विशिष्यो(हि)हेतुर्न विशेषणादिमात्रम् । विशेषणविशेष्ययोरेकस्यासिद्धावपि विशिष्यस्यासिद्धिरेव प्रसिद्धा । दण्डमात्राभावे पुरुषमात्राभावे वा दण्डिनो ऽभावदर्शनात् । अतो विशेषणासिद्धयादावपि विशिष्यहेत्वसिद्धेरवर्जनीयत्वाद्युक्तं तस्य हेतुदोषत्वम् । तच्चोभयान्यतररीत्या द्विविधमिति पूर्ववत्सिद्धमेवेति । एकाभावे चेत्याद्यनुक्त्वैकासिद्धौ चेति वचनमसिद्धिश्च द्विविधा स्वरूपताज्ञानतश्चेति सूचनार्थम् । तदेवं व्यर्थविशेषणासिद्धयादेर्हेतुदोषत्वद्युक्तं परपरिगणितासिद्धिभेदेष्वाश्रयासिद्धयादित्रयस्यैवादोषत्वकथनमिति । *९,१५०फ़्।* यदुक्तं प्रश्नदोषाश्चत्वार इति तत्र वैफल्यस्यासङ्गतेश्च दोषत्वमयुक्तम् । अशक्योद्भावनत्वात् । तथाहि शब्दो ऽनित्यो ऽस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति प्रयुक्ते परः पृच्छति सामान्यं नित्यमनित्यं वेति । तत्र वैफल्योद्भावने निरनुयोज्यानुयोगेन परो निगृह्णीयात् । सामान्यनित्यत्वमुभयसम्मतं कृत्वा तत्रानैकान्तिकत्वोद्भावनस्य प्रयोजनस्य परेणाभिसन्धातुमप्युचितत्वात् । तत्रैव प्रयोगे परः पृच्छति सामान्यमनुगतदं न वेति । तत्रासङ्गत्युद्भावने निरनुयोगज्यानुयोगः स्यात् । अनुगतत्वेन नित्यत्वं प्रसाध्य तत्रानैकान्तिकत्वं वक्ष्यामीत्येवमुपोद्घातलक्षणायाः सङ्गतेरपि परेणाभिप्रेतमुचितत्वात् । नचाशक्योद्भावनं दूषणं नामेत्यत आह अप्रयोजनतेति ॥ अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् तत्र प्रश्नदोषेष्वप्रयोजनता यद्यप्यु(त्तरो)त्तरप्रश्नेष्ववधारयितुमशक्या । तथापि प्रथमप्रश्ने सम्भाविता दूषणत्वेनोद्भावयितुं शक्यत एव । नहि कथोपक्रमे प्रधानप्रमेयप्रश्नमपहायैवंविधः प्रश्नः सम्भवतीति । अनेनैव न्यायेनासङ्गतिरपि सर्वथा सङ्गत्यनुपलम्भ एवोद्भाव्येति द्रष्टव्यम् । *९,१५२* नन्वेवं सति षडेव निग्रहस्थानानीति भज्येत । स्वव्याहत्यसङ्गत्योर्विरोधासङ्गत्यन्तर्भावे ऽपि सिद्धार्थतावैफल्ययोरतिरिक्तत्वादित्यत आह सिद्धेति ॥ सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत्
viśiṣyo(hi)heturna viśeṣaṇādimātram / viśeṣaṇaviśeṣyayorekasyāsiddhāvapi viśiṣyasyāsiddhireva prasiddhā / daṇḍamātrābhāve puruṣamātrābhāve vā daṇḍino 'bhāvadarśanāt / ato viśeṣaṇāsiddhayādāvapi viśiṣyahetvasiddheravarjanīyatvādyuktaṃ tasya hetudoṣatvam / taccobhayānyatararītyā dvividhamiti pūrvavatsiddhameveti / ekābhāve cetyādyanuktvaikāsiddhau ceti vacanamasiddhiśca dvividhā svarūpatājñānataśceti sūcanārtham / tadevaṃ vyarthaviśeṣaṇāsiddhayāderhetudoṣatvadyuktaṃ paraparigaṇitāsiddhibhedeṣvāśrayāsiddhayāditrayasyaivādoṣatvakathanamiti / *9,150f.* yaduktaṃ praśnadoṣāścatvāra iti tatra vaiphalyasyāsaṅgateśca doṣatvamayuktam / aśakyodbhāvanatvāt / tathāhi śabdo 'nityo 'smadādibāhyendriyagrāhyatvāditi prayukte paraḥ pṛcchati sāmānyaṃ nityamanityaṃ veti / tatra vaiphalyodbhāvane niranuyojyānuyogena paro nigṛhṇīyāt / sāmānyanityatvamubhayasammataṃ kṛtvā tatrānaikāntikatvodbhāvanasya prayojanasya pareṇābhisandhātumapyucitatvāt / tatraiva prayoge paraḥ pṛcchati sāmānyamanugatadaṃ na veti / tatrāsaṅgatyudbhāvane niranuyogajyānuyogaḥ syāt / anugatatvena nityatvaṃ prasādhya tatrānaikāntikatvaṃ vakṣyāmītyevamupodghātalakṣaṇāyāḥ saṅgaterapi pareṇābhipretamucitatvāt / nacāśakyodbhāvanaṃ dūṣaṇaṃ nāmetyata āha aprayojanateti // aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam tatra praśnadoṣeṣvaprayojanatā yadyapyu(ttaro)ttarapraśneṣvavadhārayitumaśakyā / tathāpi prathamapraśne sambhāvitā dūṣaṇatvenodbhāvayituṃ śakyata eva / nahi kathopakrame pradhānaprameyapraśnamapahāyaivaṃvidhaḥ praśnaḥ sambhavatīti / anenaiva nyāyenāsaṅgatirapi sarvathā saṅgatyanupalambha evodbhāvyeti draṣṭavyam / *9,152* nanvevaṃ sati ṣaḍeva nigrahasthānānīti bhajyeta / svavyāhatyasaṅgatyorvirodhāsaṅgatyantarbhāve 'pi siddhārthatāvaiphalyayoratiriktatvādityata āha siddheti // siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.