॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वियदधिकरणम् ॥ "न वियदश्रुतेःऽ; इत्यादि पादप्रतिपाद्यं ससङ्गतिकं दर्शयति अथेति ॥ अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः । करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम्
// atha dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ // // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ viyadadhikaraṇam // "na viyadaśruteḥ'; ityādi pādapratipādyaṃ sasaṅgatikaṃ darśayati atheti // athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ / kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभुः सूत्रकारः, अनेन व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहितेन तृतीयेन पादेन वैदिकानां वचनानां परस्परं अविरोधं विरोधाभावं, दर्शयतीति प्रतिपाद्यकथनम् । अस्यान्तर्भावलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमुक्तम् अशेषेति ॥ अशेषाश्च ते समाम्नायविरोधाश्चेति विग्रहः । करिष्यन् इत्यध्यायोपक्रमसमयापेक्षया । सूत्रकृता खलु सर्वानपि वेदविरोधान्परिहर्तुं द्वितीयो ऽयमध्याय आरब्धः । वैदिकानां वचनानां परस्परविरोधो ऽपि तदन्तर्भूत एवेत्यतस्तदपाकरणमिह सङ्गतमेवेति । आनन्तर्यलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमथेत्युक्तम् । अवसरप्राप्तौ प्राधान्याद्युक्तिविरोधपरिहारस्य प्राथम्ये तत्प्रपञ्चात्मकत्वेन समयविरोधपरिहारस्य तदानन्तर्ये सति श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्य भवत्ययमवसर इति । नन्वेवं तर्ह्यस्य पादस्य चतुर्थपादाद्भेदो न स्यात् । तत्रापि वेदवचसां परस्परविरोधस्य अपाक्रियमाणत्वादित्यत उक्तम् अधिदैवेति ॥ अधिदैवानि अव्यक्ताद्यभिमानिदेवताः । अधिभूतानि कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानि । *८,४७४* इदमुक्तं भवति । यद्यपि पादद्वये वेदवाक्यानां परस्परविरोध एव निरस्यते । तथापि विषयभेदाद्भेदो भविष्यति । इहाधिदैवादिविषयवाक्यानां चतुर्थे त्वध्यात्मविषयाणामिति । नचैवमस्य पादस्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिः । अध्यात्मेतरविषयत्वेनैकत्वोपपत्तेः इति । अत्रापि क्रमनियमे हेतुमाचार्य एव वक्ष्यति । *८,४७५* ननु च वेदवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारः किमर्थः । मिथो विरुद्धानां प्रामाण्यानिश्चयात्तत्प्रामाण्यनिश्चयार्थ इति चेन्न । एवं सत्यस्य तर्कशास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्वव्याघातादिति । उच्यते । ब्रह्मणो ऽशेषजगत्कारणत्वनिश्चयो ह्यशेषजगत्स्वरूपनिर्णये तस्य कार्यत्वादिनिर्णये च सति स्यान्नान्यथा । नच तद्विषयाणां वाक्यानां मिथो व्याघाते तत्स्वरूपनिर्णयो भवति । अतो ऽधिदैवादिवस्तुतत्त्वावधारणार्थ एवायं मिथो विरोधपरिहारः । तदिदमप्युक्तम् स्वरूपनिर्णयायैवेति ॥ स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् । पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः
prabhuḥ sūtrakāraḥ, anena vyācikhyāsitatayā buddhisannihitena tṛtīyena pādena vaidikānāṃ vacanānāṃ parasparaṃ avirodhaṃ virodhābhāvaṃ, darśayatīti pratipādyakathanam / asyāntarbhāvalakṣaṇāṃ saṅgatiṃ darśayitumuktam aśeṣeti // aśeṣāśca te samāmnāyavirodhāśceti vigrahaḥ / kariṣyan ityadhyāyopakramasamayāpekṣayā / sūtrakṛtā khalu sarvānapi vedavirodhānparihartuṃ dvitīyo 'yamadhyāya ārabdhaḥ / vaidikānāṃ vacanānāṃ parasparavirodho 'pi tadantarbhūta evetyatastadapākaraṇamiha saṅgatameveti / ānantaryalakṣaṇāṃ saṅgatiṃ darśayitumathetyuktam / avasaraprāptau prādhānyādyuktivirodhaparihārasya prāthamye tatprapañcātmakatvena samayavirodhaparihārasya tadānantarye sati śrutīnāṃ parasparavirodhaparihārasya bhavatyayamavasara iti / nanvevaṃ tarhyasya pādasya caturthapādādbhedo na syāt / tatrāpi vedavacasāṃ parasparavirodhasya apākriyamāṇatvādityata uktam adhidaiveti // adhidaivāni avyaktādyabhimānidevatāḥ / adhibhūtāni kāryakāraṇopetāni viyadādibhūtāni / *8,474* idamuktaṃ bhavati / yadyapi pādadvaye vedavākyānāṃ parasparavirodha eva nirasyate / tathāpi viṣayabhedādbhedo bhaviṣyati / ihādhidaivādiviṣayavākyānāṃ caturthe tvadhyātmaviṣayāṇāmiti / nacaivamasya pādasyānekaviṣayatvenānekatvāpattiḥ / adhyātmetaraviṣayatvenaikatvopapatteḥ iti / atrāpi kramaniyame hetumācārya eva vakṣyati / *8,475* nanu ca vedavākyānāṃ parasparavirodhaparihāraḥ kimarthaḥ / mitho viruddhānāṃ prāmāṇyāniścayāttatprāmāṇyaniścayārtha iti cenna / evaṃ satyasya tarkaśāstratvaprasaṅgena mīmāṃsātvavyāghātāditi / ucyate / brahmaṇo 'śeṣajagatkāraṇatvaniścayo hyaśeṣajagatsvarūpanirṇaye tasya kāryatvādinirṇaye ca sati syānnānyathā / naca tadviṣayāṇāṃ vākyānāṃ mitho vyāghāte tatsvarūpanirṇayo bhavati / ato 'dhidaivādivastutattvāvadhāraṇārtha evāyaṃ mitho virodhaparihāraḥ / tadidamapyuktam svarūpanirṇayāyaiveti // svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam / pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किं कतिपयवचनानामन्योन्यविरोधः परिह्रियते उत सर्वेषाम् । नाद्यः । वैयर्थ्यात् । तत्रैव वचनान्तरविरोधसद्भावेनानिर्णयतादवस्थ्यात् । न द्वितीयः । वेदवाक्यानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादित्यत उक्तम् अमितद्युतिरिति ॥ सर्वज्ञ इत्यर्थः । *८,४७६* एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्गृह्याह अनुभूतीति ॥ अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततो ऽधिकम् । एतत् सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च
nanu kiṃ katipayavacanānāmanyonyavirodhaḥ parihriyate uta sarveṣām / nādyaḥ / vaiyarthyāt / tatraiva vacanāntaravirodhasadbhāvenānirṇayatādavasthyāt / na dvitīyaḥ / vedavākyānāmanantatvena jñātumaśakyatvādityata uktam amitadyutiriti // sarvajña ityarthaḥ / *8,476* etatpādādhikaraṇapūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgṛhyāha anubhūtīti // anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam / etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टयुक्तयनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवतिर्ता
dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ / prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा
lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā / tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचितृयं युक्तयः पूर्वपक्षगाः
utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane / nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता । मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः
vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā / mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्यासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिविर्पर्ययः । विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधकाः
gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā / abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ / viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"आत्मन आकाशः सम्भूतःऽ"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिश्रुतिं, विभक्तत्वादियुक्तिं चाश्रित्य यदिहाधिकरणे वियतो जनिमत्त्वमुदितं तत्पराधीनातिशयलाभलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् । अपूर्वविशेषोपजनने हि विशिष्याकारोपजनो ऽवश्यम्भावी विशिष्याकारश्च वस्तुस्वरूपाभिन्न इति तस्यैवासावुपजनो भवति । देवदत्तः शरीरी जातो विद्वान् जात इति, घटः संयुक्तो जातो विभक्तो जात इति चावस्थितस्वरूप एव वस्तुनि विशेषावाप्तिमात्रेण जननव्यवहारो दृश्यत एव । ननु परिणामवादे घटादेरप्येषैवोत्पत्तिर्यदवस्थितस्वरूपस्यैव मृदादेरप्याकारान्त(रावाप्तिः)रतापत्तिः । परैरपि परिणामवाद एवाङ्गीकृतो नारम्भवादः । अतो विवादाभावाद्वयर्थो ऽयमारम्भः । यथा न व्यर्थस्तथाऽचार्य एव विवादविषयं स्पष्टयिष्यति । अत्र"इदं सर्वं ससर्जऽ; इति श्रु(त्याद्युदा)त्युदाहरणं श्रुत्यादावप्येवमेव जन्म व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थम् । यच्च वियत्पदं प्रकृत्याद्युपलक्षणपरमित्याभिप्रेतं तत्रोक्तरीत्योपपत्तिसूचनार्थं चेति । *८,४८१* परोक्तरीत्या घटादिवदभूत्वाभवनलक्षणैवोत्पत्तिर्वियतः श्रुतिसूत्रविवक्षिता किन्न स्यादिति चेदत्र पृच्छामः । आकाशशब्देन किं विवक्षितं परेषां (किं) वैशेषिकादिवदवकाशमात्रमुत बाह्यानामिव मूर्ताभावः । आद्यं दूषयति अवकाशमात्रमिति ॥ अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यते ऽन्यथा अन्यथा पराधीनविशेषाप्तिर्जन्मेत्यनङ्गीकृत्याभूत्वाभवनं जन्मेत्यङ्गीकारे ऽवकाशमात्रमाकाश इति चाङ्गीकारे कथमसावुत्पद्यते । तस्योत्पत्तिर्नोपपद्यत इति यावत् । सोपादाना हि सर्(वार्)वसृष्टिर्दृष्टा न चाकाशोत्पत्तावुपादानमस्ति । नच ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति प्रकृत्यधिकरणे (निष्ठङ्कितम्) निर्दिष्यम् । यस्य चोत्पत्तिस्तस्य प्रागभावेन भाव्यम् । न चाकाशस्य प्रागभावः सम्भवति । अनुपपन्नप्रतीतिकत्वात् । अभावो हि प्रतीयमानो ऽस्यात्रेति प्रतीयते न तु निराश्रयः । नचाकाशाभावस्याश्रयप्रतीतिरुपपद्यते । यदेवेहेति निर्दिश्यते तस्यैवाकाशत्वात् । उपादानाश्रिताभाववादे ऽपि तदभावान्नाभावप्रतीत्युपपत्तिः । तथाच श्रुतिः । "अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपिऽ; इति । अनवकाशरूपं ब्रह्मैवाकाशस्य पूर्वावस्था प्रागभावश्चोच्यत इत्यपि ब्रह्मणो ऽनुपादानत्वेन प्रत्युक्तम् । प्रतियोग्याश्रय एवाभावाश्रयः । नचाकाशस्याश्रयो ऽस्तीति तदभावो ऽपि निराश्रयो ऽस्त्विति चेन्न । निराश्रयत्वे कार्यत्वानुपपत्तेः । किञ्च प्रतीतावाकाशः स्वाश्रय इत्यतस्तदभावो ऽप्याकाशाश्रयः प्रतीयेतेति विरुद्धमापद्यते । प्रकृतिराकाशस्य कारणमिति कश्चित् । तन्मते प्रकृतेरजन्मप्रसङ्गः । अथ तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्माङ्गीक्रियते । तदासम्भावितोत्पत्तिके वियदादावप्येवमेवाङ्गीकरणीयमिति । *८,४८३* द्वितीये ऽपि किं प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येदमुच्यते उतानङ्गीकृत्य । प्रथमे यस्य कस्यचिन्मूर्तद्रव्याभावस्योत्पत्तिर्वा सर्वस्य वा विवक्षिता । नाद्यः । तस्याः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनाधिकरणानारम्भकत्वात् । द्वितीयं दूषयति यदीति ॥ यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत्
"ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'"sa idaṃ sarvamasṛjata'; ityādiśrutiṃ, vibhaktatvādiyuktiṃ cāśritya yadihādhikaraṇe viyato janimattvamuditaṃ tatparādhīnātiśayalābhalakṣaṇaṃ pratipattavyam / apūrvaviśeṣopajanane hi viśiṣyākāropajano 'vaśyambhāvī viśiṣyākāraśca vastusvarūpābhinna iti tasyaivāsāvupajano bhavati / devadattaḥ śarīrī jāto vidvān jāta iti, ghaṭaḥ saṃyukto jāto vibhakto jāta iti cāvasthitasvarūpa eva vastuni viśeṣāvāptimātreṇa jananavyavahāro dṛśyata eva / nanu pariṇāmavāde ghaṭāderapyeṣaivotpattiryadavasthitasvarūpasyaiva mṛdāderapyākārānta(rāvāptiḥ)ratāpattiḥ / parairapi pariṇāmavāda evāṅgīkṛto nārambhavādaḥ / ato vivādābhāvādvayartho 'yamārambhaḥ / yathā na vyarthastathā'cārya eva vivādaviṣayaṃ spaṣṭayiṣyati / atra"idaṃ sarvaṃ sasarja'; iti śru(tyādyudā)tyudāharaṇaṃ śrutyādāvapyevameva janma vyākhyeyamiti jñāpanārtham / yacca viyatpadaṃ prakṛtyādyupalakṣaṇaparamityābhipretaṃ tatroktarītyopapattisūcanārthaṃ ceti / *8,481* paroktarītyā ghaṭādivadabhūtvābhavanalakṣaṇaivotpattirviyataḥ śrutisūtravivakṣitā kinna syāditi cedatra pṛcchāmaḥ / ākāśaśabdena kiṃ vivakṣitaṃ pareṣāṃ (kiṃ) vaiśeṣikādivadavakāśamātramuta bāhyānāmiva mūrtābhāvaḥ / ādyaṃ dūṣayati avakāśamātramiti // avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā anyathā parādhīnaviśeṣāptirjanmetyanaṅgīkṛtyābhūtvābhavanaṃ janmetyaṅgīkāre 'vakāśamātramākāśa iti cāṅgīkāre kathamasāvutpadyate / tasyotpattirnopapadyata iti yāvat / sopādānā hi sar(vār)vasṛṣṭirdṛṣṭā na cākāśotpattāvupādānamasti / naca brahmaṇa upādānatvamupapadyata iti prakṛtyadhikaraṇe (niṣṭhaṅkitam) nirdiṣyam / yasya cotpattistasya prāgabhāvena bhāvyam / na cākāśasya prāgabhāvaḥ sambhavati / anupapannapratītikatvāt / abhāvo hi pratīyamāno 'syātreti pratīyate na tu nirāśrayaḥ / nacākāśābhāvasyāśrayapratītirupapadyate / yadeveheti nirdiśyate tasyaivākāśatvāt / upādānāśritābhāvavāde 'pi tadabhāvānnābhāvapratītyupapattiḥ / tathāca śrutiḥ / "abhāvo hi pradeśasya na hyatrābhāva ityapi'; iti / anavakāśarūpaṃ brahmaivākāśasya pūrvāvasthā prāgabhāvaścocyata ityapi brahmaṇo 'nupādānatvena pratyuktam / pratiyogyāśraya evābhāvāśrayaḥ / nacākāśasyāśrayo 'stīti tadabhāvo 'pi nirāśrayo 'stviti cenna / nirāśrayatve kāryatvānupapatteḥ / kiñca pratītāvākāśaḥ svāśraya ityatastadabhāvo 'pyākāśāśrayaḥ pratīyeteti viruddhamāpadyate / prakṛtirākāśasya kāraṇamiti kaścit / tanmate prakṛterajanmaprasaṅgaḥ / atha tatra parādhīnaviśeṣāvāptirjanmāṅgīkriyate / tadāsambhāvitotpattike viyadādāvapyevamevāṅgīkaraṇīyamiti / *8,483* dvitīye 'pi kiṃ pradeśarūpamākāśamaṅgīkṛtyedamucyate utānaṅgīkṛtya / prathame yasya kasyacinmūrtadravyābhāvasyotpattirvā sarvasya vā vivakṣitā / nādyaḥ / tasyāḥ pratyakṣādisiddhatvenādhikaraṇānārambhakatvāt / dvitīyaṃ dūṣayati yadīti // yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्यापि मूर्ताभावस्य सृष्टावुत्पत्त्यङ्गीकारे प्रलये ऽवश्यं तदभावो ऽभ्युपगमः स्यात् । अत्यन्तासतो जन्मासम्भवात् । यदि च सृष्टेः पूर्वं प्रलये ऽनाकाशता सर्वस्य मूर्तद्रव्याभावस्याभावः अङ्गीक्रियते । तर्हि किं तदा मूर्तनिबिडं जगदङ्गीक्रियते । एतदेव स्पष्टयति मूर्तेति ॥ मूतर्सम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् यद्युक्तलक्षणाकाशाभावः प्रलये भवेत्तदा मूर्तसम्पूर्णता भवेदेव । अभावाभावस्य भावानतिरेकात् । तद्वयाप्तत्वाद्वा । चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । सृष्टयुत्तरकालं मूर्तमात्रं च न स्यात् । एवं च सर्गप्रलयविपरिवर्तः स्यात् । अधिका च प्रलये मूर्तसम्पूर्तेरापत्तिः । मूर्तद्रव्याभाव एवाकाशो न ततो ऽतिरिक्तो ऽस्तीति द्वितीयं निराकरोति मूर्तद्रव्याणीति ॥ मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा
sarvasyāpi mūrtābhāvasya sṛṣṭāvutpattyaṅgīkāre pralaye 'vaśyaṃ tadabhāvo 'bhyupagamaḥ syāt / atyantāsato janmāsambhavāt / yadi ca sṛṣṭeḥ pūrvaṃ pralaye 'nākāśatā sarvasya mūrtadravyābhāvasyābhāvaḥ aṅgīkriyate / tarhi kiṃ tadā mūrtanibiḍaṃ jagadaṅgīkriyate / etadeva spaṣṭayati mūrteti // mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet yadyuktalakṣaṇākāśābhāvaḥ pralaye bhavettadā mūrtasampūrṇatā bhavedeva / abhāvābhāvasya bhāvānatirekāt / tadvayāptatvādvā / caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / sṛṣṭayuttarakālaṃ mūrtamātraṃ ca na syāt / evaṃ ca sargapralayaviparivartaḥ syāt / adhikā ca pralaye mūrtasampūrterāpattiḥ / mūrtadravyābhāva evākāśo na tato 'tirikto 'stīti dvitīyaṃ nirākaroti mūrtadravyāṇīti // mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदभावश्चेति चार्थः । यो मूर्तद्रव्याणि तदभावांश्चाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशो ऽङ्गीकर्तव्य एव । यस्मात्तानि सर्वदाऽकाशे स्थितानि तेनेति योजना । *८,४८५फ़्।* इदमुक्तं भवति । एकस्मिन् पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पतत्रिणा कुत्र पतितव्यमिति वाच्यम् । यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत्तर्हि येनाधिकरणेनैक्य पतत्रिणो ऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमङ्गीकरणीयम् । स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः । किञ्चेह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथमपह्नोतुं शक्यते । अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य प्रागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यद्वात्यन्ताभावः अथवान्योन्याभावः । न प्रथमद्वितीयौ । सृष्टयुत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः । न तृतीयः । क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः । नचतुर्थः । घटान्योन्याभावो हि पटस्तन्निष्ठो वेति तत्राकाशबुद्धिप्रसङ्गात् । मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्तर्हि उत्पततः पतत्रिणः केन संसर्गो येन तदभावस्याकाशत्वं स्यादित्यवश्याश्रयणीयः प्रदेश इति । तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरुयक्तेति सिद्धम् । *८,४८७* अस्त्वेवं परकृतमपव्याख्यानम् । कस्तर्ह्याकाशशब्दार्थः का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्यत आह अत इति ॥ अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः । देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते
tadabhāvaśceti cārthaḥ / yo mūrtadravyāṇi tadabhāvāṃścāṅgīkaroti tenāvaśyaṃ tadatiriktākāśo 'ṅgīkartavya eva / yasmāttāni sarvadā'kāśe sthitāni teneti yojanā / *8,485f.* idamuktaṃ bhavati / ekasmin patatriṇi patati dvitīyena patatriṇā kutra patitavyamiti vācyam / yatrāsau nāsti tatreti cettarhi yenādhikaraṇenaikya patatriṇo 'bhāvaḥ parasya ca bhāvo viśiṣyate tadarthāntaramaṅgīkaraṇīyam / sa eva pradeśarūpa ākāśa iti kathaṃ tadanabhyupagamaḥ / kiñceha pakṣī neha pakṣīti mūrtatadabhāvāśrayatayā pradeśaḥ sākṣisiddhaḥ kathamapahnotuṃ śakyate / api ca kiṃ mūrtadravyasya prāgabhāva ākāśaḥ kiṃvā pradhvaṃso yadvātyantābhāvaḥ athavānyonyābhāvaḥ / na prathamadvitīyau / sṛṣṭayuttarakāle nirākāśatvaprasaṅgāt / prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorupādānaniṣṭhatvena tatrākāśabuddheranyatra tadabhāvasya cāpatteḥ / na tṛtīyaḥ / kvacitkadācinmūrtasadbhāve tadatyantābhāvānupapatteḥ / nacaturthaḥ / ghaṭānyonyābhāvo hi paṭastanniṣṭho veti tatrākāśabuddhiprasaṅgāt / mūrtadravyasaṃsargābhāvamātramākāśa iti cettarhi utpatataḥ patatriṇaḥ kena saṃsargo yena tadabhāvasyākāśatvaṃ syādityavaśyāśrayaṇīyaḥ pradeśa iti / tadevamākāśasyābhūtvābhavanarūpotpattiruyakteti siddham / *8,487* astvevaṃ parakṛtamapavyākhyānam / kastarhyākāśaśabdārthaḥ kā ca tasya parādhīnaviśeṣāptirityata āha ata iti // ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ / dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतमप्याकाशशब्दोक्तं तच्च घटादिवदुत्पद्यत इति श्रुत्याभिधीयत इति सम्बन्धः । कुतो भूताकाशस्योत्पत्तिमत्त्वमित्यत उक्तम् असितमिति ॥ रूपित्वादित्यर्थः । तथाच श्रुतिः । "आकाशो नीलिमोदेतिऽ; इति । तथा सति चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् दिव्येति ॥ तुशब्देनानुद्भूतत्वविशेषं सूचयति । इदमुक्तं भवति । किं चाक्षुषत्वमात्रमापाद्यमुतास्मदादीन्प्रति । आद्ये त्विष्यापादनम् । दिव्यदृष्टिगोचरत्वाभ्युपगमात् । द्वितीये तु भूतादिशरीरेषु व्याप्तिभङ्गः । तत्रानुद्भूतादिकल्पने ऽत्रापि तत्समानं श्रुतिप्रामाण्यादिति । *८,४८९* नन्वाकाशस्याभूत्वाभवनलक्षणामुत्पत्तिमधुनैव निराकृत्यात्र पुनस्तदङ्गीकारे कथं पूर्वोत्तरव्याघातो न भवेदित्यत आह अव्याकृतमिति ॥ ॥। अव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् यतो ऽव्याकृतमेव गगनं नोत्पद्यत इत्युक्तं न तु भूतमतो न विरोधः । तस्यानुत्पत्तौ हेत्वन्तरमप्याह नित्यं हि तदिति ॥ नचैतदसिद्धम् । विनाशकारणाभावात् । नहि कारणान्तरमनपेक्ष्येश्चरेच्छा विनाशहेतुर्दृष्टा । उत्पत्तिश्रुतेस्तदपि कल्पनीयमिति चेन्न । तस्या भूततदभिमानिविषयत्वेन सावकाशत्वात् । अवश्यं चैतदेवम् । आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादेर्भूतप्रकरणत्वात् । नन्वव्याकृताकाशे प्रमाणमेव नास्ति । कस्यानुत्पत्तिरुच्यत इत्यत उक्तम् साक्षीति ॥ तत्कथमित्यत आह प्रदेश इति ॥ प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्
bhūtamapyākāśaśabdoktaṃ tacca ghaṭādivadutpadyata iti śrutyābhidhīyata iti sambandhaḥ / kuto bhūtākāśasyotpattimattvamityata uktam asitamiti // rūpitvādityarthaḥ / tathāca śrutiḥ / "ākāśo nīlimodeti'; iti / tathā sati cākṣuṣatvaprasaṅga ityata uktam divyeti // tuśabdenānudbhūtatvaviśeṣaṃ sūcayati / idamuktaṃ bhavati / kiṃ cākṣuṣatvamātramāpādyamutāsmadādīnprati / ādye tviṣyāpādanam / divyadṛṣṭigocaratvābhyupagamāt / dvitīye tu bhūtādiśarīreṣu vyāptibhaṅgaḥ / tatrānudbhūtādikalpane 'trāpi tatsamānaṃ śrutiprāmāṇyāditi / *8,489* nanvākāśasyābhūtvābhavanalakṣaṇāmutpattimadhunaiva nirākṛtyātra punastadaṅgīkāre kathaṃ pūrvottaravyāghāto na bhavedityata āha avyākṛtamiti // ... avyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram yato 'vyākṛtameva gaganaṃ notpadyata ityuktaṃ na tu bhūtamato na virodhaḥ / tasyānutpattau hetvantaramapyāha nityaṃ hi taditi // nacaitadasiddham / vināśakāraṇābhāvāt / nahi kāraṇāntaramanapekṣyeścarecchā vināśaheturdṛṣṭā / utpattiśrutestadapi kalpanīyamiti cenna / tasyā bhūtatadabhimāniviṣayatvena sāvakāśatvāt / avaśyaṃ caitadevam / ātmana ākāśaḥ sambhūta ityāderbhūtaprakaraṇatvāt / nanvavyākṛtākāśe pramāṇameva nāsti / kasyānutpattirucyata ityata uktam sākṣīti // tatkathamityata āha pradeśa iti // pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वेतदेव भूताकाशमिति चेन्न । रूपित्वारूपित्वव्याकृतत्वाव्याकृतत्वपरिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वश्रुतीनां सत्त्वात् । किञ्चोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधो ऽप्याकाशद्वैतमवगमयति । व्यवस्थयाविरोधोपपत्तावनुत्पत्तिश्रुतेरौपचारिकत्वकल्पनायोगात् । नच प्रदेशस्योत्पत्तिरुपपद्यत इत्युक्तं प्राक् । ननु सूत्रकृतैव गौण्यसम्भवादित्युक्तम् । व्याख्यातं तद्भाष्यकृता । विवृतं चास्माभिः । *८,४९१* नन्वव्याकृताकाशस्योत्पत्त्यभावे मा भूदाकाशः सम्भूत इति विरोधः । इदं सर्वमसृजतेत्यादिश्रुतिविरोधस्तु भविष्यतीति चेन्न । तस्याभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्त्यसम्भवे ऽपि पराधीनविशेषाप्तिरूपोत्पत्तिसद्भावादित्याह तथापीति ॥ तथापि पूर्वसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् । खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम्
nanvetadeva bhūtākāśamiti cenna / rūpitvārūpitvavyākṛtatvāvyākṛtatvaparicchinnatvāparicchinnatvaśrutīnāṃ sattvāt / kiñcotpattyanutpattiśrutyorvirodho 'pyākāśadvaitamavagamayati / vyavasthayāvirodhopapattāvanutpattiśruteraupacārikatvakalpanāyogāt / naca pradeśasyotpattirupapadyata ityuktaṃ prāk / nanu sūtrakṛtaiva gauṇyasambhavādityuktam / vyākhyātaṃ tadbhāṣyakṛtā / vivṛtaṃ cāsmābhiḥ / *8,491* nanvavyākṛtākāśasyotpattyabhāve mā bhūdākāśaḥ sambhūta iti virodhaḥ / idaṃ sarvamasṛjatetyādiśrutivirodhastu bhaviṣyatīti cenna / tasyābhūtvābhavanalakṣaṇotpattyasambhave 'pi parādhīnaviśeṣāptirūpotpattisadbhāvādityāha tathāpīti // tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk / khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्तसम्बन्धश्चासौ परतन्त्रविशेषश्चेति विग्रहः । यदनादित्वेनोक्तं तदेव स्वमित्यर्थः । इदं सर्वमसृजतेति श्रुतिवाक्यं श्रुतिशब्दः । *८,४९२* एवं श्रौता(सौत्रा)काशोत्पत्तिं व्याख्यायोपलक्षितप्रकृत्याद्युत्पत्तिं व्याख्याति प्रकृतिरिति ॥ प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः । ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः
mūrtasambandhaścāsau paratantraviśeṣaśceti vigrahaḥ / yadanāditvenoktaṃ tadeva svamityarthaḥ / idaṃ sarvamasṛjateti śrutivākyaṃ śrutiśabdaḥ / *8,492* evaṃ śrautā(sautrā)kāśotpattiṃ vyākhyāyopalakṣitaprakṛtyādyutpattiṃ vyākhyāti prakṛtiriti // prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ / īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येते च एतदादयश्च । ईश्वराधीनविशेषेणैव नाभूत्वाभावित्वेनेत्यर्थः । कालस्य त्वभूत्वाभवनमप्यस्तीत्याशयेनाह कालेति ॥ कालप्रवाह एवैको नित्यो नतु विशेषवान् विशेषवान् क्षणलवादिरूपः । उपपादितं चैतत्प्रागेव । *८,४९३* प्राक् परिगणितानां प्रकृत्यादीनामीश्वराधीनविशेषावाप्तिरेव जन्मेत्युक्तम् । तत्र कस्य कीदृशी विशेषावाप्तिरित्यतः प्रकृत्यादित्रयाभिमानिदेवतायाः पराधीनविशेषावाप्तिं विशदयति पुरुषेति ॥ पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी
ityete ca etadādayaśca / īśvarādhīnaviśeṣeṇaiva nābhūtvābhāvitvenetyarthaḥ / kālasya tvabhūtvābhavanamapyastītyāśayenāha kāleti // kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān viśeṣavān kṣaṇalavādirūpaḥ / upapāditaṃ caitatprāgeva / *8,493* prāk parigaṇitānāṃ prakṛtyādīnāmīśvarādhīnaviśeṣāvāptireva janmetyuktam / tatra kasya kīdṛśī viśeṣāvāptirityataḥ prakṛtyāditrayābhimānidevatāyāḥ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ viśadayati puruṣeti // puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्पुरुषादीनां रमाभिमानिनी । सा चैकैव देहदेह्यादिभेदरहिता । तत्तस्मात्साक्षाद्भगवदिच्छया सिसृक्षुत्वविशेषं प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता । नतु विनायकाद्यभिमानिवद्देहोत्पत्तिमतीत्यर्थः । यद्यपि भगवत्या इच्छानि नित्या तथापि (तदीय)व्यक्तिरूपस्येश्वरा(परा)धीनत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । प्रकृतेः पराधीनविशेषावाप्तिं विवृणोति प्रधानमिति ॥ ॥। प्रधानं विकृतेरपि
yasmātpuruṣādīnāṃ ramābhimāninī / sā caikaiva dehadehyādibhedarahitā / tattasmātsākṣādbhagavadicchayā sisṛkṣutvaviśeṣaṃ prāptaiva sṛṣṭetyuditā / natu vināyakādyabhimānivaddehotpattimatītyarthaḥ / yadyapi bhagavatyā icchāni nityā tathāpi (tadīya)vyaktirūpasyeśvarā(parā)dhīnatvābhiprāyeṇedamuktamiti jñātavyam / prakṛteḥ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ vivṛṇoti pradhānamiti // ... pradhānaṃ vikṛterapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानमपि विकृतेरीश्वराधीनायाः कारणादिदं सर्वमसृजतेत्यादौ सृष्टमित्युदितमित्यर्थः । यथोक्तम् । "विकारो ऽव्यक्तजन्म हिऽ; इति । *८,४९४* पुरुषाणां पराधीनविशेषावाप्तिं स्पष्टयति पुमांस इति ॥ पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः
pradhānamapi vikṛterīśvarādhīnāyāḥ kāraṇādidaṃ sarvamasṛjatetyādau sṛṣṭamityuditamityarthaḥ / yathoktam / "vikāro 'vyaktajanma hi'; iti / *8,494* puruṣāṇāṃ parādhīnaviśeṣāvāptiṃ spaṣṭayati pumāṃsa iti // pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्यावायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् । पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः
mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt / parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वियदनादि जन्मवच्चोक्तमेवमित्यथर्ः । प्रतिभातपरावरः शरीराभावे ऽपि प्रतिभेनैव ज्ञानेन विषयीकृतातीतानागतो यतस्तस्मान्नित्यसम इति शब्दितः । शरीरोत्पत्तिकारणात्पराधीनविशेषेणेत्येतयोर्हेतुहेतुमद्भावः । एवशब्दस्य पराधीनविशेषेणैवेत्यन्वयः । मुख्यवायुरित्यनेन भूतप्रकरणे ऽपि न भूतवायुविषयमिदं सूत्रम् । तत्राधिकाशङ्काभावात् । अत एव नावान्तराभिमानिविषयम् । किन्नाम तत्परमाभिमानिविषयमेवेति सूचयति । स्वरूपातिरिक्तस्य प्रतिभज्ञानस्याप्यनुपप्लवादाकाशदेवतातो विशेषो युज्यत इति भावः । *८,४९६* यदुक्तमत्र प्रकरणे पराधीनविशेषावाप्तिरेव जनिर्नाभूत्वाभवनमिति तदुपपत्त्यन्तरेणोपपादयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति नैवेति ॥ नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते । पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः
yathā viyadanādi janmavaccoktamevamityatharḥ / pratibhātaparāvaraḥ śarīrābhāve 'pi pratibhenaiva jñānena viṣayīkṛtātītānāgato yatastasmānnityasama iti śabditaḥ / śarīrotpattikāraṇātparādhīnaviśeṣeṇetyetayorhetuhetumadbhāvaḥ / evaśabdasya parādhīnaviśeṣeṇaivetyanvayaḥ / mukhyavāyurityanena bhūtaprakaraṇe 'pi na bhūtavāyuviṣayamidaṃ sūtram / tatrādhikāśaṅkābhāvāt / ata eva nāvāntarābhimāniviṣayam / kinnāma tatparamābhimāniviṣayameveti sūcayati / svarūpātiriktasya pratibhajñānasyāpyanupaplavādākāśadevatāto viśeṣo yujyata iti bhāvaḥ / *8,496* yaduktamatra prakaraṇe parādhīnaviśeṣāvāptireva janirnābhūtvābhavanamiti tadupapattyantareṇopapādayannadhikaraṇārthamupasaṃharati naiveti // naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte / parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते । रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम्
pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate / ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधनस्य च वेदस्य ॥। इति सिद्धमिति शेषः । एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ(स्वरूप)त्व एवाङ्गीकृते सिद्धयति न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः । नन्वव्याकृताकाशस्याभूत्वाभवनानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिजर्न्मशब्दार्थः । अन्यत्र त्वभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत्को दोषः । बाधकभावाभावाभ्यामनेकार्थत्वकल्पनाविरोधादित्यत आह स्थूलतेति ॥ उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः स्थूलताभावः । अत एव पूर्वशब्दविलोपश्च पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः । उदाहृतं चैतत्प्रकृत्यधिकरणे । अभूत्वाभवनं यदि जन्मेति कीर्त्यत इत्युक्ते ऽसदनुवादः स्यात् । परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात् । अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्याद्युक्तम् । तर्हि रमाया जीवचैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य चैवंविधं जन्म नैवास्तीत्यतः परमेश्वरादृते सर्वं जनिमदिति न सिद्धयेत् । तथाच"इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिप्रतिज्ञाहानिः"आत्मा वाऽ; इत्यादिशब्दविरोधो विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यात् इति वाक्यशेषः । "एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयतेऽ; इत्यादिवचनाज्जीवशब्दो भूतादिसङ्घाते वर्तते । तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं चैतन्यस्येत्युक्तम् । नहि क्षीरं दधिजातमितिवदिदं द्रव्यं रमादित्वेन परि(णतमि)वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति । किन्तु"द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ सर्वगतौऽ,"अजो नित्यःऽ,"अजामेकाम्ऽ,"यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक्ऽ; इत्यादिश्रुतिभ्यो ऽनादित्वमेवावगतम् । *८,४९८* ननु वेदस्य कीदृशी पराधीनविशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह वेदस्यापीति ॥ ॥। वेदस्यापीश्वरेच्छया । व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति ॥। नियतविशिष्यानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्याविर्भावो व्यक्तिः । कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते । महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या(दिप्र)पि प्रसिद्धा । अतो ऽपि प्रतिज्ञाहान्याद्यनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति तस्मादिति ॥ ॥। तस्मात् तद्वशतैव हि
pradhanasya ca vedasya ... iti siddhamiti śeṣaḥ / etacca janmanaḥ parādhīnaviśeṣalābha(svarūpa)tva evāṅgīkṛte siddhayati na tvabhūtvābhavanarūpatva ityarthaḥ / nanvavyākṛtākāśasyābhūtvābhavanānupapatterastu tatra parādhīnaviśeṣāvāptijarnmaśabdārthaḥ / anyatra tvabhūtvābhavanamevāṅgīkriyate cetko doṣaḥ / bādhakabhāvābhāvābhyāmanekārthatvakalpanāvirodhādityata āha sthūlateti // upādānadharmiṇo dharmyantarātmanā parivartaḥ sthūlatābhāvaḥ / ata eva pūrvaśabdavilopaśca pūrvaśabdanivṛttau śabdāntarapravṛttiścetyarthaḥ / udāhṛtaṃ caitatprakṛtyadhikaraṇe / abhūtvābhavanaṃ yadi janmeti kīrtyata ityukte 'sadanuvādaḥ syāt / pariṇāmavādibhiḥ kvāpyabhūtvābhavanānabhyupagamāt / ato vimatipadaṃ darśayituṃ sthūlatetyādyuktam / tarhi ramāyā jīvacaitanyasyāpi pradhānasya vedasya caivaṃvidhaṃ janma naivāstītyataḥ parameśvarādṛte sarvaṃ janimaditi na siddhayet / tathāca"idaṃ sarvamasṛjata'; ityādipratijñāhāniḥ"ātmā vā'; ityādiśabdavirodho vibhaktatvahetoranaikāntyaṃ ca syāt iti vākyaśeṣaḥ / "eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate'; ityādivacanājjīvaśabdo bhūtādisaṅghāte vartate / tasya coktavidhotpattirastyevetyataḥ kevalaṃ caitanyasyetyuktam / nahi kṣīraṃ dadhijātamitivadidaṃ dravyaṃ ramāditvena pari(ṇatami)vṛttamityatra pramāṇamasti / kintu"dvāvetau nityamuktau nityau sarvagatau',"ajo nityaḥ',"ajāmekām',"yāvadbrahma viṣṭhitaṃ tāvatī vāk'; ityādiśrutibhyo 'nāditvamevāvagatam / *8,498* nanu vedasya kīdṛśī parādhīnaviśeṣāptiryena bhavatpakṣe pratijñāhānyādikaṃ na syādityata āha vedasyāpīti // ... vedasyāpīśvarecchayā / vyaktirnāma viśeṣo 'sti ... niyataviśiṣyānupūrvīkatvenārthabodhakatvaśaktyāvirbhāvo vyaktiḥ / kālapravāhasya nāstitve doṣo vakṣyate / mahadādisūkṣmarūpanityatā ca śrutyā(dipra)pi prasiddhā / ato 'pi pratijñāhānyādyanistāra ityāśayavānupasaṃharati tasmāditi // ... tasmāt tadvaśataiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तिरत्र कथिता ॥।
utpattiratra kathitā ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः । कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः
acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ / kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत्
ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्थिते ऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना । तद् यो ऽहमितिपूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात्
evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā / tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनोर्भेदे निश्चिते ऽपीत्यर्थः । स्मृतिभिन्नेति चार्थो ऽनुमानबलाच्चेति वा सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितस्तथापि जीवः परमात्मनाभिन्न एव । "तद्यो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ सो ऽहम्ऽ; । तत्त्वमसि । "अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यादिश्रुतेः । "अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्तिऽ; इत्यादिस्मृतेश्च । नचैताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः । उपक्रमादिबलेन तात्पर्यावधारणात् । बलवद्बाधकाभावाच्च । उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयापि सम्भवन्ति । तथा चानुमानम् । विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रभेदवदिति । नच"अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तिऽ; इति मुक्तावपि भेदोक्तिर्बाधिका । तस्या अवान्तरविषयत्वोपपत्तेः । नच परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति । "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति । अविमुक्तेस्तु भेदस्स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिरमृतयो ऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्वादिनो वदन्ति । अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति । *८,५११* एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे न तदिति ॥ न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते तत् जीवस्य परमात्मैक्यम् । न युक्तम् । किन्तु पृथगेव जीवात्मपरमात्मानौ । कुतः । यतो विष्णुर्जीवाज्जीवश्च विष्णोः "भिन्नो ऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्ऽ; इत्यादिश्रुति(स्मृति)भिः पृथगेव अभिधीयते तस्मादित्यर्थः । नन्वेताः श्रुतिस्मृतयो ऽविद्याकल्पितभेदविषयतयान्यथासिद्धाः न तात्विकभेदसिद्धयै प्रभवन्तीत्युक्तमिति चेत् । मा त्वरिष्ठाः । निराकरिष्यामः श्रुत्यादेः अतत्त्वावेदकत्वमित्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति प्रज्ञेति ॥ प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते "एष ब्रह्मैष प्रजापतिरिन्द्रःऽ; इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूद्य सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्यब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति श्रुत्या मुक्तावपि जीवपरयोर्भेदो ऽभिधीयते ऽलोको मुक्तो ऽपि प्रज्ञानेत्रो ब्रह्मनेतृक इति । नीयते ऽनेनेति नेत्रम् । दाम्नीत्यदिसूत्रात् । प्रज्ञा च ब्रह्म । "प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मऽ; इति वाक्यशेषात् । नचात्र लोक इति पदं छेद्यम् । जनभुवनदेहरूपस्य लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । नच नेतृनेतव्ययोरभेदः क्वचिदस्ति । नचावान्तरमुक्तिविषयेयं श्रुतिः । तत्र लोकातीततायोगात् । देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्वलोकत्वम् । परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुमर्हत्यतिप्रसङ्गादिति । *८,५१३* ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदे ऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति । तत्कथमेकाकिनीयं श्रतिर्मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बह्वीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति एतमिति ॥ *८,५१४* एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि
evamatītagranthoktanyāyena jīvātmaparamātmanorbhede niścite 'pītyarthaḥ / smṛtibhinneti cārtho 'numānabalācceti vā sambandhaḥ / etaduktaṃ bhavati / yadyapi bhedaḥ prāk samarthitastathāpi jīvaḥ paramātmanābhinna eva / "tadyo 'haṃ so 'sau yo 'sau so 'ham'; / tattvamasi / "ahaṃ brahmāsmi'; ityādiśruteḥ / "ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam / īdṛṅmano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti'; ityādismṛteśca / nacaitāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca gauṇārthā yojyāḥ / upakramādibalena tātparyāvadhāraṇāt / balavadbādhakābhāvācca / upanyastāni tu pramāṇānyāvidyakamithyābhedaviṣayatayāpi sambhavanti / tathā cānumānam / vimato bhedo mithyā bhedatvāccandrabhedavaditi / naca"asminnasya ca tadyogaṃ śāsti'; iti muktāvapi bhedoktirbādhikā / tasyā avāntaraviṣayatvopapatteḥ / naca paramamuktau bhede pramāṇamasti / "yatra tvasya sarvamātmaivābhūt / vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati / avimuktestu bhedassyājjīvasya paramasya ca / tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutiramṛtayo 'pavadanti ca paramamuktau jīvaparabhedamityevaṃ kecidvādino vadanti / ato yuktastannirākaraṇāyādhikaraṇārambha iti / *8,511* evaṃ pūrvapakṣayitvā siddhāntayatsūtraṃ vyācaṣṭe na taditi // na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate tat jīvasya paramātmaikyam / na yuktam / kintu pṛthageva jīvātmaparamātmānau / kutaḥ / yato viṣṇurjīvājjīvaśca viṣṇoḥ "bhinno 'cintyaḥ paramo jīvasaṅghāt'; ityādiśruti(smṛti)bhiḥ pṛthageva abhidhīyate tasmādityarthaḥ / nanvetāḥ śrutismṛtayo 'vidyākalpitabhedaviṣayatayānyathāsiddhāḥ na tātvikabhedasiddhayai prabhavantītyuktamiti cet / mā tvariṣṭhāḥ / nirākariṣyāmaḥ śrutyādeḥ atattvāvedakatvamityāśayavānakalpitabhedaviṣayāṃ śrutimudāharati prajñeti // prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate "eṣa brahmaiṣa prajāpatirindraḥ'; ityādinā viśvaprapañcamanūdya sarvaṃ tatprajñānetramiti tasya prajñākhyabrahmanetṛkatvamabhidhāya netṛnetavyabhāvasya kalpitatvādityāśaṅkānivṛttyarthaṃ prajñānetro 'loka iti śrutyā muktāvapi jīvaparayorbhedo 'bhidhīyate 'loko mukto 'pi prajñānetro brahmanetṛka iti / nīyate 'neneti netram / dāmnītyadisūtrāt / prajñā ca brahma / "prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma'; iti vākyaśeṣāt / nacātra loka iti padaṃ chedyam / janabhuvanadeharūpasya lokasya prāgeva brahmanetṛkatvasyoktatvena punaruktiprasaṅgāt / naca netṛnetavyayorabhedaḥ kvacidasti / nacāvāntaramuktiviṣayeyaṃ śrutiḥ / tatra lokātītatāyogāt / dehendriyādivaikalyaṃ khalvalokatvam / paramamuktau cānuvartamāno bhedo nāvidyākalpito bhavitumarhatyatiprasaṅgāditi / *8,513* nanu mu(ktau bhedābhāvene)ktāvabhede 'nekāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca santi / tatkathamekākinīyaṃ śratirmuktau bhedasādhanāyālamityato bahvīḥ śrutismṛtīratrodāharati etamiti // *8,514* etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"एतमानन्दमयात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इत्यन्या श्रुतिर्मुक्तस्य परस्माद्भेदमाह । सामीप्यप्राप्तेरभिधानात् । नचेयमवान्तरमुक्तिः । "अस्माल्लोकात्प्रेत्यऽ; इति विदेहत्ववचनात् । "तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतिऽ; इत्यपि श्रुतिर्मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदमाचष्टे । साम्यस्य भेदसमानाश्रयत्वात् । पुण्यपापाञ्जनाख्यविद्याविधूननाभिधानादस्यापि परममुक्तिविषयत्वं ज्ञायते । इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रऌअये न व्यथन्ति च
"etamānandamayātmānamupasaṅkramya'; ityanyā śrutirmuktasya parasmādbhedamāha / sāmīpyaprāpterabhidhānāt / naceyamavāntaramuktiḥ / "asmāllokātpretya'; iti videhatvavacanāt / "tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti'; ityapi śrutirmuktau jīvasya brahmaṇo bhedamācaṣṭe / sāmyasya bhedasamānāśrayatvāt / puṇyapāpāñjanākhyavidyāvidhūnanābhidhānādasyāpi paramamuktiviṣayatvaṃ jñāyate / idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ / sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं ज्ञानमिति भगवद्वाक्ये ऽपि मम साधर्म्यमागमा इति भेदो ज्ञायते । सर्गप्रलययोरप्युपजननव्यथाभावोक्त्या परममुक्तित्वं च । उपसम्पद्य तज्ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते । तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी
idaṃ jñānamiti bhagavadvākye 'pi mama sādharmyamāgamā iti bhedo jñāyate / sargapralayayorapyupajananavyathābhāvoktyā paramamuktitvaṃ ca / upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate / tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचक्ष्व मे मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् । इत्यक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः
ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam / ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसम्पद्यत इत्यनेन"परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणःऽ; इत्येतां श्रुतिमर्थतो ऽनुवदति । अत्रापि सामीप्यप्राप्त्यादिना भेदो ऽवगम्यते । "अस्माच्छरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ; इत्युक्त्या परममोक्षत्वं च । शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितःस्रवाः । धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः
upasampadyata ityanena"parañjyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate / sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ'; ityetāṃ śrutimarthato 'nuvadati / atrāpi sāmīpyaprāptyādinā bhedo 'vagamyate / "asmāccharīrātsamutthāya svena rūpeṇābhiniṣpadyate'; ityuktyā paramamokṣatvaṃ ca / śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ / dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः । ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते
yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ / ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः । निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः
praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ / nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाखां शाखामिति महाभारतवाक्ये भेदावभासः स्फुट एव । तस्य च परममोक्षविषयताप्रदर्शनार्थमाचक्ष्वेत्यादिपूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनम् । इत्युक्ते प्रजापतिनेति पृष्टे । तस्य मध्ये पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति । तस्य वेतसस्य शाखां शाखामाश्रित्य धानापूपवत्यः मांसकामवत्यः । अर्शआदिभ्यो ऽच् । पायसं कर्दमस्थानीयं यासां तास्तथोक्ताः । यस्मिन् लोके । ईजिरे यजन्ते च । तदक्षरं परमं ब्रह्म । तत्रैव परमेश्वरान्तर एव । *८,५१५* भेददृष्टयाभिमानेन निःसङ्गेनापि कमर्णा । कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्
śākhāṃ śākhāmiti mahābhāratavākye bhedāvabhāsaḥ sphuṭa eva / tasya ca paramamokṣaviṣayatāpradarśanārthamācakṣvetyādipūrvavākyārthasaṅgrahakathanam / ityukte prajāpatineti pṛṣṭe / tasya madhye puṇyagandhaḥ sahasraśākho vimalo vibhāti / tasya vetasasya śākhāṃ śākhāmāśritya dhānāpūpavatyaḥ māṃsakāmavatyaḥ / arśaādibhyo 'c / pāyasaṃ kardamasthānīyaṃ yāsāṃ tāstathoktāḥ / yasmin loke / ījire yajante ca / tadakṣaraṃ paramaṃ brahma / tatraiva parameśvarāntara eva / *8,515* bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā / kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिता । जाते ऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते
sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā / jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेददृष्टयेति भागवतवाक्यस्यायमर्थः । "आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः । योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः । स जीवेश्वरादिभेदज्ञानेनाभिमानेनेश्वरबहुमानेन निवृत्तकर्मणा च जगत्कर्तृत्वात्सार्वज्ञादिगुणोपेतं परमपुरुषाख्यं परं ब्रह्म सङ्गत्यमुक्तः सन्प्रविश्य पुनः कालाख्यपरमेश्वरमूर्त्या सृष्टिकाले जाते सत्यगुणव्यतिरेके सत्त्वादिगुणविक्रियाहीने विष्णुलोके पूर्ववत्सर्वमुक्ताधिपतिर्जायत इति । अत्र तु भेदः स्फुट एव । हिरण्यगर्भमुक्तित्वादेव परममुक्तित्वं च सिद्धम् । ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा "ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वऽ; इति मन्त्रस्यायमर्थः । मुक्तिस्थाने त्वः कश्चिद् ब्रह्मा ऋचां पोषं पुपुष्प्वानास्ते ऋचः पुष्याः कुर्वन्नास्ते । त्वो ब्रह्मा शक्वरीषु ऋक्ष्वारूढं गायत्रं साम गायति । त्वो ब्रह्मा जातविद्यां पौरुषेयविद्यां वदति । त्वो ब्रह्मा यज्ञस्य विष्णोर्मात्रामंशमेव विमिमीते ध्यायतीति । अत्रापि भेदः स्फुट एवावभासते । ब्रह्मबाहुल्यश्रवणात्परममोक्षत्वं च । नचास्य ऋत्विग्विषयत्वम् । ब्रह्मणो जातविद्यावादित्वस्याप्रसिद्धत्वात् । चतुर्णामपि पादानां होत्रादिभिन्नविषयत्वे तृतीयपादे त्व इति च व्यर्थं स्यात् । चशब्दो वाक्यशेषसमुच्चये । परेण प्रेरिताः सदेत्यनेन"स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिमृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा(ऽभि)पश्यतिऽ; इत्यादिश्रुतीः । "यथेष्यं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताऽ; इत्यादिस्मृतीश्चोपादत्ते । यत्कामस्तत् सृजत्यद्धैषात्मना तत् सृजत्यपि
bhedadṛṣṭayeti bhāgavatavākyasyāyamarthaḥ / "ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ / yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ / sa jīveśvarādibhedajñānenābhimāneneśvarabahumānena nivṛttakarmaṇā ca jagatkartṛtvātsārvajñādiguṇopetaṃ paramapuruṣākhyaṃ paraṃ brahma saṅgatyamuktaḥ sanpraviśya punaḥ kālākhyaparameśvaramūrtyā sṛṣṭikāle jāte satyaguṇavyatireke sattvādiguṇavikriyāhīne viṣṇuloke pūrvavatsarvamuktādhipatirjāyata iti / atra tu bhedaḥ sphuṭa eva / hiraṇyagarbhamuktitvādeva paramamuktitvaṃ ca siddham / ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā "ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvāngāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu / brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātrāṃ vimimīta u tva'; iti mantrasyāyamarthaḥ / muktisthāne tvaḥ kaścid brahmā ṛcāṃ poṣaṃ pupuṣpvānāste ṛcaḥ puṣyāḥ kurvannāste / tvo brahmā śakvarīṣu ṛkṣvārūḍhaṃ gāyatraṃ sāma gāyati / tvo brahmā jātavidyāṃ pauruṣeyavidyāṃ vadati / tvo brahmā yajñasya viṣṇormātrāmaṃśameva vimimīte dhyāyatīti / atrāpi bhedaḥ sphuṭa evāvabhāsate / brahmabāhulyaśravaṇātparamamokṣatvaṃ ca / nacāsya ṛtvigviṣayatvam / brahmaṇo jātavidyāvāditvasyāprasiddhatvāt / caturṇāmapi pādānāṃ hotrādibhinnaviṣayatve tṛtīyapāde tva iti ca vyarthaṃ syāt / caśabdo vākyaśeṣasamuccaye / pareṇa preritāḥ sadetyanena"sa vā eṣa brahmaniṣṭha idaṃ śarīraṃ martyamatimṛjya brahmābhisampadya brahmaṇā('bhi)paśyati'; ityādiśrutīḥ / "yatheṣyaṃ parivartante tasyaivānugraheritā'; ityādismṛtīścopādatte / yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्काम इत्यनेन"न हास्य कर्म क्षीयते ऽस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजतऽ; इति श्रुतिरुपादीयते । मुक्तो यद्यत्कामयते तत्तद्वस्तु तत्कर्म सृजते । कथम् । यत्सृजते तदस्मादात्मन एव परमेश्वरानुग्रहद्वारैवेत्यर्थः । अद्धैवेति ह्येवशब्दार्थः । अत्रेश्वराज्जीवस्य भेदः स्पष्ट एव । कर्माक्षयवचनात्परममुक्तित्वं च । सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्कते निस्तीर्णतद्गुणः सहैवेत्यनेन"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितःऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । ब्रह्मणा ब्रह्मात्मकामतया सर्वान्कामान्सह यौगपद्येन भुङ्क्त इति व्याख्यानं तु श्रौताक्षराननुगुणं तत्सिद्धान्ताननुगुणं च । निस्तीर्णेत्यनेन"तीर्णो हि तदा सर्वान्शोकान्हृदयस्य भवतिऽ; इति श्रुतिर्गृह्यते । तदा सर्वान् शोकांस्तीर्णो मुक्तो हृदयस्य ब्रह्मणः शेषभूतो भवतीत्यर्थः । हृदयनत्वाद् हृदयं ब्रह्म । तद्गुणा हृद्गुणा दुःखाद्याः । अत्र सर्वशोकतरणात्परममुक्तित्वमवगम्यते । दुःखादींश्च परित्यज्य ॥। दुःखादींश्च परित्यज्येत्यनेन"ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः । भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन्कदाचनऽ; इत्यादि(कं) ब्रह्मवैवर्तवाक्यं गृह्यते । अत्र बहुवचनेन भेदो दुःखाद्यभावेन परममुक्तित्वं चाव(सीयते)भासते । ॥। जगद्वयापारवर्जितः
yatkāma ityanena"na hāsya karma kṣīyate 'smāddhayevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjata'; iti śrutirupādīyate / mukto yadyatkāmayate tattadvastu tatkarma sṛjate / katham / yatsṛjate tadasmādātmana eva parameśvarānugrahadvāraivetyarthaḥ / addhaiveti hyevaśabdārthaḥ / atreśvarājjīvasya bhedaḥ spaṣṭa eva / karmākṣayavacanātparamamuktitvaṃ ca / sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ sahaivetyanena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitaḥ'; iti śrutimupādatte / brahmaṇā brahmātmakāmatayā sarvānkāmānsaha yaugapadyena bhuṅkta iti vyākhyānaṃ tu śrautākṣarānanuguṇaṃ tatsiddhāntānanuguṇaṃ ca / nistīrṇetyanena"tīrṇo hi tadā sarvānśokānhṛdayasya bhavati'; iti śrutirgṛhyate / tadā sarvān śokāṃstīrṇo mukto hṛdayasya brahmaṇaḥ śeṣabhūto bhavatītyarthaḥ / hṛdayanatvād hṛdayaṃ brahma / tadguṇā hṛdguṇā duḥkhādyāḥ / atra sarvaśokataraṇātparamamuktitvamavagamyate / duḥkhādīṃśca parityajya ... duḥkhādīṃśca parityajyetyanena"jyotirmayeṣu deheṣu svecchayā viśvamokṣiṇaḥ / bhuñjate susukhānyeva na duḥkhādīnkadācana'; ityādi(kaṃ) brahmavaivartavākyaṃ gṛhyate / atra bahuvacanena bhedo duḥkhādyabhāvena paramamuktitvaṃ cāva(sīyate)bhāsate / ... jagadvayāpāravarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चान् ॥।
bhuṅkte bhogān sahaivoccān ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवेशयोर् ॥। मुक्तस्य परब्रह्मण इति शेषः । *८,५१९* इदानीं परपक्षं निराकरिष्यन्यदुक्तं श्रुतिभिश्चानुमाबलादित श्रुतिसाचिव्येन अनुमानम्, तत्तावन्निराकर्तुमुपक्रमते नानुमा चेति ॥ ॥। नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् भेदो मिथ्येत्येतावत्युक्ते चन्द्रभेदादिना सिद्धसाधनं स्यादित्योत विमत इत्युक्तम् । जीवब्रह्मणोर्भेद इति यावत् । स्तम्भकुम्भादिभेदस्य पक्षतुल्यत्वान्न तत्र भेदत्वहेतोर्व्यभिचारः शङ्कनीय इति ज्ञापनार्थं वा । यावान्कश्चिद्विमतो भेदः स सर्वो ऽपीति । भेदग्रहणं (वि)स्पष्टार्थम् । साध्यावधारणेनासिद्धयाद्याभासोद्धारं सूचयति । भेदमिथ्यात्वसिद्धावभेद एव वास्तवः सिद्धयतीति भावः । *८,५२१* दूषयितुं पृच्छति साध्येति ॥ ॥। साध्यधर्मो ऽयं सन्नसन् वा नवोभयम्
jīveśayor ... muktasya parabrahmaṇa iti śeṣaḥ / *8,519* idānīṃ parapakṣaṃ nirākariṣyanyaduktaṃ śrutibhiścānumābalādita śrutisācivyena anumānam, tattāvannirākartumupakramate nānumā ceti // ... nānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet bhedo mithyetyetāvatyukte candrabhedādinā siddhasādhanaṃ syādityota vimata ityuktam / jīvabrahmaṇorbheda iti yāvat / stambhakumbhādibhedasya pakṣatulyatvānna tatra bhedatvahetorvyabhicāraḥ śaṅkanīya iti jñāpanārthaṃ vā / yāvānkaścidvimato bhedaḥ sa sarvo 'pīti / bhedagrahaṇaṃ (vi)spaṣṭārtham / sādhyāvadhāraṇenāsiddhayādyābhāsoddhāraṃ sūcayati / bhedamithyātvasiddhāvabheda eva vāstavaḥ siddhayatīti bhāvaḥ / *8,521* dūṣayituṃ pṛcchati sādhyeti // ... sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वलक्षणः । सन्निति स्वमतानुसारेण । ननु मिथ्यात्वं सच्चेत्तद्यस्य तदपि सत्स्यात् । नहि सम्भवति नास्ति धर्मी धर्मश्चास्तीति । तथाच वैपरी(त्यमेव)त्यम् । मैवम् । मिथ्यात्वं खल्वत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तच्च बुद्धिद्वारेणैव । अत्यन्तासतो ऽपि प्रतीतिरङ्गीक्रियते । तथाच मिथ्यात्वमस्तीत्यस्य तत्प्रतियोगिको ऽत्यन्ताभावः सन्नित्यर्थः । नचात्र को ऽपि विरोधः । असन्वेति माध्यमिकमतानुरोधेन । नहि प्रतिवादिन्याश्वासो ऽस्ति । येनासौ स्वमतमतिप(ती)त्य न वदेदिति निश्चिनुमः । उभयं नवेति प्रतिवादिमतानुसारेण । सदादिपक्षदूषणसाम्यादिति ब्रूमः । यद्वोभयं (वेति) चेति तृतीयः पक्षः । नेति चतुर्थः । उभयं न वेत्यर्थः । *८,५२४* आद्यं दूषयति यदीति ॥ यदि सन्नपसिद्धान्तः ॥। यद्ययं साध्यधर्मः सन्नित्युच्यते तदा मायावादिनो ऽपसिद्धान्तः स्यात् । नहि जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं ब्रह्म, येन तस्य सत्त्वे ऽपि सदद्वैतवादिनो नापसिद्धान्तः स्यात् । ब्रह्मणो निर्विकल्पकत्वात् । द्वितीये दोषमाह स एवेति ॥ ॥। स एवासन्नितीरिते अपसिद्धान्त एव । मिथ्यात्वस्यासत्त्वे (अपि) सत्त्वमेव जीवब्रह्मभेदस्य स्यात् । नचासत् प्रमाणविषय इति तेषां पक्षः । अनेन सदसत्त्वपक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः । अन्तिममपाकरोति नोभयं चेदिति । नोभयं चेन्न सिद्धं तद् ॥। तदुभयविलक्षणत्वं च जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वे ऽन्यत्र वा क्वापि न सिद्धम् । *८,५२५* नन्वनेन किमुक्तं स्यात् । अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति चेन्न । सदसद्वैलक्षण्यस्य पक्षविशेषणत्वाभावात् । मिथ्यात्वमेव पक्षविशेषणमुपन्यस्तं तद्धर्म एव सदसद्वैलक्षण्यम् । नच विमतं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमितिवद्विशेषणेनापि प्रसिद्धेन भाव्यमिति वाच्यम् । वैषम्यात् । यद्धि व्यापककोटिनिविष्यं विवादपदं च तस्य प्रसिद्धतावश्यम्भाविनी । अन्यथा व्याप्तिग्रहणपक्ष(त्व)योरसम्भवात् । अस्ति च बुद्धिमत्त्वस्यापि व्यापकोटि(टौ) निवेशादि न तु सदसद्वैलक्षण्यस्येति । उच्यते । यो ह्यर्थः प्रमाणसाध्यः स सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवानुपलब्धः । इदं च जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वं न सदादिप्रकारवदङ्गीकर्तुं शक्यं प्रकारत्रयस्यापसिद्धान्तपराहतत्वात् । चतुथर्स्याप्रामाणिकत्वात् । न ह्यप्रामाणिकेन प्रकारेण प्रकारवत्किञ्चिद्भवति । अतो व्यापकानुपलब्धिबाधितं जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं न साधयितुं शक्यमिति समुदायार्थो विवक्षित इति न काचिदनुपपत्तिः । अनेनैवाभिप्रायेण टीकापि नेतव्येति । *८,५२६* दूषणान्तरमाह इति मानस्येति ॥ ॥। इति मानस्य दूषणम्
ayaṃ jīvabrahmabhedasya mithyātvalakṣaṇaḥ / sanniti svamatānusāreṇa / nanu mithyātvaṃ saccettadyasya tadapi satsyāt / nahi sambhavati nāsti dharmī dharmaścāstīti / tathāca vaiparī(tyameva)tyam / maivam / mithyātvaṃ khalvatyantābhāvapratiyogitvaṃ tacca buddhidvāreṇaiva / atyantāsato 'pi pratītiraṅgīkriyate / tathāca mithyātvamastītyasya tatpratiyogiko 'tyantābhāvaḥ sannityarthaḥ / nacātra ko 'pi virodhaḥ / asanveti mādhyamikamatānurodhena / nahi prativādinyāśvāso 'sti / yenāsau svamatamatipa(tī)tya na vadediti niścinumaḥ / ubhayaṃ naveti prativādimatānusāreṇa / sadādipakṣadūṣaṇasāmyāditi brūmaḥ / yadvobhayaṃ (veti) ceti tṛtīyaḥ pakṣaḥ / neti caturthaḥ / ubhayaṃ na vetyarthaḥ / *8,524* ādyaṃ dūṣayati yadīti // yadi sannapasiddhāntaḥ ... yadyayaṃ sādhyadharmaḥ sannityucyate tadā māyāvādino 'pasiddhāntaḥ syāt / nahi jīvabrahmaṇorbhedasya mithyātvaṃ brahma, yena tasya sattve 'pi sadadvaitavādino nāpasiddhāntaḥ syāt / brahmaṇo nirvikalpakatvāt / dvitīye doṣamāha sa eveti // ... sa evāsannitīrite apasiddhānta eva / mithyātvasyāsattve (api) sattvameva jīvabrahmabhedasya syāt / nacāsat pramāṇaviṣaya iti teṣāṃ pakṣaḥ / anena sadasattvapakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ / antimamapākaroti nobhayaṃ cediti / nobhayaṃ cenna siddhaṃ tad ... tadubhayavilakṣaṇatvaṃ ca jīvabrahmabhedamithyātve 'nyatra vā kvāpi na siddham / *8,525* nanvanena kimuktaṃ syāt / aprasiddhaviśeṣaṇatvamiti cenna / sadasadvailakṣaṇyasya pakṣaviśeṣaṇatvābhāvāt / mithyātvameva pakṣaviśeṣaṇamupanyastaṃ taddharma eva sadasadvailakṣaṇyam / naca vimataṃ buddhimatkartṛpūrvakamitivadviśeṣaṇenāpi prasiddhena bhāvyamiti vācyam / vaiṣamyāt / yaddhi vyāpakakoṭiniviṣyaṃ vivādapadaṃ ca tasya prasiddhatāvaśyambhāvinī / anyathā vyāptigrahaṇapakṣa(tva)yorasambhavāt / asti ca buddhimattvasyāpi vyāpakoṭi(ṭau) niveśādi na tu sadasadvailakṣaṇyasyeti / ucyate / yo hyarthaḥ pramāṇasādhyaḥ sa sambhāvitaprakāreṣvanyatamaprakāravānupalabdhaḥ / idaṃ ca jīvabrahmabhedasya mithyātvaṃ na sadādiprakāravadaṅgīkartuṃ śakyaṃ prakāratrayasyāpasiddhāntaparāhatatvāt / catutharsyāprāmāṇikatvāt / na hyaprāmāṇikena prakāreṇa prakāravatkiñcidbhavati / ato vyāpakānupalabdhibādhitaṃ jīvabrahmaṇorbhedasya mithyātvaṃ na sādhayituṃ śakyamiti samudāyārtho vivakṣita iti na kācidanupapattiḥ / anenaivābhiprāyeṇa ṭīkāpi netavyeti / *8,526* dūṣaṇāntaramāha iti mānasyeti // ... iti mānasya dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मीयत इति मानम् । कृत्यल्लुटो बहुलमिति वचनात् । मिथ्याशब्दार्थं विकल्प्याप्येवं दूषणमभिधानीयमित्यर्थः । तथाहि । किं मिथ्येत्यसत्त्वमुच्यते । किंवानिर्वाच्यत्वम् । आद्ये ऽपसिद्धान्तः । द्वितीये ऽप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति । सत्त्वाभावो मिथ्यापदार्थ इति चेन्न । तस्यैवासत्त्व(शब्दार्थ)पदार्थत्वेनापसिद्धान्तानिस्तारादिति । *८,५२८* दोषान्तरमाह इतीति ॥ मानस्य लिङ्गस्य । भेदत्वहेतुरपि सन्नसन्वा सदसन्वा अनिर्वाच्यो वेति विकल्प्याद्ये ऽद्वैतवादिनो ऽसिद्धिः । दृष्टान्तस्य साधनविकलः । द्वितीयतृतीययोर्द्वयोरपि । चतुर्थे द्वैतवादिन इति दूषणमभिधातव्यमित्यर्थः । नच सदसदादौ भेदत्वसामान्यमस्ति । येन धूमवत्त्ववदयं हेतुः स्यात् । *८,५३०* जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाद्ब्रह्मवदित्यादावनुमानान्तरे ऽप्येवमेव विकल्प्य दूषणान्तरमभिधातव्यमित्याह इति मानस्येति ॥ यद्वाद्वैतवादिप्रयुक्तेषु विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वपि अनुमानेष्वेवं साध्यं हेतुं च विकल्प्य दोषो वक्तव्य इत्यतिदिशति इतीति ॥ *८,५३१* न सिद्धं तदित्ययुक्तम् । पक्षीकृते भेदे वा प्रपञ्चे वाविद्यायां वा शक्तिरजतादौ वानिर्वचनीयत्वस्य प्रमाणेन साधयितुं शक्यत्वादित्यत आह नचेति ॥ न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् यदा भेदमिथ्यात्वस्य सत्त्वादिविकल्पेन दूषणाभिधानं तदान्तरशब्दो विशेषवचनः । यदा तु मिथ्याशब्दार्(थर्ं)थविक(ल्प्य)ल्पेन दूषणाभिधानं तदान्यन्मानं मानान्तरम् । एतत् अनिर्वाच्यत्वम् । क्वचित् इत्युक्तस्थलेषु । *८,५३२* तत्कथमिति चेदित्थम् । कस्यचित्पदार्थस्यानिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षं वा प्रमाणमुच्यते अनुमानं वाऽगमो वार्ऽथापत्तिर्वोपमानं वाभावो वेति मनसि विकल्पान्निधाय पराङ्गीकारप्राचुर्यानुरोधेनानुमानं तावदपाकरोति अनुमानेन चेदिति ॥ अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति
mīyata iti mānam / kṛtyalluṭo bahulamiti vacanāt / mithyāśabdārthaṃ vikalpyāpyevaṃ dūṣaṇamabhidhānīyamityarthaḥ / tathāhi / kiṃ mithyetyasattvamucyate / kiṃvānirvācyatvam / ādye 'pasiddhāntaḥ / dvitīye 'prasiddhaviśeṣaṇatā pakṣasyeti / sattvābhāvo mithyāpadārtha iti cenna / tasyaivāsattva(śabdārtha)padārthatvenāpasiddhāntānistārāditi / *8,528* doṣāntaramāha itīti // mānasya liṅgasya / bhedatvaheturapi sannasanvā sadasanvā anirvācyo veti vikalpyādye 'dvaitavādino 'siddhiḥ / dṛṣṭāntasya sādhanavikalaḥ / dvitīyatṛtīyayordvayorapi / caturthe dvaitavādina iti dūṣaṇamabhidhātavyamityarthaḥ / naca sadasadādau bhedatvasāmānyamasti / yena dhūmavattvavadayaṃ hetuḥ syāt / *8,530* jīvo brahmaṇo na bhidyate ātmatvādbrahmavadityādāvanumānāntare 'pyevameva vikalpya dūṣaṇāntaramabhidhātavyamityāha iti mānasyeti // yadvādvaitavādiprayukteṣu viruddhaviṣayeṣu sarveṣvapi anumāneṣvevaṃ sādhyaṃ hetuṃ ca vikalpya doṣo vaktavya ityatidiśati itīti // *8,531* na siddhaṃ tadityayuktam / pakṣīkṛte bhede vā prapañce vāvidyāyāṃ vā śaktirajatādau vānirvacanīyatvasya pramāṇena sādhayituṃ śakyatvādityata āha naceti // na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit yadā bhedamithyātvasya sattvādivikalpena dūṣaṇābhidhānaṃ tadāntaraśabdo viśeṣavacanaḥ / yadā tu mithyāśabdār(tharṃ)thavika(lpya)lpena dūṣaṇābhidhānaṃ tadānyanmānaṃ mānāntaram / etat anirvācyatvam / kvacit ityuktasthaleṣu / *8,532* tatkathamiti cedittham / kasyacitpadārthasyānirvācyatve pratyakṣaṃ vā pramāṇamucyate anumānaṃ vā'gamo vār'thāpattirvopamānaṃ vābhāvo veti manasi vikalpānnidhāya parāṅgīkāraprācuryānurodhenānumānaṃ tāvadapākaroti anumānena cediti // anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वादित्याद्यनुमानेन शुक्तिरजतादेरनिर्वाच्यत्वं साध्यते चेदनवस्था भविष्यति । कथम् । सैव हि अप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थानुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः । यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् । आगममपाकरोति नचेति ॥ नचागमस्तदर्थो ऽस्ति ॥। तदर्थो ऽनिर्वचनीयार्थः । अनुपलम्भादिति भावः । ननु कथं नास्ति । नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमित्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह नासदिति ॥ *८,५३३* ॥। नासदासीन्न तद् वदेत् इत्यागम इति शेषः । तत् अनिर्वाच्यं वस्तु । अयं भावः । पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो नापरः । अन्यथार्ऽथापत्त्यादेरप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् । अत्र च प्रलये सदाद्यभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु । ततो नायमागमो ऽनिर्वाच्यार्थ इति । मा भूदयमागमो ऽनिर्वचनीयार्थः । तथाप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति । तथाहि । अत्र तावत्प्रलये सदसदभाव; प्रतिपाद्यते । तत्सामर्थ्यात्तदा विद्यमानस्यार्थस्य सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगतौ परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः । नच तदा वस्तुमात्राभावः । पुनः सृष्टयनुपपत्तेः । अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच्च । *८,५३४* परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमानं वेत्याशङ्कते परिशेषादिति ॥ परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत् ॥। परिशेषादनिर्वाच्यं वस्तु सिद्धयेदित यद्युच्यत इति सम्बन्धः । अत्र ब्रूमः । भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दौ प्रतीतार्थौ स्याताम् । नचैवम् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात् । "न सत्तन्नासदुच्यतेऽ; इत्यादौ तत्र प्रयोगात् । कुत एतदिति चेत्प्रतीतार्थत्वे ऽनिष्यप्रसङ्गादितयाशयवानाह परात्मन इति ॥ ॥। परात्मनः
vimatamanirvācyaṃ bādhyatvādityādyanumānena śuktirajatāderanirvācyatvaṃ sādhyate cedanavasthā bhaviṣyati / katham / saiva hi aprasiddhaviśeṣaṇatāparihārārthānumānaparamparādvārikā prasiddhaivetyarthaḥ / yadatra vaktavyaṃ tatprathamasūtra evāsmābhirabhihitam / āgamamapākaroti naceti // nacāgamastadartho 'sti ... tadartho 'nirvacanīyārthaḥ / anupalambhāditi bhāvaḥ / nanu kathaṃ nāsti / nāsadāsīnnosadāsīttadānīmityāgamasya vidyamānatvādityata āha nāsaditi // *8,533* ... nāsadāsīnna tad vadet ityāgama iti śeṣaḥ / tat anirvācyaṃ vastu / ayaṃ bhāvaḥ / padasamanvayabalena pratītaḥ padārthasaṃsargo hi vākyārtho nāparaḥ / anyathār'thāpattyāderapyāgamāntarbhāvaprasaṅgāt / atra ca pralaye sadādyabhāvamātraṃ vākyātpratīyate na punaranirvācyaṃ vastu / tato nāyamāgamo 'nirvācyārtha iti / mā bhūdayamāgamo 'nirvacanīyārthaḥ / tathāpyetadvacanabalenānirvacanīyārthaḥ setsyati / tathāhi / atra tāvatpralaye sadasadabhāva; pratipādyate / tatsāmarthyāttadā vidyamānasyārthasya sattvāsattvapratiṣedhāvagatau pariśeṣādanirvācyatvāvagateḥ / naca tadā vastumātrābhāvaḥ / punaḥ sṛṣṭayanupapatteḥ / abhāvasyāṅgīkāryatvācca / *8,534* pariśeṣaścārthāpattiranumānaṃ vetyāśaṅkate pariśeṣāditi // pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet ... pariśeṣādanirvācyaṃ vastu siddhayedita yadyucyata iti sambandhaḥ / atra brūmaḥ / bhavedidaṃ yadyatra sadasacchabdau pratītārthau syātām / nacaivam / pratyakṣāpratyakṣapañcamahābhūtaparatvāt / "na sattannāsaducyate'; ityādau tatra prayogāt / kuta etaditi cetpratītārthatve 'niṣyaprasaṅgāditayāśayavānāha parātmana iti // ... parātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् ॥। तर्हि सत्त्वेनाङ्गीकृतस्य परमात्मन एवानिर्वाच्यत्वं स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह परिशिष्यो हीति ॥ ॥। परिशिष्टो ह्यसौ तदा सदसत्प्रतिषेधसामर्थ्यात्सर्वकार्य(प्र)लये ऽवशिष्यस्य खल्वनिर्वाच्यत्वमेवेष्यव्यम् । असौ परमात्मा यस्मात्तदा प्रलयवेलायामलीनतयावशिष्यस्तस्मात्तस्यानिर्वाच्यत्वं भवेदिति । नच वाच्यं यद्यपि प्रलये परमात्मा विद्यत एव । तथापि तम आसीदित्यदिसन्निहितवाक्यात्तमो ऽविद्याख्यं बुद्धिसन्निहितमिति तदुपक्तायां बुद्धौ परिशेषप्रमाणमपि तमस एव अनिर्वाच्यतामाधास्यतीति । आनीदवातमिति वाक्येन ब्रह्मणो ऽपि बुद्धिसन्निधानात् । सत्यं ज्ञानमिति तस्य सत्यत्वावगमादपवाद इति चेन्न । आसीदिति तमसो ऽपि सत्त्वावगमादपवादः स्यात् । सांव्यावहारिकं सत्त्वं तदिति चेत् । ब्रह्मणो ऽपि तथा किन्न स्यात् । किञ्चास्मिन्व्याख्याने तदानीमिति व्यर्थं सदा तमसो ऽनिर्वाच्यत्वात् । अन्यपरं वाक्यमिति चेत् । तथाप्यसन्नासीदिति व्यर्थमेव । प्राप्त्यभावात् । *८,५३७* "न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति । त इमे सत्याः कामा अनृता पिधानाऽ; इत्याद्यागमस्तर्ह्यज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वे प्रमाणमित्यत आह नचेति ॥ नचान्य आगमस्तत्र ॥। तत्रानिर्वाच्ये ऽर्थे मानमिति शेषः । अन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानात्कथं नेत्यतो ऽनिर्वाच्यत्वं निर्वक्ति सदसदिति ॥ ॥। सदसत्प्रतियोगिनि
anirvācyatvameva syāt ... tarhi sattvenāṅgīkṛtasya paramātmana evānirvācyatvaṃ syādityarthaḥ / kuta ityata āha pariśiṣyo hīti // ... pariśiṣṭo hyasau tadā sadasatpratiṣedhasāmarthyātsarvakārya(pra)laye 'vaśiṣyasya khalvanirvācyatvameveṣyavyam / asau paramātmā yasmāttadā pralayavelāyāmalīnatayāvaśiṣyastasmāttasyānirvācyatvaṃ bhavediti / naca vācyaṃ yadyapi pralaye paramātmā vidyata eva / tathāpi tama āsīdityadisannihitavākyāttamo 'vidyākhyaṃ buddhisannihitamiti tadupaktāyāṃ buddhau pariśeṣapramāṇamapi tamasa eva anirvācyatāmādhāsyatīti / ānīdavātamiti vākyena brahmaṇo 'pi buddhisannidhānāt / satyaṃ jñānamiti tasya satyatvāvagamādapavāda iti cenna / āsīditi tamaso 'pi sattvāvagamādapavādaḥ syāt / sāṃvyāvahārikaṃ sattvaṃ taditi cet / brahmaṇo 'pi tathā kinna syāt / kiñcāsminvyākhyāne tadānīmiti vyarthaṃ sadā tamaso 'nirvācyatvāt / anyaparaṃ vākyamiti cet / tathāpyasannāsīditi vyarthameva / prāptyabhāvāt / *8,537* "na taṃ vidātha ya imā jajānānyadyuṣmākamantaraṃ babhūva / nīhāreṇa prāvṛtā jalpyā cāsutṛpa ukthaśāsaścaranti / ta ime satyāḥ kāmā anṛtā pidhānā'; ityādyāgamastarhyajñānasyānirvācyatve pramāṇamityata āha naceti // nacānya āgamastatra ... tatrānirvācye 'rthe mānamiti śeṣaḥ / anyānṛtaśabdābhyāmanirvacanīyājñānābhidhānātkathaṃ netyato 'nirvācyatvaṃ nirvakti sadasaditi // ... sadasatpratiyogini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदसती प्रतियोगिनी यस्य तत्तथोक्तम् । यन्न सन्नाप्यसत्तद्धयनिर्वाच्यम् । नचात्र तत्प्रतिपादकः शब्दो ऽस्ति । अनृतादिशब्दस्य त्वन्यथा व्याख्यानादिति । *८,५३९* प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपति नचेति ॥ न च प्रत्यक्षमात्रास्ति ॥। नहीदमनिर्वाच्यमिति कश्चिल्लौकिकः परीक्षको वा चक्षुरादिनेक्षते । बाधोत्तरकालं मिथ्यैव रजतं प्रत्यभादित्यनुवादात्कथं नेक्षत इति चेन्न । मिथ्याशब्दस्यासदर्थत्वात् । *८,५४१* अर्थापत्तिमपाकरोति नचेति ॥ ॥। नचार्थापत्तिरिष्यते अनुमानात्पृथक् प्रामाणिकैरिति शेषः । अनुमानं चाप्रसिद्धविशेषणतया निरस्तमिति भावः । किञ्च नास्त्यसावनुपपद्यमानो ऽर्थो येन कस्यचिदर्थस्यानिर्वाच्यतापत्तिः स्यात् । *८,५४२* अथ मतम् । यदि वियदादिविश्वं वा शुक्तिरजतादिकं वा सत्स्यात्तदा न बाध्येत । सतो बाधायोगात् । नहि (संश्चिदात्मा) सन्नात्मा बाध्यते । यदि वासत्स्यात्तर्हि न प्रतीयेत । असतः प्रतीत्ययोगात् । नहि नरि शृङ्गं भाति गवीव । अतो बाधप्रतीत्योरनुपपत्त्यानिर्वाच्यत्वं गम्यत इत्यत आह बाधेति ॥ बाधायोगात् सत इति ॥। वियदादेर्विश्वस्य बाधाभावत एव, सत्त्वे बाधो न स्यादितीष्यापादनमेतत् । नेह नानास्तीति श्रौतनिषेधात्मा बाधो ऽस्तीति चेन्न । तस्य प्रा(ङ्निषि)गेव निषिद्धत्वात् । तदिदमाह हिशब्देन । अनेनाक्षेपकासिद्धिश्चोक्ता भवति । *८,५४३* विमतं बाध्यं दृश्यत्वाद् भ्रान्तिवदिति वियदादौ बाधः प्रमित इत्यत आह नहति ॥ ॥। न हि भ्रान्तावपि बाधो ऽवगम्यते
sadasatī pratiyoginī yasya tattathoktam / yanna sannāpyasattaddhayanirvācyam / nacātra tatpratipādakaḥ śabdo 'sti / anṛtādiśabdasya tvanyathā vyākhyānāditi / *8,539* pratyakṣaṃ pratikṣipati naceti // na ca pratyakṣamātrāsti ... nahīdamanirvācyamiti kaścillaukikaḥ parīkṣako vā cakṣurādinekṣate / bādhottarakālaṃ mithyaiva rajataṃ pratyabhādityanuvādātkathaṃ nekṣata iti cenna / mithyāśabdasyāsadarthatvāt / *8,541* arthāpattimapākaroti naceti // ... nacārthāpattiriṣyate anumānātpṛthak prāmāṇikairiti śeṣaḥ / anumānaṃ cāprasiddhaviśeṣaṇatayā nirastamiti bhāvaḥ / kiñca nāstyasāvanupapadyamāno 'rtho yena kasyacidarthasyānirvācyatāpattiḥ syāt / *8,542* atha matam / yadi viyadādiviśvaṃ vā śuktirajatādikaṃ vā satsyāttadā na bādhyeta / sato bādhāyogāt / nahi (saṃścidātmā) sannātmā bādhyate / yadi vāsatsyāttarhi na pratīyeta / asataḥ pratītyayogāt / nahi nari śṛṅgaṃ bhāti gavīva / ato bādhapratītyoranupapattyānirvācyatvaṃ gamyata ityata āha bādheti // bādhāyogāt sata iti ... viyadāderviśvasya bādhābhāvata eva, sattve bādho na syāditīṣyāpādanametat / neha nānāstīti śrautaniṣedhātmā bādho 'stīti cenna / tasya prā(ṅniṣi)geva niṣiddhatvāt / tadidamāha hiśabdena / anenākṣepakāsiddhiścoktā bhavati / *8,543* vimataṃ bādhyaṃ dṛśyatvād bhrāntivaditi viyadādau bādhaḥ pramita ityata āha nahati // ... na hi bhrāntāvapi bādho 'vagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्दृष्टान्तः साध्यविकल इत्यर्थः । कथमिति चेत् । वक्तव्यं (हि क) तर्हि कस्य बाध सति । किं ज्ञानस्योत विषयस्य । नाद्यः । अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वलक्षणस्य पराभिमतस्य बाधस्य तत्र स्वभावभङ्गुरे ऽभावात् । अन्यथा प्रमितेरपि तत्प्रसङ्गात् । परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेन विनाशायोगाच्च । द्वितीयं प्रतिषेधति विषयस्येति ॥ विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते न कुतो ऽपीत्यर्थः । कुतो नेति चेत् । विषयः को ऽभिमतः किं शुक्त्यादिः किं वा रजतादिः । आद्ये हेतुमाह विद्यमानं हीति ॥ नहि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते
tasmāddṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityarthaḥ / kathamiti cet / vaktavyaṃ (hi ka) tarhi kasya bādha sati / kiṃ jñānasyota viṣayasya / nādyaḥ / adhiṣṭhānajñānanāśyatvalakṣaṇasya parābhimatasya bādhasya tatra svabhāvabhaṅgure 'bhāvāt / anyathā pramiterapi tatprasaṅgāt / paramate jñānasya sākṣitvena vināśāyogācca / dvitīyaṃ pratiṣedhati viṣayasyeti // viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate na kuto 'pītyarthaḥ / kuto neti cet / viṣayaḥ ko 'bhimataḥ kiṃ śuktyādiḥ kiṃ vā rajatādiḥ / ādye hetumāha vidyamānaṃ hīti // nahi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"न हि भ्रान्तौऽ; इत्यतो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते । विद्यमानं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं नहि बाध्यते । तथा सत्यात्मनो ऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः । द्वितीये (युक्तिमा)हेतुमाह विद्यमानं हीति ॥ यत्पूर्वं विद्यमानं तदेव केनचिन्नाश्यते (नत्ववि)नाविद्यमान् । शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमिति तस्य नाश्यत्वायोगात्तद्विषयो बाधः सुतरामयुक्त इति । असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह नहीति ॥ अयमत्र प्रयोगः । शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्त्वात् । यदसत्तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः । यद्वा यन्नाश्यं न तदसद्यथा यज्ञदत्त इति । *८,५४५* स्यादेतत् । बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधो ऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाङ्गीकर्तव्ये बाधे तद्दृष्टान्तेन वियदादेरपि बाधायोगात्सत्त्वानुपपत्तिरित्यत आह बाधेति ॥ बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते क्वेत्याक्षेपे । इदमुक्तं भवति । सत्यमङ्गीक्रियत एव बाधो ऽस्माभिः । किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणः । स तु भ्रान्ताविव वियदादावप्यस्त्येव । क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणावगमात् । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्राङ्निरस्तत्वात् । तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् । नच तेन वियदादौ सत्त्वप्रतिक्षेपः सम्भवति । यत्सत्तन्न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात् । स (तो ऽप्या)त्यस्याप्यात्मनो ऽन्याकारेण विदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् । नचार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् । नहि वयमनुपपद्यमानर्स्थस्योपपादकेनार्थेन व्याप्तेरभावं चोदयामः । किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन । नहि बाध एवानुपपद्यरमानो ऽर्थः । किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः । तस्य चान्यथानुपपत्तिं व्युत्पादयता सर्वथासत्त्वे बाधो न स्यादिति प्रसङ्गो वा बाधात्सन्न भवतीत्यनुमानं वा वाच्यम् । तदुभयं च व्याप्त्यपेक्षमेव । यदा तु प्रमाणद्वयविरोधो ऽर्थापत्तिस्तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभावो दोष इति । ननु बाधायोगादिति पञ्चमी किमर्था । उच्यते । सतो बाधायोगाद्बाध्यमानमिदं न सदित्यनुमाने व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत इति व्याख्यायते । यद्वास्मदभिमतबाधाभ्युपगमे बाधायोगात्सत इत्यादिकं नोपपद्यत इति नञो ऽनुवृत्त्या व्याख्या । कुत इत्याशङ्कायां व्याप्तिरित्यादिकं व्याख्येयम् । *८,५४८* एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शक्तिरजतादौ वियदादौ च बाधस्यासिद्धिरभिहिता । इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति कश्चेति ॥ कश्चायं बाध उद्दिष्टो ॥। यो ऽयं वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सत्त्वाभावसिद्धयर्थं बाध उद्दिष्यो ऽयं कः । किं (वि)ज्ञानेन विनाशः किंवा निवृत्तिर्यद्वा नासीन्नास्ति न भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः । ननु विनाशनिवृत्त्योः को भेदः । उच्यते । केचित्खलु मायावादिनो वदन्ति । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाविद्या विनश्यति । यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो ह्यविद्या इति । तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् । अपरे त्वेकैकाविद्या तदवस्थाविशेषा एव रजताद्युपादानानि भवन्तीति मन्वाना अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन, सह कार्यैरविद्या तिरोधत्त इति । तत्समयानुसारेण निवृत्तिरिति । *८,५४९* यद्वाविद्याया विद्यया विनाशो भवति । कार्यं तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् । तदुभयानुसारेणेदं कल्पद्वयम् । अथवालौकिकरजतोत्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति । मायावादिनां तु मतमनुरुद्धय निवृत्तिरिति । यदि वा, विनाश इति मायावादिनां मतम् । विवेकाग्रहात्प्रवृत्तस्य विवेकग्रहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति । *८,५५०* आद्यं दूषयति नहीति ॥ ॥। नहि नाशो ऽसतो भवेत् *८,५५१* द्वितीयं निराकरोति निवृत्तिश्चेति ॥ निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते
"na hi bhrāntau'; ityato maṇḍūkaplutyā netyanuvartate / vidyamānaṃ yathārthajñānodayānantaramapyanuvartamānaṃ nahi bādhyate / tathā satyātmano 'pi bādhaprasaṅgāditi bhāvaḥ / dvitīye (yuktimā)hetumāha vidyamānaṃ hīti // yatpūrvaṃ vidyamānaṃ tadeva kenacinnāśyate (natvavi)nāvidyamān / śuktirajatādikaṃ cāvidyamānamiti tasya nāśyatvāyogāttadviṣayo bādhaḥ sutarāmayukta iti / asato nāśyatvaṃ nāsti kintu vidyamānasyaivetyatra dṛṣṭāntāvāha nahīti // ayamatra prayogaḥ / śuktirajataṃ na nāśyamasattvāt / yadasattanna nāśyaṃ yathā vandhyāsutaḥ / yadvā yannāśyaṃ na tadasadyathā yajñadatta iti / *8,545* syādetat / bādhānabhyupagame laukikavaidikavyavahāravirodho 'pasiddhāntaśca syādityataḥ sarvathāṅgīkartavye bādhe taddṛṣṭāntena viyadāderapi bādhāyogātsattvānupapattirityata āha bādheti // bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate kvetyākṣepe / idamuktaṃ bhavati / satyamaṅgīkriyata eva bādho 'smābhiḥ / kintvanyathāvijñātasya samyagvijñānagocaratvalakṣaṇaḥ / sa tu bhrāntāviva viyadādāvapyastyeva / kṣaṇikatvabrahmapariṇāmatvādirūpeṇa vijñātasya sthāyitvādirūpeṇāvagamāt / adhiṣṭhānayāthātmyajñānanāśyatvasyaiva prāṅnirastatvāt / tatsādhane siddhasādhanatā syāt / naca tena viyadādau sattvapratikṣepaḥ sambhavati / yatsattanna bādhyata iti vyāpteranavagatatvāt / sa (to 'pyā)tyasyāpyātmano 'nyākāreṇa viditasya samyagvijñānagocaratvasyobhayasiddhatvāt / nacārthāpatteḥ pṛthak pramāṇatve kiṃ vyāptyeti vācyam / nahi vayamanupapadyamānarsthasyopapādakenārthena vyāpterabhāvaṃ codayāmaḥ / kintu sattvasya bādhābhāvena bādhasya vā sattvābhāvena / nahi bādha evānupapadyaramāno 'rthaḥ / kintu pratītatve sati bādhaḥ / tasya cānyathānupapattiṃ vyutpādayatā sarvathāsattve bādho na syāditi prasaṅgo vā bādhātsanna bhavatītyanumānaṃ vā vācyam / tadubhayaṃ ca vyāptyapekṣameva / yadā tu pramāṇadvayavirodho 'rthāpattistadā spaṣṭa eva vyāptyabhāvo doṣa iti / nanu bādhāyogāditi pañcamī kimarthā / ucyate / sato bādhāyogādbādhyamānamidaṃ na sadityanumāne vyāptireṣā kva dṛśyata iti vyākhyāyate / yadvāsmadabhimatabādhābhyupagame bādhāyogātsata ityādikaṃ nopapadyata iti naño 'nuvṛttyā vyākhyā / kuta ityāśaṅkāyāṃ vyāptirityādikaṃ vyākhyeyam / *8,548* evaṃ vināśalakṣaṇaṃ bādhaṃ siddhavatkṛtya śaktirajatādau viyadādau ca bādhasyāsiddhirabhihitā / idānīṃ tāmeva vivarituṃ bādhasvarūpaṃ paraṃ pṛcchati kaśceti // kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo ... yo 'yaṃ viyadādeḥ śuktirajatādeśca sattvābhāvasiddhayarthaṃ bādha uddiṣyo 'yaṃ kaḥ / kiṃ (vi)jñānena vināśaḥ kiṃvā nivṛttiryadvā nāsīnnāsti na bhaviṣyatīti kālatrayasattāniṣedha iti bhāvaḥ / nanu vināśanivṛttyoḥ ko bhedaḥ / ucyate / kecitkhalu māyāvādino vadanti / adhiṣṭhānayāthātmyajñānena savilāsāvidyā vinaśyati / yāvanti jñānāni tāvatyo hyavidyā iti / tanmatarītyā vināśa ityuktam / apare tvekaikāvidyā tadavasthāviśeṣā eva rajatādyupādānāni bhavantīti manvānā adhiṣṭhānatattvajñānena, saha kāryairavidyā tirodhatta iti / tatsamayānusāreṇa nivṛttiriti / *8,549* yadvāvidyāyā vidyayā vināśo bhavati / kāryaṃ tu rajatādikamupādānavināśe svayameva vilīyata iti pareṣāṃ matam / tadubhayānusāreṇedaṃ kalpadvayam / athavālaukikarajatotpādavādināṃ matamanusṛtya vināśa iti / māyāvādināṃ tu matamanuruddhaya nivṛttiriti / yadi vā, vināśa iti māyāvādināṃ matam / vivekāgrahātpravṛttasya vivekagrahe sati nivṛttiriti prābhākaramatamiti / *8,550* ādyaṃ dūṣayati nahīti // ... nahi nāśo 'sato bhavet *8,551* dvitīyaṃ nirākaroti nivṛttiśceti // nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदेतावन्तं कालं प्रत्यभात्तन्नासीन्नास्ति न भविष्यतीति त्रैकालिकसत्त्वनिषेधरूपज्ञानविषयता (यदि) बाध इत्यर्थः । यद्यप्येवंविधं ज्ञानं बाध इति वक्तव्यं तथापि तस्य रजतादिसम्बन्धिताज्ञापनार्थं ज्ञानमेयतेत्युक्तम् । दूषयति तदेति ॥ *८,५५३* ॥। तदासत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः
yadetāvantaṃ kālaṃ pratyabhāttannāsīnnāsti na bhaviṣyatīti traikālikasattvaniṣedharūpajñānaviṣayatā (yadi) bādha ityarthaḥ / yadyapyevaṃvidhaṃ jñānaṃ bādha iti vaktavyaṃ tathāpi tasya rajatādisambandhitājñāpanārthaṃ jñānameyatetyuktam / dūṣayati tadeti // *8,553* ... tadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद(सत्)सिद्धम् । विमतं नासत् प्रतीयमानत्वात्, यत्प्रतीयते तन्नासद्यथा पटः, यच्चासन्न तत्प्रतीयते यथा शशविषाणमिति प्रमाणेनासत्त्वविरहस्य निश्चितत्वात् । अत एवासत्त्वे ऽनुपपत्त्यभावादर्थापत्तेरन्यथैवोपपत्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् । प्रतीतेरेवानुपपत्तेः । यच्चोक्तं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधे ऽसत्त्वाङ्गीकारप्रसङ्ग इति तदप्यसत् । प्रतीतत्वेनासत्त्वानुपपत्तौ निषेधस्य सत्त्वोत्सारणमात्र एव पर्यवसानोपपत्तेः । यदप्यत्रोक्तं सत्ताविरहव्यतिरेकेणासत्त्वं नाम दुर्निरूपमिति, तच्चायुक्तम् । निरुपाख्यत्वमसत्त्वमिति निरूपणात् इति चेन्न । असतः प्रतीत्यभावे खल्विदं सर्वं स्यात् । नचैवम् । असतः प्रतीतिं निराकुर्वता त्वयैव तस्या अङ्गीकार्यत्वादित्याशयवानाह प्रतीतिरिति ॥ प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् वदन्नित्युपलक्षणम् । जानन्नित्यपि द्रष्टव्यम् । असतः प्रतीतिर्नास्तीति निषेधं कुर्वता कुतो ऽसतः प्रतीतिरङ्गीकार्येत्यत आह निषेधो हीति ॥ निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते
tada(sat)siddham / vimataṃ nāsat pratīyamānatvāt, yatpratīyate tannāsadyathā paṭaḥ, yaccāsanna tatpratīyate yathā śaśaviṣāṇamiti pramāṇenāsattvavirahasya niścitatvāt / ata evāsattve 'nupapattyabhāvādarthāpatteranyathaivopapattirityapi pratyuktam / pratīterevānupapatteḥ / yaccoktaṃ traikālikasattvaniṣedhe 'sattvāṅgīkāraprasaṅga iti tadapyasat / pratītatvenāsattvānupapattau niṣedhasya sattvotsāraṇamātra eva paryavasānopapatteḥ / yadapyatroktaṃ sattāvirahavyatirekeṇāsattvaṃ nāma durnirūpamiti, taccāyuktam / nirupākhyatvamasattvamiti nirūpaṇāt iti cenna / asataḥ pratītyabhāve khalvidaṃ sarvaṃ syāt / nacaivam / asataḥ pratītiṃ nirākurvatā tvayaiva tasyā aṅgīkāryatvādityāśayavānāha pratītiriti // pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām vadannityupalakṣaṇam / jānannityapi draṣṭavyam / asataḥ pratītirnāstīti niṣedhaṃ kurvatā kuto 'sataḥ pratītiraṅgīkāryetyata āha niṣedho hīti // niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीतिर्नासत इति किमसतः प्रतीतिर्निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम् । आद्ये प्रतिषेधविषयतया, द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्यतयावश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया । तस्मात्कथञ्चिदुक्तप्रकारद्वयेनाप्रतीतस्य सम्बन्धी निषेधो नोपपद्यते । न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा भूतले घटो नास्तीति प्रतिषेधो दृष्टः । तदनेन विमतो ऽसत्प्रतीतिमांस्तत्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात्तद्वयवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदिति प्रमाणं सूचितं भवति । अवश्यं च प्रामाणिकं परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् । मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वानेन सूचित इति । *८,५५५* एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति नचेति ॥ न चोपमा भवेदत्र ॥। अत्र अनिर्वचनीयार्थसद्भावे । प्रमाणमिति शेषः । तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादिति भावः । अभावमपाकरोति प्रत्यक्षदिति ॥। प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्त्वासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयार्थसिद्धिरिति वक्तव्यम् । नच तद्युक्तम् । यतो वियदादौ प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव निश्चीयते । चशब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते । प्रत्यक्षं विपरीतमनुपलम्भश्चासिद्ध इत्यर्थः । *८,५५६* एवमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दूषणमाह प्रत्यक्षादिति ॥ प्रत्यक्षेण गगनादौ सत्त्वमेव शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निश्चीयते । सद्गगनम्, अस्ति मे ऽज्ञानम्, असदेव रजतं प्रत्यभादिति सर्वलोकसाक्षिणः साक्षात्कारिप्रत्यक्षस्य दुरपह्नवत्वात् । अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशङ्कयमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति"नोभयं चेन्न सिद्धं तत्ऽ; इति युक्तम् । यद्वा जीवेश्वरयोर्भेदो मिथ्या भेदत्वादित्याद्यनुमानस्य दूषणान्तरमाह प्रत्यक्षादिति ॥ जीवेश्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः । ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः । *८,५५७* स्यादेतत् । ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः । शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात् । नापि सर्वे जीवाः । परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्यानभ्युपगमात् । नचाप्रत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह शास्त्रेति ॥ शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते
pratītirnāsata iti kimasataḥ pratītirniṣidhyate kiṃvā pratīterasadviṣayatvam / ādye pratiṣedhaviṣayatayā, dvitīye pratiṣedhyaniviṣyatayāvaśyamasataḥ pratītiraṅgīkaraṇīyā / tasmātkathañciduktaprakāradvayenāpratītasya sambandhī niṣedho nopapadyate / na hyapratīte bhūtale ghaṭe vā bhūtale ghaṭo nāstīti pratiṣedho dṛṣṭaḥ / tadanena vimato 'satpratītimāṃstatsambandhiniṣedhakartṛtvāttadvayavahartṛtvādvā sammatavaditi pramāṇaṃ sūcitaṃ bhavati / avaśyaṃ ca prāmāṇikaṃ parīkṣakeṇābhyupagantavyam / manasyabhyupagamo vāci niṣedha iti svakriyāvirodho vānena sūcita iti / *8,555* evamarthāpattiṃ nirasyopamānaṃ ca nirasyati naceti // na copamā bhavedatra ... atra anirvacanīyārthasadbhāve / pramāṇamiti śeṣaḥ / tasyāḥ sādṛśyādiniyataviṣayatvāditi bhāvaḥ / abhāvamapākaroti pratyakṣaditi ... pratyakṣāt sattvameva ca viyadādau śuktirajatādau vā pratyakṣeṇānupalambhena vā sattvāsattvayorabhāvasiddhāvanirvacanīyārthasiddhiriti vaktavyam / naca tadyuktam / yato viyadādau pratyakṣātsattvameva niścīyate / caśabdācchuktirajatādāvasattvaṃ ca niścīyata iti gṛhyate / pratyakṣaṃ viparītamanupalambhaścāsiddha ityarthaḥ / *8,556* evamanumānādīnāṃ pratyekaṃ dūṣaṇamabhidhāya sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha pratyakṣāditi // pratyakṣeṇa gaganādau sattvameva śuktirajatādau tvasattvameva niścīyate / sadgaganam, asti me 'jñānam, asadeva rajataṃ pratyabhāditi sarvalokasākṣiṇaḥ sākṣātkāripratyakṣasya durapahnavatvāt / atastadanirvācyatāyāmāśaṅkayamānānyanumānādīni pratyakṣāpahṛtaviṣayāṇīti"nobhayaṃ cenna siddhaṃ tat'; iti yuktam / yadvā jīveśvarayorbhedo mithyā bhedatvādityādyanumānasya dūṣaṇāntaramāha pratyakṣāditi // jīveśvarabhedasyāvadhāryata iti śeṣaḥ / tataḥ pratyakṣaviruddhatvena kālātyayāpadiṣṭatvaṃ jīveśvarabhedamithyātvādisādhakānumānasyeti bhāvaḥ / *8,557* syādetat / īśvarastāvanna pratyakṣasiddhaḥ / śāstrayonitvasyābhyupagatatvāt / nāpi sarve jīvāḥ / parātmanāṃ parātmānaṃ prati pratyakṣatvasyānabhyupagamāt / nacāpratyakṣavastubhedaḥ pratyakṣasiddho dūre tatsatyatvamityata āha śāstreti // śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईयते प्रत्यक्षेणेति शेषः । उक्तं तावन्नैक एव भेदो ऽनेकत्र व्यासज्य वर्तते किन्त्वेकप्रतियोगिको ऽपरधर्मिक इति । तत्प्रत्यक्षतायां च धर्मिण एव प्रत्यक्षतोपयुज्यते । प्रतियोगिनस्त्ववगममात्रं, तथा लोके दर्शनात् । तत्रेश्वरस्यात्मान्तराणां चाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य भेदस्य प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वे ऽपि परमेश्वरप्रतियोगिकः स्वात्मधर्मिको भेदः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यत एव । स्वात्मनः प्रत्यक्षत्वात् । परेशानस्य च शास्त्रेणावगतत्वात् । यस्तु शास्त्रेणेश्वरं न जानाति तेन मा विमायि तत्प्रतियोगिकः स्वात्मनो भेदः । शास्त्राद्विदितेश्वरस्यैव प्रत्यक्षं ततः स्वात्मनो भेदे प्रमाणमुक्तमिति । तथापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह अनुभूतीति ॥ *८,५५९* ततापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह अनुभूतीति । अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते अत्रानुभूतिशब्देन साक्षी गृह्यते । उच्यते अनुमीयते । परार्थानुमानप्रयोगस्य वचनात्मकत्वादुच्यत इत्युक्तम् । अनुमानेनेत्यध्याहारो वा । एतदुक्तं भवति । साक्षिप्रत्यक्षं खलु स्वात्मनः परमात्मभेदग्राहकमिष्यम् । तच्चानुमानतः प्रबलमेव । तत्स्वरूपप्रामाण्ययोर्धर्मिकोटिनिविष्यस्य जीवस्य च ग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वात् । अतस्तद्विरोधेन कारणेन जीवब्रह्मणोरेकत्वं नानुमातुं शक्यत इति । अस्तु साक्षिप्रत्यक्षमनुमानात्प्रबलं तस्येश्वरात्स्वात्मनो भेदग्राहकत्वं तु कुतो निश्चितं येनानुमानं बाधितविषयं स्यादित्यत आह किञ्चिदिति । किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते
īyate pratyakṣeṇeti śeṣaḥ / uktaṃ tāvannaika eva bhedo 'nekatra vyāsajya vartate kintvekapratiyogiko 'paradharmika iti / tatpratyakṣatāyāṃ ca dharmiṇa eva pratyakṣatopayujyate / pratiyoginastvavagamamātraṃ, tathā loke darśanāt / tatreśvarasyātmāntarāṇāṃ cāpratyakṣatvena taddharmikasya bhedasya pratyakṣeṇa jñātumaśakyatve 'pi parameśvarapratiyogikaḥ svātmadharmiko bhedaḥ pratyakṣeṇa jñātuṃ śakyata eva / svātmanaḥ pratyakṣatvāt / pareśānasya ca śāstreṇāvagatatvāt / yastu śāstreṇeśvaraṃ na jānāti tena mā vimāyi tatpratiyogikaḥ svātmano bhedaḥ / śāstrādviditeśvarasyaiva pratyakṣaṃ tataḥ svātmano bhede pramāṇamuktamiti / tathāpi kathamanumānasya kālātyayāpadiṣṭatvaṃ bhedagrāhakasya pratyakṣasya prābalyānirūpaṇādityata āha anubhūtīti // *8,559* tatāpi kathamanumānasya kālātyayāpadiṣṭatvaṃ bhedagrāhakasya pratyakṣasya prābalyānirūpaṇādityata āha anubhūtīti / anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate atrānubhūtiśabdena sākṣī gṛhyate / ucyate anumīyate / parārthānumānaprayogasya vacanātmakatvāducyata ityuktam / anumānenetyadhyāhāro vā / etaduktaṃ bhavati / sākṣipratyakṣaṃ khalu svātmanaḥ paramātmabhedagrāhakamiṣyam / taccānumānataḥ prabalameva / tatsvarūpaprāmāṇyayordharmikoṭiniviṣyasya jīvasya ca grāhakatvenopajīvyatvāt / atastadvirodhena kāraṇena jīvabrahmaṇorekatvaṃ nānumātuṃ śakyata iti / astu sākṣipratyakṣamanumānātprabalaṃ tasyeśvarātsvātmano bhedagrāhakatvaṃ tu kuto niścitaṃ yenānumānaṃ bādhitaviṣayaṃ syādityata āha kiñciditi / kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः उपलक्षणमेतत् । अल्पज्ञो ऽल्पशक्तिश्चेत्यपि पूर्वार्धे ग्राह्यम् । तथा सर्वकर्ता निर्दुःख इत्यपरार्धे । अनुभूयते स्वात्मेति शेषः । श्रुतः"यः सर्वज्ञःऽ,"परास्य शक्तिःऽ,"स हि सर्वस्य कर्ताऽ,"निरनिष्यःऽ; इत्यादाविति शेषः । अयमभिसन्धिः । यो हि यमर्थमव(धि)गम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमध्यक्षीकरोति स तस्मात्तस्य भेदं प्रत्यक्षतः पश्यत्येवेति सर्वसाक्षिकम् । यद्यपि भेदः प्रत्यक्षसिद्धस्तथापि प्रतियोगिनो वैधर्म्यदशर्नं प्रत्यक्षसाचिव्यमाचरतीति न दोषः । दृष्टं हि रत्नतत्त्वसाक्षात्कारे शास्त्रीयलक्षणज्ञानस्य साचिव्यम् । तदिहापि शास्त्रावगतसार्वज्ञादिमदीश्वरः पुरुषः स्वात्मनं तद्विरुद्धाल्पज्ञत्वादिधर्मवन्तं साक्षिणानुभवंस्ततः स्वात्मनो भेदं कथं नाध्यक्षीकुर्यादिति । अस्त्वेकस्य जीवस्येश्वराद्भेदः साक्षिसिद्धः । तथापि तं विहायान्यत्रेश्वराभेदानुमाने न प्रत्यक्षबाध इत्यत उक्तम् सर्वैरेवेति ॥ एकप्रत्यक्षबाधाभावे ऽपि तत्तत्प्रत्यक्षबाधो दुष्परिहर इति भावः । *८,५६०* ननु जीवं पक्षीकृत्येश्वराभेदसाधने भवेदेयं प्रत्यक्षविरोधः । नचैवमनुमीयते । किन्त्वीश्वरं पक्षीकृत्य जीवाभेद इत्यत आह अनुभूताद्धीति ॥ अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्
sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ upalakṣaṇametat / alpajño 'lpaśaktiścetyapi pūrvārdhe grāhyam / tathā sarvakartā nirduḥkha ityaparārdhe / anubhūyate svātmeti śeṣaḥ / śrutaḥ"yaḥ sarvajñaḥ',"parāsya śaktiḥ',"sa hi sarvasya kartā',"niraniṣyaḥ'; ityādāviti śeṣaḥ / ayamabhisandhiḥ / yo hi yamarthamava(dhi)gamya tadviruddhadharmāṇaṃ yamadhyakṣīkaroti sa tasmāttasya bhedaṃ pratyakṣataḥ paśyatyeveti sarvasākṣikam / yadyapi bhedaḥ pratyakṣasiddhastathāpi pratiyogino vaidharmyadaśarnaṃ pratyakṣasācivyamācaratīti na doṣaḥ / dṛṣṭaṃ hi ratnatattvasākṣātkāre śāstrīyalakṣaṇajñānasya sācivyam / tadihāpi śāstrāvagatasārvajñādimadīśvaraḥ puruṣaḥ svātmanaṃ tadviruddhālpajñatvādidharmavantaṃ sākṣiṇānubhavaṃstataḥ svātmano bhedaṃ kathaṃ nādhyakṣīkuryāditi / astvekasya jīvasyeśvarādbhedaḥ sākṣisiddhaḥ / tathāpi taṃ vihāyānyatreśvarābhedānumāne na pratyakṣabādha ityata uktam sarvaireveti // ekapratyakṣabādhābhāve 'pi tattatpratyakṣabādho duṣparihara iti bhāvaḥ / *8,560* nanu jīvaṃ pakṣīkṛtyeśvarābhedasādhane bhavedeyaṃ pratyakṣavirodhaḥ / nacaivamanumīyate / kintvīśvaraṃ pakṣīkṛtya jīvābheda ityata āha anubhūtāddhīti // anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या । नच प्रत्यक्षादिना स सिद्धयतीति श्रुतिरेव तद्ग्राहिका ग्राह्या । एषा(हि) च धर्मिप्रमाणभूता"यः सर्वज्ञःऽ; सत्यादिका श्रुतिः अनुमीश्वरमल्पज्ञत्वादिनानुभूताज्जीवाद्भेदेनवदति । तस्मात्प्रत्यक्षबाधाभावे ऽप्युपजीव्यश्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्यता दुष्परिहरैव । सदावगताल्पज्ञत्वादिमञ्जीरस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिस्ततस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति । अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् । अनेनैवोभयपक्षीकारो ऽपि परास्तः । उपजीव्यप्रत्यक्षश्रुतिबाधितत्वादिति । *८,५६१* एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्यो ऽहमित्यादिश्रुतिं निराकरोति उपजीव्येति ॥ उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् तुशब्दो विशेषार्थः । दुष्यं ह्यनुमानमप्रा(णमेव भ)णं भवति । श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति । ऐक्यं जीवेश्वरयोः । श्रुत्या हि यदि जीवमनूद्य तस्येश्वरैक्यं बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् । तच्च भेदग्राहकमित्युक्तमित्युपजीव्यविरोधः । यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत् । तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वादुपजीव्यविरोध एव । यदि चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यमित्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव । यद्यप्येतत्सर्वं प्रथमसूत्र एवोक्तम् । तथापि प्रपञ्चनार्थं पुनरारभ्यत इत्यदोषः । *८,५६२* ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम् । येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरप्रामाण्यमुक्तम् । उच्यते । इह हि भेदाभेदविषयोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाप्रामाण्यमेव वा । एकस्य प्रामाण्यमपरस्याप्रामाण्यं वा । तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्याप्रामाण्यं वा । उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यमिति पक्षाः सम्भवति । तत्र न तावत्प्रथमः । विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा वस्तुनो द्वरूप्यापत्तेः । भ्रान्तिबाधव्यवस्थाभावप्रसङ्गाच्च । नच भेदाभेदाभ्यामुपपत्तिः । निराकरिष्यमाणत्वात् । असार्वत्रिकत्वाच्च । नचानैकान्तवादेन निस्तारः । द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् । नापि द्वितीयः वस्तुनो निस्स्वभावत्वापत्तेः । नचानिर्वाच्यतास्वीकारेण निर्वाहः । ब्रह्मण्यपि सम्भवादिति पक्षद्वयमतिस्फुटदोषत्वादनिराकृत्य तृतीयं दूषयति अप्रामाण्यमिति ॥ अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति
īśvaraṃ pakṣīkurvatā hi tatsiddhiravaśyaṃ vaktavyā / naca pratyakṣādinā sa siddhayatīti śrutireva tadgrāhikā grāhyā / eṣā(hi) ca dharmipramāṇabhūtā"yaḥ sarvajñaḥ'; satyādikā śrutiḥ anumīśvaramalpajñatvādinānubhūtājjīvādbhedenavadati / tasmātpratyakṣabādhābhāve 'pyupajīvyaśrutivirodhena kālātyayāpadiṣyatā duṣpariharaiva / sadāvagatālpajñatvādimañjīrasvarūpaṃ prati sārvajñādimadīśvarasvarūpaṃ pratipādayantī śrutistatastaṃ bhinnameva pratipādayati / anubhavasyāpalapitumaśakyatvāt / anenaivobhayapakṣīkāro 'pi parāstaḥ / upajīvyapratyakṣaśrutibādhitatvāditi / *8,561* evamanumānaṃ nirākṛtyedānīṃ tadyo 'hamityādiśrutiṃ nirākaroti upajīvyeti // upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet tuśabdo viśeṣārthaḥ / duṣyaṃ hyanumānamaprā(ṇameva bha)ṇaṃ bhavati / śrutestu pratītārthapracyāvanamātramiti / aikyaṃ jīveśvarayoḥ / śrutyā hi yadi jīvamanūdya tasyeśvaraikyaṃ bodhyate tadā jīvagrāhakaṃ sākṣipratyakṣamupajīvyaṃ syāt / tacca bhedagrāhakamityuktamityupajīvyavirodhaḥ / yadi ceśvarānuvādena tasya jīvābhedo vidhīyate tadā yaḥ sarvajña ityādikaṃ śrutyantaramevopajīvyaṃ bhavet / tacca bhedagrāhakamityuktatvādupajīvyavirodha eva / yadi cobhayānuvādenābhedamātrabodhyaṃ tadobhayamupajīvyamityupajīvyapramāṇavirodhaḥ sphuṭa eva / yadyapyetatsarvaṃ prathamasūtra evoktam / tathāpi prapañcanārthaṃ punarārabhyata ityadoṣaḥ / *8,562* nanūpajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata ityatra kiṃ niyāmakam / yena pratyakṣāgamavirodhādanumānāgamayoraprāmāṇyamuktam / ucyate / iha hi bhedābhedaviṣayorupajīvyopajīvakayorubhayorapi prāmāṇyameva vāprāmāṇyameva vā / ekasya prāmāṇyamaparasyāprāmāṇyaṃ vā / tatrāpyupajīvakasya prāmāṇyamupajīvyasyāprāmāṇyaṃ vā / upajīvyasya prāmāṇyamupajīvakasyāprāmāṇyamiti pakṣāḥ sambhavati / tatra na tāvatprathamaḥ / viruddhayoḥ prāmāṇyānupapatteḥ / upapattau vā vastuno dvarūpyāpatteḥ / bhrāntibādhavyavasthābhāvaprasaṅgācca / naca bhedābhedābhyāmupapattiḥ / nirākariṣyamāṇatvāt / asārvatrikatvācca / nacānaikāntavādena nistāraḥ / dvayorapi sāvadhāraṇatvāsambhavāt / nāpi dvitīyaḥ vastuno nissvabhāvatvāpatteḥ / nacānirvācyatāsvīkāreṇa nirvāhaḥ / brahmaṇyapi sambhavāditi pakṣadvayamatisphuṭadoṣatvādanirākṛtya tṛtīyaṃ dūṣayati aprāmāṇyamiti // aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत् किन्नामास्ति तत्र विशेषः । अनेकप्रकारो ह्युपजीव्योपजीवकभावः । क्वचिद्धर्मिग्राहक(तयेति)त्वेन । क्वचित्साध्यग्राहकतया । क्वचित्तद्ग्रहणोपयुक्ततया । क्वापि स्वरूपग्रहणेन । कुत्रचित्प्रामाण्योपपादनेन । क्वचिद्वयाप्त्याद्यङ्गप्रतिपादकत्वेनेति । तत्र सर्वत्रोपजीव्यविरुद्धमुपजीवकं बाध्यत एव । आश्रयादिहीनस्योत्थानविरहापत्तेः । यत्र पुनः प्रतिषेधकस्योपजीवकस्य प्रतिषेध्यसमर्पकमुपजीव्यं भवति । तदा नायं न्यायः । चोपजीवकेनैवोपजीव्यस्य बाधः । निषेधार्थमेव तेन तदुपजीवनात् । दृष्टं हीदं रजतमिति ज्ञानस्य नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यत्वात् । तदिहापि यदुक्तमभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्याभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधादप्रामाण्यमिति तदयुक्तम् । प्रत्यक्षागमयोरनुमानागमौ प्रति निषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यत्वात् । भेदनिषेधो हि न तत्प्राप्तिं सम्भवति । तेनात्रोपजीवकविरोधिनोरुपजीव्ययोः प्रत्यक्षागमयोरेवाप्रामाण्यमुचितमित्यतो यः सर्वज्ञ इत्यादेरागमस्य तावदप्रामाण्यमपाकरोति अप्रामाण्यमिति ॥ *८,५६८* भेदवाचकस्य भेदकसार्वज्ञादिविशिष्यपरमात्मप्रतिपादकस्यागमस्य । एतदुक्तं भवति । समुत्थानवता खल्वनुमानेनागमेन वा विरोधिना यः सर्वज्ञ इत्याद्यागमस्याप्रामाण्यस्येष्यव्यम् । अस्याप्रामाण्ये त्वनुमानादेरुत्थानमेव दुर्लभम् । दूरे तद्बाधनम् । परमात्मलक्षणस्य धर्मिणस्तदेकगम्यत्वात् । निराश्रयस्यानुमानादेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति । नन्वेवं तर्हि नेदं रजतमिति ज्ञानविरोधेन इदं रजतमित ज्ञानस्याप्रामाण्यं न स्यात् । न न स्यात् । नहि नेदं रजतमिति ज्ञानं रजताविशिष्यं वस्तु धर्मीकृत्योत्पद्यते किन्तु स्वरूपमात्रम् । सर्वमपि हि, ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्ययः (धर्मिण्यभ्रान्तमखिलं ज्ञानमिच्छन्ति वादिनः । विपर्ययं प्रकारे तु वदन्ति रजतादिकेऽ; इति सायणशिक्षाभाष्ये वार्तिकसारवचनम् । अत्रापि तृतीयाध्याये चतुथर्पादे"तथान्येप्याहुः सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति) । तदत्रापीदं रजतमिति ज्ञानमिदमंशे प्रमाणमिति तत्सिद्धमिदमाकारमाश्रित्य प्रवृत्तेन बाधकप्रत्ययेन विरोधाद्रजतांशे पूर्वज्ञानस्याप्रामाण्यं युज्यत एव । *८,५७०* नन्वनेनैव न्यायेनाभेदानुमानागमविरोधेन यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यं शक्योपपादनम् । इयमपि श्रुतिर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रमाणमिति तन्मात्रमुपजीव्यानुमानागमाभ्यां सार्वज्ञादिभेदकधर्मवैशिष्ययांशे ऽप्रमाणीकरिष्यते । तथाच यद्धर्मिग्राहकं न तद्विरोधो ऽनुमानादेः । यच्च विरोधि न तद्धर्मिप्रमारमित्यत आह यदिति ॥ यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्
sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet kinnāmāsti tatra viśeṣaḥ / anekaprakāro hyupajīvyopajīvakabhāvaḥ / kvaciddharmigrāhaka(tayeti)tvena / kvacitsādhyagrāhakatayā / kvacittadgrahaṇopayuktatayā / kvāpi svarūpagrahaṇena / kutracitprāmāṇyopapādanena / kvacidvayāptyādyaṅgapratipādakatveneti / tatra sarvatropajīvyaviruddhamupajīvakaṃ bādhyata eva / āśrayādihīnasyotthānavirahāpatteḥ / yatra punaḥ pratiṣedhakasyopajīvakasya pratiṣedhyasamarpakamupajīvyaṃ bhavati / tadā nāyaṃ nyāyaḥ / copajīvakenaivopajīvyasya bādhaḥ / niṣedhārthameva tena tadupajīvanāt / dṛṣṭaṃ hīdaṃ rajatamiti jñānasya nedaṃ rajatamiti jñānena bādhyatvāt / tadihāpi yaduktamabhedapramāṇayoranumānāgamayorupajīvyābhyāṃ pratyakṣāgamābhyāṃ virodhādaprāmāṇyamiti tadayuktam / pratyakṣāgamayoranumānāgamau prati niṣedhyasamarpakatayopajīvyatvāt / bhedaniṣedho hi na tatprāptiṃ sambhavati / tenātropajīvakavirodhinorupajīvyayoḥ pratyakṣāgamayorevāprāmāṇyamucitamityato yaḥ sarvajña ityāderāgamasya tāvadaprāmāṇyamapākaroti aprāmāṇyamiti // *8,568* bhedavācakasya bhedakasārvajñādiviśiṣyaparamātmapratipādakasyāgamasya / etaduktaṃ bhavati / samutthānavatā khalvanumānenāgamena vā virodhinā yaḥ sarvajña ityādyāgamasyāprāmāṇyasyeṣyavyam / asyāprāmāṇye tvanumānāderutthānameva durlabham / dūre tadbādhanam / paramātmalakṣaṇasya dharmiṇastadekagamyatvāt / nirāśrayasyānumānādeḥ pravṛttyanupapattiriti / nanvevaṃ tarhi nedaṃ rajatamiti jñānavirodhena idaṃ rajatamita jñānasyāprāmāṇyaṃ na syāt / na na syāt / nahi nedaṃ rajatamiti jñānaṃ rajatāviśiṣyaṃ vastu dharmīkṛtyotpadyate kintu svarūpamātram / sarvamapi hi, jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyayaḥ (dharmiṇyabhrāntamakhilaṃ jñānamicchanti vādinaḥ / viparyayaṃ prakāre tu vadanti rajatādike'; iti sāyaṇaśikṣābhāṣye vārtikasāravacanam / atrāpi tṛtīyādhyāye catutharpāde"tathānyepyāhuḥ sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti) / tadatrāpīdaṃ rajatamiti jñānamidamaṃśe pramāṇamiti tatsiddhamidamākāramāśritya pravṛttena bādhakapratyayena virodhādrajatāṃśe pūrvajñānasyāprāmāṇyaṃ yujyata eva / *8,570* nanvanenaiva nyāyenābhedānumānāgamavirodhena yaḥ sarvajña ityādiśruteraprāmāṇyaṃ śakyopapādanam / iyamapi śrutirbrahmasvarūpamātre pramāṇamiti tanmātramupajīvyānumānāgamābhyāṃ sārvajñādibhedakadharmavaiśiṣyayāṃśe 'pramāṇīkariṣyate / tathāca yaddharmigrāhakaṃ na tadvirodho 'numānādeḥ / yacca virodhi na taddharmipramāramityata āha yaditi // yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच्छतिवाक्यं ब्रह्मस्वरूपग्रहणार्थं मानमङ्गीक्रियते । तद्धर्मे सार्वज्ञादिधर्मवैशिष्ययाकारे कथं न मानं भवेत् । *८,५७०फ़्।* अयमभिसन्धिः । शुक्तिरजतादिज्ञानं हीदमंशे प्रमाणं रजतवैशिष्ययांशे त्वप्रमाणमिति युक्तम् । वैशिष्ययांशस्य बाधकप्रमाणविरुद्धत्वात् । इदमाकारस्योत्तरत्राप्यनुवृत्तेः । इदं न रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्यते न पुनर्नेदं रजतं चेति । नचायमत्र न्यायः । स्वरूपवद्विशिष्यांशे ऽपि बाधकाभावात् । नचाभेदानुमानागमौ बाधकौ । अन्योन्याश्रयत्वात् । बाधितत्वेन श्रुतेरप्रामाण्ये सत्युपजीव्यविरोधरहितस्यानुमानादेर्बाधकत्वं सति च तस्मिंस्तद्विरोधिन्याः श्रुतेरप्रामाण्यमिति । कथं चानुमानादेः श्रुतिबाधकत्वम् । नतावद्विरोधित्वमात्रेण । वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । नापि विरोध्युत्तरज्ञानत्वेन शुक्तिरूप्यमिति ज्ञानानन्तरं रजतमिदमिति ज्ञानस्य दर्शनात् । अनुत्तरविरोधिज्ञानं बाधकमिदं तु सोत्तरमित्यपि न । कदाचिदनुत्तरस्यापि रजतज्ञानस्य सम्भवात् । किन्तु यावच्छक्ति परीक्षितमुत्तरं विरोध्यपरीक्षितस्य पूर्वस्य बाधकं भवति । नचैवमत्रास्तीति । *८,५७२* न केवलं बाधकाभावसाम्यादयं विभागो न युक्तः किं तर्हीत्यत आह एकेति ॥ एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति । न चेदेकममानं तद् द्वयमप्यत्र नो भवेत्
yacchativākyaṃ brahmasvarūpagrahaṇārthaṃ mānamaṅgīkriyate / taddharme sārvajñādidharmavaiśiṣyayākāre kathaṃ na mānaṃ bhavet / *8,570f.* ayamabhisandhiḥ / śuktirajatādijñānaṃ hīdamaṃśe pramāṇaṃ rajatavaiśiṣyayāṃśe tvapramāṇamiti yuktam / vaiśiṣyayāṃśasya bādhakapramāṇaviruddhatvāt / idamākārasyottaratrāpyanuvṛtteḥ / idaṃ na rajatamiti bādhakajñānamutpadyate na punarnedaṃ rajataṃ ceti / nacāyamatra nyāyaḥ / svarūpavadviśiṣyāṃśe 'pi bādhakābhāvāt / nacābhedānumānāgamau bādhakau / anyonyāśrayatvāt / bādhitatvena śruteraprāmāṇye satyupajīvyavirodharahitasyānumānāderbādhakatvaṃ sati ca tasmiṃstadvirodhinyāḥ śruteraprāmāṇyamiti / kathaṃ cānumānādeḥ śrutibādhakatvam / natāvadvirodhitvamātreṇa / vaiparītyasyāpi suvacatvāt / nāpi virodhyuttarajñānatvena śuktirūpyamiti jñānānantaraṃ rajatamidamiti jñānasya darśanāt / anuttaravirodhijñānaṃ bādhakamidaṃ tu sottaramityapi na / kadācidanuttarasyāpi rajatajñānasya sambhavāt / kintu yāvacchakti parīkṣitamuttaraṃ virodhyaparīkṣitasya pūrvasya bādhakaṃ bhavati / nacaivamatrāstīti / *8,572* na kevalaṃ bādhakābhāvasāmyādayaṃ vibhāgo na yuktaḥ kiṃ tarhītyata āha eketi // ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati / na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकविधमेवेदं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिजनितं विज्ञानं, न पुनः शुक्तिरजतादिज्ञानमिव स्वरूपमात्रे प्रमाणं विशिष्याकारे त्वप्रमाणमित्यनेकविधमित्येवं परीक्षासहकृतसाक्षिरूपविज्ञप्त्यापीदं ज्ञानद्वयं धर्मधर्मिद्वयगर्भं विशिष्याकारं प्रत्यपि मानं भवत्येव । वक्ष्यते चायमर्थः प्रपञ्चेन । यद्वा द्वयं प्रतीतिद्वयं स्वरूपवद्धर्मे ऽपीति योज्यम् । *८,५७३फ़्।* अथवा यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रामाण्यमप्रामाण्यं तु सार्वज्ञादिविशिष्याकार इति वदतः को ऽभिप्रायः । किं शुक्तिरजतादिज्ञानमिवैकमेवेदं ज्ञानं विषयभेदेन प्रमाणमप्रमाणं चेति । किंवा ज्ञानद्वयमेतत् तत्रैकं प्रमाणमपरं चाप्रमाणमिति । आद्यं दूषयति यदिति ॥ पूर्व एवाभिप्रायः । द्वितीयं निराकरोति एकेति । एकमेवेदं विज्ञानमिति साक्षिविज्ञप्त्या नानेकत्वं कल्प्यमिति शेषः । अन्यथा स्तम्भो ऽयमित्यादावपि ज्ञानद्वयकल्पनापत्तिः । तथाच सामानाधिकरण्यं न केनापि ज्ञायेत । *८,५७४* अस्तु वेदं ज्ञानद्वयं तथापि नैकस्याप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते । स्वरूपज्ञानस्येव धर्मज्ञानस्याप्यबाधितत्वादित्याह द्वयमिति ॥ ज्ञानद्वयमपीत्यर्थः । धर्मज्ञानमपीति(च) वक्तव्ये द्वयमिति वचनं न्यायसाम्यसूचनार्थम् । एवं बाधाभावपरीक्षितत्वसाम्ये ऽपि श्रौतमेकं ज्ञानद्वयं वाङ्गीकृत्यांशतः प्रामाण्यप्रामाण्ये वदतो ऽतिप्रसङ्गमाह नचेदिति ॥ तच्छ्रौतं ज्ञानं द्वयं विशिष्याकारं प्रति प्रमाणं न चेत्तदात्र विषये एकं स्वरूपांशं प्रत्यपि प्रमाणं न भवेत् । अविशेषात् । तथाच पुनरनाश्रययोरनुमानागामयोरनुत्थानमेव । यद्वा तद्विज्ञानमत्र विषये एकं विशिष्याकारं प्रति प्रमाणं चेत्तदा द्वयं प्रत्यपि नो भवेत् । विशिष्याकारवत्स्वरूपे ऽपि प्रमाणं न भवेत् । अविशेषादिति यावत् । ज्ञानद्वयाङ्गीकारवादे त्वत्र ज्ञानद्वये तद्विशिष्यविषयं ज्ञानं प्रमाणं न चेत्तर्हि ज्ञानद्वयमपि प्रमाणं न भवेत् । विशिष्यज्ञानमिव स्वरूपज्ञानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषादिति । *८,५७५* एवमभेदानुमानागमौ प्रति यः सर्वज्ञ इति श्रुतेर्निषेध्यसमर्पकत्वेनोपजीव्यत्वं प्रत्युक्तम् । तथापि नानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽस्ति । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात् । नहि सार्वज्ञादिविशिष्याकारमवलम्ब्यानुमानादिना प्रवर्तितव्यमित्यत्र नियामकमस्ति । ततो विरुद्धाकारस्यानुपयोगितयानुपजीवनादुपजीव्यस्य च स्वरूपमात्रस्याविरोधित्वान्नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः प्रमाणविरोधस्तु कथञ्चित्स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति धर्मीति ॥ धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् तुशब्दो विशेषार्थः, प्रमाणमात्रविरोधाद्वयवच्छिनत्ति । धर्मिग्राहिण्या श्रुत्या विरोधः । मानस्य अभेदप्रमाणस्यानुमानागमरूपस्य । अयमाशयः । परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य वाक्यस्य च कथमुपजीव्यविरोधः इति वक्तव्यम् । परमाणुत्वस्यानुपयोगिनो ऽनुपजीव्यत्वं किन्तु स्वरूपमात्रस्येति वक्तुं शक्यत्वात् । नैवं युक्तम् । निरवयत्वादिना विना परमाणोर्धर्मीकरणासम्भवात् । स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धार्थतापत्तिरिति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । नहि ब्रह्मापि सार्वज्ञादिना विना शक्यं धर्मीकर्तुम् । स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धसाधनात् । आरोपितेन सार्वज्ञादिना व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे को दोषः । यो ऽयं स्थाणुः स पुरुष इतिवदिति चेन्न । आरोपितेन निरवयवत्वादिना व्यावृत्तस्य तत्रापि धर्मीकरणसम्भवात् । निरवयवत्वादिग्राहकं प्रमाणतयावधृतम् । नारोपितं इति चेत् । तुल्यमत्रापि । श्रुतेरपि प्रामाण्यनिश्चयात् । तदेवं प्रमाणसिद्धेन निरवयवत्वादिना विशिष्यस्यैव यथा धर्मीकरणं तथात्रापि सावर्ज्ञादिना पारमार्थिकेनैव विशिष्यस्यैव धर्मीकरणमित्यतो धर्मिग्राहकविरोधो दुष्परिहर इति । *८,५७६फ़्।* स्यादेतत् । यथा खल्वभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्यविरोधान्नाभेदसाधकत्वं तथोदाहृताया भिन्नो ऽचिन्त्य इत्यादिभेदश्रुतेरप्युपजीव्यविरोधान्न भेदसाधकत्वं सम्भवति । तादात्म्यप्रतियोगिकः प्रतिषेधो हि भेदो नाम । नचाप्राप्ते तादात्म्ये तत्प्रतिषेधबोधनं युक्तमित्यभेदप्रापकं प्रमाणमुपजीव्य प्रवृत्ता भेदश्रुतिः कथं नोपजीव्यविरुद्धा । किञ्च निर्भेदं स्वरूपमाश्रित्य तस्य भेदो बोधनीयः । तथाच कथं नोपजीव्यविरोधः । यथोक्तम्"अभेदं नोल्लिखन्ती धीर्न भेदोल्लेखनक्षमा । तथाचाद्ये प्रमा सा स्यान्नान्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसात्ऽ; इत्यत आह नेति ॥ *८,५७७* नोपजीव्यो ह्यभेदो ऽत्र क्वचिद् भेदश्रुतेर्बलात्
ekavidhamevedaṃ yaḥ sarvajña ityādiśrutijanitaṃ vijñānaṃ, na punaḥ śuktirajatādijñānamiva svarūpamātre pramāṇaṃ viśiṣyākāre tvapramāṇamityanekavidhamityevaṃ parīkṣāsahakṛtasākṣirūpavijñaptyāpīdaṃ jñānadvayaṃ dharmadharmidvayagarbhaṃ viśiṣyākāraṃ pratyapi mānaṃ bhavatyeva / vakṣyate cāyamarthaḥ prapañcena / yadvā dvayaṃ pratītidvayaṃ svarūpavaddharme 'pīti yojyam / *8,573f.* athavā yaḥ sarvajña ityādiśruterbrahmasvarūpamātre prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ tu sārvajñādiviśiṣyākāra iti vadataḥ ko 'bhiprāyaḥ / kiṃ śuktirajatādijñānamivaikamevedaṃ jñānaṃ viṣayabhedena pramāṇamapramāṇaṃ ceti / kiṃvā jñānadvayametat tatraikaṃ pramāṇamaparaṃ cāpramāṇamiti / ādyaṃ dūṣayati yaditi // pūrva evābhiprāyaḥ / dvitīyaṃ nirākaroti eketi / ekamevedaṃ vijñānamiti sākṣivijñaptyā nānekatvaṃ kalpyamiti śeṣaḥ / anyathā stambho 'yamityādāvapi jñānadvayakalpanāpattiḥ / tathāca sāmānādhikaraṇyaṃ na kenāpi jñāyeta / *8,574* astu vedaṃ jñānadvayaṃ tathāpi naikasyāprāmāṇyaṃ vaktuṃ śakyate / svarūpajñānasyeva dharmajñānasyāpyabādhitatvādityāha dvayamiti // jñānadvayamapītyarthaḥ / dharmajñānamapīti(ca) vaktavye dvayamiti vacanaṃ nyāyasāmyasūcanārtham / evaṃ bādhābhāvaparīkṣitatvasāmye 'pi śrautamekaṃ jñānadvayaṃ vāṅgīkṛtyāṃśataḥ prāmāṇyaprāmāṇye vadato 'tiprasaṅgamāha nacediti // tacchrautaṃ jñānaṃ dvayaṃ viśiṣyākāraṃ prati pramāṇaṃ na cettadātra viṣaye ekaṃ svarūpāṃśaṃ pratyapi pramāṇaṃ na bhavet / aviśeṣāt / tathāca punaranāśrayayoranumānāgāmayoranutthānameva / yadvā tadvijñānamatra viṣaye ekaṃ viśiṣyākāraṃ prati pramāṇaṃ cettadā dvayaṃ pratyapi no bhavet / viśiṣyākāravatsvarūpe 'pi pramāṇaṃ na bhavet / aviśeṣāditi yāvat / jñānadvayāṅgīkāravāde tvatra jñānadvaye tadviśiṣyaviṣayaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ na cettarhi jñānadvayamapi pramāṇaṃ na bhavet / viśiṣyajñānamiva svarūpajñānamapyapramāṇaṃ syādaviśeṣāditi / *8,575* evamabhedānumānāgamau prati yaḥ sarvajña iti śruterniṣedhyasamarpakatvenopajīvyatvaṃ pratyuktam / tathāpi nānumānāgamayorupajīvyapramāṇavirodho 'sti / yaḥ sarvajña ityādiśrutisiddhabrahmasvarūpamātrāśrayaṇena pravṛttatvāt / nahi sārvajñādiviśiṣyākāramavalambyānumānādinā pravartitavyamityatra niyāmakamasti / tato viruddhākārasyānupayogitayānupajīvanādupajīvyasya ca svarūpamātrasyāvirodhitvānnopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ pramāṇavirodhastu kathañcitsyādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati dharmīti // dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam tuśabdo viśeṣārthaḥ, pramāṇamātravirodhādvayavacchinatti / dharmigrāhiṇyā śrutyā virodhaḥ / mānasya abhedapramāṇasyānumānāgamarūpasya / ayamāśayaḥ / paramāṇavaḥ sāvayavā ityāderanumānasya vākyasya ca kathamupajīvyavirodhaḥ iti vaktavyam / paramāṇutvasyānupayogino 'nupajīvyatvaṃ kintu svarūpamātrasyeti vaktuṃ śakyatvāt / naivaṃ yuktam / niravayatvādinā vinā paramāṇordharmīkaraṇāsambhavāt / svarūpamātradharmīkaraṇe siddhārthatāpattiriti cet / samaṃ prakṛte 'pi / nahi brahmāpi sārvajñādinā vinā śakyaṃ dharmīkartum / svarūpamātradharmīkaraṇe siddhasādhanāt / āropitena sārvajñādinā vyāvṛttasya dharmīkaraṇe ko doṣaḥ / yo 'yaṃ sthāṇuḥ sa puruṣa itivaditi cenna / āropitena niravayavatvādinā vyāvṛttasya tatrāpi dharmīkaraṇasambhavāt / niravayavatvādigrāhakaṃ pramāṇatayāvadhṛtam / nāropitaṃ iti cet / tulyamatrāpi / śruterapi prāmāṇyaniścayāt / tadevaṃ pramāṇasiddhena niravayavatvādinā viśiṣyasyaiva yathā dharmīkaraṇaṃ tathātrāpi sāvarjñādinā pāramārthikenaiva viśiṣyasyaiva dharmīkaraṇamityato dharmigrāhakavirodho duṣparihara iti / *8,576f.* syādetat / yathā khalvabhedapramāṇayoranumānāgamayorupajīvyavirodhānnābhedasādhakatvaṃ tathodāhṛtāyā bhinno 'cintya ityādibhedaśruterapyupajīvyavirodhānna bhedasādhakatvaṃ sambhavati / tādātmyapratiyogikaḥ pratiṣedho hi bhedo nāma / nacāprāpte tādātmye tatpratiṣedhabodhanaṃ yuktamityabhedaprāpakaṃ pramāṇamupajīvya pravṛttā bhedaśrutiḥ kathaṃ nopajīvyaviruddhā / kiñca nirbhedaṃ svarūpamāśritya tasya bhedo bodhanīyaḥ / tathāca kathaṃ nopajīvyavirodhaḥ / yathoktam"abhedaṃ nollikhantī dhīrna bhedollekhanakṣamā / tathācādye pramā sā syānnāntye svāpekṣyavaiśasāt'; ityata āha neti // *8,577* nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिशब्दो युक्तिसूचकः । अभेद इति तद्ग्राहकम् । अत्र क्वचिदिति । धर्मित्वादावित्यर्थः । तदयमर्थः । भेदश्रुतेर्हि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत् । जीवेश्वरस्वरूपस्यैव धर्मित्वात् । नापि स्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेन । प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः । अतो निषेध्यप्रापकतयैवेति वक्तव्यम् । नच तद्विरोधो ऽप्रामाण्यमावहति । निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् । नच प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः । किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव । यदपि निर्भेदं स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति तत्रापि न ययोर्भेदो बोधनीयस्तयोरभेद आश्रयणीयः । किन्तु स्वगतभेदं वस्तु धर्मितयोपादाय तस्यान्ततो भेदो बोध्यते । अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणाद्बलाद्युक्तं भेदसाधकत्वमिति शेषः । *८,५८१* किञ्च तिष्ठतु तावद्यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम् । तथाप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव । इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादिविशिष्यमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते । अनुमानागमौ तु सापेक्षौ । सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य प्राबल्यादित्याशयवानाह नोपजीव्यो हीति ॥ अत्र भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये । भेदश्रुतेः भेदकधर्मविशिष्यधर्मिश्रुतेः । अभेद इत्यभेदप्रमाणम् । अनपेक्षत्वोपलक्षणमेतत् । अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमिति शेषः । *८,५८२* स्यादेतत् । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्न जीवभेदकधर्मविशिष्यं ब्रह्म प्रतिपादयति । किन्त्वनुवदत्येव । अतो नानुमानादेस्तद्बाध इत्यत आह नचेति ॥ न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित् उपेयं ज्ञेयम् । तदिति सार्वज्ञाद्युपेतम् । क्वचिदिति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति । न तावत्सार्वज्ञादिविशिष्यं ब्रह्म श्रीतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम् । शास्त्रैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात् । नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम् । क्वचित्प्रमितस्यैवान्यत्रारोपात् । नच प्रमाणेन भ्रान्त्या वाप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति । अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी । किन्नाम प्रतिपादयत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति । ननु तथापि नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः । श्रुत्युपजीवने हि सः स्यात् । न चैवम् । तद्वयतिरिक्तप्रमाणोपजीवनादित्यत आह नचेति ॥ वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्यो ऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षेणानुमानेन वावगम्यते । प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्काले ऽनुमानेन गम्यते । नचैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम् । येन तदुपजीव्यानुमानादिप्रवृत्तिः स्यात् । *८,५८३* अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यम् । तथाप्यभेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः । श्रुतिवत्तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादित्यभिप्रायवानाह येनेति ॥ येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते
hiśabdo yuktisūcakaḥ / abheda iti tadgrāhakam / atra kvaciditi / dharmitvādāvityarthaḥ / tadayamarthaḥ / bhedaśruterhi na dharmisamarpakatvenābhedajñānopajīvakatvaṃ tāvat / jīveśvarasvarūpasyaiva dharmitvāt / nāpi svarūpaprāmāṇyagrāhakatvena / pratyakṣeṇaiva tatsiddheḥ / ato niṣedhyaprāpakatayaiveti vaktavyam / naca tadvirodho 'prāmāṇyamāvahati / niṣedhaśāstrāpalāpaprasaṅgāt / naca pramāṇaprāptasyāyaṃ pratiṣedhaḥ / kintu tattvamasyādiśrutitātparyāparijñānaprāptasyaiva / yadapi nirbhedaṃ svarūpamādāya bhedo boddhavya iti tatrāpi na yayorbhedo bodhanīyastayorabheda āśrayaṇīyaḥ / kintu svagatabhedaṃ vastu dharmitayopādāya tasyāntato bhedo bodhyate / ato jīveśabhedaśrutestadabhedopajīvanābhāvādanapekṣatvalakṣaṇādbalādyuktaṃ bhedasādhakatvamiti śeṣaḥ / *8,581* kiñca tiṣṭhatu tāvadyaḥ sarvajña ityādiśruterupajīvyatvam / tathāpyabhedānumānāgamabādhakatvaṃ bhavedeva / iyaṃ khalu śrutiḥ sārvajñādiviśiṣyamīśvaraṃ pratipādayantī na kiñcidapekṣate / anumānāgamau tu sāpekṣau / sāpekṣanirapekṣayośca nirapekṣasya prābalyādityāśayavānāha nopajīvyo hīti // atra bhedābhedapramāṇayormadhye / bhedaśruteḥ bhedakadharmaviśiṣyadharmiśruteḥ / abheda ityabhedapramāṇam / anapekṣatvopalakṣaṇametat / ato balādabhedapramāṇabādhakatvamiti śeṣaḥ / *8,582* syādetat / yaḥ sarvajña ityādiśrutirna jīvabhedakadharmaviśiṣyaṃ brahma pratipādayati / kintvanuvadatyeva / ato nānumānādestadbādha ityata āha naceti // na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit upeyaṃ jñeyam / taditi sārvajñādyupetam / kvaciditi bhrāntipratipannamapi na bhavatīti sūcayati / na tāvatsārvajñādiviśiṣyaṃ brahma śrītivyatiriktapramāṇagamyam / śāstraikayonitvasya samarthitatvāt / nāpi bhrāntipratipannam / kvacitpramitasyaivānyatrāropāt / naca pramāṇena bhrāntyā vāprāptasyānuvādaḥ sambhavati / ato neyaṃ śrutiranuvādinī / kinnāma pratipādayatyevoktarūpaṃ brahmeti / nanu tathāpi nopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ / śrutyupajīvane hi saḥ syāt / na caivam / tadvayatiriktapramāṇopajīvanādityata āha naceti // vastuvyavahito vahniradhūmasthale pratyakṣādyavedyo 'pi kvaciddeśe pratyakṣeṇānumānena vāvagamyate / prāk patanotpatteragamyamapi gurutvaṃ kvacitkāle 'numānena gamyate / nacaivaṃ brahma kvacinmānāntaropeyam / yena tadupajīvyānumānādipravṛttiḥ syāt / *8,583* astu vā brahma pramāṇāntaravedyam / tathāpyabhedānumānāderupajīvyapramāṇavirodho duṣpariharaḥ / śrutivattasyāpi pramāṇasya bhedapratyāyakatvādityabhiprāyavānāha yeneti // yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेयं ब्रह्मेति शेषः । तत्कथमित्यत आह स(सार्)वज्ञेति ॥ सर्वज्ञानमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन । सर्वज्ञथ्वगुणेनैव तया भेदो ऽवगम्यते
upeyaṃ brahmeti śeṣaḥ / tatkathamityata āha sa(sār)vajñeti // sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana / sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वाद्घटवदित्यादिकया सा(सर्)वज्ञसाधकतयानुमया । सर्वकर्तृत्वाद्यनुमानोपलक्षणं चैतत् । एवेति प्रत्यक्षं व्यावर्तयति । कथञ्चनेत्यभ्युपगमवादो ऽयमिति सूचयति । सर्वज्ञत्वेत्युपलक्षणम् । तयैवेत्यन्वयः । ईश्वरे तावत्प्रत्यक्षं शङ्कार्हमेव न भवति । अतो ऽनुमानमेव वक्तव्यम् । प्रतिपक्षादिना पराहतस्यापि तस्य कथञ्चिच्छङ्कार्हत्वात् । अनुमानं च किञ्चित्केनचिद्विशिष्यमेव प्रतिपादयति । नतु निष्कृष्टं वस्तु । नच जीवादिसाधारणधर्मविशिष्याथर्सिद्धावीश्वरः सिध्यति । तस्माद्भेदकधर्मवैशिष्ययेनैव तत्सिद्धिवर्क्तव्या । तथाचानुमानादेरुपजीव्यविरोधो वज्रलेपायितः । यद्यप्यनुमानं स्वतः श्रुतितो दुर्बलं तथापि उपजीव्यतया बाधकं भवत्येवेति । *८,५८४* तदनेनेश्वरग्राहिकायाः श्रुतेर्भेदकधर्मविश्टि तस्मिन्प्रामाण्यमुपपादितम् । इदानीं जीवग्राहकस्य प्रत्यक्षस्येश्वरभेदक(वि)धर्मिणि जीवे प्रामाण्यं समर्थ्यते । तथाहि । भवतु श्रुतिरदुःखित्वसार्वज्ञादिमदीश्वरे प्रमाणम् । तथापि नाभेदानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधेनाप्रामाण्यम् । दुःखित्वादिरूपे हि जीवस्य तात्त्विके सति तथा स्यान्न चैवम् । अहं दुःखीत्यादेरनुभवस्य मिथ्यानुभवत्वात् । अन्तःकरणगतो हि दुःखादिरनर्थः स्वरूपतो मिथ्याभूतो जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिके चैतन्ये चकास्ति । नच भ्रान्तिप्रतिपन्नेन(न्नभे)भेदकेन वस्तु भिद्यत इति अत आह नेति ॥ न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् क्वापीति । सर्वथेत्यर्थः । भवेदेतद्यद्यहं दुःखीत्याद्यनुभवो मिथ्यानुभवः स्यान्न च तथा । अपि तु प्रमाणमेव । यद्यपि दुःखादिकमन्तःकरणगतं, तथापि स्वरूपेण सदेव । जीवात्मनश्च तद्भोक्तृत्वेन तद्वत्त्वं तात्त्विकमेव । अल्पशक्तित्वपारतन्त्र्यादिकं तु स्वरूपगतमेवेत्याशयः । *८,५८५* कुत इत्यत आह नहीति ॥ न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु
dharmādikaṃ kasyacitpratyakṣaṃ prameyatvādghaṭavadityādikayā sā(sar)vajñasādhakatayānumayā / sarvakartṛtvādyanumānopalakṣaṇaṃ caitat / eveti pratyakṣaṃ vyāvartayati / kathañcanetyabhyupagamavādo 'yamiti sūcayati / sarvajñatvetyupalakṣaṇam / tayaivetyanvayaḥ / īśvare tāvatpratyakṣaṃ śaṅkārhameva na bhavati / ato 'numānameva vaktavyam / pratipakṣādinā parāhatasyāpi tasya kathañcicchaṅkārhatvāt / anumānaṃ ca kiñcitkenacidviśiṣyameva pratipādayati / natu niṣkṛṣṭaṃ vastu / naca jīvādisādhāraṇadharmaviśiṣyātharsiddhāvīśvaraḥ sidhyati / tasmādbhedakadharmavaiśiṣyayenaiva tatsiddhivarktavyā / tathācānumānāderupajīvyavirodho vajralepāyitaḥ / yadyapyanumānaṃ svataḥ śrutito durbalaṃ tathāpi upajīvyatayā bādhakaṃ bhavatyeveti / *8,584* tadaneneśvaragrāhikāyāḥ śruterbhedakadharmaviśṭi tasminprāmāṇyamupapāditam / idānīṃ jīvagrāhakasya pratyakṣasyeśvarabhedaka(vi)dharmiṇi jīve prāmāṇyaṃ samarthyate / tathāhi / bhavatu śrutiraduḥkhitvasārvajñādimadīśvare pramāṇam / tathāpi nābhedānumānāgamayorupajīvyapramāṇavirodhenāprāmāṇyam / duḥkhitvādirūpe hi jīvasya tāttvike sati tathā syānna caivam / ahaṃ duḥkhītyāderanubhavasya mithyānubhavatvāt / antaḥkaraṇagato hi duḥkhādiranarthaḥ svarūpato mithyābhūto japākusumāruṇimeva sphaṭike caitanye cakāsti / naca bhrāntipratipannena(nnabhe)bhedakena vastu bhidyata iti ata āha neti // na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet kvāpīti / sarvathetyarthaḥ / bhavedetadyadyahaṃ duḥkhītyādyanubhavo mithyānubhavaḥ syānna ca tathā / api tu pramāṇameva / yadyapi duḥkhādikamantaḥkaraṇagataṃ, tathāpi svarūpeṇa sadeva / jīvātmanaśca tadbhoktṛtvena tadvattvaṃ tāttvikameva / alpaśaktitvapāratantryādikaṃ tu svarūpagatamevetyāśayaḥ / *8,585* kuta ityata āha nahīti // na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुशब्दो ऽवधारणे नैवेति सम्बन्धः । असञ्जातबाधभ्रमेषु व्यभिचारपरिहाराय क्वचिदित्युक्तम् । नहि कदाचित्कुत्रचित्कश्चिन्नाहं दुःखी किन्त्वन्तःकरणगतेनैव मिथ्यादुःखेन दुःखितयाऽत्मानममनि(षी)षमिति बाधकप्रत्ययवान्दृश्यत इत्यर्थः । ननु"विमुक्तश्च विमुच्यतेऽ"तत्त्वमसिऽ; इत्यादिश्रुतिरेवास्यानुभवस्य बाधिकास्तीति कथं न दुःखानुभूतिर्भ्रान्तिः । अत्र हि दुःखाद्युपप्लवरहितमेवास्यात्मनस्तात्त्विकं रूपमिति प्रतिपाद्यत इत्यत आह यदीति ॥ यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते । अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते
tuśabdo 'vadhāraṇe naiveti sambandhaḥ / asañjātabādhabhrameṣu vyabhicāraparihārāya kvacidityuktam / nahi kadācitkutracitkaścinnāhaṃ duḥkhī kintvantaḥkaraṇagatenaiva mithyāduḥkhena duḥkhitayā'tmānamamani(ṣī)ṣamiti bādhakapratyayavāndṛśyata ityarthaḥ / nanu"vimuktaśca vimucyate'"tattvamasi'; ityādiśrutirevāsyānubhavasya bādhikāstīti kathaṃ na duḥkhānubhūtirbhrāntiḥ / atra hi duḥkhādyupaplavarahitamevāsyātmanastāttvikaṃ rūpamiti pratipādyata ityata āha yadīti // yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate / aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवसीयते श्रुतिमाश्रित्येति शेषः । केन कारणेन । भ्रान्तिः स्वरूपतो ऽर्थतश्च । गम्यते अभ्युपगम्यते । अनुभवमाश्रित्येति शेषः । इदमुक्तं भवति । भवेदेषा श्रुतिरस्यानुभवस्य बाधिका । यदि निश्चितप्रमाणभावा भवेत् । नच तथा । धर्मिग्राहकानुभवविरोधेनास्माभिःतदप्रामाण्यस्य प्रतिपाद्यमानत्वात् । परस्य च तत्परिहारायाद्यापि समुद्यतत्वात् । तथाच सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चये ऽनुभवस्य भ्रान्तित्वं तस्मिंश्च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चय इति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः । नन्वनुभवविरोधेन श्रुत्यप्रामाण्याभिधाने ऽपि समानमेतत् । न समानम् । अनुभवस्यानपेक्षत्वात् श्रुतेस्तदपेक्षत्वात् । अन्यथा सर्वत्र धर्मिग्राहकविरोधोच्छेदाप(त्ते)त्तिरिति । *८,५८६* ननु तर्हि नेदं रजतमित्यस्यापि रजतमिदमिति ज्ञानं प्रति बाधकत्वमयुक्तं स्यात् । न स्यात् । नेदं रजतमिति ज्ञानप्रामाण्यस्य साक्षिणा परीक्षया निश्चितत्वात् । इदं रजतमिति ज्ञानस्य तदभावात् । परीक्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्यातथाभूतस्य बाधोपगमात् । उपजीव्योपजीवकन्यायस्य तदन्यविषयत्वात् । प्रामाण्यसन्देहे खलु न्यायानुसरणम् । निश्चिते तु प्रामाण्ये किमनेन । वक्ष्यति चैतदाचार्यः । एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते श्रुतीति ॥ *८,५८८* एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते श्रुतीति । *८,५८९* श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते स्वरूपमर्थश्चेति विवक्षाभेदेन प्रामाण्यमेवोक्तम् । जीवस्य निर्दुःखब्रह्मात्मताप्रतिपादकश्रुतिस्वरूपमस्याः श्रुतेः सो ऽर्थ इत्युभयत्र फलतो ऽर्थभेदाभावात् । एतदेव हि प्रामाण्यमपि । मानेन साक्षिणा । परिहरति तच्चेदिति ॥ तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः
avasīyate śrutimāśrityeti śeṣaḥ / kena kāraṇena / bhrāntiḥ svarūpato 'rthataśca / gamyate abhyupagamyate / anubhavamāśrityeti śeṣaḥ / idamuktaṃ bhavati / bhavedeṣā śrutirasyānubhavasya bādhikā / yadi niścitapramāṇabhāvā bhavet / naca tathā / dharmigrāhakānubhavavirodhenāsmābhiḥtadaprāmāṇyasya pratipādyamānatvāt / parasya ca tatparihārāyādyāpi samudyatatvāt / tathāca sati śrutiprāmāṇyaniścaye 'nubhavasya bhrāntitvaṃ tasmiṃśca sati śrutiprāmāṇyaniścaya iti parasparāśrayatvaprasaṅgaḥ / nanvanubhavavirodhena śrutyaprāmāṇyābhidhāne 'pi samānametat / na samānam / anubhavasyānapekṣatvāt śrutestadapekṣatvāt / anyathā sarvatra dharmigrāhakavirodhocchedāpa(tte)ttiriti / *8,586* nanu tarhi nedaṃ rajatamityasyāpi rajatamidamiti jñānaṃ prati bādhakatvamayuktaṃ syāt / na syāt / nedaṃ rajatamiti jñānaprāmāṇyasya sākṣiṇā parīkṣayā niścitatvāt / idaṃ rajatamiti jñānasya tadabhāvāt / parīkṣitaprāmāṇyenopajīvakenopajīvyasyātathābhūtasya bādhopagamāt / upajīvyopajīvakanyāyasya tadanyaviṣayatvāt / prāmāṇyasandehe khalu nyāyānusaraṇam / niścite tu prāmāṇye kimanena / vakṣyati caitadācāryaḥ / evaṃ tarhi śruterapi prāmāṇyaṃ parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā niścitamityanubhavabādhakatvamupapatsyata ityāśayavānāśaṅkate śrutīti // *8,588* evaṃ tarhi śruterapi prāmāṇyaṃ parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā niścitamityanubhavabādhakatvamupapatsyata ityāśayavānāśaṅkate śrutīti / *8,589* śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate svarūpamarthaśceti vivakṣābhedena prāmāṇyamevoktam / jīvasya nirduḥkhabrahmātmatāpratipādakaśrutisvarūpamasyāḥ śruteḥ so 'rtha ityubhayatra phalato 'rthabhedābhāvāt / etadeva hi prāmāṇyamapi / mānena sākṣiṇā / pariharati taccediti // taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*८,५९१* नन्वेकत्र प्रामाण्ये विषयान्तरे ऽपि प्रामाण्येन भाव्यं तत्राप्रामाण्ये चान्यत्रापि अप्रामाण्येन भवितव्यमिति कुत एतत् । मा हि भूदेकस्य चक्षुरादेरयं नियम इत्यत आह नचेति ॥ न च बाधविशेषो ऽस्ति यदबाधितमेव तत्
*8,591* nanvekatra prāmāṇye viṣayāntare 'pi prāmāṇyena bhāvyaṃ tatrāprāmāṇye cānyatrāpi aprāmāṇyena bhavitavyamiti kuta etat / mā hi bhūdekasya cakṣurāderayaṃ niyama ityata āha naceti // na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्नाम श्रुतिस्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेनापीत्याशयवानाह श्रुतीति ॥ अर्थ इत्यर्थवत्त्वं प्रामाण्यमिति यावत् । स्वरूपतः प्रामाण्यतश्चावसिता हि श्रुतिरभिप्रेतसिद्धये प्रयोक्तव्या नान्यथा । श्रतिस्वरूपं तत्प्रामाण्यं च मानेनैव साक्षिलक्षणेनावसीयते नान्येन । यद्यपि श्रतिस्वरूपं श्रोत्रवेद्यं तथापि श्रोत्रजनिततद्वृत्तिप्रामाण्यं यावन्न साक्षिणा गृह्यते तावन्न तत् सिद्धयतीत्यतः श्रुतिस्वरूपावसायो ऽपि साक्षिण्येवायतते । यद्वा श्रुतिशब्दे(नै)न तज्जनितं ज्ञानमुच्यते । तत्र पृच्छामः । तस्य साक्षिणः प्रामाण्यं भवताप्यभ्युपगतं न वेति । नेति पक्षे श्रुतिस्वरूपाद्यसिद्धेर्न तद्विरोधेन दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं वक्तुं युक्तम् । आद्यं दूषयति तच्चेदिति ॥ तत् साक्षि(स्व)रूपं प्रमाणं त्वया गृहीतं चेत्तदा दुःखानुभवस्य भ्रमत्वं किं (कथं) न कथञ्चित् । श्रुतिविरोधेन खलु तदुच्यते । सा तु स्वरूपप्रामाण्यग्राहकतयोपजीव्येनानुभवेन बाधिता कथं तद्बाधनाय प्रभवतीति । स्यादेतत् । श्रुतिस्वरूपप्रामाण्ययोः साक्षिणः प्रामाण्यमङ्गीक्रियते । दुःखादौ तु विषयान्तरे श्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमाश्रीयते । तत्कथमुक्तदोष इत्यत आह नचेति ॥ बाधस्य बाधकत्वेन अभिमतायाः श्रुतेः विशेषो बाध्यतयाभिमतात्साक्षिणो ऽतिशयो नास्ति । अस्ति चोक्तवक्ष्यमाणरीत्या साक्षिण एव विशेष इति । शिष्यं स्पष्टम् । *८,५९५* किञ्चाहं दुःखीत्यादिसाक्षिणो भ्रमत्वं वदन्प्रष्टव्यः । किं सर्वत्रापि साक्षिणो भ्रमत्वमङ्गीक्रियते । उत क्वचित्प्रामाण्यमपि । आद्ये दोषमाह श्रुतिस्वरूपमिति ॥ मानेन साक्षिणैव । तथाच तस्य भ्रान्तित्वे तन्न सिद्धयेदिति भावः । परमार्थतो मा सैत्सीदिति च न वाच्यम् । तत्त्वावेदकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । अथ श्रुतिस्वरूपादिविषये तन्मानत्वं स्वीक्रियत इति द्वितीयमनूद्योत्तरमाह तच्चेदिति ॥ एकत्र प्रामाण्ये परत्रापि प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यमित्येतत्कुत इत्यतो ऽविशेषादित्याह नचेति ॥ पूर्ववद्वयाख्यानम् । एवं साक्षिणः प्रमाणान्तरसाधारणरूपता(त्व)मुपेत्य बाधकाभावेनाहं दुःखीत्यादेभ्रंमत्वं नोपपद्यत इत्युक्तम् । इदानीं साक्षिणो यथार्थत्वनियमाच्च न दुःखादिविषये भ्रमत्वशङ्कोपपद्यते । किं बाधकगवेषणादिनेत्याशयवान्साक्षिणो यथार्थत्वनियमं विपक्षे बाधकेन समर्थयते बाध इति ॥ *८,५९६* अनुभूते साक्षिप्रतीते ऽर्थे यदि बाधः प्रवर्तेत साक्षी यदि कुत्रचिदयथार्थः स्यादिति यावत् । अयथात्वर्थस्य बाधोन्नेयत्वादेवमुक्तम् । तदा कथं स्तम्भो ऽयं कुम्भो ऽयमिति पदार्थानां निर्णय ईयते उपेयते । एतदेव प्रपञ्चयति को ऽपीति ॥ को ऽपि ह्य् अर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना
kinnāma śrutisvarūpaprāmāṇyagrāhakatvenāpītyāśayavānāha śrutīti // artha ityarthavattvaṃ prāmāṇyamiti yāvat / svarūpataḥ prāmāṇyataścāvasitā hi śrutirabhipretasiddhaye prayoktavyā nānyathā / śratisvarūpaṃ tatprāmāṇyaṃ ca mānenaiva sākṣilakṣaṇenāvasīyate nānyena / yadyapi śratisvarūpaṃ śrotravedyaṃ tathāpi śrotrajanitatadvṛttiprāmāṇyaṃ yāvanna sākṣiṇā gṛhyate tāvanna tat siddhayatītyataḥ śrutisvarūpāvasāyo 'pi sākṣiṇyevāyatate / yadvā śrutiśabde(nai)na tajjanitaṃ jñānamucyate / tatra pṛcchāmaḥ / tasya sākṣiṇaḥ prāmāṇyaṃ bhavatāpyabhyupagataṃ na veti / neti pakṣe śrutisvarūpādyasiddherna tadvirodhena duḥkhādyanubhavasya bhramatvaṃ vaktuṃ yuktam / ādyaṃ dūṣayati taccediti // tat sākṣi(sva)rūpaṃ pramāṇaṃ tvayā gṛhītaṃ cettadā duḥkhānubhavasya bhramatvaṃ kiṃ (kathaṃ) na kathañcit / śrutivirodhena khalu taducyate / sā tu svarūpaprāmāṇyagrāhakatayopajīvyenānubhavena bādhitā kathaṃ tadbādhanāya prabhavatīti / syādetat / śrutisvarūpaprāmāṇyayoḥ sākṣiṇaḥ prāmāṇyamaṅgīkriyate / duḥkhādau tu viṣayāntare śrutivirodhenāprāmāṇyamāśrīyate / tatkathamuktadoṣa ityata āha naceti // bādhasya bādhakatvena abhimatāyāḥ śruteḥ viśeṣo bādhyatayābhimatātsākṣiṇo 'tiśayo nāsti / asti coktavakṣyamāṇarītyā sākṣiṇa eva viśeṣa iti / śiṣyaṃ spaṣṭam / *8,595* kiñcāhaṃ duḥkhītyādisākṣiṇo bhramatvaṃ vadanpraṣṭavyaḥ / kiṃ sarvatrāpi sākṣiṇo bhramatvamaṅgīkriyate / uta kvacitprāmāṇyamapi / ādye doṣamāha śrutisvarūpamiti // mānena sākṣiṇaiva / tathāca tasya bhrāntitve tanna siddhayediti bhāvaḥ / paramārthato mā saitsīditi ca na vācyam / tattvāvedakatvasyāṅgīkṛtatvāt / atha śrutisvarūpādiviṣaye tanmānatvaṃ svīkriyata iti dvitīyamanūdyottaramāha taccediti // ekatra prāmāṇye paratrāpi prāmāṇyamaṅgīkartavyamityetatkuta ityato 'viśeṣādityāha naceti // pūrvavadvayākhyānam / evaṃ sākṣiṇaḥ pramāṇāntarasādhāraṇarūpatā(tva)mupetya bādhakābhāvenāhaṃ duḥkhītyādebhraṃmatvaṃ nopapadyata ityuktam / idānīṃ sākṣiṇo yathārthatvaniyamācca na duḥkhādiviṣaye bhramatvaśaṅkopapadyate / kiṃ bādhakagaveṣaṇādinetyāśayavānsākṣiṇo yathārthatvaniyamaṃ vipakṣe bādhakena samarthayate bādha iti // *8,596* anubhūte sākṣipratīte 'rthe yadi bādhaḥ pravarteta sākṣī yadi kutracidayathārthaḥ syāditi yāvat / ayathātvarthasya bādhonneyatvādevamuktam / tadā kathaṃ stambho 'yaṃ kumbho 'yamiti padārthānāṃ nirṇaya īyate upeyate / etadeva prapañcayati ko 'pīti // ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयायत्तो वस्तुनिर्णय इति । सैव तत्र प्रत्ययेष्वेकस्य स्तम्भादौ पुरुषादिप्रत्ययस्य भ्रमतापरस्य स्तम्भादिप्रत्ययस्याभ्रमता च कुतो निर्णेतव्या न कुतो ऽपि । कुतो यदा यतः । प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्व च अनुभवोपगं साक्षिणैवाध्यवसेयमिति । स्यादेतत् । करणदोषबाधकप्रत्ययाधीनं प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं च संवादायत्तं भविष्यति । तत्कथं तदनवधारणमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमर्थं स्पष्टमाचष्टे भ्रमत्वमिति ॥ *८,६००* भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा । स चेत् साक्षी क्वचिद् दुष्यः कथं निर्णय ईयते
satyaṃ pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayāyatto vastunirṇaya iti / saiva tatra pratyayeṣvekasya stambhādau puruṣādipratyayasya bhramatāparasya stambhādipratyayasyābhramatā ca kuto nirṇetavyā na kuto 'pi / kuto yadā yataḥ / pratyayānāṃ bhramatvamabhramatva ca anubhavopagaṃ sākṣiṇaivādhyavaseyamiti / syādetat / karaṇadoṣabādhakapratyayādhīnaṃ pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ ca saṃvādāyattaṃ bhaviṣyati / tatkathaṃ tadanavadhāraṇamityāśaṅkāṃ pariharannuktamarthaṃ spaṣṭamācaṣṭe bhramatvamiti // *8,600* bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā / sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं तदवधारणोपयुक्तं च सर्वं करणदोषादिकं साक्षिणा निश्चेयम् । अनिश्चितस्य भ्रमत्वाद्यवधारणाप्रसङ्गात् । स चेत्साक्षी क्वचित् दुष्यः अयथार्थः स्यात्तदा कथं कारणदोषादेर्भ्रमत्वादेर्वस्तुतथात्वादेर्वा निणर्य ईयते । एतदुक्तं भवति । प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं का(क)रणदोषाद्यायत्तं तथापि साक्षिणो याथार्थ्यनियमाभावे न सिद्धयेत् । नहि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु निश्चितमेव तन्निश्चयश्च साक्षात्कारपरम्परया वा साक्षिण्यायतते । स हि का(क)रणदोषादिकं स्वयमेव (वा) तद्ग्राहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति । ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या न निर्णयः स्यात् । अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः । तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादुष्युरित्युक्तम् । किन्तु केवलसाक्षिण्यायत्तः । विपर्ययशङ्कानिरासे तु संवादस्यानुप्रवेशः । नच संवादो ऽप्यनिश्चितो ऽङ्गम् । तन्निश्चयश्च साक्ष्यधीन एव । तस्य च क्वचिदयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयो ऽपि न भवेदिति । *८,६०२* ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमे ऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते । नहि याथार्थ्यं स्वरूपेणैवोपयुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु निश्चितमेव । नच तन्निश्चयोपायो ऽस्ति । अतस्तदनिश्चयात्का(क)रणदोषादेर्भ्रमत्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवेत्यत आह विशेषा इति ॥ विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः विशिष्यन्ते एतैरिति विशेषाः का(क)रणदोषोपादयः । साक्षिप्रत्यक्षगोचरा एवेति सम्बन्धः । साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव उ(निश्चयो)पपत्तेः । अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथानुपपत्तिसिद्धत्वादिति भावः । *८,६०३* यदि साक्षी क्वचिद्वयभिचरेत्तदा तेनाविश्वसनीयेन का(क)रणदोषादिनिश्चयो न स्यात् । तदभावे च प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निश्चीयेत । तथाच वस्तुनिर्णयो न स्यात् । कारणाभावे कार्या(कार्योदया)योगादित्युक्तम् । तत्र मा भूदेतत्सर्वमिति चेन्न । तथा सति हानोपादानादिसर्वव्यवहाविलोपप्रसङ्गात् । कथम् । सर्वव्यवहाराणामतत्कार्यत्वादित्याह ऊरीकृत्य चेति ॥ ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते निश्चित्येत्यर्थः । चो ऽवधारणे । तान्सर्वान्का(क)रणदोषा(दी)न् ऊरीकृत्य व्यवहार प्रवर्तत इति गौणं समानकर्तृकत्वम् । यद्वोरीकृत्य कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् । तथाहि । इदं रजतमिति भ्रान्त्या प्रवृत्तः का(क)रणदोषं बाधकप्रत्ययं (चा)वावधार्य तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य नेदं रजतं किन्तु शुक्तिरेवेति वस्तु व्यवस्थाप्य जहाति । तथा जलमेददिति प्रतीत्य तस्य प्रत्ययस्यापातत एवान्यथात्वशङ्कायां संवादं निवेश्य तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा(च) अभ्रमत्वं निश्चित्य जलमेतद्भवत्येवेत्यवधार्य तदुपादत्त इति । *८,६०४* ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्यार्ऽथतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति । तत्सन्देहादिनापि(दपि) व्यवहारदर्शनादित्यत आह साक्षिण इति ॥ साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते
pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ tadavadhāraṇopayuktaṃ ca sarvaṃ karaṇadoṣādikaṃ sākṣiṇā niśceyam / aniścitasya bhramatvādyavadhāraṇāprasaṅgāt / sa cetsākṣī kvacit duṣyaḥ ayathārthaḥ syāttadā kathaṃ kāraṇadoṣāderbhramatvādervastutathātvādervā niṇarya īyate / etaduktaṃ bhavati / pratyayānāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ kā(ka)raṇadoṣādyāyattaṃ tathāpi sākṣiṇo yāthārthyaniyamābhāve na siddhayet / nahi tatsvarūpeṇopayuktam / atiprasaṅgāt / kintu niścitameva tanniścayaśca sākṣātkāraparamparayā vā sākṣiṇyāyatate / sa hi kā(ka)raṇadoṣādikaṃ svayameva (vā) tadgrāhakaprāmāṇyagrahaṇena vā niścitya bhramatvaṃ niścinoti / tataśca tasya kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā na nirṇayaḥ syāt / abhramatvaniścayastu na saṃvādādhīnaḥ / tathā satyanavasthādidoṣāḥ prāduṣyurityuktam / kintu kevalasākṣiṇyāyattaḥ / viparyayaśaṅkānirāse tu saṃvādasyānupraveśaḥ / naca saṃvādo 'pyaniścito 'ṅgam / tanniścayaśca sākṣyadhīna eva / tasya ca kvacidayathārthatve tadubhayanirṇayo 'pi na bhavediti / *8,602* nanu sākṣiṇo yathārthatvaniyame 'pi pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo nopapadyate / nahi yāthārthyaṃ svarūpeṇaivopayuktam / atiprasaṅgāt / kintu niścitameva / naca tanniścayopāyo 'sti / atastadaniścayātkā(ka)raṇadoṣāderbhramatvādeḥ stambhatvāderaniścaya evetyata āha viśeṣā iti // viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ viśiṣyante etairiti viśeṣāḥ kā(ka)raṇadoṣopādayaḥ / sākṣipratyakṣagocarā eveti sambandhaḥ / sākṣiyāthārthyasya sākṣiṇaiva u(niścayo)papatteḥ / asyārthasya ca vakṣyamāṇavyavahārānyathānupapattisiddhatvāditi bhāvaḥ / *8,603* yadi sākṣī kvacidvayabhicarettadā tenāviśvasanīyena kā(ka)raṇadoṣādiniścayo na syāt / tadabhāve ca pratyayānāṃ bhramatvādi na niścīyeta / tathāca vastunirṇayo na syāt / kāraṇābhāve kāryā(kāryodayā)yogādityuktam / tatra mā bhūdetatsarvamiti cenna / tathā sati hānopādānādisarvavyavahāvilopaprasaṅgāt / katham / sarvavyavahārāṇāmatatkāryatvādityāha ūrīkṛtya ceti // ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate niścityetyarthaḥ / co 'vadhāraṇe / tānsarvānkā(ka)raṇadoṣā(dī)n ūrīkṛtya vyavahāra pravartata iti gauṇaṃ samānakartṛkatvam / yadvorīkṛtya kāraṇatayopādāya kāraṇīkṛtveti vyākhyeyam / tathāhi / idaṃ rajatamiti bhrāntyā pravṛttaḥ kā(ka)raṇadoṣaṃ bādhakapratyayaṃ (cā)vāvadhārya tasya jñānasya bhramatvaṃ niścitya nedaṃ rajataṃ kintu śuktireveti vastu vyavasthāpya jahāti / tathā jalamedaditi pratītya tasya pratyayasyāpātata evānyathātvaśaṅkāyāṃ saṃvādaṃ niveśya tatsvarūpaprāmāṇye gṛhītvā(ca) abhramatvaṃ niścitya jalametadbhavatyevetyavadhārya tadupādatta iti / *8,604* nanu nāyamasti niyamo yaduktarītyār'thatathātvādhyavasāyapūrvaka eva vyavahāra iti / tatsandehādināpi(dapi) vyavahāradarśanādityata āha sākṣiṇa iti // sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवसायी निरशङ्को ऽविसंवा(दिव्य)दी च व्यवहारो ऽस्माभिरुक्तरीत्या साक्षिणः कार्यो ऽभिधीयते न तु व्यवहारमात्रम् । नच विशिष्यो व्यवहारो ऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वकतां व्यभिचरतीति । अस्तु व्यवहारविलोपः किन्नश्छिन्नमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्ताप्रसङ्गानां विपर्ययपर्यवसानमाह तस्मादिति ॥ तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये । साक्षी निर्दोष एवैकः सदाङ्गीकार्य एव नः
vyavasāyī niraśaṅko 'visaṃvā(divya)dī ca vyavahāro 'smābhiruktarītyā sākṣiṇaḥ kāryo 'bhidhīyate na tu vyavahāramātram / naca viśiṣyo vyavahāro 'rthatathātvādhyavasāyapūrvakatāṃ vyabhicaratīti / astu vyavahāravilopaḥ kinnaśchinnamityāśaṅkāṃ pariharannuktāprasaṅgānāṃ viparyayaparyavasānamāha tasmāditi // tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye / sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्साक्षिणः क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या का(क)रणदोषाद्यनिश्चयप्रसङ्गेन ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्धारणाभावसक्त्यार्ऽथतथात्वनिर्णयाभावानुषङ्गेण निश्शङ्को ऽविसंवादी व्यवहारो लुप्येत । नच तल्लोपो ऽङ्गीकर्तुं शक्यः । सवर्लोकप्रसिद्धत्वात् । तथाविधस्य (च) लौकिकैः परीक्षकैश्लोल्लङ्घनायोगात् । प्रमितार्थाननुमतावुन्मत्तत्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सर्वलोकप्रसिद्धस्य निश्शङ्कस्याविसंवादिनो व्यवहारस्य कायर्भूतस्य सिद्धये वस्तुतथात्वातथात्वनिश्चयः कारण(करणी)भूतो ऽङ्गीकार्यः । तत्सिद्धये का(क)रणदोषादिनिश्चयद्वारा साक्षिणा ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो ऽङ्गीकार्यः । तत्सिद्धये (च) साक्षिणो विश्वसनीयत्वं तत्सिद्धये च साक्षी सदा निर्देषो यथार्थ एव न परीक्षकाणामङ्गीकार्य इति । नन्वेवं तर्हि प्राभाकरादिदिशा सर्वेषामपि प्रत्ययानां यथार्थत्वनियमो ऽस्त्वित्यत आह एक एवेति ॥ एकस्यैव याथार्थ्यनियमेन सर्वस्योपपत्तौ किमप्रामाणिकेन प्रमाणविरुद्धेन सर्वप्रत्यययाथार्थ्यनियमेनेति भावः । *८,६०५* किमतो यद्येवं साक्षी नियमेनार्थाव्यभिचारीत्यत आह शुद्ध इति ॥ शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् दुःखित्वं तेन प्रतीतं जीवस्येति शेषः । ततश्च किमित्यत आह उपजीव्येति ॥ उपजीव्यप्रमाणं तद् भेदग्राहकमेव हि श्रुत्यनुमानयोरुपजीव्यप्रमाणं तत् तस्मात् भेदग्राहकं भेदप्रमापकम् । तथा चोपजीव्यविरोधादभेदश्रुत्यादेरप्रामाण्यमिति भावः । ततो ऽपि किमित्यतः सूत्रार्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः
yasmātsākṣiṇaḥ kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā kā(ka)raṇadoṣādyaniścayaprasaṅgena jñānānāṃ bhramatvābhramatvanirdhāraṇābhāvasaktyār'thatathātvanirṇayābhāvānuṣaṅgeṇa niśśaṅko 'visaṃvādī vyavahāro lupyeta / naca tallopo 'ṅgīkartuṃ śakyaḥ / savarlokaprasiddhatvāt / tathāvidhasya (ca) laukikaiḥ parīkṣakaiślollaṅghanāyogāt / pramitārthānanumatāvunmattatvaprasaṅgāt / tasmātsarvalokaprasiddhasya niśśaṅkasyāvisaṃvādino vyavahārasya kāyarbhūtasya siddhaye vastutathātvātathātvaniścayaḥ kāraṇa(karaṇī)bhūto 'ṅgīkāryaḥ / tatsiddhaye kā(ka)raṇadoṣādiniścayadvārā sākṣiṇā jñānānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo 'ṅgīkāryaḥ / tatsiddhaye (ca) sākṣiṇo viśvasanīyatvaṃ tatsiddhaye ca sākṣī sadā nirdeṣo yathārtha eva na parīkṣakāṇāmaṅgīkārya iti / nanvevaṃ tarhi prābhākarādidiśā sarveṣāmapi pratyayānāṃ yathārthatvaniyamo 'stvityata āha eka eveti // ekasyaiva yāthārthyaniyamena sarvasyopapattau kimaprāmāṇikena pramāṇaviruddhena sarvapratyayayāthārthyaniyameneti bhāvaḥ / *8,605* kimato yadyevaṃ sākṣī niyamenārthāvyabhicārītyata āha śuddha iti // śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham duḥkhitvaṃ tena pratītaṃ jīvasyeti śeṣaḥ / tataśca kimityata āha upajīvyeti // upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi śrutyanumānayorupajīvyapramāṇaṃ tat tasmāt bhedagrāhakaṃ bhedapramāpakam / tathā copajīvyavirodhādabhedaśrutyāderaprāmāṇyamiti bhāvaḥ / tato 'pi kimityataḥ sūtrārthamupasaṃharati ata iti // ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः । सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते
tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ / sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि । पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात्
ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi / paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानत्वादपीत्यन्वयः । आहुः श्रुतयः । पौराणानि (च) वाक्यानीति वर्तते । उक्तानुवादः प्रतिपत्तिसौकर्यार्थः । प्रधानत्वं वैशिष्ययम् । तत्त्वमसीत्यादिव्यपदेशः सादृश्याद्गौण इत्युक्तम् । नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टेत्यादि निर्देशस्तु स्वातन्त्र्यप्राधान्याभ्यां लाक्षणिकः । द्रष्टृपदेन तत्रारोपितवैशिष्ययं स्वातन्त्र्यं चोपलक्ष्यते । तथाच द्रष्टा विशिष्यः स्वातन्त्र्यश्चान्यो नास्ति इत्यर्थः सम्पद्यते । यद्वा तत्त्वमसीत्यादिनिर्देशो ऽपि प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिको व्याख्यायते । तथाहि । तच्छब्देन तदीये स्वातन्त्र्यप्राधान्ये लक्ष्येते । पुनस्ताभ्यां तद्विषयता लक्ष्यते । ततश्च तत्प्रधानकस्तत्तन्त्रश्चेति वाक्यार्थो भवति । एतदप्युपलक्षणम् । अतत्त्वमसीत्यादिव्याख्यानान्तरमप्यत्र द्रष्टव्यम् । स्यादेतत् । तुशब्दो हि सौत्रो ऽवधारणार्थस्तेन च सादृश्यातिरिक्तो ऽर्थो निवर्त्यते । तत्कथमर्थान्तरवर्णनमित्यतो ऽन्यथा व्याचष्टे नेति ॥ ॥। न स्वरूपाभिदां क्वचित्
pradhānatvādapītyanvayaḥ / āhuḥ śrutayaḥ / paurāṇāni (ca) vākyānīti vartate / uktānuvādaḥ pratipattisaukaryārthaḥ / pradhānatvaṃ vaiśiṣyayam / tattvamasītyādivyapadeśaḥ sādṛśyādgauṇa ityuktam / nānyo 'to 'sti draṣṭetyādi nirdeśastu svātantryaprādhānyābhyāṃ lākṣaṇikaḥ / draṣṭṛpadena tatrāropitavaiśiṣyayaṃ svātantryaṃ copalakṣyate / tathāca draṣṭā viśiṣyaḥ svātantryaścānyo nāsti ityarthaḥ sampadyate / yadvā tattvamasītyādinirdeśo 'pi prādhānyasvātantryābhyāṃ lākṣaṇiko vyākhyāyate / tathāhi / tacchabdena tadīye svātantryaprādhānye lakṣyete / punastābhyāṃ tadviṣayatā lakṣyate / tataśca tatpradhānakastattantraśceti vākyārtho bhavati / etadapyupalakṣaṇam / atattvamasītyādivyākhyānāntaramapyatra draṣṭavyam / syādetat / tuśabdo hi sautro 'vadhāraṇārthastena ca sādṛśyātirikto 'rtho nivartyate / tatkathamarthāntaravarṇanamityato 'nyathā vyācaṣṭe neti // ... na svarūpābhidāṃ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचित् प्रदेशे । स्वरूपाभिदां नाहुरिति तुशब्दार्थः । नतु प्राधान्यादिनिवृत्तिरिति । अस्त्वेवं जीवस्य ब्रह्मैक्यं मुक्तस्य तत्कथं व्याख्येयम् । नच तदप्युक्तन्यायेनेति युक्तम् । तथा सति यत्र त्वस्येत्यादिविशेषोक्त्यनुपपत्तेरित्यत आह स्थानैक्यमिति ॥ स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्टते ईशेनेति वर्तते । न केवलमुक्तनिमित्तत्रयं किन्नामैतन्निमित्तद्वयं विशिष्यते । अतो विशेषणाभेदोक्तिरुपपद्यते । तत्र स्थानैक्येनैक्यव्यपदेशो लाक्षणिकः । स्थानगतस्यैकस्य स्थानिषु प्रयोगात् । ऐकमत्यनिमित्ते तु प्रयोगे लक्षितलक्षणा । विषयैक्यान्मत्यैक्यं ततश्च मतिमतामिति । *८,६१६* किञ्च यत्सादृश्यं सज्जीवमात्रसाधारणतयोक्तं तत्संसारिण्यनभिव्यक्तं मुक्ते तु व्यक्तमिति तदभिप्रायेणापि विशेषतो ऽभेदोक्तिर्युक्तेत्याशयवानाह सादृश्यं चेति ॥ सादृश्यं च विशेषेण ॥। मुक्तस्येशेनेति वर्तते । ननु सादृयादिकं जडेष्वपि विद्यते । तत्कथं तेषां"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; । "भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्चऽ; इत्यादौ क्वचिदेव परमात्मैक्यव्यपदेशो न पुनर्जीवत्प्राचुर्येणेत्यत आह जडानामिति ॥ ॥। जडानां द्वयमेव तु तत्प्रधानकं तत्तन्त्रत्वमेव । जडानां त्विति सम्बन्धः । सादृश्यस्यापि तृतीयस्य विद्यमानत्वात्कथं द्वयमेवेत्यत आह भवेदिति ॥ भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना
kvacit pradeśe / svarūpābhidāṃ nāhuriti tuśabdārthaḥ / natu prādhānyādinivṛttiriti / astvevaṃ jīvasya brahmaikyaṃ muktasya tatkathaṃ vyākhyeyam / naca tadapyuktanyāyeneti yuktam / tathā sati yatra tvasyetyādiviśeṣoktyanupapatterityata āha sthānaikyamiti // sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate īśeneti vartate / na kevalamuktanimittatrayaṃ kinnāmaitannimittadvayaṃ viśiṣyate / ato viśeṣaṇābhedoktirupapadyate / tatra sthānaikyenaikyavyapadeśo lākṣaṇikaḥ / sthānagatasyaikasya sthāniṣu prayogāt / aikamatyanimitte tu prayoge lakṣitalakṣaṇā / viṣayaikyānmatyaikyaṃ tataśca matimatāmiti / *8,616* kiñca yatsādṛśyaṃ sajjīvamātrasādhāraṇatayoktaṃ tatsaṃsāriṇyanabhivyaktaṃ mukte tu vyaktamiti tadabhiprāyeṇāpi viśeṣato 'bhedoktiryuktetyāśayavānāha sādṛśyaṃ ceti // sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa ... muktasyeśeneti vartate / nanu sādṛyādikaṃ jaḍeṣvapi vidyate / tatkathaṃ teṣāṃ"sarvaṃ khalvidaṃ brahma'; / "bhūtāni viṣṇurbhuvanāni viṣṇurvanāni viṣṇurgirayo diśaśca'; ityādau kvacideva paramātmaikyavyapadeśo na punarjīvatprācuryeṇetyata āha jaḍānāmiti // ... jaḍānāṃ dvayameva tu tatpradhānakaṃ tattantratvameva / jaḍānāṃ tviti sambandhaḥ / sādṛśyasyāpi tṛtīyasya vidyamānatvātkathaṃ dvayamevetyata āha bhavediti // bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडानामिति वर्तते । सत्यमस्ति सादृश्यं किन्तु तत्सत्वा(त्ता)दिनैव । नतु जीववदानन्दादिना । अतो द्वयस्यैव सत्त्वादुपपन्नाप्रचुरोक्तिः । नन्वानन्दादिना सादृश्यं जीवेष्वपि नास्ति । केषाञ्चिज्जीवानामतद्रूपताभ्युपगमादिति चेन्मा भूत् । नहि जीवमात्रं प्रति तत्त्वमसीत्युच्यते । तस्य वेदानधिकारित्वात् । किन्तु भोक्षयोग्यं पतीत्यदोषः । अत्र स्थानैक्यं च क्षीराब्ध्यादिस्थितभगवद्रूपापेक्षयोक्तमिति न जीवजडसाधारणम् । जडाभेदव्याख्यानेन प्राज्ञवदिति दृष्टान्तो ऽपि व्याख्यातो भवति । *८,६१७* सूत्रे प्राज्ञवदित्युक्तम् । तस्या(यमर्)थः । प्राज्ञे यथाभेदव्यपदेशो ऽमुख्यस्तथेति । तत्र प्रतियोगिविशेषानुक्तेर्विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिरखिलो ऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येनामुख्य इति ज्ञायेत । तन्मा विज्ञायीत्याशयवानाह ईशेति ॥ *८,६१८* ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः । तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः
jaḍānāmiti vartate / satyamasti sādṛśyaṃ kintu tatsatvā(ttā)dinaiva / natu jīvavadānandādinā / ato dvayasyaiva sattvādupapannāpracuroktiḥ / nanvānandādinā sādṛśyaṃ jīveṣvapi nāsti / keṣāñcijjīvānāmatadrūpatābhyupagamāditi cenmā bhūt / nahi jīvamātraṃ prati tattvamasītyucyate / tasya vedānadhikāritvāt / kintu bhokṣayogyaṃ patītyadoṣaḥ / atra sthānaikyaṃ ca kṣīrābdhyādisthitabhagavadrūpāpekṣayoktamiti na jīvajaḍasādhāraṇam / jaḍābhedavyākhyānena prājñavaditi dṛṣṭānto 'pi vyākhyāto bhavati / *8,617* sūtre prājñavadityuktam / tasyā(yamar)thaḥ / prājñe yathābhedavyapadeśo 'mukhyastatheti / tatra pratiyogiviśeṣānuktervijñānamānandaṃ brahmetyādirakhilo 'pyabhedavyapadeśo nityatvādisādṛśyenāmukhya iti jñāyeta / tanmā vijñāyītyāśayavānāha īśeti // *8,618* īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ / tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकं यथाधो (वि)धावत्येवं पारमेश्वरान्धर्मास्ततः पृथक् पश्यंस्तानेव तद्दर्शनमन्वेवाविलम्बेन नरकं विधावतीत्यर्थः । *८,६२०* नन्वीश्वरधर्माणां भेदाभेदौ भवताम् । तथा चात्यन्ताभेदोक्तिरमुख्येति सौत्रो दृष्टान्तो ऽसङ्कुचितवृत्तिर्भविष्यति । इयं च श्रुतिरत्यन्तभेददर्शननिन्दापरा भवत्वित्यत आह नोभयं चेति ॥ ॥। नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते
parvateṣu durge śikhare vṛṣṭamudakaṃ yathādho (vi)dhāvatyevaṃ pārameśvarāndharmāstataḥ pṛthak paśyaṃstāneva taddarśanamanvevāvilambena narakaṃ vidhāvatītyarthaḥ / *8,620* nanvīśvaradharmāṇāṃ bhedābhedau bhavatām / tathā cātyantābhedoktiramukhyeti sautro dṛṣṭānto 'saṅkucitavṛttirbhaviṣyati / iyaṃ ca śrutiratyantabhedadarśananindāparā bhavatvityata āha nobhayaṃ ceti // ... nobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्यते सूत्रकृतेति शेषः । भेदाभेदौ नेष्यते इति वक्तव्ये भेदाभेदाख्यमुभयमिति वचनं वक्ष्यमाणश्रुतिव्याख्यानानुसारेणेति ज्ञातव्यम् । कुतो नेष्यत इत्यत आह एकमेवेति ॥ एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति
iṣyate sūtrakṛteti śeṣaḥ / bhedābhedau neṣyate iti vaktavye bhedābhedākhyamubhayamiti vacanaṃ vakṣyamāṇaśrutivyākhyānānusāreṇeti jñātavyam / kuto neṣyata ityata āha ekameveti // ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुताविवेत्यस्माद् भेदाभेदनिराकृतिः एकम् अभिन्नम् । एकमपि घटादिकमवयवभेदवदुपलब्धमत एवेत्युक्तम् । अद्वितीयं समाधिकरहितम् । इह ब्रह्मणि किञ्चन गुणादिकमिति नानाभूतं नास्ति । यस्त्विह ब्रह्मणि विद्यमानं गुणादिकं नाना भिन्नं, इव शब्दादभिन्नं च पश्यति । स मृत्योरनन्तरं मृत्युं नरकमाप्नोति । इति श्रुताविवेत्यस्माच्छब्दात् । उपलक्षणं चैतत् । एवशब्दाच्च भेदाभेदनिराकृतिः कृता ज्ञायते । अतो नेष्यत इति योजना । इवशब्दप्रयोगात्कथमेतल्लभ्यत इत्यत आह इवेति ॥ इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये
iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ ekam abhinnam / ekamapi ghaṭādikamavayavabhedavadupalabdhamata evetyuktam / advitīyaṃ samādhikarahitam / iha brahmaṇi kiñcana guṇādikamiti nānābhūtaṃ nāsti / yastviha brahmaṇi vidyamānaṃ guṇādikaṃ nānā bhinnaṃ, iva śabdādabhinnaṃ ca paśyati / sa mṛtyoranantaraṃ mṛtyuṃ narakamāpnoti / iti śrutāvivetyasmācchabdāt / upalakṣaṇaṃ caitat / evaśabdācca bhedābhedanirākṛtiḥ kṛtā jñāyate / ato neṣyata iti yojanā / ivaśabdaprayogātkathametallabhyata ityata āha iveti // ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः
bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सादृश्यमित्युपलक्षणम् । तत्प्रधान(क)त्वाद्यपीति द्रष्टव्यम् । अभेदो ऽङ्गीकृतश्चेत्कथं तत्पक्षनिग्रह इत्युक्तमित्यत(मत) आह नेति ॥ क्वचिदिति संसारे मुक्तौ वे(चे)त्यर्थः । *८,६२५* न केवलं युक्तिविरुद्धो जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारः किं तर्हि श्रुतिविरुद्धो ऽपीत्याह न केनचिदिति ॥ न केनचिदभेदो ऽस्ति भेदाभेदो ऽपिवा क्वचित् । समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनापि वा
sādṛśyamityupalakṣaṇam / tatpradhāna(ka)tvādyapīti draṣṭavyam / abhedo 'ṅgīkṛtaścetkathaṃ tatpakṣanigraha ityuktamityata(mata) āha neti // kvaciditi saṃsāre muktau ve(ce)tyarthaḥ / *8,625* na kevalaṃ yuktiviruddho jīvabrahmaṇorbhedābhedāṅgīkāraḥ kiṃ tarhi śrutiviruddho 'pītyāha na kenaciditi // na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit / samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदो ऽपि केनचित् भेदेन सहितो ऽभेदो भेदाभेदः । क्वचिदपीति सम्बन्धः । वाशब्दः समुच्चये । ऋतेयोगे द्वितीयाप्युपसङ्खयातव्या । श्रौतप्रयोगात् । अपिशब्दः समुच्चये । वाशब्दो विकल्पार्थः । स च व्यवस्थितो विकल्पः । समुदायमृते(न) केनचिद्भेदाभेदो(दो ऽस्ति) नास्ति । स्वगुणादीन्विनाभेदो नास्तीति । केनचिदपीत्यन्वयः । एतेन जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ द्वावपि स्वाभाविकौ । नतु भेदो ऽविद्याद्युपाधिनिबन्धनः । अतो मुक्तावपि भेदसद्भावान्नास्माकं मुक्तभेदवचनविरोध इति वदन्यादवप्रकाशो ऽपि निरस्तः । क्वचित्केनचिदिति विशेषश्रुतिविरोधादिति । *८,६२८* यद्येवं जीवब्रह्मणोर्न भेदाभेदौ कथं तर्हि सौत्रं भेदाभेदश्रुत्युदाहरणमित्यतः स्वमतेन सूत्रतात्पर्यमाह अभेदेति ॥ अभेदश्रुतयो ऽंशत्वात् ॥। उपलक्षणमेतत् । भेदश्रुतयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अंशत्वादेव हि उपपद्यन्त इति शेषः । दिनानाविधसम्बन्धव्यपदेशहेतुमभिधायान्यथा चापीत्यादिनार्ऽथापत्तिरप्युच्यते । तथाहि । जीवब्रह्मणोर्भेदमभेदं च वदन्त्यः श्रुतयस्तावद्विद्यन्ते । ताश्च जीवस्य ब्रह्मांशत्वादेव हि उपपद्यन्ते नान्यथा । यदि जीवो ब्रह्मणो घट इव पटादत्यन्तभिन्नः स्यात्तदाभेदश्रुतय उपरुध्येरन् । यदि वा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तर्हि भेदश्रुतयो बाध्येरन् । नच भेदाभेदाश्रयणेन श्रुतिद्वयसामञ्जस्यं वाच्यम् । न केनचिदित्युदाहृतश्रुतिविरोधात् । अतो भेदाभेदश्रुत्यन्यथानुपपत्त्या जीवो ब्रह्मां(ण्ॐ)शो ऽङ्गीकार्य इत्येव सूत्रार्थ इति । एतदर्थं च न केनचिदित्याद्येकवाक्यतया वा योज्यम् । यथोक्तम् । "यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते । अतश्चांशत्वमुद्दिष्यं भेदाभेदौ न मुख्यतःऽ; इति । *८,६२९* परमात्मांशत्वं चेदुपगतं कथं तर्हि न भेदाभेदाङ्गीकारः । प्रकारान्तरेणांशत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । मत्स्यादिषु परमेश्वरांशेष्वभेदस्याङ्गीकृतत्वाच्चेत्यत आह सादृश्यं चेति ॥ ॥। सादृश्यं चांशतास्य तु
iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit bhedena sahito 'bhedo bhedābhedaḥ / kvacidapīti sambandhaḥ / vāśabdaḥ samuccaye / ṛteyoge dvitīyāpyupasaṅkhayātavyā / śrautaprayogāt / apiśabdaḥ samuccaye / vāśabdo vikalpārthaḥ / sa ca vyavasthito vikalpaḥ / samudāyamṛte(na) kenacidbhedābhedo(do 'sti) nāsti / svaguṇādīnvinābhedo nāstīti / kenacidapītyanvayaḥ / etena jīvabrahmaṇorbhedābhedau dvāvapi svābhāvikau / natu bhedo 'vidyādyupādhinibandhanaḥ / ato muktāvapi bhedasadbhāvānnāsmākaṃ muktabhedavacanavirodha iti vadanyādavaprakāśo 'pi nirastaḥ / kvacitkenaciditi viśeṣaśrutivirodhāditi / *8,628* yadyevaṃ jīvabrahmaṇorna bhedābhedau kathaṃ tarhi sautraṃ bhedābhedaśrutyudāharaṇamityataḥ svamatena sūtratātparyamāha abhedeti // abhedaśrutayo 'ṃśatvāt ... upalakṣaṇametat / bhedaśrutayaścetyapi draṣṭavyam / aṃśatvādeva hi upapadyanta iti śeṣaḥ / dinānāvidhasambandhavyapadeśahetumabhidhāyānyathā cāpītyādinār'thāpattirapyucyate / tathāhi / jīvabrahmaṇorbhedamabhedaṃ ca vadantyaḥ śrutayastāvadvidyante / tāśca jīvasya brahmāṃśatvādeva hi upapadyante nānyathā / yadi jīvo brahmaṇo ghaṭa iva paṭādatyantabhinnaḥ syāttadābhedaśrutaya uparudhyeran / yadi vā brahmābhinnaḥ syāttarhi bhedaśrutayo bādhyeran / naca bhedābhedāśrayaṇena śrutidvayasāmañjasyaṃ vācyam / na kenacidityudāhṛtaśrutivirodhāt / ato bhedābhedaśrutyanyathānupapattyā jīvo brahmāṃ(ṇoṃ)śo 'ṅgīkārya ityeva sūtrārtha iti / etadarthaṃ ca na kenacidityādyekavākyatayā vā yojyam / yathoktam / "yato bhedena tasyāyamabhedena ca gīyate / ataścāṃśatvamuddiṣyaṃ bhedābhedau na mukhyataḥ'; iti / *8,629* paramātmāṃśatvaṃ cedupagataṃ kathaṃ tarhi na bhedābhedāṅgīkāraḥ / prakārāntareṇāṃśatvasya nirvaktumaśakyatvāt / matsyādiṣu parameśvarāṃśeṣvabhedasyāṅgīkṛtatvāccetyata āha sādṛśyaṃ ceti // ... sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य जीवस्य परमेश्वरांशता तु तत्सादृश्यम् । चशब्दात्तदधीनसत्तादिमत्त्वं चेत्यर्थः । एतेन पुंस्त्वादिवदित्यनेनैवेदं गतार्थमधिकरणमित्यपि निरस्तम् । यद्वा चशब्दो ऽवधारणार्थः । सत्यम् । मत्स्यादिष्वभेदनिमित्तक्ॐऽशशब्दः । तथापि मुख्यांशसादृश्यं तत्सत्तयैव सत्तावत्त्वलक्षणमेव जीवस्यांशत्वं गौणो ऽयमंशशब्द इति इति यावत् । अंशशब्दस्यानेकार्थत्वं तत्र मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवाः भिन्नांशा एवेत्यत्र असम्भावनानिरासाय(दीनां स्वरूपांशत्वं जीवानां त्वतथाभूतांशत्वमित्येतत्कुत इत्यतो ऽत्र) आगमवाकयं पठति अंशस्त्विति ॥ *८,६३०* अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशो ऽन्य एव च । विभिन्नांशो ऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्
asya jīvasya parameśvarāṃśatā tu tatsādṛśyam / caśabdāttadadhīnasattādimattvaṃ cetyarthaḥ / etena puṃstvādivadityanenaivedaṃ gatārthamadhikaraṇamityapi nirastam / yadvā caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ / satyam / matsyādiṣvabhedanimittakoṃ'śaśabdaḥ / tathāpi mukhyāṃśasādṛśyaṃ tatsattayaiva sattāvattvalakṣaṇameva jīvasyāṃśatvaṃ gauṇo 'yamaṃśaśabda iti iti yāvat / aṃśaśabdasyānekārthatvaṃ tatra matsyādyāḥ svarūpāṃśā eva jīvāḥ bhinnāṃśā evetyatra asambhāvanānirāsāya(dīnāṃ svarūpāṃśatvaṃ jīvānāṃ tvatathābhūtāṃśatvamityetatkuta ityato 'tra) āgamavākayaṃ paṭhati aṃśastviti // *8,630* aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca / vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः । स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा
aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ / sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविध एव न त्वेकविध एवेत्यन्वयः । किञ्चित्सादृश्यमात्रयुगिति पुरोवदुभयथा व्याख्येयम् । सामर्थ्यं सृष्टयादिकर्तृत्वादिलक्षणम् । स्वरूपं पूर्णानन्दादिकम् । स्थितिः सर्वगतत्वादिपरिमाणम् । स एव चेत् तत्सामर्थ्यादियुक्तश्चेदंशस्तदासौ तत्स्वरूपांशो ज्ञातव्यः । प्रादुर्भावा इति तस्यैवोदाहरणम् । एवं जीवा यथेत्याद्यस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् । अनेन प्रकाशादिवन्नैवं पर इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । *८,६३३* मत्स्यादीनां जीवानां च परमेश्वरांशत्वासाम्ये ऽपि नैकप्रकारता किन्तु मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवा विभिन्नांशा एवेत्यत्रासम्भावनानिरासाय प्रकाशवदिति सूत्रकृता दृष्टान्ता दत्ताः । ते चायुक्ता इव प्रतीयन्ते उभयत्र भेदाभेदसाम्या(सद्भावा)दित्याशङ्कानिरासा(यर्)थं भाष्यम्"अभिमानिदेवतापेक्षयैतद्ऽ; इति । तदविस्पष्टमित्यतः सौत्रान्दृष्टान्तान्स्पष्टयति सूर्येति ॥ सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् । सूर्यो ऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः
dvividha eva na tvekavidha evetyanvayaḥ / kiñcitsādṛśyamātrayugiti purovadubhayathā vyākhyeyam / sāmarthyaṃ sṛṣṭayādikartṛtvādilakṣaṇam / svarūpaṃ pūrṇānandādikam / sthitiḥ sarvagatatvādiparimāṇam / sa eva cet tatsāmarthyādiyuktaścedaṃśastadāsau tatsvarūpāṃśo jñātavyaḥ / prādurbhāvā iti tasyaivodāharaṇam / evaṃ jīvā yathetyādyasyāpyudāharaṇaṃ draṣṭavyam / anena prakāśādivannaivaṃ para ityasya tātparyamuktaṃ bhavati / *8,633* matsyādīnāṃ jīvānāṃ ca parameśvarāṃśatvāsāmye 'pi naikaprakāratā kintu matsyādyāḥ svarūpāṃśā eva jīvā vibhinnāṃśā evetyatrāsambhāvanānirāsāya prakāśavaditi sūtrakṛtā dṛṣṭāntā dattāḥ / te cāyuktā iva pratīyante ubhayatra bhedābhedasāmyā(sadbhāvā)dityāśaṅkānirāsā(yar)thaṃ bhāṣyam"abhimānidevatāpekṣayaitad'; iti / tadavispaṣṭamityataḥ sautrāndṛṣṭāntānspaṣṭayati sūryeti // sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān / sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवान्विष्णुरंशी नानावताररूपेण स्थित्ॐऽशश्चैक एवेति योजना । अव्ययः सदा पूर्णगुण इत्यागामिसूत्रानुसारेणाभेदोपपादनम् । विभिन्नांशदृष्टान्तविवरणपूर्वकं दार्ष्यान्तिकं विवृणोति विण्मूत्रेति ॥ विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः । सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक्
bhagavānviṣṇuraṃśī nānāvatārarūpeṇa sthitoṃ'śaścaika eveti yojanā / avyayaḥ sadā pūrṇaguṇa ityāgāmisūtrānusāreṇābhedopapādanam / vibhinnāṃśadṛṣṭāntavivaraṇapūrvakaṃ dārṣyāntikaṃ vivṛṇoti viṇmūtreti // viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ / sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः । अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा
dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ / anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव पराद् विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः । अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः
evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ / anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते
na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशाभासाश्च सर्वे ऽपि परस्यांशा न मुख्यतः सर्वे ऽपि जीवाः । जीवानामंशाभासत्वं श्रुत्यन्तरेण द्रढयति यथेति ॥ यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्
aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ sarve 'pi jīvāḥ / jīvānāmaṃśābhāsatvaṃ śrutyantareṇa draḍhayati yatheti // yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैतस्मिन्पुरुषोत्तमे एतज्जीवजातमाततमेतदेवास्य तदंशत्वमिति भावः । नन्वेतत् श्रुतिविरुद्धं"पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिविऽ; इत्यस्मिन्मन्त्रे ऽनन्तासनश्वेतद्वीपवैकुण्ठेषु द्युशब्दवाच्येष्ववस्थितरूपत्रयवद्भूतशब्दवाच्यानां जीवानामपि परमपुरुषपादत्वाभिधानात् इत्याशङ्कय विशेषश्रुतिबलेन पादशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनं न्याय्यमित्याशयवानाह नत्विति ॥ न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः । पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः । एवं जगाद परमश्रुतिर्नारायणं परम्
tathaitasminpuruṣottame etajjīvajātamātatametadevāsya tadaṃśatvamiti bhāvaḥ / nanvetat śrutiviruddhaṃ"pādo 'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi'; ityasminmantre 'nantāsanaśvetadvīpavaikuṇṭheṣu dyuśabdavācyeṣvavasthitarūpatrayavadbhūtaśabdavācyānāṃ jīvānāmapi paramapuruṣapādatvābhidhānāt ityāśaṅkaya viśeṣaśrutibalena pādaśabdasyānekārthatvakalpanaṃ nyāyyamityāśayavānāha natviti // na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ / pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ / evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंपादवत् पुरुषस्यामृतपादत्रयमिव । कुतः । पूर्णाः । नारायणं प्रादुर्भावरूपम् । जीवांशेभ्यः परं विलक्षणम् । जगाद । *८,६३९* अधिदैवादिस्वरूपनिर्णयाय पादो ऽयमारब्ध इत्युक्तम् । तत्र कीदृशो ऽत्र निर्णयो जात इत्यतस्तं बुद्धयारोहाय पिण्डीकृत्याह अक्षय इति ॥ अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः देहादिक्षयरहित एव प्रलये स्थितः । अनेन"असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेःऽ,"नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यःऽ; इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति । लक्ष्म्यावास इति । देव्या अपि प्रलये ऽवस्थानोक्त्या वियत्प(देनोप)दोपलक्षितायास्तस्या न जीववज्जननमिति । वियदादिपदोपादानेन तदभिमानित्वदशायामेव ब्रह्मादीनां देहाद्युत्पत्तिर्न मुक्ताविति सूचितम् । तत्सूचयति मुक्तैरिति ॥ मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः
puṃpādavat puruṣasyāmṛtapādatrayamiva / kutaḥ / pūrṇāḥ / nārāyaṇaṃ prādurbhāvarūpam / jīvāṃśebhyaḥ paraṃ vilakṣaṇam / jagāda / *8,639* adhidaivādisvarūpanirṇayāya pādo 'yamārabdha ityuktam / tatra kīdṛśo 'tra nirṇayo jāta ityatastaṃ buddhayārohāya piṇḍīkṛtyāha akṣaya iti // akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ dehādikṣayarahita eva pralaye sthitaḥ / anena"asambhavastu sato 'nupapatteḥ',"nātmā śruternityatvācca tābhyaḥ'; ityadhikaraṇatātparyamuktaṃ bhavati / lakṣmyāvāsa iti / devyā api pralaye 'vasthānoktyā viyatpa(denopa)dopalakṣitāyāstasyā na jīvavajjananamiti / viyadādipadopādānena tadabhimānitvadaśāyāmeva brahmādīnāṃ dehādyutpattirna muktāviti sūcitam / tatsūcayati muktairiti // muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि सृष्टि(प्र)लयक्रमसमर्थनेन सूचितं तारतम्यं तु तत्रापि नापैतीत्याशयेनोक्तम् तारतम्यगौरिति ॥ विपर्ययेण तु क्रमो ऽत्र इति सृष्टिक्रमविपर्ययेण (प्र)लये क्रमो ऽभिहितः । तत्र कः सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह प्रकृतिरिति ॥ प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्ययम् । नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः । उत्पत्तिमादिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी
tathāpi sṛṣṭi(pra)layakramasamarthanena sūcitaṃ tāratamyaṃ tu tatrāpi nāpaitītyāśayenoktam tāratamyagauriti // viparyayeṇa tu kramo 'tra iti sṛṣṭikramaviparyayeṇa (pra)laye kramo 'bhihitaḥ / tatra kaḥ sṛṣṭau krama ityatastaṃ darśayanviyadadhikaraṇatātparyamāha prakṛtiriti // prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam / nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ / utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जातः पुमान् नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः । सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी
tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ / sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रूपं महान् नाम ब्रह्मणो ऽहङ्कृतिः शिवः । ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनो ऽभिधः । स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे
tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ / brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ / skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः । ततः कः सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह प्रकृतिरिति ॥ तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः । ततः तदनन्तरम् । प्राणनामा सङ्कर्षणात् । देव्यौ सरस्वतीभारत्यौ । प्रकृतिमानिनी महत्तत्त्वरूपात् । ततः अहङ्कारात् । तत एव इन्द्रस्कन्दाभ्याम् । अन्ये तत्त्वाभिमानिनः । अत्रोपलक्षितानामप्यधिकाशङ्कानिरासाय"तथा प्राणःऽइत्यादिना निर्णयः करिष्यत इत्यदोषः । सृष्टिप्रलययोः क्रमविपयर्यसमर्थनाय तात्पर्यमाह तत्रेति ॥ तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः समस्तशः समस्तेषु । "तेजो ऽतःऽ,"तदभिध्यानात्ऽ; इत्यादेस्तात्पर्यमाह तेभ्यश्चेति ॥ तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस् ॥। श्रेयानिति वर्तते । समस्तश इति पञ्चम्यन्तमत्र वा सम्बद्धयते । सर्वस्य जन्मलयौ परमेश्वरायत्तावित्युक्तम् । "परात्तु तच्छतेःऽ; इत्यादिना प्रवृत्तिश्च । तत्तात्पर्यमाह तदधीना इति ॥ ॥। तदधीना इमे सदा
tadabhimāninī lakṣmīścaivamityarthaḥ / tataḥ kaḥ sṛṣṭau krama ityatastaṃ darśayanviyadadhikaraṇatātparyamāha prakṛtiriti // tadabhimāninī lakṣmīścaivamityarthaḥ / tataḥ tadanantaram / prāṇanāmā saṅkarṣaṇāt / devyau sarasvatībhāratyau / prakṛtimāninī mahattattvarūpāt / tataḥ ahaṅkārāt / tata eva indraskandābhyām / anye tattvābhimāninaḥ / atropalakṣitānāmapyadhikāśaṅkānirāsāya"tathā prāṇaḥ'ityādinā nirṇayaḥ kariṣyata ityadoṣaḥ / sṛṣṭipralayayoḥ kramavipayaryasamarthanāya tātparyamāha tatreti // tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ samastaśaḥ samasteṣu / "tejo 'taḥ',"tadabhidhyānāt'; ityādestātparyamāha tebhyaśceti // tebhyaśca bhagavān viṣṇus ... śreyāniti vartate / samastaśa iti pañcamyantamatra vā sambaddhayate / sarvasya janmalayau parameśvarāyattāvityuktam / "parāttu tacchateḥ'; ityādinā pravṛttiśca / tattātparyamāha tadadhīnā iti // ... tadadhīnā ime sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमे जन्माद्या मोक्षान्ता भावाः । एतेषामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । द्वन्द्वैकवद्भावे ऽपि नपुंसकत्वाभावश्छान्दसः । युवोरनाकाविति यथा । मुक्तौ जन्माभावे ऽपि स्थित्यादौ भगवदधीनत्वमस्त्येवेत्याह तदधीनत्वमिति ॥ ॥। तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते
ime janmādyā mokṣāntā bhāvāḥ / eteṣāmiti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / dvandvaikavadbhāve 'pi napuṃsakatvābhāvaśchāndasaḥ / yuvoranākāviti yathā / muktau janmābhāve 'pi sthityādau bhagavadadhīnatvamastyevetyāha tadadhīnatvamiti // ... tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तावपि ॥। एतेषां ब्रह्मादीनाम् । परमप्रमेयमाह स एवेति ॥ ॥। स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः उपसंहरति इतीति ॥ इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादे ऽस्मिन् प्रभुणोदितम्
muktāvapi ... eteṣāṃ brahmādīnām / paramaprameyamāha sa eveti // ... sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ upasaṃharati itīti // iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.