तत्स्वरूपमात्राणामद्वितीयत्वानन्दत्वादीनामपि प्रकाशनीयमान्न जातु कस्यचित्संशयविपर्ययौ स्याताम् । अविद्यावशात्तत्र तथेति चेत् । अत्रापि सादृ(श्यादिव)श्यवशात्तथेति सन्तोष्यव्यम् । *८,१२१* यच्चाद्वैतपर्यवसानमुक्तम् । तत्कुत इति वक्तव्यम् । यदि मन्येत यथा हि लम्बकर्ण आगतो, नीलमानीयतामित्यादौ परिकरवतो यद्भवति तत्परिकरस्यापि, तथा प्रतियोगिघटितस्य भेदस्य धर्मिस्वरूपत्वे प्रतियोगिनो ऽपि त(त्र निम)न्निमज्जनं स्यादिति तत्र किं सम्भावनयेदमुच्यते उत व्याप्त्या । नाद्यः । प्रशिथिलमूलत्वात् । न द्वितीयः । चित्रगुरानीयतां काशीनिवासी समागत इत्यादौ तदभावात् । पारमार्थिकीं दृष्टिमवलम्बमानस्य तदपि असिद्धमिति चेत् । अहो पक्षपातो ऽस्य यत्परस्यानिष्यं प्रसञ्जयन्व्याप्तिग्रहणाय लौकिकं दृष्टान्तं बहुमन्यते व्यभिचारे तु तत्रोदास्ते । परसिद्धेन परस्यैवानिष्यापादनमिति चेत् । तर्हि मूलशैथिल्यमपि परः स्वसिद्धेन प्रतिपत्स्यते । वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति चेत् । व्यावर्तकत्वमात्रेण प्रतियोगिनामुपयोगादिति ब्रूमः । *८,१२३* तदेवं स्वपरमतावलोकानपेक्षयैव दोषोद्भावनादुपेक्षणमेवोन्मत्तवाक्यवन्मायावादस्योचितम् । किन्निराकरणेनेत्याशयवानुपसंहरति अत इति ॥ अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ऽभ्युपेक्षितः
syādetadyadi bhedo vidāraṇātmā bhavet / nacaivam / pramāṇābhāvāt / aṅgīkṛtyaiva tu pūrvaḥ parihāro 'bhihitaḥ / nanūktamatra bhedaśabdādeva bhedasya vidāraṇātmakatvamavagamyate / sa hi bhiderdhāto rūpam / sa ca vidāraṇārthatayā vyākhyāta iti / atrotraram / yadā bhididhāturvidāraṇārtho vivakṣitastadā bhedaśabdo vibhāgākhyaguṇavācako na tvanyonyābhāvalakṣaṇabhedavācaka iti / etaduktaṃ bhavati / "kriyāvācitvamākhyātumekaiko 'rthaḥ pradarśitaḥ / prayogato 'nugantavyā anekārthā hi dhātavaḥ'; iti vacanādbhidirvibhāgavacano 'nyatvavacanaśca / bhinno ghaṭa ityukte sphuṭita iti gamyate / bhinnaṃ gaganaṃ ghaṭādityanyaditi vijñāyate / tatra vibhāgo vidāraṇātmā nānyatvam / tadeva cātra prakṛtaṃ na vibhāga ityanyatālakṣaṇasya bhedasya vastusvarūpatve vidāraṇaprasaṅgenātyalpatāpādanamapyasaṅgatameva, chalatvāditi / nanu vibhāgasyānyatvasya ca ko viśeṣo yenaivamucyata iti cenna / guṇagrahaṇenaiva parihṛtatvāt / vibhāgo hi guṇatayā vaiśeṣikādibhirupāttaḥ / anyatā cānyonyābhāva iti sphuṭo bhedaḥ / *8,120* yastu guṇādiprakriyāṃ na māyāvādī manyate / taṃ bodhayitumāha avidāraṇe 'pīti // avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca āsyasyetyāsyasambandhinoroṣṭhayorgrahaṇam / tasya ca māyāvādina eva / yadā hi māyāvādī niruttaratayā tūṣṇīmāste tadā tadīyayoroṣṭhayorvidāraṇalakṣaṇavibhāgābhāve 'pyoṣṭhau bhinnāvanyonyābhāvalakṣaṇabhedavantau bhavata eva / yadabhāve ca yadasti tattato 'nyaditi ca prasiddhameva / ato vibhāgādbhedo 'rthāntarameveti jñāyate / tasya cetyanena nātaḥ paraṃ svarūpabhede kācidanupapattiḥ sambhāvitāstīti sūcitam / nanu kathaṃ nāsti / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapattyāderaparihṛtatvāditi cenna / svarūpatve 'pi viśeṣabalena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhāvabhāsopapatteḥ / anyathā'nandaṃ brahma ānandaṃ brahmaṇa ityāderanupapattiprasaṅgāt / saṃśayaviparyayānupapattirapi nāsti / saviśeṣatvena jñātājñātatvopapatteḥ / anyathā'tmasvarūpe svayaṃprakāśamāne tatsvarūpamātrāṇāmadvitīyatvānandatvādīnāmapi prakāśanīyamānna jātu kasyacitsaṃśayaviparyayau syātām / avidyāvaśāttatra tatheti cet / atrāpi sādṛ(śyādiva)śyavaśāttatheti santoṣyavyam / *8,121* yaccādvaitaparyavasānamuktam / tatkuta iti vaktavyam / yadi manyeta yathā hi lambakarṇa āgato, nīlamānīyatāmityādau parikaravato yadbhavati tatparikarasyāpi, tathā pratiyogighaṭitasya bhedasya dharmisvarūpatve pratiyogino 'pi ta(tra nima)nnimajjanaṃ syāditi tatra kiṃ sambhāvanayedamucyate uta vyāptyā / nādyaḥ / praśithilamūlatvāt / na dvitīyaḥ / citragurānīyatāṃ kāśīnivāsī samāgata ityādau tadabhāvāt / pāramārthikīṃ dṛṣṭimavalambamānasya tadapi asiddhamiti cet / aho pakṣapāto 'sya yatparasyāniṣyaṃ prasañjayanvyāptigrahaṇāya laukikaṃ dṛṣṭāntaṃ bahumanyate vyabhicāre tu tatrodāste / parasiddhena parasyaivāniṣyāpādanamiti cet / tarhi mūlaśaithilyamapi paraḥ svasiddhena pratipatsyate / vaicitryaṃ kinnimittamiti cet / vyāvartakatvamātreṇa pratiyogināmupayogāditi brūmaḥ / *8,123* tadevaṃ svaparamatāvalokānapekṣayaiva doṣodbhāvanādupekṣaṇamevonmattavākyavanmāyāvādasyocitam / kinnirākaraṇenetyāśayavānupasaṃharati ata iti // ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.