परमाणुपुञ्जवादं परिणामवादमनियमवादं चैवशब्देन व्यावर्तयति । परमाणुद्वयेनैव, नतु निरन्तरतयोत्पन्नपरमाणुद्वयं, नापि परमाणुद्वयमेव संयुक्तमासादितपरिणामविशेषं, नच त्रयादिनेति । जायते इत्यसत्कार्यवादं सूचयति । जात्यपेक्षयैकवचनम् । ततश्च संयुक्तसजातीयपरमाणुद्वयैस्ततो ऽत्यन्तभिन्नानि तत्समवेतानि प्रागसन्त्येव द्वयणुकनामकानि द्रव्याण्युत्पद्यन्त इत्यर्थः । द्वयणुकत्रयेण त्र्यणुकं जायते इत्यनुर्वते । एवेति च । अत्रापि पूर्ववद्वयाख्यानम् । अणुत्वपरिमाणस्य परमाणौ द्वयणुके च साम्याद्द्वयणुकसंज्ञावत्त्र्यणुकसंज्ञाप्युपपद्यत एव । तैः सजातीयैः संयुक्तैश्चतुर्भिस्त्र्यणुकैः तदात्मकं द्रव्यं जायते । त्र्यणुकेष्वणुसंज्ञोपचारात् । केचित् द्वयणुकैरेव चतुरणुकारम्भमभ्युपयन्ति । तन्मतानुसारेण तैद्वर्यणुकैरिति व्याख्येयम् । द्वयणुकानि त्रीणि (द्रव्यं) यत्कायर्मारभन्ते तत्त्र्यणुकम् । चतुर्भिरारब्धं चतुरणुकमिति । अत्र च संज्ञा मुख्यैव । ततः त्र्यणुकेभ्यश्चतुरणेकेभ्यो वा । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह । अनियमेनैवैतावद्भिरेवेति सङ्खयानियमं विनेत्यर्थः । द्रव्यसमवायिकारणानि कायर्द्रव्याणि खण्डावयविनः । त्र्यणुकादेरन्त्यावयविनश्च मध्ये नैकमेव खण्डावयवि किन्तु अनियमेनानेकान्यपि भवन्तीति सूचयितुं बहुवचनम् । ततः तैः खण्डावयविभिश्चानियमेनैव सङ्खयानियमं विनैव सर्वावयविनामन्त्यावयविनां शरीरेन्द्रियविषयाणां सम्भवः । तदनेन द्रव्योत्पत्तिरभिहिता । गुणानां कर्मणां च स्वाश्रयद्रव्येषूत्पादो द्रष्टव्यः । *७,२५३* सर्वमपि कार्यं भावरूपं कारणत्रितयजन्यम् । कारणानि च समवाय्यसमवायिनिमित्तानामानि । तत्र य(त्सम)त्र समवेतं कायर्मुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । तत्स्वरूपेण दर्शयति कारणमिति ॥ कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादि तत्र हि अत्र द्वयणुकादिकार्योत्पत्तौ परमाण्वादिद्रव्यपदार्थः समवायिकारणम् । कुतः । अत्र परमाण्वादौ द्रव्ये हि यस्मात्सर्वकार्यं समवेतमुत्पद्यते तस्मादिति शेषः । *७,२५४* समवाय्यसमवायिव्यतिरिक्तं कारणं निमित्तम् । तदुदाहरति ईशेति ॥ ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्
paramāṇupuñjavādaṃ pariṇāmavādamaniyamavādaṃ caivaśabdena vyāvartayati / paramāṇudvayenaiva, natu nirantaratayotpannaparamāṇudvayaṃ, nāpi paramāṇudvayameva saṃyuktamāsāditapariṇāmaviśeṣaṃ, naca trayādineti / jāyate ityasatkāryavādaṃ sūcayati / jātyapekṣayaikavacanam / tataśca saṃyuktasajātīyaparamāṇudvayaistato 'tyantabhinnāni tatsamavetāni prāgasantyeva dvayaṇukanāmakāni dravyāṇyutpadyanta ityarthaḥ / dvayaṇukatrayeṇa tryaṇukaṃ jāyate ityanurvate / eveti ca / atrāpi pūrvavadvayākhyānam / aṇutvaparimāṇasya paramāṇau dvayaṇuke ca sāmyāddvayaṇukasaṃjñāvattryaṇukasaṃjñāpyupapadyata eva / taiḥ sajātīyaiḥ saṃyuktaiścaturbhistryaṇukaiḥ tadātmakaṃ dravyaṃ jāyate / tryaṇukeṣvaṇusaṃjñopacārāt / kecit dvayaṇukaireva caturaṇukārambhamabhyupayanti / tanmatānusāreṇa taidvaryaṇukairiti vyākhyeyam / dvayaṇukāni trīṇi (dravyaṃ) yatkāyarmārabhante tattryaṇukam / caturbhirārabdhaṃ caturaṇukamiti / atra ca saṃjñā mukhyaiva / tataḥ tryaṇukebhyaścaturaṇekebhyo vā / tuśabdo viśeṣārthaḥ / tamevāha / aniyamenaivaitāvadbhireveti saṅkhayāniyamaṃ vinetyarthaḥ / dravyasamavāyikāraṇāni kāyardravyāṇi khaṇḍāvayavinaḥ / tryaṇukāderantyāvayavinaśca madhye naikameva khaṇḍāvayavi kintu aniyamenānekānyapi bhavantīti sūcayituṃ bahuvacanam / tataḥ taiḥ khaṇḍāvayavibhiścāniyamenaiva saṅkhayāniyamaṃ vinaiva sarvāvayavināmantyāvayavināṃ śarīrendriyaviṣayāṇāṃ sambhavaḥ / tadanena dravyotpattirabhihitā / guṇānāṃ karmaṇāṃ ca svāśrayadravyeṣūtpādo draṣṭavyaḥ / *7,253* sarvamapi kāryaṃ bhāvarūpaṃ kāraṇatritayajanyam / kāraṇāni ca samavāyyasamavāyinimittānāmāni / tatra ya(tsama)tra samavetaṃ kāyarmutpadyate tatsamavāyikāraṇam / tatsvarūpeṇa darśayati kāraṇamiti // kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi atra dvayaṇukādikāryotpattau paramāṇvādidravyapadārthaḥ samavāyikāraṇam / kutaḥ / atra paramāṇvādau dravye hi yasmātsarvakāryaṃ samavetamutpadyate tasmāditi śeṣaḥ / *7,254* samavāyyasamavāyivyatiriktaṃ kāraṇaṃ nimittam / tadudāharati īśeti // īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.