ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या । नच प्रत्यक्षादिना स सिद्धयतीति श्रुतिरेव तद्ग्राहिका ग्राह्या । एषा(हि) च धर्मिप्रमाणभूता"यः सर्वज्ञःऽ; सत्यादिका श्रुतिः अनुमीश्वरमल्पज्ञत्वादिनानुभूताज्जीवाद्भेदेनवदति । तस्मात्प्रत्यक्षबाधाभावे ऽप्युपजीव्यश्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्यता दुष्परिहरैव । सदावगताल्पज्ञत्वादिमञ्जीरस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिस्ततस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति । अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् । अनेनैवोभयपक्षीकारो ऽपि परास्तः । उपजीव्यप्रत्यक्षश्रुतिबाधितत्वादिति । *८,५६१* एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्यो ऽहमित्यादिश्रुतिं निराकरोति उपजीव्येति ॥ उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् तुशब्दो विशेषार्थः । दुष्यं ह्यनुमानमप्रा(णमेव भ)णं भवति । श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति । ऐक्यं जीवेश्वरयोः । श्रुत्या हि यदि जीवमनूद्य तस्येश्वरैक्यं बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् । तच्च भेदग्राहकमित्युक्तमित्युपजीव्यविरोधः । यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत् । तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वादुपजीव्यविरोध एव । यदि चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यमित्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव । यद्यप्येतत्सर्वं प्रथमसूत्र एवोक्तम् । तथापि प्रपञ्चनार्थं पुनरारभ्यत इत्यदोषः । *८,५६२* ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम् । येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरप्रामाण्यमुक्तम् । उच्यते । इह हि भेदाभेदविषयोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाप्रामाण्यमेव वा । एकस्य प्रामाण्यमपरस्याप्रामाण्यं वा । तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्याप्रामाण्यं वा । उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यमिति पक्षाः सम्भवति । तत्र न तावत्प्रथमः । विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा वस्तुनो द्वरूप्यापत्तेः । भ्रान्तिबाधव्यवस्थाभावप्रसङ्गाच्च । नच भेदाभेदाभ्यामुपपत्तिः । निराकरिष्यमाणत्वात् । असार्वत्रिकत्वाच्च । नचानैकान्तवादेन निस्तारः । द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् । नापि द्वितीयः वस्तुनो निस्स्वभावत्वापत्तेः । नचानिर्वाच्यतास्वीकारेण निर्वाहः । ब्रह्मण्यपि सम्भवादिति पक्षद्वयमतिस्फुटदोषत्वादनिराकृत्य तृतीयं दूषयति अप्रामाण्यमिति ॥ अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति
īśvaraṃ pakṣīkurvatā hi tatsiddhiravaśyaṃ vaktavyā / naca pratyakṣādinā sa siddhayatīti śrutireva tadgrāhikā grāhyā / eṣā(hi) ca dharmipramāṇabhūtā"yaḥ sarvajñaḥ'; satyādikā śrutiḥ anumīśvaramalpajñatvādinānubhūtājjīvādbhedenavadati / tasmātpratyakṣabādhābhāve 'pyupajīvyaśrutivirodhena kālātyayāpadiṣyatā duṣpariharaiva / sadāvagatālpajñatvādimañjīrasvarūpaṃ prati sārvajñādimadīśvarasvarūpaṃ pratipādayantī śrutistatastaṃ bhinnameva pratipādayati / anubhavasyāpalapitumaśakyatvāt / anenaivobhayapakṣīkāro 'pi parāstaḥ / upajīvyapratyakṣaśrutibādhitatvāditi / *8,561* evamanumānaṃ nirākṛtyedānīṃ tadyo 'hamityādiśrutiṃ nirākaroti upajīvyeti // upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet tuśabdo viśeṣārthaḥ / duṣyaṃ hyanumānamaprā(ṇameva bha)ṇaṃ bhavati / śrutestu pratītārthapracyāvanamātramiti / aikyaṃ jīveśvarayoḥ / śrutyā hi yadi jīvamanūdya tasyeśvaraikyaṃ bodhyate tadā jīvagrāhakaṃ sākṣipratyakṣamupajīvyaṃ syāt / tacca bhedagrāhakamityuktamityupajīvyavirodhaḥ / yadi ceśvarānuvādena tasya jīvābhedo vidhīyate tadā yaḥ sarvajña ityādikaṃ śrutyantaramevopajīvyaṃ bhavet / tacca bhedagrāhakamityuktatvādupajīvyavirodha eva / yadi cobhayānuvādenābhedamātrabodhyaṃ tadobhayamupajīvyamityupajīvyapramāṇavirodhaḥ sphuṭa eva / yadyapyetatsarvaṃ prathamasūtra evoktam / tathāpi prapañcanārthaṃ punarārabhyata ityadoṣaḥ / *8,562* nanūpajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata ityatra kiṃ niyāmakam / yena pratyakṣāgamavirodhādanumānāgamayoraprāmāṇyamuktam / ucyate / iha hi bhedābhedaviṣayorupajīvyopajīvakayorubhayorapi prāmāṇyameva vāprāmāṇyameva vā / ekasya prāmāṇyamaparasyāprāmāṇyaṃ vā / tatrāpyupajīvakasya prāmāṇyamupajīvyasyāprāmāṇyaṃ vā / upajīvyasya prāmāṇyamupajīvakasyāprāmāṇyamiti pakṣāḥ sambhavati / tatra na tāvatprathamaḥ / viruddhayoḥ prāmāṇyānupapatteḥ / upapattau vā vastuno dvarūpyāpatteḥ / bhrāntibādhavyavasthābhāvaprasaṅgācca / naca bhedābhedābhyāmupapattiḥ / nirākariṣyamāṇatvāt / asārvatrikatvācca / nacānaikāntavādena nistāraḥ / dvayorapi sāvadhāraṇatvāsambhavāt / nāpi dvitīyaḥ vastuno nissvabhāvatvāpatteḥ / nacānirvācyatāsvīkāreṇa nirvāhaḥ / brahmaṇyapi sambhavāditi pakṣadvayamatisphuṭadoṣatvādanirākṛtya tṛtīyaṃ dūṣayati aprāmāṇyamiti // aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.