प्रधनस्य च वेदस्य ॥। इति सिद्धमिति शेषः । एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ(स्वरूप)त्व एवाङ्गीकृते सिद्धयति न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः । नन्वव्याकृताकाशस्याभूत्वाभवनानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिजर्न्मशब्दार्थः । अन्यत्र त्वभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत्को दोषः । बाधकभावाभावाभ्यामनेकार्थत्वकल्पनाविरोधादित्यत आह स्थूलतेति ॥ उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः स्थूलताभावः । अत एव पूर्वशब्दविलोपश्च पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः । उदाहृतं चैतत्प्रकृत्यधिकरणे । अभूत्वाभवनं यदि जन्मेति कीर्त्यत इत्युक्ते ऽसदनुवादः स्यात् । परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात् । अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्याद्युक्तम् । तर्हि रमाया जीवचैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य चैवंविधं जन्म नैवास्तीत्यतः परमेश्वरादृते सर्वं जनिमदिति न सिद्धयेत् । तथाच"इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिप्रतिज्ञाहानिः"आत्मा वाऽ; इत्यादिशब्दविरोधो विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यात् इति वाक्यशेषः । "एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयतेऽ; इत्यादिवचनाज्जीवशब्दो भूतादिसङ्घाते वर्तते । तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं चैतन्यस्येत्युक्तम् । नहि क्षीरं दधिजातमितिवदिदं द्रव्यं रमादित्वेन परि(णतमि)वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति । किन्तु"द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ सर्वगतौऽ,"अजो नित्यःऽ,"अजामेकाम्ऽ,"यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक्ऽ; इत्यादिश्रुतिभ्यो ऽनादित्वमेवावगतम् । *८,४९८* ननु वेदस्य कीदृशी पराधीनविशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह वेदस्यापीति ॥ ॥। वेदस्यापीश्वरेच्छया । व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति ॥। नियतविशिष्यानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्याविर्भावो व्यक्तिः । कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते । महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या(दिप्र)पि प्रसिद्धा । अतो ऽपि प्रतिज्ञाहान्याद्यनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति तस्मादिति ॥ ॥। तस्मात् तद्वशतैव हि
pradhanasya ca vedasya ... iti siddhamiti śeṣaḥ / etacca janmanaḥ parādhīnaviśeṣalābha(svarūpa)tva evāṅgīkṛte siddhayati na tvabhūtvābhavanarūpatva ityarthaḥ / nanvavyākṛtākāśasyābhūtvābhavanānupapatterastu tatra parādhīnaviśeṣāvāptijarnmaśabdārthaḥ / anyatra tvabhūtvābhavanamevāṅgīkriyate cetko doṣaḥ / bādhakabhāvābhāvābhyāmanekārthatvakalpanāvirodhādityata āha sthūlateti // upādānadharmiṇo dharmyantarātmanā parivartaḥ sthūlatābhāvaḥ / ata eva pūrvaśabdavilopaśca pūrvaśabdanivṛttau śabdāntarapravṛttiścetyarthaḥ / udāhṛtaṃ caitatprakṛtyadhikaraṇe / abhūtvābhavanaṃ yadi janmeti kīrtyata ityukte 'sadanuvādaḥ syāt / pariṇāmavādibhiḥ kvāpyabhūtvābhavanānabhyupagamāt / ato vimatipadaṃ darśayituṃ sthūlatetyādyuktam / tarhi ramāyā jīvacaitanyasyāpi pradhānasya vedasya caivaṃvidhaṃ janma naivāstītyataḥ parameśvarādṛte sarvaṃ janimaditi na siddhayet / tathāca"idaṃ sarvamasṛjata'; ityādipratijñāhāniḥ"ātmā vā'; ityādiśabdavirodho vibhaktatvahetoranaikāntyaṃ ca syāt iti vākyaśeṣaḥ / "eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate'; ityādivacanājjīvaśabdo bhūtādisaṅghāte vartate / tasya coktavidhotpattirastyevetyataḥ kevalaṃ caitanyasyetyuktam / nahi kṣīraṃ dadhijātamitivadidaṃ dravyaṃ ramāditvena pari(ṇatami)vṛttamityatra pramāṇamasti / kintu"dvāvetau nityamuktau nityau sarvagatau',"ajo nityaḥ',"ajāmekām',"yāvadbrahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāk'; ityādiśrutibhyo 'nāditvamevāvagatam / *8,498* nanu vedasya kīdṛśī parādhīnaviśeṣāptiryena bhavatpakṣe pratijñāhānyādikaṃ na syādityata āha vedasyāpīti // ... vedasyāpīśvarecchayā / vyaktirnāma viśeṣo 'sti ... niyataviśiṣyānupūrvīkatvenārthabodhakatvaśaktyāvirbhāvo vyaktiḥ / kālapravāhasya nāstitve doṣo vakṣyate / mahadādisūkṣmarūpanityatā ca śrutyā(dipra)pi prasiddhā / ato 'pi pratijñāhānyādyanistāra ityāśayavānupasaṃharati tasmāditi // ... tasmāt tadvaśataiva hi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.