हिशब्दो युक्तिसूचकः । अभेद इति तद्ग्राहकम् । अत्र क्वचिदिति । धर्मित्वादावित्यर्थः । तदयमर्थः । भेदश्रुतेर्हि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत् । जीवेश्वरस्वरूपस्यैव धर्मित्वात् । नापि स्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेन । प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः । अतो निषेध्यप्रापकतयैवेति वक्तव्यम् । नच तद्विरोधो ऽप्रामाण्यमावहति । निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् । नच प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः । किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव । यदपि निर्भेदं स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति तत्रापि न ययोर्भेदो बोधनीयस्तयोरभेद आश्रयणीयः । किन्तु स्वगतभेदं वस्तु धर्मितयोपादाय तस्यान्ततो भेदो बोध्यते । अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणाद्बलाद्युक्तं भेदसाधकत्वमिति शेषः । *८,५८१* किञ्च तिष्ठतु तावद्यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम् । तथाप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव । इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादिविशिष्यमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते । अनुमानागमौ तु सापेक्षौ । सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य प्राबल्यादित्याशयवानाह नोपजीव्यो हीति ॥ अत्र भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये । भेदश्रुतेः भेदकधर्मविशिष्यधर्मिश्रुतेः । अभेद इत्यभेदप्रमाणम् । अनपेक्षत्वोपलक्षणमेतत् । अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमिति शेषः । *८,५८२* स्यादेतत् । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्न जीवभेदकधर्मविशिष्यं ब्रह्म प्रतिपादयति । किन्त्वनुवदत्येव । अतो नानुमानादेस्तद्बाध इत्यत आह नचेति ॥ न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित् उपेयं ज्ञेयम् । तदिति सार्वज्ञाद्युपेतम् । क्वचिदिति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति । न तावत्सार्वज्ञादिविशिष्यं ब्रह्म श्रीतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम् । शास्त्रैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात् । नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम् । क्वचित्प्रमितस्यैवान्यत्रारोपात् । नच प्रमाणेन भ्रान्त्या वाप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति । अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी । किन्नाम प्रतिपादयत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति । ननु तथापि नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः । श्रुत्युपजीवने हि सः स्यात् । न चैवम् । तद्वयतिरिक्तप्रमाणोपजीवनादित्यत आह नचेति ॥ वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्यो ऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षेणानुमानेन वावगम्यते । प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्काले ऽनुमानेन गम्यते । नचैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम् । येन तदुपजीव्यानुमानादिप्रवृत्तिः स्यात् । *८,५८३* अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यम् । तथाप्यभेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः । श्रुतिवत्तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादित्यभिप्रायवानाह येनेति ॥ येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते
hiśabdo yuktisūcakaḥ / abheda iti tadgrāhakam / atra kvaciditi / dharmitvādāvityarthaḥ / tadayamarthaḥ / bhedaśruterhi na dharmisamarpakatvenābhedajñānopajīvakatvaṃ tāvat / jīveśvarasvarūpasyaiva dharmitvāt / nāpi svarūpaprāmāṇyagrāhakatvena / pratyakṣeṇaiva tatsiddheḥ / ato niṣedhyaprāpakatayaiveti vaktavyam / naca tadvirodho 'prāmāṇyamāvahati / niṣedhaśāstrāpalāpaprasaṅgāt / naca pramāṇaprāptasyāyaṃ pratiṣedhaḥ / kintu tattvamasyādiśrutitātparyāparijñānaprāptasyaiva / yadapi nirbhedaṃ svarūpamādāya bhedo boddhavya iti tatrāpi na yayorbhedo bodhanīyastayorabheda āśrayaṇīyaḥ / kintu svagatabhedaṃ vastu dharmitayopādāya tasyāntato bhedo bodhyate / ato jīveśabhedaśrutestadabhedopajīvanābhāvādanapekṣatvalakṣaṇādbalādyuktaṃ bhedasādhakatvamiti śeṣaḥ / *8,581* kiñca tiṣṭhatu tāvadyaḥ sarvajña ityādiśruterupajīvyatvam / tathāpyabhedānumānāgamabādhakatvaṃ bhavedeva / iyaṃ khalu śrutiḥ sārvajñādiviśiṣyamīśvaraṃ pratipādayantī na kiñcidapekṣate / anumānāgamau tu sāpekṣau / sāpekṣanirapekṣayośca nirapekṣasya prābalyādityāśayavānāha nopajīvyo hīti // atra bhedābhedapramāṇayormadhye / bhedaśruteḥ bhedakadharmaviśiṣyadharmiśruteḥ / abheda ityabhedapramāṇam / anapekṣatvopalakṣaṇametat / ato balādabhedapramāṇabādhakatvamiti śeṣaḥ / *8,582* syādetat / yaḥ sarvajña ityādiśrutirna jīvabhedakadharmaviśiṣyaṃ brahma pratipādayati / kintvanuvadatyeva / ato nānumānādestadbādha ityata āha naceti // na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit upeyaṃ jñeyam / taditi sārvajñādyupetam / kvaciditi bhrāntipratipannamapi na bhavatīti sūcayati / na tāvatsārvajñādiviśiṣyaṃ brahma śrītivyatiriktapramāṇagamyam / śāstraikayonitvasya samarthitatvāt / nāpi bhrāntipratipannam / kvacitpramitasyaivānyatrāropāt / naca pramāṇena bhrāntyā vāprāptasyānuvādaḥ sambhavati / ato neyaṃ śrutiranuvādinī / kinnāma pratipādayatyevoktarūpaṃ brahmeti / nanu tathāpi nopajīvyapramāṇavirodho 'numānādeḥ / śrutyupajīvane hi saḥ syāt / na caivam / tadvayatiriktapramāṇopajīvanādityata āha naceti // vastuvyavahito vahniradhūmasthale pratyakṣādyavedyo 'pi kvaciddeśe pratyakṣeṇānumānena vāvagamyate / prāk patanotpatteragamyamapi gurutvaṃ kvacitkāle 'numānena gamyate / nacaivaṃ brahma kvacinmānāntaropeyam / yena tadupajīvyānumānādipravṛttiḥ syāt / *8,583* astu vā brahma pramāṇāntaravedyam / tathāpyabhedānumānāderupajīvyapramāṇavirodho duṣpariharaḥ / śrutivattasyāpi pramāṇasya bhedapratyāyakatvādityabhiprāyavānāha yeneti // yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.