एवमतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनोर्भेदे निश्चिते ऽपीत्यर्थः । स्मृतिभिन्नेति चार्थो ऽनुमानबलाच्चेति वा सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितस्तथापि जीवः परमात्मनाभिन्न एव । "तद्यो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ सो ऽहम्ऽ; । तत्त्वमसि । "अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यादिश्रुतेः । "अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्तिऽ; इत्यादिस्मृतेश्च । नचैताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः । उपक्रमादिबलेन तात्पर्यावधारणात् । बलवद्बाधकाभावाच्च । उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयापि सम्भवन्ति । तथा चानुमानम् । विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रभेदवदिति । नच"अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तिऽ; इति मुक्तावपि भेदोक्तिर्बाधिका । तस्या अवान्तरविषयत्वोपपत्तेः । नच परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति । "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति । अविमुक्तेस्तु भेदस्स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिरमृतयो ऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्वादिनो वदन्ति । अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति । *८,५११* एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे न तदिति ॥ न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते तत् जीवस्य परमात्मैक्यम् । न युक्तम् । किन्तु पृथगेव जीवात्मपरमात्मानौ । कुतः । यतो विष्णुर्जीवाज्जीवश्च विष्णोः "भिन्नो ऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्ऽ; इत्यादिश्रुति(स्मृति)भिः पृथगेव अभिधीयते तस्मादित्यर्थः । नन्वेताः श्रुतिस्मृतयो ऽविद्याकल्पितभेदविषयतयान्यथासिद्धाः न तात्विकभेदसिद्धयै प्रभवन्तीत्युक्तमिति चेत् । मा त्वरिष्ठाः । निराकरिष्यामः श्रुत्यादेः अतत्त्वावेदकत्वमित्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति प्रज्ञेति ॥ प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते "एष ब्रह्मैष प्रजापतिरिन्द्रःऽ; इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूद्य सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्यब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति श्रुत्या मुक्तावपि जीवपरयोर्भेदो ऽभिधीयते ऽलोको मुक्तो ऽपि प्रज्ञानेत्रो ब्रह्मनेतृक इति । नीयते ऽनेनेति नेत्रम् । दाम्नीत्यदिसूत्रात् । प्रज्ञा च ब्रह्म । "प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मऽ; इति वाक्यशेषात् । नचात्र लोक इति पदं छेद्यम् । जनभुवनदेहरूपस्य लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । नच नेतृनेतव्ययोरभेदः क्वचिदस्ति । नचावान्तरमुक्तिविषयेयं श्रुतिः । तत्र लोकातीततायोगात् । देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्वलोकत्वम् । परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुमर्हत्यतिप्रसङ्गादिति । *८,५१३* ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदे ऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति । तत्कथमेकाकिनीयं श्रतिर्मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बह्वीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति एतमिति ॥ *८,५१४* एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि
evamatītagranthoktanyāyena jīvātmaparamātmanorbhede niścite 'pītyarthaḥ / smṛtibhinneti cārtho 'numānabalācceti vā sambandhaḥ / etaduktaṃ bhavati / yadyapi bhedaḥ prāk samarthitastathāpi jīvaḥ paramātmanābhinna eva / "tadyo 'haṃ so 'sau yo 'sau so 'ham'; / tattvamasi / "ahaṃ brahmāsmi'; ityādiśruteḥ / "ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam / īdṛṅmano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti'; ityādismṛteśca / nacaitāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca gauṇārthā yojyāḥ / upakramādibalena tātparyāvadhāraṇāt / balavadbādhakābhāvācca / upanyastāni tu pramāṇānyāvidyakamithyābhedaviṣayatayāpi sambhavanti / tathā cānumānam / vimato bhedo mithyā bhedatvāccandrabhedavaditi / naca"asminnasya ca tadyogaṃ śāsti'; iti muktāvapi bhedoktirbādhikā / tasyā avāntaraviṣayatvopapatteḥ / naca paramamuktau bhede pramāṇamasti / "yatra tvasya sarvamātmaivābhūt / vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati / avimuktestu bhedassyājjīvasya paramasya ca / tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutiramṛtayo 'pavadanti ca paramamuktau jīvaparabhedamityevaṃ kecidvādino vadanti / ato yuktastannirākaraṇāyādhikaraṇārambha iti / *8,511* evaṃ pūrvapakṣayitvā siddhāntayatsūtraṃ vyācaṣṭe na taditi // na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate tat jīvasya paramātmaikyam / na yuktam / kintu pṛthageva jīvātmaparamātmānau / kutaḥ / yato viṣṇurjīvājjīvaśca viṣṇoḥ "bhinno 'cintyaḥ paramo jīvasaṅghāt'; ityādiśruti(smṛti)bhiḥ pṛthageva abhidhīyate tasmādityarthaḥ / nanvetāḥ śrutismṛtayo 'vidyākalpitabhedaviṣayatayānyathāsiddhāḥ na tātvikabhedasiddhayai prabhavantītyuktamiti cet / mā tvariṣṭhāḥ / nirākariṣyāmaḥ śrutyādeḥ atattvāvedakatvamityāśayavānakalpitabhedaviṣayāṃ śrutimudāharati prajñeti // prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate "eṣa brahmaiṣa prajāpatirindraḥ'; ityādinā viśvaprapañcamanūdya sarvaṃ tatprajñānetramiti tasya prajñākhyabrahmanetṛkatvamabhidhāya netṛnetavyabhāvasya kalpitatvādityāśaṅkānivṛttyarthaṃ prajñānetro 'loka iti śrutyā muktāvapi jīvaparayorbhedo 'bhidhīyate 'loko mukto 'pi prajñānetro brahmanetṛka iti / nīyate 'neneti netram / dāmnītyadisūtrāt / prajñā ca brahma / "prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma'; iti vākyaśeṣāt / nacātra loka iti padaṃ chedyam / janabhuvanadeharūpasya lokasya prāgeva brahmanetṛkatvasyoktatvena punaruktiprasaṅgāt / naca netṛnetavyayorabhedaḥ kvacidasti / nacāvāntaramuktiviṣayeyaṃ śrutiḥ / tatra lokātītatāyogāt / dehendriyādivaikalyaṃ khalvalokatvam / paramamuktau cānuvartamāno bhedo nāvidyākalpito bhavitumarhatyatiprasaṅgāditi / *8,513* nanu mu(ktau bhedābhāvene)ktāvabhede 'nekāḥ śrutayaḥ smṛtayaśca santi / tatkathamekākinīyaṃ śratirmuktau bhedasādhanāyālamityato bahvīḥ śrutismṛtīratrodāharati etamiti // *8,514* etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.