आदिपदेन देहदीपादिग्रहणम् । विशेषेण परिमाणभेदेन, क्षणिकत्वं (तावत्)अनुमीयत इति सम्बन्धः । ततस्तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र फलादिव्यतिरिक्ते ऽपि वस्तुनि सत्त्वेन हेतुना पञ्चस्कन्धा इत्यनुमानं स्थिरत्वविषयप्रत्यभिज्ञाया बाधकं भविष्यति । नच फलादिदृष्टान्तः साध्यविकलः । यद्विरुद्धपरिमाणं तन्नाना दृष्टं यथा घटपटौ, विरुद्धपरिमाणं च फलादिकं पूर्वोत्तरक्षणयोः, इत्यनुमानेन फलादीनां क्षणिकतासिद्धेरिति । परिहरति आकाशस्येति ॥ अविशेषतः पूर्वोत्तर(क्षण)योर्भेदरहितत्वतः, अविशेषः पूर्वोत्तरक्षणयोर्भेदराहित्यम् । अखिलस्यापि विप्रतिपन्नस्य । इदमुक्तं भवति । यत्सत्तदक्षणिकम् यथाऽकाशम् । सच्च नीलादीति प्रत्यनुमानप्रतिरुद्धत्वेनानुमानस्याभासत्वान्न प्रत्यभिज्ञाबाधकत्वं सम्भवतीति । नचाकाशदृष्टान्तः साध्यविकलः । "आकाशो द्वौ निरोधौ च नित्यं त्रयमसंस्कृतम्ऽ; इत्रत परेणैवाङ्गीकृतत्वात् क्षणिकतासाधकस्य परिमाणभेदादेराकाशे ऽभावाच्च । तदिदमु(मप्यु)क्तं अविशेषतः परिमाणभेदादिरहितत्वत इति । *८,२१३* यद्वाऽकाशस्याविशेषतः परिमाणभेदरहितत्वतः । तद्दृष्टान्तेनाखिलस्यापि फलादेरविशेषः पूर्वोत्तरकालयोः परिमाणभेदाभावः सत्त्वात् किं नानुमीयत इति योजना । एतदुक्तं भवति । नानुमानं प्रत्यभिज्ञाया बाधकं भवितुमर्हति । अनुमानस्य प्रत्यक्षतो दुबर्लत्वेन तद्बाध्यत्वात् । अन्यथा फलादिकं परिमाणभेदरहितं सत्त्वादाकाशवदित्यप्यनुमानप्रसङ्गात् । नह्यत्र प्रत्यक्षादिबाधं विना कश्चिद्दोषो ऽस्ति । तथाच तद्दृष्टान्ते क्षणिकत्वसाधकस्यासिद्धत्वात्साध्यविकलता स्यात् । ततः प्रत्यक्षविरोधेनैवास्यानुमानस्याप्रामाण्यम् । अन्यथान्योन्याश्रय(ता)प्रसङ्ग इत्येव वक्तव्यम् । तच्च समं प्रकृते ऽपीति । एतेन"आकाशे चाविशेषात्ऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति । तदनेन क्षणिकत्व(ता)साधकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वं बाधितविषयत्वं च वदताऽकाशे ऽ(ना)नैकान्त्यमपि सूचितम् । भवदनुमानस्यापि फलादिनानैकान्त्यमिति चेन्न । तत्रापि क्षणिकताभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् (इति) । *८,२१४* भवेदिदं यद्याकाशस्य सत्त्वं स्यात् । नचैतदस्ति । मूर्ताभावत्वादाकाशस्य । भावत्वं हि सत्त्वमत्र विवक्षितम् । सस्वरूपत्वे ऽपि वा सत्त्वे, अभावो निःस्वरूप इत्यङ्गीकृतमित्याशङ्कयाह यदीति ॥ यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु यद्याकाशस्य सत्त्वं नास्तीत्यङ्गीकृत्य प्रत्यनुमाने ऽतिप्रसङ्गानुमाने च दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं स्वानुमानस्यानैकान्तिकत्वाभावश्चोच्यते । तदा देहादिषु सत्त्वं कुत एव सिद्धमिति ब्रूमः । तथाच परकीयस्यापि दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं स्यात् । यदि च विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वाद्देहादीनां भावत्वं प्रमाविषयत्वात्सत्त्वं चोच्यते । तदाऽकाशे ऽपि समानमिति । प्रमाणान्तरेणाकाशस्याभावत्वं वारयितुमुपोद्घातमाह स धर्मीति ॥ सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते
ādipadena dehadīpādigrahaṇam / viśeṣeṇa parimāṇabhedena, kṣaṇikatvaṃ (tāvat)anumīyata iti sambandhaḥ / tatastaddṛṣṭāntena sarvatra phalādivyatirikte 'pi vastuni sattvena hetunā pañcaskandhā ityanumānaṃ sthiratvaviṣayapratyabhijñāyā bādhakaṃ bhaviṣyati / naca phalādidṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ / yadviruddhaparimāṇaṃ tannānā dṛṣṭaṃ yathā ghaṭapaṭau, viruddhaparimāṇaṃ ca phalādikaṃ pūrvottarakṣaṇayoḥ, ityanumānena phalādīnāṃ kṣaṇikatāsiddheriti / pariharati ākāśasyeti // aviśeṣataḥ pūrvottara(kṣaṇa)yorbhedarahitatvataḥ, aviśeṣaḥ pūrvottarakṣaṇayorbhedarāhityam / akhilasyāpi vipratipannasya / idamuktaṃ bhavati / yatsattadakṣaṇikam yathā'kāśam / sacca nīlādīti pratyanumānapratiruddhatvenānumānasyābhāsatvānna pratyabhijñābādhakatvaṃ sambhavatīti / nacākāśadṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ / "ākāśo dvau nirodhau ca nityaṃ trayamasaṃskṛtam'; itrata pareṇaivāṅgīkṛtatvāt kṣaṇikatāsādhakasya parimāṇabhedāderākāśe 'bhāvācca / tadidamu(mapyu)ktaṃ aviśeṣataḥ parimāṇabhedādirahitatvata iti / *8,213* yadvā'kāśasyāviśeṣataḥ parimāṇabhedarahitatvataḥ / taddṛṣṭāntenākhilasyāpi phalāderaviśeṣaḥ pūrvottarakālayoḥ parimāṇabhedābhāvaḥ sattvāt kiṃ nānumīyata iti yojanā / etaduktaṃ bhavati / nānumānaṃ pratyabhijñāyā bādhakaṃ bhavitumarhati / anumānasya pratyakṣato dubarlatvena tadbādhyatvāt / anyathā phalādikaṃ parimāṇabhedarahitaṃ sattvādākāśavadityapyanumānaprasaṅgāt / nahyatra pratyakṣādibādhaṃ vinā kaściddoṣo 'sti / tathāca taddṛṣṭānte kṣaṇikatvasādhakasyāsiddhatvātsādhyavikalatā syāt / tataḥ pratyakṣavirodhenaivāsyānumānasyāprāmāṇyam / anyathānyonyāśraya(tā)prasaṅga ityeva vaktavyam / tacca samaṃ prakṛte 'pīti / etena"ākāśe cāviśeṣāt'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati / tadanena kṣaṇikatva(tā)sādhakānumānasya satpratipakṣatvaṃ bādhitaviṣayatvaṃ ca vadatā'kāśe '(nā)naikāntyamapi sūcitam / bhavadanumānasyāpi phalādinānaikāntyamiti cenna / tatrāpi kṣaṇikatābhāvasya vakṣyamāṇatvāt (iti) / *8,214* bhavedidaṃ yadyākāśasya sattvaṃ syāt / nacaitadasti / mūrtābhāvatvādākāśasya / bhāvatvaṃ hi sattvamatra vivakṣitam / sasvarūpatve 'pi vā sattve, abhāvo niḥsvarūpa ityaṅgīkṛtamityāśaṅkayāha yadīti // yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu yadyākāśasya sattvaṃ nāstītyaṅgīkṛtya pratyanumāne 'tiprasaṅgānumāne ca dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ svānumānasyānaikāntikatvābhāvaścocyate / tadā dehādiṣu sattvaṃ kuta eva siddhamiti brūmaḥ / tathāca parakīyasyāpi dṛṣṭāntasya sādhanavaikalyaṃ syāt / yadi ca vidhimukhapratyayavedyatvāddehādīnāṃ bhāvatvaṃ pramāviṣayatvātsattvaṃ cocyate / tadā'kāśe 'pi samānamiti / pramāṇāntareṇākāśasyābhāvatvaṃ vārayitumupodghātamāha sa dharmīti // sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.