विशेषणमात्रेण सत्ताप्रतीतिप्रवृत्तीनां परमेश्वरायत्तत्वमुच्यते । श्रुतिरपीति साक्षिणं समुच्चिनोति । यतः कालस्य स्वगतत्वं श्रुतिः प्राह साक्षिणा च सिद्धम् । अतः कालस्य स्वगतत्वतः । स कालस्तदैव स्यादितीशः सदैव स्वोद्दिष्य एव काले । तत्तत्कालसृष्टिमेव वाञ्छतीत्यन्वयः । *८,१५८फ़्।* एतदुक्तं भवति । कालातिरिक्तकार्याणामेव कालो ऽधिकरणतया कारणं न कालस्य । केवलं श्वो घटं स्रष्टास्मीतिवत्कालसृष्टिं वाञ्छतः परमेश्वरस्याधिकरणतयोद्देश्यः कालः क इति प्रश्नो ऽवशिष्यते । तत्र यः सृज्यः स एवेत्युत्तरम् । नहि सृज्यस्य प्राक् सत्त्वमस्ति । येनोद्देश्यत्वं सत्त्वमपेक्षेत । अधिकरणाधिकर्तव्यता चैकस्यैव श्रुत्यादिसिद्धा विशेषबलाच्चोपपद्यते । अतो न कालस्योत्पत्तौ काचिदनुपपत्तिरिति । *८,१६०* यदुक्तं यदेश्वरेच्छा सिसृक्षाकारा व्यज्यते तदा महदादिसृष्टिभर्वति । यदा तु सञ्जिहीर्षारूपा सम्पद्यते तदा संहारो भवतीति । तत्रेदं वैचित्र्यं किन्निमित्तमिति वाच्यम् । नच कालविशेषो निमित्तमिति युक्तम् । तस्येश्वरेच्छायत्तत्वात् । नापि पुरुषार्थायत्तम् । पारतन्त्र्यापत्तेरित्यत आह स्वभावादेवेति ॥ स्वभावादेव हीच्छैषा ॥। एषा विचित्रा । तस्मात्कालविशेषाणामीश्वराधीनत्वे नेतरेतराश्रयदोषापत्तिरिति हिशब्दार्थः । कुत एतदित्यत आह देवस्येति ॥ ॥। देवस्यैव इति श्रुतेः एतदवगम्यत इति शेषः । *८,१६१* अपर आह । किमनया कालादिवैचित्र्यकल्पनया । यावता कारणानां कार्याणां च स्वभावादेव समयनियमोपपत्तेः । अन्ततो ऽपि हि स्वभाववादो ऽभ्युपगन्तव्यः । ततो वरमादावेव स्वभाववादाभ्युपगम इति । अत आह स्वभावो ऽपीति ॥ स्वभावो ऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा
viśeṣaṇamātreṇa sattāpratītipravṛttīnāṃ parameśvarāyattatvamucyate / śrutirapīti sākṣiṇaṃ samuccinoti / yataḥ kālasya svagatatvaṃ śrutiḥ prāha sākṣiṇā ca siddham / ataḥ kālasya svagatatvataḥ / sa kālastadaiva syāditīśaḥ sadaiva svoddiṣya eva kāle / tattatkālasṛṣṭimeva vāñchatītyanvayaḥ / *8,158f.* etaduktaṃ bhavati / kālātiriktakāryāṇāmeva kālo 'dhikaraṇatayā kāraṇaṃ na kālasya / kevalaṃ śvo ghaṭaṃ sraṣṭāsmītivatkālasṛṣṭiṃ vāñchataḥ parameśvarasyādhikaraṇatayoddeśyaḥ kālaḥ ka iti praśno 'vaśiṣyate / tatra yaḥ sṛjyaḥ sa evetyuttaram / nahi sṛjyasya prāk sattvamasti / yenoddeśyatvaṃ sattvamapekṣeta / adhikaraṇādhikartavyatā caikasyaiva śrutyādisiddhā viśeṣabalāccopapadyate / ato na kālasyotpattau kācidanupapattiriti / *8,160* yaduktaṃ yadeśvarecchā sisṛkṣākārā vyajyate tadā mahadādisṛṣṭibharvati / yadā tu sañjihīrṣārūpā sampadyate tadā saṃhāro bhavatīti / tatredaṃ vaicitryaṃ kinnimittamiti vācyam / naca kālaviśeṣo nimittamiti yuktam / tasyeśvarecchāyattatvāt / nāpi puruṣārthāyattam / pāratantryāpatterityata āha svabhāvādeveti // svabhāvādeva hīcchaiṣā ... eṣā vicitrā / tasmātkālaviśeṣāṇāmīśvarādhīnatve netaretarāśrayadoṣāpattiriti hiśabdārthaḥ / kuta etadityata āha devasyeti // ... devasyaiva iti śruteḥ etadavagamyata iti śeṣaḥ / *8,161* apara āha / kimanayā kālādivaicitryakalpanayā / yāvatā kāraṇānāṃ kāryāṇāṃ ca svabhāvādeva samayaniyamopapatteḥ / antato 'pi hi svabhāvavādo 'bhyupagantavyaḥ / tato varamādāveva svabhāvavādābhyupagama iti / ata āha svabhāvo 'pīti // svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.