श्रुतयो गुरा उपसर्जना(नि) यासां तास्तथोक्ताः । चतुर्विधा विरोधिप्रतीतयः । अन्वयं प्रति न विरुद्धयन्ते इति श्रुतिसमन्वयसिद्धमर्थं नान्यथयितुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । अभियोग आग्रहः । दृश्यते प्रमेयमेभिरिति दर्शनानि साङ्खयादिशास्त्राणि । एतदुक्तं भवति । यद्यपि परमतसाधकानामस्मन्मतबाधकानां च स्मृत्यादीनामाभासत्वव्युत्पादनेन स्पपरपक्षसाधनोपालम्भौ कृतावेवेति परमार्थः । तथाप्युक्ते ऽर्थे पुनः पुरुषस्य आशङ्का भवत्येव, किमेतदेवमन्यथा वेति । कस्मात् । अभियोगतो (दर्शनानां) मतानां प्रवृत्तत्वात् तदुपलम्भादिति । *७,१०* ननु च श्रुतयस्तावदपौरुषेयतयानाशङ्कितदोषाः बहुल(प्रबल)युक्तिभिश्चानुसंहितार्था निरस्तसमस्तप्रतिपक्षाश्च । तत्कथं तत्समन्वयसिद्धे ऽर्थे ऽभियोगप्रवृत्तदर्शनोपलम्भमात्रेणान्यथात्वशङ्का स्यात् । अतिप्रसङ्गात् । नन्वत एवोक्तं मन्द इति । मैवम् । प्राप्तिमनालोच्य शङ्कमानस्याविचिकित्सितशङ्कस्य शास्त्रे ऽनधिकारादित्यतो ऽभियोगतो दर्शनानां प्रवृत्तत्वादित्युक्तशङ्काकारणं विवृणोति अनादीति ॥ अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः । नचोच्छेदो ऽस्ति कस्यापि समयस्येत् ॥। कपिलकणादादीनां प्रणेतॄणां स्मरणात्कथमनादित्वमित्यत उक्तम् प्रवाहत इति ॥ कपिलादयो हि पूर्वैः प्रणीतान्येव शास्त्राणि कालबलादुत्सन्नानि स्व(तपः)प्रभावादिनावगम्य प्रबन्धान्तररचनया प्रवर्तयन्ति । एवं पूर्वे ऽपि पूर्वतरैरित्येवं प्रवाहतो ऽनादित्वाददोषः । तथैव च स्मरणानीति । इति हेतोराशङ्कित इति पूर्वेण सम्बन्धः । इदमुक्तं भवति । करणदोषबाधकप्रत्ययवशादेव ह्यप्रामाण्यं कल्पनीयम् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । तत्र यता श्रुतीनामनादित्वात्करणदोषाभावः, तथा समयानामपि । स्वरूपानादित्वं प्रवाहानादित्वमिति तु वैषम्यमात्रम् । पुरुषदोषसञ्चाराभावस्योभयत्रापि साम्यात् । यथा चानुच्छेदेनानुवृत्तेः श्रुतीनां बाधकाभावः, एवं समयानामपि । यदि करणदोषबादकप्रत्ययोपेताः स्युः तदोन्मत्तवाक्यवदिदंप्रथमाः समुच्छेदवन्तश्च स्युः । नचैवम् । अतः कथमप्रामाण्यमश्नुवते । यथा च श्रुतयो बलवद्युक्त्यनुसंहितार्था एवं समया अपि । नच तासामाभासत्वमुक्तमिति वाच्यम् । सर्वेषां तदनुवर्तिनामस्माभिरनवगतत्वेन तत्परिहारसम्भावनात् । एवमेवाप्रतिपक्षत्वं श्रुतीनामिव समयानां सम्भावितम् । कथमन्यथा सूत्रकृदेकधुरीणाः शौद्धोदनिप्रभृतयो ऽभियोगतस्तान्प्रवर्तयेयुः, कथं च प्रेक्षावन्तो ऽनेके ऽभियोगेनैवोपाददीरन् । तदेवं श्रुतितुल्य(समान)योगक्षेमतां समयानां मन्यमानस्य स्यादेवोक्तार्थे सन्देह इति । *७,१७* नन्वेवं सति परस्परविरुद्धानामनेकेषां प्रामाण्यं तावन्न सम्भवति, वस्तुविकल्पापत्तेः । तथाचावश्याश्रयणीये कस्यचिदेव प्रामाण्ये अनादिकालतो ऽनुवृत्तत्वादेः अन्येष्वन्यथासिद्धौ सर्वथा कल्पनीयायाम्"इतरेषां चानुपलब्धेःऽ; इत्युक्तदिशा साङ्खयादिसमयानाम् अप्रामाण्यं कल्पयितुं शक्यत एव, तत्कथं श्रुतिसमन्वयसिद्धे ऽर्थे पुनः शङ्केति । उच्यते । यो हि इतरेषां चानुपलब्धेःऽ; इति सङ्क्षेपेणोदितं न्यायं पर(परि)कल्पितेषु प्रमेयविशेषेषूत्प्रेक्षितुं क्षमते, तं प्रत्येवमेतत् । यस्त्वेवं न क्षमः स यावदयं सङ्क्षेपो न प्रपञ्च्यते तावदन्यपरित्यागेनैकग्रहणस्यानीशानः शङ्केतैव । नचैवं शास्त्रे नाधिक्रियेत । सङ्ग्रहप्रपञ्चोच्छेदप्रसङ्गात् । तदिदमुक्तं मन्द आशङ्कत इति । किमतो यद्येवमित्यत आह अत इति ॥ अतो विभुः
śrutayo gurā upasarjanā(ni) yāsāṃ tāstathoktāḥ / caturvidhā virodhipratītayaḥ / anvayaṃ prati na viruddhayante iti śrutisamanvayasiddhamarthaṃ nānyathayituṃ śaknuvantītyarthaḥ / abhiyoga āgrahaḥ / dṛśyate prameyamebhiriti darśanāni sāṅkhayādiśāstrāṇi / etaduktaṃ bhavati / yadyapi paramatasādhakānāmasmanmatabādhakānāṃ ca smṛtyādīnāmābhāsatvavyutpādanena spaparapakṣasādhanopālambhau kṛtāveveti paramārthaḥ / tathāpyukte 'rthe punaḥ puruṣasya āśaṅkā bhavatyeva, kimetadevamanyathā veti / kasmāt / abhiyogato (darśanānāṃ) matānāṃ pravṛttatvāt tadupalambhāditi / *7,10* nanu ca śrutayastāvadapauruṣeyatayānāśaṅkitadoṣāḥ bahula(prabala)yuktibhiścānusaṃhitārthā nirastasamastapratipakṣāśca / tatkathaṃ tatsamanvayasiddhe 'rthe 'bhiyogapravṛttadarśanopalambhamātreṇānyathātvaśaṅkā syāt / atiprasaṅgāt / nanvata evoktaṃ manda iti / maivam / prāptimanālocya śaṅkamānasyāvicikitsitaśaṅkasya śāstre 'nadhikārādityato 'bhiyogato darśanānāṃ pravṛttatvādityuktaśaṅkākāraṇaṃ vivṛṇoti anādīti // anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ / nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyet ... kapilakaṇādādīnāṃ praṇetṝṇāṃ smaraṇātkathamanāditvamityata uktam pravāhata iti // kapilādayo hi pūrvaiḥ praṇītānyeva śāstrāṇi kālabalādutsannāni sva(tapaḥ)prabhāvādināvagamya prabandhāntararacanayā pravartayanti / evaṃ pūrve 'pi pūrvatarairityevaṃ pravāhato 'nāditvādadoṣaḥ / tathaiva ca smaraṇānīti / iti hetorāśaṅkita iti pūrveṇa sambandhaḥ / idamuktaṃ bhavati / karaṇadoṣabādhakapratyayavaśādeva hyaprāmāṇyaṃ kalpanīyam / anyathā atiprasaṅgāt / tatra yatā śrutīnāmanāditvātkaraṇadoṣābhāvaḥ, tathā samayānāmapi / svarūpānāditvaṃ pravāhānāditvamiti tu vaiṣamyamātram / puruṣadoṣasañcārābhāvasyobhayatrāpi sāmyāt / yathā cānucchedenānuvṛtteḥ śrutīnāṃ bādhakābhāvaḥ, evaṃ samayānāmapi / yadi karaṇadoṣabādakapratyayopetāḥ syuḥ tadonmattavākyavadidaṃprathamāḥ samucchedavantaśca syuḥ / nacaivam / ataḥ kathamaprāmāṇyamaśnuvate / yathā ca śrutayo balavadyuktyanusaṃhitārthā evaṃ samayā api / naca tāsāmābhāsatvamuktamiti vācyam / sarveṣāṃ tadanuvartināmasmābhiranavagatatvena tatparihārasambhāvanāt / evamevāpratipakṣatvaṃ śrutīnāmiva samayānāṃ sambhāvitam / kathamanyathā sūtrakṛdekadhurīṇāḥ śauddhodaniprabhṛtayo 'bhiyogatastānpravartayeyuḥ, kathaṃ ca prekṣāvanto 'neke 'bhiyogenaivopādadīran / tadevaṃ śrutitulya(samāna)yogakṣematāṃ samayānāṃ manyamānasya syādevoktārthe sandeha iti / *7,17* nanvevaṃ sati parasparaviruddhānāmanekeṣāṃ prāmāṇyaṃ tāvanna sambhavati, vastuvikalpāpatteḥ / tathācāvaśyāśrayaṇīye kasyacideva prāmāṇye anādikālato 'nuvṛttatvādeḥ anyeṣvanyathāsiddhau sarvathā kalpanīyāyām"itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; ityuktadiśā sāṅkhayādisamayānām aprāmāṇyaṃ kalpayituṃ śakyata eva, tatkathaṃ śrutisamanvayasiddhe 'rthe punaḥ śaṅketi / ucyate / yo hi itareṣāṃ cānupalabdheḥ'; iti saṅkṣepeṇoditaṃ nyāyaṃ para(pari)kalpiteṣu prameyaviśeṣeṣūtprekṣituṃ kṣamate, taṃ pratyevametat / yastvevaṃ na kṣamaḥ sa yāvadayaṃ saṅkṣepo na prapañcyate tāvadanyaparityāgenaikagrahaṇasyānīśānaḥ śaṅketaiva / nacaivaṃ śāstre nādhikriyeta / saṅgrahaprapañcocchedaprasaṅgāt / tadidamuktaṃ manda āśaṅkata iti / kimato yadyevamityata āha ata iti // ato vibhuḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.