प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं तदवधारणोपयुक्तं च सर्वं करणदोषादिकं साक्षिणा निश्चेयम् । अनिश्चितस्य भ्रमत्वाद्यवधारणाप्रसङ्गात् । स चेत्साक्षी क्वचित् दुष्यः अयथार्थः स्यात्तदा कथं कारणदोषादेर्भ्रमत्वादेर्वस्तुतथात्वादेर्वा निणर्य ईयते । एतदुक्तं भवति । प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं का(क)रणदोषाद्यायत्तं तथापि साक्षिणो याथार्थ्यनियमाभावे न सिद्धयेत् । नहि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु निश्चितमेव तन्निश्चयश्च साक्षात्कारपरम्परया वा साक्षिण्यायतते । स हि का(क)रणदोषादिकं स्वयमेव (वा) तद्ग्राहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति । ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या न निर्णयः स्यात् । अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः । तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादुष्युरित्युक्तम् । किन्तु केवलसाक्षिण्यायत्तः । विपर्ययशङ्कानिरासे तु संवादस्यानुप्रवेशः । नच संवादो ऽप्यनिश्चितो ऽङ्गम् । तन्निश्चयश्च साक्ष्यधीन एव । तस्य च क्वचिदयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयो ऽपि न भवेदिति । *८,६०२* ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमे ऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते । नहि याथार्थ्यं स्वरूपेणैवोपयुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु निश्चितमेव । नच तन्निश्चयोपायो ऽस्ति । अतस्तदनिश्चयात्का(क)रणदोषादेर्भ्रमत्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवेत्यत आह विशेषा इति ॥ विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः विशिष्यन्ते एतैरिति विशेषाः का(क)रणदोषोपादयः । साक्षिप्रत्यक्षगोचरा एवेति सम्बन्धः । साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव उ(निश्चयो)पपत्तेः । अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथानुपपत्तिसिद्धत्वादिति भावः । *८,६०३* यदि साक्षी क्वचिद्वयभिचरेत्तदा तेनाविश्वसनीयेन का(क)रणदोषादिनिश्चयो न स्यात् । तदभावे च प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निश्चीयेत । तथाच वस्तुनिर्णयो न स्यात् । कारणाभावे कार्या(कार्योदया)योगादित्युक्तम् । तत्र मा भूदेतत्सर्वमिति चेन्न । तथा सति हानोपादानादिसर्वव्यवहाविलोपप्रसङ्गात् । कथम् । सर्वव्यवहाराणामतत्कार्यत्वादित्याह ऊरीकृत्य चेति ॥ ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते निश्चित्येत्यर्थः । चो ऽवधारणे । तान्सर्वान्का(क)रणदोषा(दी)न् ऊरीकृत्य व्यवहार प्रवर्तत इति गौणं समानकर्तृकत्वम् । यद्वोरीकृत्य कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् । तथाहि । इदं रजतमिति भ्रान्त्या प्रवृत्तः का(क)रणदोषं बाधकप्रत्ययं (चा)वावधार्य तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य नेदं रजतं किन्तु शुक्तिरेवेति वस्तु व्यवस्थाप्य जहाति । तथा जलमेददिति प्रतीत्य तस्य प्रत्ययस्यापातत एवान्यथात्वशङ्कायां संवादं निवेश्य तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा(च) अभ्रमत्वं निश्चित्य जलमेतद्भवत्येवेत्यवधार्य तदुपादत्त इति । *८,६०४* ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्यार्ऽथतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति । तत्सन्देहादिनापि(दपि) व्यवहारदर्शनादित्यत आह साक्षिण इति ॥ साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते
pratyayānāṃ bhramatvamabhramatvaṃ tadavadhāraṇopayuktaṃ ca sarvaṃ karaṇadoṣādikaṃ sākṣiṇā niśceyam / aniścitasya bhramatvādyavadhāraṇāprasaṅgāt / sa cetsākṣī kvacit duṣyaḥ ayathārthaḥ syāttadā kathaṃ kāraṇadoṣāderbhramatvādervastutathātvādervā niṇarya īyate / etaduktaṃ bhavati / pratyayānāṃ bhramatvāvadhāraṇaṃ kā(ka)raṇadoṣādyāyattaṃ tathāpi sākṣiṇo yāthārthyaniyamābhāve na siddhayet / nahi tatsvarūpeṇopayuktam / atiprasaṅgāt / kintu niścitameva tanniścayaśca sākṣātkāraparamparayā vā sākṣiṇyāyatate / sa hi kā(ka)raṇadoṣādikaṃ svayameva (vā) tadgrāhakaprāmāṇyagrahaṇena vā niścitya bhramatvaṃ niścinoti / tataśca tasya kvacidayathārthatve 'viśvasanīyatvāpattyā na nirṇayaḥ syāt / abhramatvaniścayastu na saṃvādādhīnaḥ / tathā satyanavasthādidoṣāḥ prāduṣyurityuktam / kintu kevalasākṣiṇyāyattaḥ / viparyayaśaṅkānirāse tu saṃvādasyānupraveśaḥ / naca saṃvādo 'pyaniścito 'ṅgam / tanniścayaśca sākṣyadhīna eva / tasya ca kvacidayathārthatve tadubhayanirṇayo 'pi na bhavediti / *8,602* nanu sākṣiṇo yathārthatvaniyame 'pi pratyayānāṃ bhramatvābhramatvanirṇayo nopapadyate / nahi yāthārthyaṃ svarūpeṇaivopayuktam / atiprasaṅgāt / kintu niścitameva / naca tanniścayopāyo 'sti / atastadaniścayātkā(ka)raṇadoṣāderbhramatvādeḥ stambhatvāderaniścaya evetyata āha viśeṣā iti // viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ viśiṣyante etairiti viśeṣāḥ kā(ka)raṇadoṣopādayaḥ / sākṣipratyakṣagocarā eveti sambandhaḥ / sākṣiyāthārthyasya sākṣiṇaiva u(niścayo)papatteḥ / asyārthasya ca vakṣyamāṇavyavahārānyathānupapattisiddhatvāditi bhāvaḥ / *8,603* yadi sākṣī kvacidvayabhicarettadā tenāviśvasanīyena kā(ka)raṇadoṣādiniścayo na syāt / tadabhāve ca pratyayānāṃ bhramatvādi na niścīyeta / tathāca vastunirṇayo na syāt / kāraṇābhāve kāryā(kāryodayā)yogādityuktam / tatra mā bhūdetatsarvamiti cenna / tathā sati hānopādānādisarvavyavahāvilopaprasaṅgāt / katham / sarvavyavahārāṇāmatatkāryatvādityāha ūrīkṛtya ceti // ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate niścityetyarthaḥ / co 'vadhāraṇe / tānsarvānkā(ka)raṇadoṣā(dī)n ūrīkṛtya vyavahāra pravartata iti gauṇaṃ samānakartṛkatvam / yadvorīkṛtya kāraṇatayopādāya kāraṇīkṛtveti vyākhyeyam / tathāhi / idaṃ rajatamiti bhrāntyā pravṛttaḥ kā(ka)raṇadoṣaṃ bādhakapratyayaṃ (cā)vāvadhārya tasya jñānasya bhramatvaṃ niścitya nedaṃ rajataṃ kintu śuktireveti vastu vyavasthāpya jahāti / tathā jalamedaditi pratītya tasya pratyayasyāpātata evānyathātvaśaṅkāyāṃ saṃvādaṃ niveśya tatsvarūpaprāmāṇye gṛhītvā(ca) abhramatvaṃ niścitya jalametadbhavatyevetyavadhārya tadupādatta iti / *8,604* nanu nāyamasti niyamo yaduktarītyār'thatathātvādhyavasāyapūrvaka eva vyavahāra iti / tatsandehādināpi(dapi) vyavahāradarśanādityata āha sākṣiṇa iti // sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.