Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 3.2

*९,१६* "भक्तिरस्मिन्पाद उच्यते । भक्त्यर्थं हि भगवन्महिमोक्तिःऽ; इति पादाप्रतिपाद्यं भाष्य एव स्फुटम् । सङ्गतिं तूत्तरत्र वक्ष्याम इत्याशयवानेतत्पादाधिकरणे पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्ग्रहेणाह पश्चादिति ॥ पश्चाददृष्टयविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः । स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतोभवः

*9,16* "bhaktirasminpāda ucyate / bhaktyarthaṃ hi bhagavanmahimoktiḥ'; iti pādāpratipādyaṃ bhāṣya eva sphuṭam / saṅgatiṃ tūttaratra vakṣyāma ityāśayavānetatpādādhikaraṇe pūrvapakṣasiddhāntayuktīḥ saṅgraheṇāha paścāditi // paścādadṛṣṭayavijñānakāladuḥkhapṛthagbhavāḥ / sthānabhedo viruddhatvaṃ nyāyasāmyaṃ svatobhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता । नानाभावः प्रलोभश्च पूर्वपक्षगाः

guṇasāmyamayogaśca tarkabādho vilomatā / nānābhāvaḥ pralobhaśca pūrvapakṣagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो ऽबोधस्तदेव च । अमानकॢप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः

aśakyakartṛtāśaktiḥ svato 'bodhastadeva ca / amānakḷptisanmānavyavasthātyalpatābhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् । अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः

viśeṣadṛṣṭivākye ca puṃśaktiḥ sunidarśanam / alaukikatvamādhikyaṃ svātantryaṃ nirṇayapramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः । सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः

vāsanāḥ sarvavastūnāmanādyanubhavāgatāḥ / santyevāśeṣajīvānāmanādimanasi sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावनापरनामकाः संस्काराः । सर्वग्रहणप्रयोजनमुत्तरत्र भविष्यति । ननु भावनाख्यसंस्कारो ऽनुभवजन्यः । नच सर्वजीवानां सर्ववस्त्वनुभवो ऽस्ति । तत्कथमशेषजीवानां सर्ववस्तुवासनाः सन्त्येवेत्यत उक्तम् अनादीति ॥ अनाद्यनुभवप्रवाहोत्पन्नाः । वासनानामात्मसमवेतत्वं वैशेषिकादिभिरभ्युपगतम् । तन्निरासार्थमुक्तं मनसि स्थिता इति । जातावेकवचनम् । सादितो मनसः कथमनादिवासनासम्बन्ध इत्यत उक्तम् अनादीति ॥ *९,२७* एतदेव प्रपञ्चयति त्रिगुणात्मकमिति ॥ त्रिगुणात्मकं मनो ऽस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् । तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च

bhāvanāparanāmakāḥ saṃskārāḥ / sarvagrahaṇaprayojanamuttaratra bhaviṣyati / nanu bhāvanākhyasaṃskāro 'nubhavajanyaḥ / naca sarvajīvānāṃ sarvavastvanubhavo 'sti / tatkathamaśeṣajīvānāṃ sarvavastuvāsanāḥ santyevetyata uktam anādīti // anādyanubhavapravāhotpannāḥ / vāsanānāmātmasamavetatvaṃ vaiśeṣikādibhirabhyupagatam / tannirāsārthamuktaṃ manasi sthitā iti / jātāvekavacanam / sādito manasaḥ kathamanādivāsanāsambandha ityata uktam anādīti // *9,27* etadeva prapañcayati triguṇātmakamiti // triguṇātmakaṃ mano 'styeva yāvanmuktiḥ sadātanam / tatraivāśeṣasaṃskārāḥ sañcīyante sadaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मस्वरूपमनसो मुक्तौ सत्त्वे ऽपि जडमनो ऽभिप्रेत्यायमवधिरुक्त इति । चस्तस्मादित्यर्थे । तत्रैव न त्वात्मनि । *९,२३* "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चऽ; इति मनसो जन्मश्रवणात्कथमनादित्वमुच्यत इत्यत आह सूक्ष्मत्वेनेति ॥ *९,२४* सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते । सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः

ātmasvarūpamanaso muktau sattve 'pi jaḍamano 'bhipretyāyamavadhirukta iti / castasmādityarthe / tatraiva na tvātmani / *9,23* "etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca'; iti manaso janmaśravaṇātkathamanāditvamucyata ityata āha sūkṣmatveneti // *9,24* sūkṣmatvena laye sacca prākṛtairupacīyate / sṛṣṭikāle yadā tanna kutaḥ saṃsārasaṃsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारैरित्युपादानकीर्तनम् । नच तेषां गुणत्वेनोपादानत्वानुपपत्तिः । मनोवृत्तित्वेन द्रव्यत्वात् । संस्काराणां चातीन्द्रियत्वेन त्र्यणुकजन्मविनाशयोरिव प्रागूर्ध्वं चानुपलम्भो न दोषाय । भगवानिति कर्तृनिर्देशः । तदैव सृष्टिसंहारकरणमसम्भावितमित्यतो ऽशक्यकर्तृताशक्तिसूचनाय भगवानित्युक्तम् । एवं च सत्यदृष्टादिनिमित्तं प्रसिद्धमेव । न केवलमर्थानां सत्यत्वसम्भवेन भगवदधीनत्वम्, अपि तु तज्ज्ञानस्यापीत्युक्तं दर्शयतीति । जीवायेति शेषः । दर्शनसाधनं च मन एवेति वक्ष्यति । दर्शनं चानुभवो विवक्षितः । तेन स्मरणमेवैतदिति मतं निरस्तं भवति । स्मरणत्वं खल्वस्य तच्चिह्नस्य तदित्युल्लेखस्य सद्भावाद्वा कल्प्यते । असन्निहितगोचरत्वाद्वा संस्कारप्रभवत्वाद्वा । नाद्यः । इदमित्युल्लेखेन तदभावात् । अत एव स्मृतिविपर्यासो ऽयमिति चेन्न । स्मृतित्वस्यैवासिद्धेः । न द्वितीयः । विषयसान्निध्यस्योपपादितत्वात् । न तृतीयः । पदार्थजन्मनि संस्कारस्योपक्षीणत्वेनासिद्धेः । तस्माद्यथा मनोरथे ध्याने वा संस्कारयोनीनर्थान्मनसानुभवत्येवं स्वप्ने ऽपीति किमनुपपन्नम् । इयांस्तु विशेषः । मनोरथादौ प्रयत्नपूर्विका पदार्थसृष्टिः । स्वप्ने पुनरीश्व(रेच्छाधी)राधीनैवेति । *९,२८* अपरे तु भवत्येवायमनुभवः । किन्तु जागरानुभूतस्मर्तव्यार्थ एवेति मन्यन्ते । तदप्यसत् । तथाहि । किमयमनुभवो यथार्थ उतायथार्थः । नाद्यः । बाह्यार्थानां देशकालविप्रकृष्टत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये वक्तव्यं किमयमगजे गजत्वोल्लेखीत्ययमयथार्थः, किंवा गज एवासन्निकृष्टे सन्निकृष्टत्वोल्लेखीत्ययथार्थः । आद्ये नायं गजः किन्तु गवय एवेति बादोदयः स्यात् । द्वितीये नायं सन्निकृष्टः किन्नाम विप्रकृष्ट इति बाधो भवेत् । न चैतदस्ति । तस्मात्संस्कारप्रभवसन्निकृष्टसत्यार्थप्रमितिरेवेयमिति युक्तम् । कथं तर्हि श्रुतिस्मृतिषु स्वप्नप्रतीतेर्भ्रान्तित्वमुच्यत इत्यत आह भ्रान्तिरिति ॥ ॥। भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि

saṃskārairityupādānakīrtanam / naca teṣāṃ guṇatvenopādānatvānupapattiḥ / manovṛttitvena dravyatvāt / saṃskārāṇāṃ cātīndriyatvena tryaṇukajanmavināśayoriva prāgūrdhvaṃ cānupalambho na doṣāya / bhagavāniti kartṛnirdeśaḥ / tadaiva sṛṣṭisaṃhārakaraṇamasambhāvitamityato 'śakyakartṛtāśaktisūcanāya bhagavānityuktam / evaṃ ca satyadṛṣṭādinimittaṃ prasiddhameva / na kevalamarthānāṃ satyatvasambhavena bhagavadadhīnatvam, api tu tajjñānasyāpītyuktaṃ darśayatīti / jīvāyeti śeṣaḥ / darśanasādhanaṃ ca mana eveti vakṣyati / darśanaṃ cānubhavo vivakṣitaḥ / tena smaraṇamevaitaditi mataṃ nirastaṃ bhavati / smaraṇatvaṃ khalvasya taccihnasya tadityullekhasya sadbhāvādvā kalpyate / asannihitagocaratvādvā saṃskāraprabhavatvādvā / nādyaḥ / idamityullekhena tadabhāvāt / ata eva smṛtiviparyāso 'yamiti cenna / smṛtitvasyaivāsiddheḥ / na dvitīyaḥ / viṣayasānnidhyasyopapāditatvāt / na tṛtīyaḥ / padārthajanmani saṃskārasyopakṣīṇatvenāsiddheḥ / tasmādyathā manorathe dhyāne vā saṃskārayonīnarthānmanasānubhavatyevaṃ svapne 'pīti kimanupapannam / iyāṃstu viśeṣaḥ / manorathādau prayatnapūrvikā padārthasṛṣṭiḥ / svapne punarīśva(recchādhī)rādhīnaiveti / *9,28* apare tu bhavatyevāyamanubhavaḥ / kintu jāgarānubhūtasmartavyārtha eveti manyante / tadapyasat / tathāhi / kimayamanubhavo yathārtha utāyathārthaḥ / nādyaḥ / bāhyārthānāṃ deśakālaviprakṛṣṭatvena tadanupapatteḥ / dvitīye vaktavyaṃ kimayamagaje gajatvollekhītyayamayathārthaḥ, kiṃvā gaja evāsannikṛṣṭe sannikṛṣṭatvollekhītyayathārthaḥ / ādye nāyaṃ gajaḥ kintu gavaya eveti bādodayaḥ syāt / dvitīye nāyaṃ sannikṛṣṭaḥ kinnāma viprakṛṣṭa iti bādho bhavet / na caitadasti / tasmātsaṃskāraprabhavasannikṛṣṭasatyārthapramitireveyamiti yuktam / kathaṃ tarhi śrutismṛtiṣu svapnapratīterbhrāntitvamucyata ityata āha bhrāntiriti // ... bhrāntirjāgrattvameva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रत्त्वमिति तत्प्रतीतिमुपलक्षयति । एवेति पदार्थस्वरूपं व्यावर्तयति । जाग्रत्त्वं जागरानुभूतपदार्थैरेकत्वम् । स्वप्ने हि तात्कालिकतयादृष्टचरानेव तनयादीन्दृष्टचरतयानुसन्धत्ते । यद्वा जाग्रत्त्वं नाम गगनादीनां नित्यत्वादिकम् । घटादीनां मृदाद्युपादानकत्वं बाह्यार्थक्रियाक्षमत्वमित्यादि ग्राह्यम् । जाग्रत्त्वप्रतीतेर्भ्रान्तित्वात्तद्विषयं श्रुत्यादिकमिति भावः । स्यादेतत् । जाग्रत्त्वस्यापि संस्कारो ऽस्त्येवेति सोपादानत्वसम्भवात्कथं तत्प्रतीतिः भ्रान्तिरित्युच्यते । अन्यथार्ऽथप्रतीतिरपि भ्रान्तिः स्यादविशेषादिति । मैवम् । नहि वयं कारणसामग्रीसम्भवमात्रेणार्थानां सत्यतामातिष्ठामहे । किन्तु बाधाभावेनेति वक्ष्यामः । सामग्षभावेनासत्यत्वं ब्रुवाणं प्रति तु तदसिद्धि(रा)रेवावेदिता । अस्ति च जाग्रत्ता(त्त्व)प्रतीतेर्बाधः । स्वाप्न एवायं न जागरानुभूत इत्याद्युदयात् । तदिदमुक्तं हिशब्देन । *९,३१* जाग्रत्त्व्रप्रतीतिरेव भ्रान्तिरित्ययुक्तम् । अर्थानामपि केषाञ्चिदसत्त्वेन तत्प्रतीतेरपि भ्रान्तित्वात् । स्वप्ने ऽपि स्वशिरच्छेदादयो ऽपि प्रतीयन्ते । नच तदुत्पत्तावुपादानमस्ति । अननुभूतत्वेन संस्कारोदयायोगात् । अननुभूते ऽपि संस्कारोदयाभ्युपगमे"अदृष्टे चाश्रुतेःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधः स्यात् । कदाचिदननुभूतार्थस्मृतिरप्यापद्येत । ततो यद्यपि साक्षात्स्वशिरच्छेदादेर्बाधो नास्ति तथापि कारणानुपपत्त्यासत्त्वमङ्गीकार्यमेवेत्यत आह अदृष्टे चेति ॥ अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते । अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते

jāgrattvamiti tatpratītimupalakṣayati / eveti padārthasvarūpaṃ vyāvartayati / jāgrattvaṃ jāgarānubhūtapadārthairekatvam / svapne hi tātkālikatayādṛṣṭacarāneva tanayādīndṛṣṭacaratayānusandhatte / yadvā jāgrattvaṃ nāma gaganādīnāṃ nityatvādikam / ghaṭādīnāṃ mṛdādyupādānakatvaṃ bāhyārthakriyākṣamatvamityādi grāhyam / jāgrattvapratīterbhrāntitvāttadviṣayaṃ śrutyādikamiti bhāvaḥ / syādetat / jāgrattvasyāpi saṃskāro 'styeveti sopādānatvasambhavātkathaṃ tatpratītiḥ bhrāntirityucyate / anyathār'thapratītirapi bhrāntiḥ syādaviśeṣāditi / maivam / nahi vayaṃ kāraṇasāmagrīsambhavamātreṇārthānāṃ satyatāmātiṣṭhāmahe / kintu bādhābhāveneti vakṣyāmaḥ / sāmagṣabhāvenāsatyatvaṃ bruvāṇaṃ prati tu tadasiddhi(rā)revāveditā / asti ca jāgrattā(ttva)pratīterbādhaḥ / svāpna evāyaṃ na jāgarānubhūta ityādyudayāt / tadidamuktaṃ hiśabdena / *9,31* jāgrattvrapratītireva bhrāntirityayuktam / arthānāmapi keṣāñcidasattvena tatpratīterapi bhrāntitvāt / svapne 'pi svaśiracchedādayo 'pi pratīyante / naca tadutpattāvupādānamasti / ananubhūtatvena saṃskārodayāyogāt / ananubhūte 'pi saṃskārodayābhyupagame"adṛṣṭe cāśruteḥ'; ityādiśrutismṛtivirodhaḥ syāt / kadācidananubhūtārthasmṛtirapyāpadyeta / tato yadyapi sākṣātsvaśiracchedāderbādho nāsti tathāpi kāraṇānupapattyāsattvamaṅgīkāryamevetyata āha adṛṣṭe ceti // adṛṣṭe cāśrute bhāve na bhāva upajāyate / adṛṣṭādaśrutād bhāvānna bhāva upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते भावे पदार्थे । भावो वासना । पञ्चमी सप्तम्यर्थे । उक्तिरित्यतः परस्तुशब्दो बोद्धव्यः । अनादित्वात् संसारस्येति शेषः । संसारस्यानादित्वात्क्वचिज्जन्मनि स्वशिरश्च्छेदादेरप्यनुभवसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः । सत्यत्वे ऽपि श्रुतिपुराणोक्तिर्युज्यत एव, न तु विरुद्धयते । विनाप्यनुभवेन संस्कारोदयाभ्युपगमे हि सा विरुद्धयेतेति । अत्राश्रुतग्रहणेनात्रापि जन्मनि श्रवणजनितसंस्कारः सम्भवतीति सूच्यते । यत्र तु श्रवणाद्यपि नास्ति तत्रानादित्वं निवेशितम् । अनेन यत्पूर्वं सर्वग्रहणं कृतं तदुपपत्तये वानाद्यनुभवपरम्परोक्ता तस्य सर्वस्योपयोगः कथितो भवति । *९,३२* ननु (च) शशविषाणादिप्रतीतौ कथम् । नहि भवान्तरे ऽपि तदनुभवः सम्भवति । यथापूर्वमिति सर्वकल्पानामेकविधत्वश्रवणात् । मैवम् । शशविषाणादिप्रमाभावे ऽपि शब्दादिना भ्रान्तिसम्भवेन संस्कारोपपत्तेः । येन तु शशविषाणादिकं भ्रान्त्यापि न प्रतिपन्नं तस्य कथम् । नहि (सवो ऽपि) सर्वत्र भ्राम्यतीति नियमो ऽस्ति । नापि स्वप्ने न तत्पश्यतीति नियन्तुं शक्यते । उच्यते । किमत्र शशादीनां विषाणादीनां चोपादानासम्भवेनासत्त्वमुच्यते । उत शशत्वादिविषाणित्वादिसामानाधिकरण्यादेः । आद्यं निराकरोति कदाचिदिति ॥ कदाचिद् दर्शनायोग्यं यत् तत्रापि विभागतः

iti śrutipurāṇoktiranāditvāttu yujyate bhāve padārthe / bhāvo vāsanā / pañcamī saptamyarthe / uktirityataḥ parastuśabdo boddhavyaḥ / anāditvāt saṃsārasyeti śeṣaḥ / saṃsārasyānāditvātkvacijjanmani svaśiraścchedāderapyanubhavasambhavena saṃskāropapatteḥ / satyatve 'pi śrutipurāṇoktiryujyata eva, na tu viruddhayate / vināpyanubhavena saṃskārodayābhyupagame hi sā viruddhayeteti / atrāśrutagrahaṇenātrāpi janmani śravaṇajanitasaṃskāraḥ sambhavatīti sūcyate / yatra tu śravaṇādyapi nāsti tatrānāditvaṃ niveśitam / anena yatpūrvaṃ sarvagrahaṇaṃ kṛtaṃ tadupapattaye vānādyanubhavaparamparoktā tasya sarvasyopayogaḥ kathito bhavati / *9,32* nanu (ca) śaśaviṣāṇādipratītau katham / nahi bhavāntare 'pi tadanubhavaḥ sambhavati / yathāpūrvamiti sarvakalpānāmekavidhatvaśravaṇāt / maivam / śaśaviṣāṇādipramābhāve 'pi śabdādinā bhrāntisambhavena saṃskāropapatteḥ / yena tu śaśaviṣāṇādikaṃ bhrāntyāpi na pratipannaṃ tasya katham / nahi (savo 'pi) sarvatra bhrāmyatīti niyamo 'sti / nāpi svapne na tatpaśyatīti niyantuṃ śakyate / ucyate / kimatra śaśādīnāṃ viṣāṇādīnāṃ copādānāsambhavenāsattvamucyate / uta śaśatvādiviṣāṇitvādisāmānādhikaraṇyādeḥ / ādyaṃ nirākaroti kadāciditi // kadācid darśanāyogyaṃ yat tatrāpi vibhāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टं ॥। यत्स्वप्ने दृश्यत इति शेषः । विभागतः सामानाधिरण्येन विना दृष्टं जागरे । यद्यपि शशत्वविषाणित्वादीनां सामानाधिकरण्यं शशविषाणादिसम्बन्धविशेषो वा जागरे नानुभूतस्तथापि विविक्तं शशत्वादिकमनुभूतमेवेति तत्संस्कारसम्भवे(न) न शशादीनामसत्त्वं वाच्यमिति । द्वितीये सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह समेति ॥ ॥। समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः

dṛṣṭaṃ ... yatsvapne dṛśyata iti śeṣaḥ / vibhāgataḥ sāmānādhiraṇyena vinā dṛṣṭaṃ jāgare / yadyapi śaśatvaviṣāṇitvādīnāṃ sāmānādhikaraṇyaṃ śaśaviṣāṇādisambandhaviśeṣo vā jāgare nānubhūtastathāpi viviktaṃ śaśatvādikamanubhūtameveti tatsaṃskārasambhave(na) na śaśādīnāmasattvaṃ vācyamiti / dvitīye sampratipattimuttaramāha sameti // ... samānādhikaraṇaṃ dṛśyate ca sa ca bhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टुर्देवदत्तात्स्वप्नस्य स्वप्नोपलभ्यस्य रथादेः किं भेदो ऽथाभेदो द्वन्द्वं भेदाभेदौ वेति विकल्प(ल्प्य) प्रश्नो न युज्यते । कुत इत्यत आह दृष्टत्वादिति ॥ ॥। दृष्टत्वाद् भेदस्यैवाखिलैर्जनैः

draṣṭurdevadattātsvapnasya svapnopalabhyasya rathādeḥ kiṃ bhedo 'thābhedo dvandvaṃ bhedābhedau veti vikalpa(lpya) praśno na yujyate / kuta ityata āha dṛṣṭatvāditi // ... dṛṣṭatvād bhedasyaivākhilairjanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पप्रश्नदोषाःढ । प्रमाणव्याहतिः सिद्धार्थतैवेति न पृथगुक्तः । स्वव्याहतिर्यथा । वन्ध्या किं पुत्रवती न वेति । असङ्गतिर्यथा । ईश्वरः सुखीत्युक्ते प्रपञ्चस्य क्षणिकत्वे किं प्रत्यक्षं प्रमाणमुतानुमितिरिति । सिद्धार्थस्य तु प्रकृतैव । वैफलत्यं यथा । काकस्याष्यौ दश वा दन्ता इति । वैफल्यमित्यतःपरमितिशब्दो ऽध्याहार्यः । *९,५८* अयमभिसन्धिः । स्वव्याहत्यादिकं तावत्त्रयं प्रश्नदूषणं भवत्येव । प्रतिज्ञाविरोदार्थान्तरादेर्निग्रहस्थानत्वेन प्रामाणिकैः परिगणितत्वात् । तस्यानुपपन्नता कीदृशी येन दूषणत्वमिति वक्तव्यम् । अथ मन्येत । अव्या(घातादि)हत्यादिकमर्थप्रत्ययनाङ्गम् । व्याहतादिकं च ब्रुवाणस्तन्न प्रत्येति विपरीतं च प्रत्येतीत्यनुमीयते । अतो ऽप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिलिङ्गत्वादनुपपन्नमिति । एवं तर्हि सिद्धार्थताप्येवमेवेति कथं न दोषः । विकल्पप्रश्नो हि सन्देहमूलः । सन्देहश्च समानधर्मदर्शनादिना निर्णायकाभावसहकृतेन भवति । समानधर्माद्यभावे वा निर्णायकसद्भावे ऽपि वा यः सन्दिग्धे विकल्पांश्च पृच्छति स नूनमविद्यामानमेव समानधर्मादिकं प्रतिपन्नो न प्रतिपन्नश्च निर्णायकसद्भावमित्यनुमीयते । नच कार्यमकारणं भवितुमर्हति । दृश्यते हि सर्पभ्रमादिनापि भयकम्पादिकार्योत्पाद इति । *९,५९फ़्।* ननु ग्रन्थास्तावदिमे वादकथाप्रक्रियया प्रवृत्ताः । नच वादे निग्रहस्थानमस्ति । तस्य तत्त्वनिर्णयावसानत्वात् । नहि वादिप्रतिवादिनोरन्यरस्मिन्प्रतिज्ञाहान्यादिना निगृहीते सत्यन्तरपक्षनिर्णयः सिद्धयति । पुनः सम्यक् प्रतिपाद्य प्रत्यवस्थानसम्भवात् । यत्तु वादसूत्रे"सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नःऽ; इत्यपसिद्धान्तादेर्निग्रहस्थानत्वं सूचितम् । तदपि वादस्यान्यतरपक्षनिणर्यावसानत्वविरोधादनुपपन्नम् । यदि च वादे ऽपसिद्धान्तादीनि कानिचिन्निग्रहस्थानानि स्युस्तदापरण्यपि कस्मान्न स्युः । तत्त्वनिर्णयावसानत्वविरो(धित्वस्यो)धस्योभयत्र साम्यात् । प्रतिज्ञाहान्यादिना निग्रहे वीतरागत्वहा(निरिति)निः स्यादिति चेत् । सममपसिद्धान्तदावपीति । अतो वादे निग्रहस्थानाभावात्कथं प्रश्नदोषोद्भवनमित्यत आह न तैरिति ॥ *९,६०* ॥। न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः

vikalpapraśnadoṣāḥḍha / pramāṇavyāhatiḥ siddhārthataiveti na pṛthaguktaḥ / svavyāhatiryathā / vandhyā kiṃ putravatī na veti / asaṅgatiryathā / īśvaraḥ sukhītyukte prapañcasya kṣaṇikatve kiṃ pratyakṣaṃ pramāṇamutānumitiriti / siddhārthasya tu prakṛtaiva / vaiphalatyaṃ yathā / kākasyāṣyau daśa vā dantā iti / vaiphalyamityataḥparamitiśabdo 'dhyāhāryaḥ / *9,58* ayamabhisandhiḥ / svavyāhatyādikaṃ tāvattrayaṃ praśnadūṣaṇaṃ bhavatyeva / pratijñāvirodārthāntarādernigrahasthānatvena prāmāṇikaiḥ parigaṇitatvāt / tasyānupapannatā kīdṛśī yena dūṣaṇatvamiti vaktavyam / atha manyeta / avyā(ghātādi)hatyādikamarthapratyayanāṅgam / vyāhatādikaṃ ca bruvāṇastanna pratyeti viparītaṃ ca pratyetītyanumīyate / ato 'pratipattivipratipattiliṅgatvādanupapannamiti / evaṃ tarhi siddhārthatāpyevameveti kathaṃ na doṣaḥ / vikalpapraśno hi sandehamūlaḥ / sandehaśca samānadharmadarśanādinā nirṇāyakābhāvasahakṛtena bhavati / samānadharmādyabhāve vā nirṇāyakasadbhāve 'pi vā yaḥ sandigdhe vikalpāṃśca pṛcchati sa nūnamavidyāmānameva samānadharmādikaṃ pratipanno na pratipannaśca nirṇāyakasadbhāvamityanumīyate / naca kāryamakāraṇaṃ bhavitumarhati / dṛśyate hi sarpabhramādināpi bhayakampādikāryotpāda iti / *9,59f.* nanu granthāstāvadime vādakathāprakriyayā pravṛttāḥ / naca vāde nigrahasthānamasti / tasya tattvanirṇayāvasānatvāt / nahi vādiprativādinoranyarasminpratijñāhānyādinā nigṛhīte satyantarapakṣanirṇayaḥ siddhayati / punaḥ samyak pratipādya pratyavasthānasambhavāt / yattu vādasūtre"siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ'; ityapasiddhāntādernigrahasthānatvaṃ sūcitam / tadapi vādasyānyatarapakṣaniṇaryāvasānatvavirodhādanupapannam / yadi ca vāde 'pasiddhāntādīni kānicinnigrahasthānāni syustadāparaṇyapi kasmānna syuḥ / tattvanirṇayāvasānatvaviro(dhitvasyo)dhasyobhayatra sāmyāt / pratijñāhānyādinā nigrahe vītarāgatvahā(niriti)niḥ syāditi cet / samamapasiddhāntadāvapīti / ato vāde nigrahasthānābhāvātkathaṃ praśnadoṣodbhavanamityata āha na tairiti // *9,60* ... na taiḥ syāt tattvanirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*९,६१* ततः किमित्यत आह तत्त्वेति ॥ तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद् वादे ऽपि हि निग्रहः न केवलं जल्पवितण्डयोरेव निग्रहस्थानसद्भावः किन्तु वादे ऽपि । निगृह्यते ऽनेनेति निग्रहो निग्रहस्थानं स्यादेव । अयं तु विशेषः । न जल्पवितण्डयोरिव समस्तम् । अपि तु यावत्तत्त्वनिर्णयविरोधि तावदेव । सिद्धप्रश्नादिकं च तत्त्वनिर्णयविरोधीत्युक्तम्, तत्कुतो वादे न निग्रहस्थानमिति । यो हि यदर्थं प्रवर्तते स तद्विरुद्धमाचरन्कथं नापराधी स्यादिति हिशब्दार्थः । निग्रहनिमित्तनिष्कर्षार्थं वैलोम्यमिति भावप्रत्ययः । *९,६३* नन्वेवं तर्हि वादस्य तत्त्वनिर्णयार्थत्वं व्याह(न्येत)न्यते । तथाच विजयार्थत्वेन जल्पादितो व्यावृत्तिश्च न स्यात् । तद्वदेव सवर्निग्रहस्थानसद्भावो ऽपि स्यादित्यत आह उद्भावनीयमेवेति ॥ उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत्

*9,61* tataḥ kimityata āha tattveti // tattvanirṇayavailomyaṃ syād vāde 'pi hi nigrahaḥ na kevalaṃ jalpavitaṇḍayoreva nigrahasthānasadbhāvaḥ kintu vāde 'pi / nigṛhyate 'neneti nigraho nigrahasthānaṃ syādeva / ayaṃ tu viśeṣaḥ / na jalpavitaṇḍayoriva samastam / api tu yāvattattvanirṇayavirodhi tāvadeva / siddhapraśnādikaṃ ca tattvanirṇayavirodhītyuktam, tatkuto vāde na nigrahasthānamiti / yo hi yadarthaṃ pravartate sa tadviruddhamācarankathaṃ nāparādhī syāditi hiśabdārthaḥ / nigrahanimittaniṣkarṣārthaṃ vailomyamiti bhāvapratyayaḥ / *9,63* nanvevaṃ tarhi vādasya tattvanirṇayārthatvaṃ vyāha(nyeta)nyate / tathāca vijayārthatvena jalpādito vyāvṛttiśca na syāt / tadvadeva savarnigrahasthānasadbhāvo 'pi syādityata āha udbhāvanīyameveti // udbhāvanīyameva syānna kathāvasitirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम् न केवलं सिद्धविषयत्वं प्रश्नदूषणं किन्नाम परिहरे ऽप्युत्तरे ऽप्यर्थस्य सिद्धत्वं दूषणम् । इयांस्तु विशेषः । प्रश्ने तु पृच्छ्यमानार्थस्य प्रष्टुः सिद्धत्वं दूषणम् । प्रतियोगिनस्तु सिद्धत्वं न्याय्यमेव । अन्यथा प्रतिपादकत्वानुपपत्तेरिति । तत्किमुत्तरवाक्यार्थस्य सर्वस्यापि प्रतिवादिसिद्धत्वं दूषणम् । नेति ब्रूमः । किन्तु प्रतिज्ञार्थस्यैव, परिहारे ऽपि प्रतिज्ञायामर्थस्य प्रतिवादिनः सिद्धत्वं दूषणमिति सम्बन्धः । इदमुक्तं भवति । यदि स्वसिद्धार्(थे प्रर्)थप्रश्नकरणं न दूषणं स्यात् । तदा प्रतिवादिसिद्धार्थप्रतिज्ञापि न दूषणं स्यादविशेषात् । *९,७१* ननु परं प्रति साधनाय पक्षवचनं प्रतिज्ञा । नच सिद्धं साधनमर्हति । अतः प्रतिज्ञात्वव्याघातात् । प्रतिवादिसिद्धार्थत्वं दूषणमेवेति । एवं तर्हि ज्ञीप्सापूर्वकं वाक्यं प्रश्नः । नच ज्ञाते ज्ञीप्सा सम्भवति । अतः प्रश्नत्वव्याघातात्स्वसिद्धार्थविषयत्वं कथं न दूषणमिति । अथ किमर्थं प्रतिज्ञायामित्युच्यत इत्यत आह तदन्यस्येति ॥ ॥। तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधका

vijigīṣukathāyāṃ tu kathāvasitikāraṇam na kevalaṃ siddhaviṣayatvaṃ praśnadūṣaṇaṃ kinnāma parihare 'pyuttare 'pyarthasya siddhatvaṃ dūṣaṇam / iyāṃstu viśeṣaḥ / praśne tu pṛcchyamānārthasya praṣṭuḥ siddhatvaṃ dūṣaṇam / pratiyoginastu siddhatvaṃ nyāyyameva / anyathā pratipādakatvānupapatteriti / tatkimuttaravākyārthasya sarvasyāpi prativādisiddhatvaṃ dūṣaṇam / neti brūmaḥ / kintu pratijñārthasyaiva, parihāre 'pi pratijñāyāmarthasya prativādinaḥ siddhatvaṃ dūṣaṇamiti sambandhaḥ / idamuktaṃ bhavati / yadi svasiddhār(the prar)thapraśnakaraṇaṃ na dūṣaṇaṃ syāt / tadā prativādisiddhārthapratijñāpi na dūṣaṇaṃ syādaviśeṣāt / *9,71* nanu paraṃ prati sādhanāya pakṣavacanaṃ pratijñā / naca siddhaṃ sādhanamarhati / ataḥ pratijñātvavyāghātāt / prativādisiddhārthatvaṃ dūṣaṇameveti / evaṃ tarhi jñīpsāpūrvakaṃ vākyaṃ praśnaḥ / naca jñāte jñīpsā sambhavati / ataḥ praśnatvavyāghātātsvasiddhārthaviṣayatvaṃ kathaṃ na dūṣaṇamiti / atha kimarthaṃ pratijñāyāmityucyata ityata āha tadanyasyeti // ... tadanyasya siddhataiva hi sādhakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयासिद्धिर्व्यधिकरणासिद्धिः साध्यासिद्धिश्च यद्यपि केषाञ्चिन्नैय्यायिकादीनां मते दूषणम् । तथापि तत्त्वतो न च ते दोषाः । आश्रयासिद्धिरनेकप्रकारा । असदाश्रयत्वमभावाश्रयत्वमप्रतीताश्रयत्वं पक्षीकृताकारेणासत्त्वं सिद्धसाध(कत्वं)नत्वं चेति । तत्राद्ययोर्द्वयोरदोषत्वं प्रतिजानीते नचेति ॥ ॥। न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन

āśrayāsiddhirvyadhikaraṇāsiddhiḥ sādhyāsiddhiśca yadyapi keṣāñcinnaiyyāyikādīnāṃ mate dūṣaṇam / tathāpi tattvato na ca te doṣāḥ / āśrayāsiddhiranekaprakārā / asadāśrayatvamabhāvāśrayatvamapratītāśrayatvaṃ pakṣīkṛtākāreṇāsattvaṃ siddhasādha(katvaṃ)natvaṃ ceti / tatrādyayordvayoradoṣatvaṃ pratijānīte naceti // ... na ca te doṣā vyāptau satyāṃ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रतीताश्रयत्वादेर्देषत्वस्य सिद्धत्वात् । अत एवोक्तमन्यत्र"असदाश्रयस्यऽ; इत्यादि । "न चात्यन्ताभावो ऽपिऽ; इति । एवमुत्तरत्रापि ज्ञातव्यम् । आश्रयासिद्धिशब्देन दृष्टान्तस्याश्रयहीनतापि सङ्ग्राह्या । कुतस्ते न दोषा इति चेत् । किं व्याप्त्यादिभङ्गहेतुत्वेन दोषत्वमुत सत्येव व्याप्त्यादौ प्रकारान्तरेण । नाद्यः । आश्रयासिद्धयादावपि व्याप्त्यादेः सत्त्वात् । द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते । व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन केनापि प्रकारेण न दोषा इति । व्याप्तिग्रहणमबाधितविषयत्वाद्युपलक्षणम् । वस्तुतो व्याप्तावेव तस्योपयोगान्न पृथगुक्तम् । अस्यैवार्थस्य प्रपञ्चार्थमुत्तरः प्रबन्धः । *९,७७* तत्र भगवदभावस्यापि प्रामाणिकत्वं सधर्मकत्वं च प्रागेव साधितम् । असदाश्रयस्य तु कुतो दुष्टत्वमिति वाच्यम् । किन्नरविषाणमस्ति विषाणत्वादित्यादेरपि साधनत्वप्रसङ्गात् । उतासतो निर्धर्मकत्वेन साध्यधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या बाधितविषयत्वेन । अथ साधनधर्माश्रयत्वानुपपत्त्या स्वरूपासिद्धत्वेन । यद्वासतः सकलव्यवहाराभाजनत्वेन । यदि वाप्रामाणिकस्य प्रमाणाङ्गतासम्भवेन । अथवासदाश्रयस्य व्याप्त्यनुपपत्त्येति । आद्यं निराकरोति दोष इति ॥ दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गास्तित्वसाधने व्याहतिः प्रमाणविरोधः । शृङ्गशब्दो हि महतः शिस्संयुक्तस्य रूपवतो ऽवयवविशेषस्य वाचको ऽभिप्रेतः स्यात् । अतीन्द्रियस्य वा कस्यचित् । आद्ये प्रत्यक्षेण तस्य नास्तितावधारणात् । प्रमाणबाधितत्वेनैव विषाणत्वस्यासाधनत्वान्नातिप्रसङ्गः । द्वितीये त्विष्यापादनमिति । *९,७९* स्यादेतत् । शृङ्गत्वं तावदसाधनमित्यविवादम् । अस्ति च तत्र बाधितविषयत्वमसदाश्रयत्वं च । तत्र बाधितविषयत्वमेव तदीयासाधनत्वे प्रयोजकं नासदाश्रयत्वमिति कुतो नियम्यत इत्यत आह यत्रेति ॥ यत्र व्याहतता नास्ति को ऽतिसङ्गो ऽस्य साधने

apratītāśrayatvāderdeṣatvasya siddhatvāt / ata evoktamanyatra"asadāśrayasya'; ityādi / "na cātyantābhāvo 'pi'; iti / evamuttaratrāpi jñātavyam / āśrayāsiddhiśabdena dṛṣṭāntasyāśrayahīnatāpi saṅgrāhyā / kutaste na doṣā iti cet / kiṃ vyāptyādibhaṅgahetutvena doṣatvamuta satyeva vyāptyādau prakārāntareṇa / nādyaḥ / āśrayāsiddhayādāvapi vyāptyādeḥ sattvāt / dvitīye tvidamupatiṣṭhate / vyāptau satyāṃ kathañcana kenāpi prakāreṇa na doṣā iti / vyāptigrahaṇamabādhitaviṣayatvādyupalakṣaṇam / vastuto vyāptāveva tasyopayogānna pṛthaguktam / asyaivārthasya prapañcārthamuttaraḥ prabandhaḥ / *9,77* tatra bhagavadabhāvasyāpi prāmāṇikatvaṃ sadharmakatvaṃ ca prāgeva sādhitam / asadāśrayasya tu kuto duṣṭatvamiti vācyam / kinnaraviṣāṇamasti viṣāṇatvādityāderapi sādhanatvaprasaṅgāt / utāsato nirdharmakatvena sādhyadharmāśrayatvānupapattyā bādhitaviṣayatvena / atha sādhanadharmāśrayatvānupapattyā svarūpāsiddhatvena / yadvāsataḥ sakalavyavahārābhājanatvena / yadi vāprāmāṇikasya pramāṇāṅgatāsambhavena / athavāsadāśrayasya vyāptyanupapattyeti / ādyaṃ nirākaroti doṣa iti // doṣo vyāhatirevāsti nṛśṛṅgāstitvasādhane vyāhatiḥ pramāṇavirodhaḥ / śṛṅgaśabdo hi mahataḥ śissaṃyuktasya rūpavato 'vayavaviśeṣasya vācako 'bhipretaḥ syāt / atīndriyasya vā kasyacit / ādye pratyakṣeṇa tasya nāstitāvadhāraṇāt / pramāṇabādhitatvenaiva viṣāṇatvasyāsādhanatvānnātiprasaṅgaḥ / dvitīye tviṣyāpādanamiti / *9,79* syādetat / śṛṅgatvaṃ tāvadasādhanamityavivādam / asti ca tatra bādhitaviṣayatvamasadāśrayatvaṃ ca / tatra bādhitaviṣayatvameva tadīyāsādhanatve prayojakaṃ nāsadāśrayatvamiti kuto niyamyata ityata āha yatreti // yatra vyāhatatā nāsti ko 'tisaṅgo 'sya sādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दो ऽवधारणे हिशब्दः प्रसिद्धौ । यस्मादित्यर्थे च । यद्यपि निषेधकहेतोर्निषेधात्मनो ऽप्रामाणिकमप्याश्रयो दृष्टान्तधर्मी च क्वचिद्भवतीत्युक्तम् । तथापि विधायकानां विधिरूपाणां चाश्रयेणावश्यं प्रत्यक्षागमगृहीतेन भाव्यम् । क्वचिन्निषेधकस्य निषेधात्मनश्च निषेधे, साध्ये, क्वचित्प्रतियोगिना प्रत्यक्षादिगृहीतेन भवितव्यम् । लिङ्गं च न स्वरूपेण साध्यप्रमितिमुपजनयितुमलम् । किन्तु प्रत्यक्षागमाभ्यां निश्चितस्वरूपव्याप्तिकम् । इत्येवमनेकधा सर्वे ऽपि न्यायाः प्रत्यक्षागममूला एव भवन्तीति तावत्प्रसिद्धम् । यत एवं, तस्मादमूलाः स्वमूलभूतप्रत्यक्षागमविरुद्धा न्यायाभासा एव स्युः । यथा (खलु) नैशत्यादिसम्पन्नो ऽपि परशुरविषये गगनादौ न छिदां जनयति एवमनुमानान्यप्युपजीव्यत्वादिना प्रबलाभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां बाधितत्वेनाविषये न प्रमामुपजनयितुमलमित्याभासभूतान्येवेति । *९,८८* नन्वनुमानमूलो ऽपि न्यायो ऽस्ति । यथा चक्षुरादिपक्षीकारेण प्रवृत्तः । तत्कथं प्रत्यक्षागममूलाः स्युरित्युक्तमित्यत आह न्यायस्येति ॥ ॥। न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः

tuśabdo 'vadhāraṇe hiśabdaḥ prasiddhau / yasmādityarthe ca / yadyapi niṣedhakahetorniṣedhātmano 'prāmāṇikamapyāśrayo dṛṣṭāntadharmī ca kvacidbhavatītyuktam / tathāpi vidhāyakānāṃ vidhirūpāṇāṃ cāśrayeṇāvaśyaṃ pratyakṣāgamagṛhītena bhāvyam / kvacinniṣedhakasya niṣedhātmanaśca niṣedhe, sādhye, kvacitpratiyoginā pratyakṣādigṛhītena bhavitavyam / liṅgaṃ ca na svarūpeṇa sādhyapramitimupajanayitumalam / kintu pratyakṣāgamābhyāṃ niścitasvarūpavyāptikam / ityevamanekadhā sarve 'pi nyāyāḥ pratyakṣāgamamūlā eva bhavantīti tāvatprasiddham / yata evaṃ, tasmādamūlāḥ svamūlabhūtapratyakṣāgamaviruddhā nyāyābhāsā eva syuḥ / yathā (khalu) naiśatyādisampanno 'pi paraśuraviṣaye gaganādau na chidāṃ janayati evamanumānānyapyupajīvyatvādinā prabalābhyāṃ pratyakṣāgamābhyāṃ bādhitatvenāviṣaye na pramāmupajanayitumalamityābhāsabhūtānyeveti / *9,88* nanvanumānamūlo 'pi nyāyo 'sti / yathā cakṣurādipakṣīkāreṇa pravṛttaḥ / tatkathaṃ pratyakṣāgamamūlāḥ syurityuktamityata āha nyāyasyeti // ... nyāyasyānyasya tau punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्दो ऽवधारणे । तल्लिङ्गं धूमादिकं दहनादिसाध्यव्यभिचारे ऽद्धा सर्वथाप्यदृष्ट एव सति तस्य साधकं न तु व्यभिचारदर्शन इति तावत्साक्षिणैव स्फुटं ज्ञायते । *९,९०* किमते यद्यदृष्टव्यभिचारस्यैव लिङ्गस्य साध्यसाधकत्वं साक्षिसिद्धमित्यत आह मानेति ॥ ॥। मानबाधे न तद् भवेत्

tuśabdo 'vadhāraṇe / talliṅgaṃ dhūmādikaṃ dahanādisādhyavyabhicāre 'ddhā sarvathāpyadṛṣṭa eva sati tasya sādhakaṃ na tu vyabhicāradarśana iti tāvatsākṣiṇaiva sphuṭaṃ jñāyate / *9,90* kimate yadyadṛṣṭavyabhicārasyaiva liṅgasya sādhyasādhakatvaṃ sākṣisiddhamityata āha māneti // ... mānabādhe na tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते प्रमाणबाधे सति तद्दृष्टान्तव्यभिचारित्वं न भवेत् । प्रमाणबाधेनाग्न्यादेः शैत्याद्यपहारे सति तत्रैव लिङ्गस्य कृतकत्वादेः साध्यव्यभिचारदर्शनात् । तदनेन व्याप्तिभङ्गहेतुतया बाधस्य दूषणत्वमित्युक्तं भवति । तत्रायं विवेकः । परार्थप्रयोगोत्तरकालमविषयवृत्तित्वमेवोद्भाव्यम् । न व्याप्तिभङ्गः । व्याप्तिभङ्गोपपादनायोपजीव्येनाविषयवृत्तित्वेनैवानुमानस्य दुष्टत्वे जघन्यप्रतिपत्तिकस्य व्याप्तिभङ्गस्यानुसरणस्यान्याय्यत्वात् । व्याप्तिग्रहणसमये तु तद्भङ्गहेतुत्वेनैव । तदानीं विषयस्य बुद्धावनारूढत्वात् । व्याप्तिभङ्गस्यैव पुरस्फूतिर्कत्वाच्चेति साक्षिणैवेत्युक्तम् । तत्प्रसङ्गादुपपादयति यदिति ॥ यस्मात्सर्वेषां मानानां ज्ञानानां मानत्वं साक्षिणैवावसीयते । अन्यतानवस्थादिप्रसङ्गात् । तस्मादनुमानस्यापि प्रामाण्यं तेनैव ज्ञायत इत्युक्तमेव । *९,९१* यदि तर्हि प्रामाण्यं साक्षिवेद्यं साक्षिणः प्रागुपपादितो याथार्थ्यनियमो भज्येत । कदाचिदमानस्यापि हि मानत्वं गृह्यते । अन्यथा विपर्ययादिशङ्का प्रवृत्तिर्न स्यात् । तस्य चायथार्थत्वं बाधेनावेद्यते इत्यत आह अमानस्येति ॥ अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत्

yat sākṣiṇaiva mānatvaṃ mānānāmavasīyate pramāṇabādhe sati taddṛṣṭāntavyabhicāritvaṃ na bhavet / pramāṇabādhenāgnyādeḥ śaityādyapahāre sati tatraiva liṅgasya kṛtakatvādeḥ sādhyavyabhicāradarśanāt / tadanena vyāptibhaṅgahetutayā bādhasya dūṣaṇatvamityuktaṃ bhavati / tatrāyaṃ vivekaḥ / parārthaprayogottarakālamaviṣayavṛttitvamevodbhāvyam / na vyāptibhaṅgaḥ / vyāptibhaṅgopapādanāyopajīvyenāviṣayavṛttitvenaivānumānasya duṣṭatve jaghanyapratipattikasya vyāptibhaṅgasyānusaraṇasyānyāyyatvāt / vyāptigrahaṇasamaye tu tadbhaṅgahetutvenaiva / tadānīṃ viṣayasya buddhāvanārūḍhatvāt / vyāptibhaṅgasyaiva purasphūtirkatvācceti sākṣiṇaivetyuktam / tatprasaṅgādupapādayati yaditi // yasmātsarveṣāṃ mānānāṃ jñānānāṃ mānatvaṃ sākṣiṇaivāvasīyate / anyatānavasthādiprasaṅgāt / tasmādanumānasyāpi prāmāṇyaṃ tenaiva jñāyata ityuktameva / *9,91* yadi tarhi prāmāṇyaṃ sākṣivedyaṃ sākṣiṇaḥ prāgupapādito yāthārthyaniyamo bhajyeta / kadācidamānasyāpi hi mānatvaṃ gṛhyate / anyathā viparyayādiśaṅkā pravṛttirna syāt / tasya cāyathārthatvaṃ bādhenāvedyate ityata āha amānasyeti // amānasya tu mānatvaṃ mānasatvāccalaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानत्वं मानत्वग्रहणं चलं बाधितम् । अमानस्य तु यन्मानत्वं गृह्यते तन्मनसैव । न साक्षिणा । अतस्तस्य बाध्यत्वं न दोषमावहतीति । अत्रैषा प्रक्रिया । सर्वमपि ज्ञानं साक्षी गृह्णाति । यद्यस्य बाधो भविष्यति तदाप्रमाणं न चेत्प्रमाणमेवेति तत्प्रामाण्यमपि गृह्णाति । सति प्रयोजने प्रामाण्यादिजिज्ञासायां परीक्षामनुसृत्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा व्यवस्थापयति । अलाभे तु परीक्षाया विशेषावधारणादुदास्ते । *९,९२* अस्यामवस्थायां रागादिकलुषितं मनः परीक्षाऽभाससहायं प्रामाण्यादिकमवधारयति । तच्च कदाचिद्बाध्यते कदाचिन्नेति । कुत एषा कल्पनेति चेत्साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्यैवोपापदितत्वात् । वक्ष्यते चैतदिति । *९,९४* अदृष्टे व्यभिचार इति साध्यव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तम् । तत्र दृष्टव्यभिचारिलिङ्गमप्रमाणमित्युक्तं (भवति) । तत्र विशेषमाह उत्सर्गतो ऽपीति ॥ उत्सर्गतो ऽपि यत् प्राप्तमपवादविवर्जितम् । व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति

mānatvaṃ mānatvagrahaṇaṃ calaṃ bādhitam / amānasya tu yanmānatvaṃ gṛhyate tanmanasaiva / na sākṣiṇā / atastasya bādhyatvaṃ na doṣamāvahatīti / atraiṣā prakriyā / sarvamapi jñānaṃ sākṣī gṛhṇāti / yadyasya bādho bhaviṣyati tadāpramāṇaṃ na cetpramāṇameveti tatprāmāṇyamapi gṛhṇāti / sati prayojane prāmāṇyādijijñāsāyāṃ parīkṣāmanusṛtya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā vyavasthāpayati / alābhe tu parīkṣāyā viśeṣāvadhāraṇādudāste / *9,92* asyāmavasthāyāṃ rāgādikaluṣitaṃ manaḥ parīkṣā'bhāsasahāyaṃ prāmāṇyādikamavadhārayati / tacca kadācidbādhyate kadācinneti / kuta eṣā kalpaneti cetsākṣiṇo yāthārthyaniyamasyaivopāpaditatvāt / vakṣyate caitaditi / *9,94* adṛṣṭe vyabhicāra iti sādhyavyabhicāriliṅgamapramāṇamityuktam / tatra dṛṣṭavyabhicāriliṅgamapramāṇamityuktaṃ (bhavati) / tatra viśeṣamāha utsargato 'pīti // utsargato 'pi yat prāptamapavādavivarjitam / vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवशब्दो ऽत्राध्याहार्यः । सोपाधिक(स्य)व्यभिचारस्याप्रामाण्यकारणत्वाभावादेव ह्यागामिभोजनादीनामिष्यसाधनतानुमानम् यदि सोपाधिको ऽपि व्यभिचारो ऽप्रामाण्यहेतुः । स्यात्तदा विमतं भोजनमिष्यसाधनं भोजनत्वात् ह्यस्तनभोजनवदित्यनुमानममानं प्रसज्येतेति । अप्रामाण्यमेव तदस्त्वित्यत आह व्यवहृताविति ॥ कारणमिति शेषः । यदि व्यभिचारेणेदममानं स्यात्तदा प्रमेयत्वमिव व्यवहर्तृभिरमानतया निश्चीयेतापि । तथा च ततो भोजने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्यात् । ननु व्यभिचारिसाधनं सन्देहमावहति । सन्देहो ऽपि भवति प्रवृत्तिहेतुरिति । सत्यम् । सन्देहः साशङ्कां प्रवृत्तिमुपजनयति न निरङ्कुशाम् । इयं तु निरङ्कुशा सर्वानुभवसिद्धेति । तदिदमुक्तम् नित्यमिति ॥ पूर्वेणैव सम्बन्धः । *९,९७* भवतीदमनुमानं प्रमाणं किन्तु व्यभिचाराभावादेवेत्यत आह व्यभिचारो हीति ॥ ॥। व्यभिचारो हि तत्र च

evaśabdo 'trādhyāhāryaḥ / sopādhika(sya)vyabhicārasyāprāmāṇyakāraṇatvābhāvādeva hyāgāmibhojanādīnāmiṣyasādhanatānumānam yadi sopādhiko 'pi vyabhicāro 'prāmāṇyahetuḥ / syāttadā vimataṃ bhojanamiṣyasādhanaṃ bhojanatvāt hyastanabhojanavadityanumānamamānaṃ prasajyeteti / aprāmāṇyameva tadastvityata āha vyavahṛtāviti // kāraṇamiti śeṣaḥ / yadi vyabhicāreṇedamamānaṃ syāttadā prameyatvamiva vyavahartṛbhiramānatayā niścīyetāpi / tathā ca tato bhojane prekṣāvatāṃ pravṛttirna syāt / nanu vyabhicārisādhanaṃ sandehamāvahati / sandeho 'pi bhavati pravṛttiheturiti / satyam / sandehaḥ sāśaṅkāṃ pravṛttimupajanayati na niraṅkuśām / iyaṃ tu niraṅkuśā sarvānubhavasiddheti / tadidamuktam nityamiti // pūrveṇaiva sambandhaḥ / *9,97* bhavatīdamanumānaṃ pramāṇaṃ kintu vyabhicārābhāvādevetyata āha vyabhicāro hīti // ... vyabhicāro hi tatra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भोजनत्वादौ साधने साध्येष्यसाधनत्वव्यभिचारः स्फुट एव । क्वचिदनिष्यसाधनत्वस्याप्युपलम्भात् । किन्त्वपथ्यत्वाद्युपाधिनिबन्धन एव । नच पथ्यत्वादिविशिष्यमेव भोजनत्वादिकं साधनमिति वाच्यम् । तस्य प्रवृत्त्युत्तरकाले, फलानुमेयस्य प्रागसिद्धेः । न खलु फलमूलादीनां विषपत्रिकाद्यनुपहतत्वमस्मदादिभिरवधारयितुं शक्यते । तस्मान्निरुपाधिक एव व्यभिचारो ऽसाधनत्वहेतुरिति । तदेवं प्रमाणबाधस्य दूषणत्वे प्रकारसम्भवान्नासदाश्रयत्वस्यादूषणत्वे तत्प्रतिबन्दी युक्तेति । *९,९८फ़्।* एवमसदाश्रयत्वस्य हेतुदूषणत्वं निराकृत्य व्यधिकरणत्वस्यापि तन्निराकुर्वाणो यदि व्यधिकरणो ऽपि हेतुः स्यात्तदाऽत्मा(ऽनि)नित्यः काकस्य कार्ष्यादित्ययमपि हेतुः स्यादित्यतिप्रसङ्गाद्वा व्यधिकरणत्वस्य हेतुदूषणत्वमङ्गीकतर्व्यम् व्याप्त्यभावाद्वा पक्षधर्मताभावाद्वेति विकल्पं मनसि निधायाद्यं निराचष्टे व्याप्तत्व इति ॥ *९,९९* व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम् एवमप्रयोगे व्यधिकरणत्वं सावकाशमिति चेन्न । तथा सत्यसिद्धेरुक्तिदोषत्वाभावप्रसङ्गात् । नचोक्तिदोषत्वमपि । व्यधिकरणतयोक्तेरपि साध्यसिद्धयङ्गत्वानुभवात् । एवमेव हि लौकिकानामुक्तयः । परीक्षका अपि हि"तत्प्रामाण्यमपातप्रामाण्यात्ऽ; इत्यादि प्रयुज्यते । तदिदमुक्तम् इति व्यधिकरणतया उक्ते ऽप्येतद्वाक्यं, साधनं साध्यसिध्यङ्गं नो किं भवत्येवेति । *९,१०५* किञ्च कालादिकमादाय प्रयोगविपरिणामः कार्य इत्यत्र (किं) नैयायिकादिसमयो नियामकः, किंवा(त्र)प्रमाणमस्ति । आद्यं दूषयति न हीति ॥ ॥। न ह्याज्ञैवात्र साधका

tatra bhojanatvādau sādhane sādhyeṣyasādhanatvavyabhicāraḥ sphuṭa eva / kvacidaniṣyasādhanatvasyāpyupalambhāt / kintvapathyatvādyupādhinibandhana eva / naca pathyatvādiviśiṣyameva bhojanatvādikaṃ sādhanamiti vācyam / tasya pravṛttyuttarakāle, phalānumeyasya prāgasiddheḥ / na khalu phalamūlādīnāṃ viṣapatrikādyanupahatatvamasmadādibhiravadhārayituṃ śakyate / tasmānnirupādhika eva vyabhicāro 'sādhanatvaheturiti / tadevaṃ pramāṇabādhasya dūṣaṇatve prakārasambhavānnāsadāśrayatvasyādūṣaṇatve tatpratibandī yukteti / *9,98f.* evamasadāśrayatvasya hetudūṣaṇatvaṃ nirākṛtya vyadhikaraṇatvasyāpi tannirākurvāṇo yadi vyadhikaraṇo 'pi hetuḥ syāttadā'tmā('ni)nityaḥ kākasya kārṣyādityayamapi hetuḥ syādityatiprasaṅgādvā vyadhikaraṇatvasya hetudūṣaṇatvamaṅgīkatarvyam vyāptyabhāvādvā pakṣadharmatābhāvādveti vikalpaṃ manasi nidhāyādyaṃ nirācaṣṭe vyāptatva iti // *9,99* vyāptatve vyāśrayatvaṃ tu kathameva hi dūṣaṇam evamaprayoge vyadhikaraṇatvaṃ sāvakāśamiti cenna / tathā satyasiddheruktidoṣatvābhāvaprasaṅgāt / nacoktidoṣatvamapi / vyadhikaraṇatayokterapi sādhyasiddhayaṅgatvānubhavāt / evameva hi laukikānāmuktayaḥ / parīkṣakā api hi"tatprāmāṇyamapātaprāmāṇyāt'; ityādi prayujyate / tadidamuktam iti vyadhikaraṇatayā ukte 'pyetadvākyaṃ, sādhanaṃ sādhyasidhyaṅgaṃ no kiṃ bhavatyeveti / *9,105* kiñca kālādikamādāya prayogavipariṇāmaḥ kārya ityatra (kiṃ) naiyāyikādisamayo niyāmakaḥ, kiṃvā(tra)pramāṇamasti / ādyaṃ dūṣayati na hīti // ... na hyājñaivātra sādhakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्येकपर्वतसंयोगिता द्वयोरस्तीति चेन्न । तथा सत्यग्न्यर्थिनो नियमेन प्रदेशविशेषे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । धूम एव धूमत्वेन मूले ऽग्निमान्साध्यत इति चेत् । किमेषा लौकिकी प्रतीतिः । आहोस्वित्समयसिद्धये विपरिणामः क्रियते । न प्रथमः । लौकिका ह्यूर्ध्वदेशं धूमवन्तमवलोक्याधोदेशं वह्निमन्तमवगच्छन्ति । न द्वितीयः । निर्मूलत्वात् । अपि च देहादीनां तावत्परेण क्षणिकता स्वीक्रिय(ऽऽस्थीय)ते । तत्र पतनकमर्णा गुरुत्वानुमानं दुर्घटं स्यात् । नहि तयोः कालतः सामानाधिकरण्यम् । कार्यकारणभावात् । नापि देशतः । विभिन्नद्रव्याश्रयत्वात् । अतः कस्यचिद्विभिन्नाश्रयेणैवाविनाभावः । *९,१०९* ननु व्यधिकरणस्य पक्षधर्मता नास्तीति चेन्मा भूत् । तन्नियमस्य निर्निबन्धनत्वात् । तथा सति साध्य(स्य)नियतदेशता कथं सिद्धयेदिति चेद्वयाप्तिस्वभावादिति ब्रूमः । यथा हि । यत्कृतकं तदनित्यमिति सामानाधिकरण्यमन्तर्भाव्य व्याप्तेः कृतकत्वं स्वाश्रय एवानित्यत्वं गमयति । तथा कृत्तिकोदयो व्यधिकरणयैव रोहिण्युदयासत्त्या व्याप्त इति तौ तथैव गमयति । यथा च सामानाधिकरण्ये ऽप्यस्ति प्रदेशादिनियमस्तथा वैयधिकरण्ये ऽपीति को दोषः । तस्माद्यत्रेदं तत्रेदमितिवद्यदेदं तदेदमितिवत् यदेवं तदेवमितिवच्च यदीदं तर्हीदमिति व्याप्तिसम्भवात् । व्याप्त्यनुरोधेनैव हेतुसिद्धेरावश्यकतया पक्षधर्मतानावश्यकत्वाद्युक्तं व्यधिकरणस्यापि हेतुत्वमिति । *९,११०* तथा साध्यविशेषणस्याप्रसिद्धावपि । तथाहि । साध्यविशेषणशप्रसिद्धेः कुतो दूषणत्वात् । किं विश्वं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादित्यादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । उत साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तत्सन्देहानुपपत्तौ पक्षत्वानुपपत्तेर्हेतोः पक्षधर्मत्वानुपपत्तिप्रसक्तेः । अथवा साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तेन साधनस्य व्याप्तिप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् । यद्वा प्रतिज्ञावाक्यस्याप्रतीतपदार्थकत्वेनाबोधकत्वापत्तेः । आद्यं दूषयति अन्यदिति ॥ अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमुक्तं भवेत् (स्यात्स)सत्त्वप्रतिक्षेपरूपत्वादसत्त्वस्य । पुनरसन्न भवतीत्युक्ते स्ववचनव्याहतिः । एवमसन्न भवतीत्युक्त्या द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति सत्त्वं लभ्यते । पुनः सन्न भवतीत्युक्ते स्वव्याहतिरेव । तदेवं विश्वं सदसतोः सकाशादन्यत् सदसच्च न भवतीत्येषा प्रतिज्ञा स्वव्याहतेरेव अमा(ऽप्रमा) साधनाङ्गं न भवति । नतु विशेषणस्य सदसद्वैलक्षण्यलक्षणस्याप्रसिद्धत्वेन । कुतः । स्वव्याहतिर्हि मे माता वन्ध्येत्यादौ दूषणत्वेन सम्प्रतिपन्ना । स्ववचनस्वन्यायस्वक्रियास्वसिद्धान्तप्रमाणान्तराप्रतिहताया एवोक्तेः साधनदूषणाङ्गत्वात् । नहि स्वविषविमूर्छिता भुजङ्गी परं दशति । नच दोषान्तरासङ्कीर्णं साध्यविशेषणासिद्धेरुदाहरणं पश्यामो येन दोषत्वं प्रतीमः । कस्यचिदसाधारणधर्मेण शशविषाणादिमत्त्वसाधनमपि प्रमाणं किन्न स्यादिति चेन्न । तत्रापि दृश्यानुपलम्भबाधस्य विद्यमानत्वात् । अतीन्द्रियसंसगर्साधने न को ऽपि दोष इति चेन्न । ईश्वरादिसंसर्गेण सिद्धसाधनत्वात् । एवमन्यत्रापि सम्प्रतिपन्नाप्रामाण्ये दोषान्तरमन्वेषणीयम् । तदिदमुक्तं चशब्देन । अत एव व्याहतेरित्युपलक्षणम् । *९,११४* द्वितीयं पराचष्टे असिद्धेति ॥ असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते

tathāpyekaparvatasaṃyogitā dvayorastīti cenna / tathā satyagnyarthino niyamena pradeśaviśeṣe pravṛttyanupapatteḥ / dhūma eva dhūmatvena mūle 'gnimānsādhyata iti cet / kimeṣā laukikī pratītiḥ / āhosvitsamayasiddhaye vipariṇāmaḥ kriyate / na prathamaḥ / laukikā hyūrdhvadeśaṃ dhūmavantamavalokyādhodeśaṃ vahnimantamavagacchanti / na dvitīyaḥ / nirmūlatvāt / api ca dehādīnāṃ tāvatpareṇa kṣaṇikatā svīkriya(''sthīya)te / tatra patanakamarṇā gurutvānumānaṃ durghaṭaṃ syāt / nahi tayoḥ kālataḥ sāmānādhikaraṇyam / kāryakāraṇabhāvāt / nāpi deśataḥ / vibhinnadravyāśrayatvāt / ataḥ kasyacidvibhinnāśrayeṇaivāvinābhāvaḥ / *9,109* nanu vyadhikaraṇasya pakṣadharmatā nāstīti cenmā bhūt / tanniyamasya nirnibandhanatvāt / tathā sati sādhya(sya)niyatadeśatā kathaṃ siddhayediti cedvayāptisvabhāvāditi brūmaḥ / yathā hi / yatkṛtakaṃ tadanityamiti sāmānādhikaraṇyamantarbhāvya vyāpteḥ kṛtakatvaṃ svāśraya evānityatvaṃ gamayati / tathā kṛttikodayo vyadhikaraṇayaiva rohiṇyudayāsattyā vyāpta iti tau tathaiva gamayati / yathā ca sāmānādhikaraṇye 'pyasti pradeśādiniyamastathā vaiyadhikaraṇye 'pīti ko doṣaḥ / tasmādyatredaṃ tatredamitivadyadedaṃ tadedamitivat yadevaṃ tadevamitivacca yadīdaṃ tarhīdamiti vyāptisambhavāt / vyāptyanurodhenaiva hetusiddherāvaśyakatayā pakṣadharmatānāvaśyakatvādyuktaṃ vyadhikaraṇasyāpi hetutvamiti / *9,110* tathā sādhyaviśeṣaṇasyāprasiddhāvapi / tathāhi / sādhyaviśeṣaṇaśaprasiddheḥ kuto dūṣaṇatvāt / kiṃ viśvaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ bādhyatvādityāderapi prāmāṇyaprasaṅgāt / uta sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tatsandehānupapattau pakṣatvānupapatterhetoḥ pakṣadharmatvānupapattiprasakteḥ / athavā sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tena sādhanasya vyāptipratītyanupapattiprasaṅgāt / yadvā pratijñāvākyasyāpratītapadārthakatvenābodhakatvāpatteḥ / ādyaṃ dūṣayati anyaditi // anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā sanna bhavatītyukte 'sattvamuktaṃ bhavet (syātsa)sattvapratikṣeparūpatvādasattvasya / punarasanna bhavatītyukte svavacanavyāhatiḥ / evamasanna bhavatītyuktyā dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti sattvaṃ labhyate / punaḥ sanna bhavatītyukte svavyāhatireva / tadevaṃ viśvaṃ sadasatoḥ sakāśādanyat sadasacca na bhavatītyeṣā pratijñā svavyāhatereva amā('pramā) sādhanāṅgaṃ na bhavati / natu viśeṣaṇasya sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇasyāprasiddhatvena / kutaḥ / svavyāhatirhi me mātā vandhyetyādau dūṣaṇatvena sampratipannā / svavacanasvanyāyasvakriyāsvasiddhāntapramāṇāntarāpratihatāyā evokteḥ sādhanadūṣaṇāṅgatvāt / nahi svaviṣavimūrchitā bhujaṅgī paraṃ daśati / naca doṣāntarāsaṅkīrṇaṃ sādhyaviśeṣaṇāsiddherudāharaṇaṃ paśyāmo yena doṣatvaṃ pratīmaḥ / kasyacidasādhāraṇadharmeṇa śaśaviṣāṇādimattvasādhanamapi pramāṇaṃ kinna syāditi cenna / tatrāpi dṛśyānupalambhabādhasya vidyamānatvāt / atīndriyasaṃsagarsādhane na ko 'pi doṣa iti cenna / īśvarādisaṃsargeṇa siddhasādhanatvāt / evamanyatrāpi sampratipannāprāmāṇye doṣāntaramanveṣaṇīyam / tadidamuktaṃ caśabdena / ata eva vyāhaterityupalakṣaṇam / *9,114* dvitīyaṃ parācaṣṭe asiddheti // asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्याप्रसिद्धया यत्र पक्षधर्मत्वासिद्धिरुच्यते(हेतौ) तत्र व्याप्त्यादीतराङ्गसाकल्यमस्ति न वा । न चेत्तत एवानुमानं दुष्यं किं साध्यविशेषणाप्रसिद्धया । यदि व्याप्त्यादिकं विद्यते तदासिद्धसाधने को दोषः । न को ऽपि । अयमभिसन्धिः । हेतोर्हि पक्षधर्मत्वासिद्धिस्तदा स्यात् । यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् । सन्देहाभावेन पक्षधर्मत्वासिद्धिस्तदा स्यात् । यदि धर्मी वा हेतोस्तद्धर्मत्वं वा न स्यात् । सन्देहाभावेन पक्षत्वानुपपत्त्या पक्षधर्म(त्व)ताभावे तु स्वार्थानुमानविशेषविलोपः स्यात् । यदा हि यो धूमवानसावग्निमानिति गृहीतव्याप्तिको गिरिशेखरे धूमं पश्यन्व्याप्तिं स्मरति । तदोत्पद्यत एवास्यानुमितिः । नच तस्याग्निसन्देहो ऽस्ति । यदा चाप्तवचनाद्विनिश्चितपर्वताग्निसम्बन्धः पर्वतं प्रत्यासीदन्धूममवलोकयति । तदापि तस्य विना सन्देहेनाग्न्यनुमितिर्भवत्येव । नहि सामग्री बुद्धिमती । येन यन्मया कर्तव्यं तदन्येन कृतमिति पर्यालोच्योदासीत । नापि छिन्ने छिदाया इव परिच्छिन्ने परिच्छेदान्तरोत्पादो ऽयुक्तः(वक्तुं न शक्यः) । नापि परार्थानुमाने सन्देहनियमः । विपर्यस्तस्यापि प्रतिवादित्वोपपत्तेः । अत एव सिद्धसाधको ऽसङ्गत एव नाश्रयासिद्ध इत्युक्तम् । किञ्च विदिततत्त्वो ऽपि यदा परपरीक्षार्थं (द्यर्थे) तत्र प्रमाणं पृच्छति । तदा प्रयुक्तमनुमानममानं स्यात् । सन्देहाभावात् । तस्मात्सन्दिग्धसाध्यः पक्ष इत्याद्याः प्राचां वाचः सम्भावनाभिप्रायाः । परमार्थतस्त्वनुमितिविषय एव पक्षः । अतः सन्देहाभावे पक्षत्वानुपपत्त्यभावान्नाप्रसिद्धसाधने पक्षधर्मत्वासिद्धिरूपो दोष इति । *९,११७* तृतीयं निराकरोति व्याप्तिश्चेति ॥ व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चैव गम्यते

sādhyāprasiddhayā yatra pakṣadharmatvāsiddhirucyate(hetau) tatra vyāptyādītarāṅgasākalyamasti na vā / na cettata evānumānaṃ duṣyaṃ kiṃ sādhyaviśeṣaṇāprasiddhayā / yadi vyāptyādikaṃ vidyate tadāsiddhasādhane ko doṣaḥ / na ko 'pi / ayamabhisandhiḥ / hetorhi pakṣadharmatvāsiddhistadā syāt / yadi dharmī vā hetostaddharmatvaṃ vā na syāt / sandehābhāvena pakṣadharmatvāsiddhistadā syāt / yadi dharmī vā hetostaddharmatvaṃ vā na syāt / sandehābhāvena pakṣatvānupapattyā pakṣadharma(tva)tābhāve tu svārthānumānaviśeṣavilopaḥ syāt / yadā hi yo dhūmavānasāvagnimāniti gṛhītavyāptiko giriśekhare dhūmaṃ paśyanvyāptiṃ smarati / tadotpadyata evāsyānumitiḥ / naca tasyāgnisandeho 'sti / yadā cāptavacanādviniścitaparvatāgnisambandhaḥ parvataṃ pratyāsīdandhūmamavalokayati / tadāpi tasya vinā sandehenāgnyanumitirbhavatyeva / nahi sāmagrī buddhimatī / yena yanmayā kartavyaṃ tadanyena kṛtamiti paryālocyodāsīta / nāpi chinne chidāyā iva paricchinne paricchedāntarotpādo 'yuktaḥ(vaktuṃ na śakyaḥ) / nāpi parārthānumāne sandehaniyamaḥ / viparyastasyāpi prativāditvopapatteḥ / ata eva siddhasādhako 'saṅgata eva nāśrayāsiddha ityuktam / kiñca viditatattvo 'pi yadā paraparīkṣārthaṃ (dyarthe) tatra pramāṇaṃ pṛcchati / tadā prayuktamanumānamamānaṃ syāt / sandehābhāvāt / tasmātsandigdhasādhyaḥ pakṣa ityādyāḥ prācāṃ vācaḥ sambhāvanābhiprāyāḥ / paramārthatastvanumitiviṣaya eva pakṣaḥ / ataḥ sandehābhāve pakṣatvānupapattyabhāvānnāprasiddhasādhane pakṣadharmatvāsiddhirūpo doṣa iti / *9,117* tṛtīyaṃ nirākaroti vyāptiśceti // vyāptiśca vyatirekeṇa tatra taiścaiva gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यस्येति कर्मणि षष्ठी लिङ्गस्येति कर्तरि । अयमिति बुद्धिस्थपरामर्शः । भवेदेतद्यद्ययं केवलव्यतिरेकिण्युक्तिविशेषः कार्य इत्यत्र नियामकं स्यात् । न चैतदस्ति । तथाहि । किमनेनोक्तिविशेषेण केवलव्यतिरेकिसाध्यमन्वयितां नीयत उत नेति वक्तव्यम् । नाद्यः । उक्तेरर्थतथात्वपरिवर्तकत्वासम्भवात् । नहि सहस्रेणाप्युक्तीनां नरो वानरीकर्तुं शक्यते । शक्यत्वे वा केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यं त्यक्तं स्यात् । द्वितीयस्येदमुक्तम् । यदा लिङ्गस्याप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वमिष्यते । यद्युक्तिविशेषणापि लिङ्गं केवलव्यतिरेकिसाध्यसाधकमेव नान्वयितामापद्यत इतीष्यत इति यावत् । तदायमुक्तौ विशेषः केन मानेन कर्तव्यतया ज्ञायते न केनापि । अतो ऽप्रसिद्धविशेषण एव केवलव्यतिरेकी साधकश्चेति नाप्रसिद्धविशेषणत्वस्य दोषत्वमिति । अस्त्येवोक्तिविशेषस्य कर्तव्यतायां नियामकम् । तथाहि । यद्यप्युक्तिविशेषो न व्यतिरेकिणमन्वयिनं करोति । तथापि लिङ्गस्य साध्येन व्याप्तिस्तावदश्यम्भाविनी । नच सा केवलव्यतिरेकिणि साक्षादुपर्शयितुं शक्या । अन्वयग्रहणस्थलस्य विप्रतिपत्त्या प्रतिरुद्धत्वात् । अतः साध्यव्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकेण विपक्षे व्याप्तिं प्रदर्श्योपपादनीया । *९,१३०* यदि वा व्यतिरेकव्याप्तिरेव साध्यसिद्धेरङ्गम् । तथापि तद्ग्रहो ऽवश्यम्भावी । व्यतिरेकश्च प्रतियोगिप्रतीत्यधीनप्रतीतिक एव । प्रतियोगिनौ च लिङ्गसाध्यधर्मौ । तत्र लिङ्गं पक्षे प्रतीतमेव । साध्यधर्मश्च न पक्षे प्रतीतो नाप्यन्यत्र । तत्कथं व्यतिरेकयोरपि व्याप्तिर्गृह्यताम् । एतैस्तूक्तिविशेषैः कथञ्चित्प्रतियोगिनः साध्यधर्मस्य बुद्धिस्थतायां सुकरो व्याप्तिग्रहः स्यात् । *९,१३१* प्रतिज्ञावाक्यं चैवमविदितपदार्थकं न प्रसज्यत इत्यत आह साधनमिति ॥ साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते । यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा

sādhyasyeti karmaṇi ṣaṣṭhī liṅgasyeti kartari / ayamiti buddhisthaparāmarśaḥ / bhavedetadyadyayaṃ kevalavyatirekiṇyuktiviśeṣaḥ kārya ityatra niyāmakaṃ syāt / na caitadasti / tathāhi / kimanenoktiviśeṣeṇa kevalavyatirekisādhyamanvayitāṃ nīyata uta neti vaktavyam / nādyaḥ / ukterarthatathātvaparivartakatvāsambhavāt / nahi sahasreṇāpyuktīnāṃ naro vānarīkartuṃ śakyate / śakyatve vā kevalavyatirekiprāmāṇyaṃ tyaktaṃ syāt / dvitīyasyedamuktam / yadā liṅgasyāprasiddhasya sādhyasya sādhakatvamiṣyate / yadyuktiviśeṣaṇāpi liṅgaṃ kevalavyatirekisādhyasādhakameva nānvayitāmāpadyata itīṣyata iti yāvat / tadāyamuktau viśeṣaḥ kena mānena kartavyatayā jñāyate na kenāpi / ato 'prasiddhaviśeṣaṇa eva kevalavyatirekī sādhakaśceti nāprasiddhaviśeṣaṇatvasya doṣatvamiti / astyevoktiviśeṣasya kartavyatāyāṃ niyāmakam / tathāhi / yadyapyuktiviśeṣo na vyatirekiṇamanvayinaṃ karoti / tathāpi liṅgasya sādhyena vyāptistāvadaśyambhāvinī / naca sā kevalavyatirekiṇi sākṣāduparśayituṃ śakyā / anvayagrahaṇasthalasya vipratipattyā pratiruddhatvāt / ataḥ sādhyavyatirekasya sādhanavyatirekeṇa vipakṣe vyāptiṃ pradarśyopapādanīyā / *9,130* yadi vā vyatirekavyāptireva sādhyasiddheraṅgam / tathāpi tadgraho 'vaśyambhāvī / vyatirekaśca pratiyogipratītyadhīnapratītika eva / pratiyoginau ca liṅgasādhyadharmau / tatra liṅgaṃ pakṣe pratītameva / sādhyadharmaśca na pakṣe pratīto nāpyanyatra / tatkathaṃ vyatirekayorapi vyāptirgṛhyatām / etaistūktiviśeṣaiḥ kathañcitpratiyoginaḥ sādhyadharmasya buddhisthatāyāṃ sukaro vyāptigrahaḥ syāt / *9,131* pratijñāvākyaṃ caivamaviditapadārthakaṃ na prasajyata ityata āha sādhanamiti // sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate / yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमाणुकारकतां कार्याणामभ्युपगच्छता वैशेषिकादिना परमाणुसद्भावः साध्यते । तथा प्रधानोपादानतां वदता साङ्खयेन प्रधानसद्भावः । एवमन्यदपि समवायादिकं तदङ्गीकारिभिः समर्थ्यते । तत्र पृच्छामः । यः परमाण्वादिकमभ्युपैति तं प्रति तत्सद्भावः साध्यते, उत न सन्ति परमाणव इति तदभावमभ्युपगच्छन्तं प्रति । नाद्यः । सिद्धस्य साधनायोगात् । द्वितीये त्वबुद्धयारूढस्य परमाण्वादेः साधनाय कथं वादिनः प्रयत्नः कथं च तदभावं परो मन्येत । प्रतियोगिनो ऽविदितत्वात् । अथ मन्यसे कणादाद्युपदेशेन, सामान्यतो दृष्टस्वार्थानुमानेन वा स्वयमवगतं परमाण्वादिकं वादिना शक्यत एव साधयितुम् । वादिवाक्येन च प्रतियोगिनः परमाण्वादेरवगमे तदभावा(नुम)भिमतिः प्रतिवादिनो युक्तैव । नहि प्रमाणेनैव प्रतियोगी ज्ञातव्य इति नियमो ऽस्ति शशविषाणाद्यभावप्रतीत्यानुपपत्तिप्रसङ्गादिति । यद्येवमत्यन्ताप्रसिद्धस्यापि परमाण्वादेरनुभवमार्गमनतिक्रम्य साधनमिष्यते । तदैतद्वयतिरेकिसाध्यसाधनमप्यनुभवानुसारेणैव कुतो नाङ्गीकार्यम् । तथाहि । प्रत्यक्षेणोपदेशेन वासाधार(णध)णौ धर्मावेकत्रोपलब्धवतस्ततो ऽन्यत्र सवर्त्रापि तदभावोपलम्भसम्भवे व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्तावद्वादिनः सुकर एव । प्रतिवादिनो ऽपि वादिवाक्यावगतप्रतियोगिनस्तदभावावगमसम्भवात् । व्यतिरेकव्याप्तिग्रहः सम्भवत्येव । तथाच प्रागुक्तरीत्यान्वयसमर्थनेन अप्रसिद्धसाध्यसाधने सम्भवति किमेताभिः क्लिष्यकल्पनाभिः । एवंच न प्रतिज्ञावाक्यस्याविदितपदार्थकत्वप्रसङ्गः । वादिना तदर्थस्य व्युत्पादितत्वा(द्यत्वा)दिति । *९,१३३* उपसंहरति यत्रेति ॥ यत्र नातिप्रसङ्गो ऽस्ति मानं नच विपर्यते । क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः

paramāṇukārakatāṃ kāryāṇāmabhyupagacchatā vaiśeṣikādinā paramāṇusadbhāvaḥ sādhyate / tathā pradhānopādānatāṃ vadatā sāṅkhayena pradhānasadbhāvaḥ / evamanyadapi samavāyādikaṃ tadaṅgīkāribhiḥ samarthyate / tatra pṛcchāmaḥ / yaḥ paramāṇvādikamabhyupaiti taṃ prati tatsadbhāvaḥ sādhyate, uta na santi paramāṇava iti tadabhāvamabhyupagacchantaṃ prati / nādyaḥ / siddhasya sādhanāyogāt / dvitīye tvabuddhayārūḍhasya paramāṇvādeḥ sādhanāya kathaṃ vādinaḥ prayatnaḥ kathaṃ ca tadabhāvaṃ paro manyeta / pratiyogino 'viditatvāt / atha manyase kaṇādādyupadeśena, sāmānyato dṛṣṭasvārthānumānena vā svayamavagataṃ paramāṇvādikaṃ vādinā śakyata eva sādhayitum / vādivākyena ca pratiyoginaḥ paramāṇvāderavagame tadabhāvā(numa)bhimatiḥ prativādino yuktaiva / nahi pramāṇenaiva pratiyogī jñātavya iti niyamo 'sti śaśaviṣāṇādyabhāvapratītyānupapattiprasaṅgāditi / yadyevamatyantāprasiddhasyāpi paramāṇvāderanubhavamārgamanatikramya sādhanamiṣyate / tadaitadvayatirekisādhyasādhanamapyanubhavānusāreṇaiva kuto nāṅgīkāryam / tathāhi / pratyakṣeṇopadeśena vāsādhāra(ṇadha)ṇau dharmāvekatropalabdhavatastato 'nyatra savartrāpi tadabhāvopalambhasambhave vyatirekavyāptigrahastāvadvādinaḥ sukara eva / prativādino 'pi vādivākyāvagatapratiyoginastadabhāvāvagamasambhavāt / vyatirekavyāptigrahaḥ sambhavatyeva / tathāca prāguktarītyānvayasamarthanena aprasiddhasādhyasādhane sambhavati kimetābhiḥ kliṣyakalpanābhiḥ / evaṃca na pratijñāvākyasyāviditapadārthakatvaprasaṅgaḥ / vādinā tadarthasya vyutpāditatvā(dyatvā)diti / *9,133* upasaṃharati yatreti // yatra nātiprasaṅgo 'sti mānaṃ naca viparyate / kliṣṭakalpanayaivātra sādhyamityatidurvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असिद्धस्यैव कारणतां ब्रुवाणं प्रत्यनवस्थोच्यते । नच क्वचित्कार्ये ऽनवस्थितासिद्धकारणपरम्परा सिद्धा । सामान्यतः प्रसिद्धिस्तु केवलव्यतिरेकिण्यपि समाना । असिद्धसाधकत्वेन चैषां पञ्चरूपोपपन्नता नास्ति । तथा चानुमानानामप्येषां पञ्चरूपोपपन्नत्वाभावात् । व्यतिरेकि नानुमानं पञ्चरू(पोपन्नता)पतावैधुर्यादित्यनैकान्तिकमिति । *९,१४०* दूषणान्तरमाह तन्नियम इति ॥ ॥। तन्नियमः किंनिबन्धनः

asiddhasyaiva kāraṇatāṃ bruvāṇaṃ pratyanavasthocyate / naca kvacitkārye 'navasthitāsiddhakāraṇaparamparā siddhā / sāmānyataḥ prasiddhistu kevalavyatirekiṇyapi samānā / asiddhasādhakatvena caiṣāṃ pañcarūpopapannatā nāsti / tathā cānumānānāmapyeṣāṃ pañcarūpopapannatvābhāvāt / vyatireki nānumānaṃ pañcarū(popannatā)patāvaidhuryādityanaikāntikamiti / *9,140* dūṣaṇāntaramāha tanniyama iti // ... tanniyamaḥ kiṃnibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमाने पञ्चरूपोपपन्नतानियमस्य निर्निबन्धनत्वादतादृशस्याप्यनुमानत्वे बाधकाभावाच्चाप्रयोजको ऽयं हेत्वाभासः । नन्वेपां रूपाणां व्याप्तिपक्षधर्मतौपायिकत्वादसिद्धयादिहेत्वाभासपञ्चक(स्य)व्युदासार्थत्वाच्च कथं निर्निबन्धन(त्व)ता । कथं च विपक्षे बाधकाभावः । उक्तप्रयोजनासिद्धेरेव बाधकत्वात् । सपक्षे सत्त्वं विनाप्यनुमानत्वे भूर्नित्या गन्धवत्त्वादित्यादेरसाधारणस्याप्यनुमानत्वं स्यादिति चेन्न । सपक्षसद्भावासद्भावाभ्यां भेदसिद्धेरिति । *९,१४३* एवमाश्रयासिद्धयादेरदूषणत्वमुपपाद्य यदुक्तं"परिहरे ऽपि सिद्धत्वं दूषणम्ऽ; इति तदयुक्तम् । वादे निग्रहस्थानाभावस्योक्तत्वादित्याशङ्कां परिहरति सिद्धेति ॥ सिद्दसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत् यथा सिद्धप्रश्नादौ न वादकथावसितिर्भवेत् किन्तु तत्त्वनिर्णयविरोधित्वादुद्भाव्य त्याजनीयमेव । एवं सिद्धसाधनतायां चेत्यर्थः । "तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधिकाऽ; इत्यनेन हेतोर्व्याप्त्यसिद्धिः स्वरूपासिद्धिश्च दूषणमिति सूचितम् । तत्र केचिदाचक्षते । द्विविधं व्याप्त्यभावादिकम् । वादिप्रतिवादिनोरन्यतरमतेनोभयमतेन चेति । अन्ये तु मन्यन्ते । अन्यतराव्याप्त्यादिकं नाम नास्त्येव । वस्तुविकल्पासम्भवादिति । तत्र किन्तत्त्वमित्याकाङ्क्षायामाह व्यभिचार इति ॥ व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षे ऽपि दूषणम्

anumāne pañcarūpopapannatāniyamasya nirnibandhanatvādatādṛśasyāpyanumānatve bādhakābhāvāccāprayojako 'yaṃ hetvābhāsaḥ / nanvepāṃ rūpāṇāṃ vyāptipakṣadharmataupāyikatvādasiddhayādihetvābhāsapañcaka(sya)vyudāsārthatvācca kathaṃ nirnibandhana(tva)tā / kathaṃ ca vipakṣe bādhakābhāvaḥ / uktaprayojanāsiddhereva bādhakatvāt / sapakṣe sattvaṃ vināpyanumānatve bhūrnityā gandhavattvādityāderasādhāraṇasyāpyanumānatvaṃ syāditi cenna / sapakṣasadbhāvāsadbhāvābhyāṃ bhedasiddheriti / *9,143* evamāśrayāsiddhayāderadūṣaṇatvamupapādya yaduktaṃ"parihare 'pi siddhatvaṃ dūṣaṇam'; iti tadayuktam / vāde nigrahasthānābhāvasyoktatvādityāśaṅkāṃ pariharati siddheti // siddasādhanatāyāṃ ca na kathāvasitirbhavet yathā siddhapraśnādau na vādakathāvasitirbhavet kintu tattvanirṇayavirodhitvādudbhāvya tyājanīyameva / evaṃ siddhasādhanatāyāṃ cetyarthaḥ / "tadanyasya siddhataiva hi sādhikā'; ityanena hetorvyāptyasiddhiḥ svarūpāsiddhiśca dūṣaṇamiti sūcitam / tatra kecidācakṣate / dvividhaṃ vyāptyabhāvādikam / vādiprativādinoranyataramatenobhayamatena ceti / anye tu manyante / anyatarāvyāptyādikaṃ nāma nāstyeva / vastuvikalpāsambhavāditi / tatra kintattvamityākāṅkṣāyāmāha vyabhicāra iti // vyabhicāro hetvasiddhirekapakṣe 'pi dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र व्यभिचार इत्यव्याप्तिमात्रोपलक्षणम् । न केवलमुभयपक्षे किन्तु वादिप्रतिवादिनोरेकस्य पक्षे ऽपि व्यभिचारो हेत्वसिद्धिश्च हेतोर्दूषणमेव । यद्यपि वस्तुतो ऽन्यतरव्यभिचारादिकं न सम्भवति तथापि प्राग्वस्तुतत्त्वावधारणादाभिमानिकं सम्भवत्येव । तथाच हेतुसामर्थ्यसन्देहे ऽप्यहेतुत्वमावश्यकमेव । व्याप्त्यादिनिमित्तया निश्चितस्यैव हेतुत्वादिति । तदन्यस्येत्यनेन दृष्टान्तस्यापि साध्यादिमत्त्वेनासिद्धिर्दूषणमिति सूचितम् । *९,१४५* केचिदाचक्षते । दृष्टान्तदोषा नाम न सन्ति तेषां यथायोगं हेतुदोषेष्वेवान्तर्भूतत्वादिति । तान्प्रत्याह साध्येति ॥ साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य ॥। दूषणमिति वर्तते । साध्यवैकल्यादेर्हेत्वाभासान्तर्भावे ऽपि दृष्टान्ताश्रयतया स्पष्टप्रतिभासत्वात् । प्रतिभासानुसारेणैवोद्भाव्यत्वादुद्भावनार्थत्वाच्च व्युत्पादनस्य दृष्टान्तदोषत्वं युक्तमिति भावः । दृष्टान्तदोषांश्च केचिदष्टावाचक्षते । साध्यवैकल्यं साधनवैकल्यमुभयवैकल्यमाश्रयहीनत्वमिति चत्वारः साधर्म्यदृष्टान्तदोषाः । साध्याव्यावृत्तिः साधनाव्यावृत्तिरुभयाव्यावृत्तिराश्रयहीनत्वमिति चत्वारो वैधम्यर्दृष्टान्तदोषा इति । तन्नेत्याह साध्येति ॥ सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः । साध्यसाधनवैकल्यमेव दृष्टान्तस्य दूषणं नापरमित्यर्थः । तथाहि । उभयवैकल्यं तावत्पृथङ् न वाच्यम् । एकैकवैकल्येनैव दृष्टान्तस्य दुष्टत्वे समुदितकल्पनावैयर्थ्यात् । अन्यथैकैकवैकल्यस्य दूषणत्वाङ्गीकारभङ्गात् । सम्भवमात्रेण पृथग्वचने ऽनैकान्तिककालतीतत्वं नाम हेत्वाभासान्तरं वाच्यं स्यात् । आश्रयहीनत्वं चाश्रयसिद्धिसमानम् । वैधर्म्यदृष्टान्तो नाम नास्त्येवेति प्रागेव प्रपञ्चितमिति । यद्वा दृष्टान्तस्य साध्यसाधनवैकल्यमपि व्यभिचारासिवदुभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्य न पुनरेकविधमेव । अभिमानतो द्वैविध्यस्यापि सम्भवादित्याह साध्येति ॥ एकपक्षे ऽपि दूषणमित्यनुवर्तते । *९,१४७* हेतोर्व्यर्थविशेषणत्वं व्यर्थविशेष्यत्वं च न दूषणम् । व्याप्तिपक्षधर्मतयोरप्रतिहतेरिति केचित् । तान्प्रत्याह विशेषण इति ॥ विशेषणे दत्ते सति यद्वैयर्थ्यं विशेष्यस्य विशेषणस्य वा तदपि हेतोर्दूषणमेव । व्याप्त्युपयोगितया हि हेतौ विशेषणमुपदीयते । वैयर्थ्ये तु विशिष्यस्य व्याप्यत्वाभावाद्युक्तं (तस्य) हेतुदोषत्वमिति । यद्वा सिद्धप्रश्नादिकमिति वक्ष्यमाणत्वादाधिक्यान्तर्गतमेतत् । सर्वथा हेतुदोषत्वं सि(द्धमिति)द्धम् । व्यर्थविशेषणत्वादिकमप्युभयान्यतररीत्या द्विविधं प्रतिपत्तव्यम् । न पुनरेकविधमेवेत्याह विशेषण इति ॥ ॥। विशेषणे । वैयथ्यर्म् ॥। एकपक्षे ऽपि दूषणमिति वर्तते । *९,१५०* विशेषणासिद्धिर्विशेष्यासिद्धिश्च हेतुदोषो न भवति । नहि विशेषणमात्रं विशेष्यमात्रं वा हेतुर्येन तदसिद्धिर्हेतोर्दूषणं स्यादित्येके । तान्प्रत्याह एकसिद्धौ चेति ॥ ॥। एकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि

atra vyabhicāra ityavyāptimātropalakṣaṇam / na kevalamubhayapakṣe kintu vādiprativādinorekasya pakṣe 'pi vyabhicāro hetvasiddhiśca hetordūṣaṇameva / yadyapi vastuto 'nyataravyabhicārādikaṃ na sambhavati tathāpi prāgvastutattvāvadhāraṇādābhimānikaṃ sambhavatyeva / tathāca hetusāmarthyasandehe 'pyahetutvamāvaśyakameva / vyāptyādinimittayā niścitasyaiva hetutvāditi / tadanyasyetyanena dṛṣṭāntasyāpi sādhyādimattvenāsiddhirdūṣaṇamiti sūcitam / *9,145* kecidācakṣate / dṛṣṭāntadoṣā nāma na santi teṣāṃ yathāyogaṃ hetudoṣeṣvevāntarbhūtatvāditi / tānpratyāha sādhyeti // sādhyasādhanavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya ... dūṣaṇamiti vartate / sādhyavaikalyāderhetvābhāsāntarbhāve 'pi dṛṣṭāntāśrayatayā spaṣṭapratibhāsatvāt / pratibhāsānusāreṇaivodbhāvyatvādudbhāvanārthatvācca vyutpādanasya dṛṣṭāntadoṣatvaṃ yuktamiti bhāvaḥ / dṛṣṭāntadoṣāṃśca kecidaṣṭāvācakṣate / sādhyavaikalyaṃ sādhanavaikalyamubhayavaikalyamāśrayahīnatvamiti catvāraḥ sādharmyadṛṣṭāntadoṣāḥ / sādhyāvyāvṛttiḥ sādhanāvyāvṛttirubhayāvyāvṛttirāśrayahīnatvamiti catvāro vaidhamyardṛṣṭāntadoṣā iti / tannetyāha sādhyeti // siddhe satyārambho niyamārthaḥ / sādhyasādhanavaikalyameva dṛṣṭāntasya dūṣaṇaṃ nāparamityarthaḥ / tathāhi / ubhayavaikalyaṃ tāvatpṛthaṅ na vācyam / ekaikavaikalyenaiva dṛṣṭāntasya duṣṭatve samuditakalpanāvaiyarthyāt / anyathaikaikavaikalyasya dūṣaṇatvāṅgīkārabhaṅgāt / sambhavamātreṇa pṛthagvacane 'naikāntikakālatītatvaṃ nāma hetvābhāsāntaraṃ vācyaṃ syāt / āśrayahīnatvaṃ cāśrayasiddhisamānam / vaidharmyadṛṣṭānto nāma nāstyeveti prāgeva prapañcitamiti / yadvā dṛṣṭāntasya sādhyasādhanavaikalyamapi vyabhicārāsivadubhayānyatararītyā dvividhaṃ pratipattavya na punarekavidhameva / abhimānato dvaividhyasyāpi sambhavādityāha sādhyeti // ekapakṣe 'pi dūṣaṇamityanuvartate / *9,147* hetorvyarthaviśeṣaṇatvaṃ vyarthaviśeṣyatvaṃ ca na dūṣaṇam / vyāptipakṣadharmatayorapratihateriti kecit / tānpratyāha viśeṣaṇa iti // viśeṣaṇe datte sati yadvaiyarthyaṃ viśeṣyasya viśeṣaṇasya vā tadapi hetordūṣaṇameva / vyāptyupayogitayā hi hetau viśeṣaṇamupadīyate / vaiyarthye tu viśiṣyasya vyāpyatvābhāvādyuktaṃ (tasya) hetudoṣatvamiti / yadvā siddhapraśnādikamiti vakṣyamāṇatvādādhikyāntargatametat / sarvathā hetudoṣatvaṃ si(ddhamiti)ddham / vyarthaviśeṣaṇatvādikamapyubhayānyatararītyā dvividhaṃ pratipattavyam / na punarekavidhamevetyāha viśeṣaṇa iti // ... viśeṣaṇe / vaiyathyarm ... ekapakṣe 'pi dūṣaṇamiti vartate / *9,150* viśeṣaṇāsiddhirviśeṣyāsiddhiśca hetudoṣo na bhavati / nahi viśeṣaṇamātraṃ viśeṣyamātraṃ vā heturyena tadasiddhirhetordūṣaṇaṃ syādityeke / tānpratyāha ekasiddhau ceti // ... ekāsiddhau ca viśiṣṭāsiddhireva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्यो(हि)हेतुर्न विशेषणादिमात्रम् । विशेषणविशेष्ययोरेकस्यासिद्धावपि विशिष्यस्यासिद्धिरेव प्रसिद्धा । दण्डमात्राभावे पुरुषमात्राभावे वा दण्डिनो ऽभावदर्शनात् । अतो विशेषणासिद्धयादावपि विशिष्यहेत्वसिद्धेरवर्जनीयत्वाद्युक्तं तस्य हेतुदोषत्वम् । तच्चोभयान्यतररीत्या द्विविधमिति पूर्ववत्सिद्धमेवेति । एकाभावे चेत्याद्यनुक्त्वैकासिद्धौ चेति वचनमसिद्धिश्च द्विविधा स्वरूपताज्ञानतश्चेति सूचनार्थम् । तदेवं व्यर्थविशेषणासिद्धयादेर्हेतुदोषत्वद्युक्तं परपरिगणितासिद्धिभेदेष्वाश्रयासिद्धयादित्रयस्यैवादोषत्वकथनमिति । *९,१५०फ़्।* यदुक्तं प्रश्नदोषाश्चत्वार इति तत्र वैफल्यस्यासङ्गतेश्च दोषत्वमयुक्तम् । अशक्योद्भावनत्वात् । तथाहि शब्दो ऽनित्यो ऽस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यत्वादिति प्रयुक्ते परः पृच्छति सामान्यं नित्यमनित्यं वेति । तत्र वैफल्योद्भावने निरनुयोज्यानुयोगेन परो निगृह्णीयात् । सामान्यनित्यत्वमुभयसम्मतं कृत्वा तत्रानैकान्तिकत्वोद्भावनस्य प्रयोजनस्य परेणाभिसन्धातुमप्युचितत्वात् । तत्रैव प्रयोगे परः पृच्छति सामान्यमनुगतदं न वेति । तत्रासङ्गत्युद्भावने निरनुयोगज्यानुयोगः स्यात् । अनुगतत्वेन नित्यत्वं प्रसाध्य तत्रानैकान्तिकत्वं वक्ष्यामीत्येवमुपोद्घातलक्षणायाः सङ्गतेरपि परेणाभिप्रेतमुचितत्वात् । नचाशक्योद्भावनं दूषणं नामेत्यत आह अप्रयोजनतेति ॥ अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् तत्र प्रश्नदोषेष्वप्रयोजनता यद्यप्यु(त्तरो)त्तरप्रश्नेष्ववधारयितुमशक्या । तथापि प्रथमप्रश्ने सम्भाविता दूषणत्वेनोद्भावयितुं शक्यत एव । नहि कथोपक्रमे प्रधानप्रमेयप्रश्नमपहायैवंविधः प्रश्नः सम्भवतीति । अनेनैव न्यायेनासङ्गतिरपि सर्वथा सङ्गत्यनुपलम्भ एवोद्भाव्येति द्रष्टव्यम् । *९,१५२* नन्वेवं सति षडेव निग्रहस्थानानीति भज्येत । स्वव्याहत्यसङ्गत्योर्विरोधासङ्गत्यन्तर्भावे ऽपि सिद्धार्थतावैफल्ययोरतिरिक्तत्वादित्यत आह सिद्धेति ॥ सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत्

viśiṣyo(hi)heturna viśeṣaṇādimātram / viśeṣaṇaviśeṣyayorekasyāsiddhāvapi viśiṣyasyāsiddhireva prasiddhā / daṇḍamātrābhāve puruṣamātrābhāve vā daṇḍino 'bhāvadarśanāt / ato viśeṣaṇāsiddhayādāvapi viśiṣyahetvasiddheravarjanīyatvādyuktaṃ tasya hetudoṣatvam / taccobhayānyatararītyā dvividhamiti pūrvavatsiddhameveti / ekābhāve cetyādyanuktvaikāsiddhau ceti vacanamasiddhiśca dvividhā svarūpatājñānataśceti sūcanārtham / tadevaṃ vyarthaviśeṣaṇāsiddhayāderhetudoṣatvadyuktaṃ paraparigaṇitāsiddhibhedeṣvāśrayāsiddhayāditrayasyaivādoṣatvakathanamiti / *9,150f.* yaduktaṃ praśnadoṣāścatvāra iti tatra vaiphalyasyāsaṅgateśca doṣatvamayuktam / aśakyodbhāvanatvāt / tathāhi śabdo 'nityo 'smadādibāhyendriyagrāhyatvāditi prayukte paraḥ pṛcchati sāmānyaṃ nityamanityaṃ veti / tatra vaiphalyodbhāvane niranuyojyānuyogena paro nigṛhṇīyāt / sāmānyanityatvamubhayasammataṃ kṛtvā tatrānaikāntikatvodbhāvanasya prayojanasya pareṇābhisandhātumapyucitatvāt / tatraiva prayoge paraḥ pṛcchati sāmānyamanugatadaṃ na veti / tatrāsaṅgatyudbhāvane niranuyogajyānuyogaḥ syāt / anugatatvena nityatvaṃ prasādhya tatrānaikāntikatvaṃ vakṣyāmītyevamupodghātalakṣaṇāyāḥ saṅgaterapi pareṇābhipretamucitatvāt / nacāśakyodbhāvanaṃ dūṣaṇaṃ nāmetyata āha aprayojanateti // aprayojakatā tatra prathamapraśnadūṣaṇam tatra praśnadoṣeṣvaprayojanatā yadyapyu(ttaro)ttarapraśneṣvavadhārayitumaśakyā / tathāpi prathamapraśne sambhāvitā dūṣaṇatvenodbhāvayituṃ śakyata eva / nahi kathopakrame pradhānaprameyapraśnamapahāyaivaṃvidhaḥ praśnaḥ sambhavatīti / anenaiva nyāyenāsaṅgatirapi sarvathā saṅgatyanupalambha evodbhāvyeti draṣṭavyam / *9,152* nanvevaṃ sati ṣaḍeva nigrahasthānānīti bhajyeta / svavyāhatyasaṅgatyorvirodhāsaṅgatyantarbhāve 'pi siddhārthatāvaiphalyayoratiriktatvādityata āha siddheti // siddhapraśnādikaṃ yat tadādhikyāntagartaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषणान्तर्भावकथनप्रसङ्गेन प्रागुक्तप्रमाणत्रित्वनियमसिद्धये परैः पृथक्प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतानामर्थापत्त्यादीनामुक्तान्तर्भावमाह अर्थापत्तीति ॥ अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमान्तर्गताः ॥। न प्रथमद्वितीयौ । व्यभिचारात् । न तृतीयः । विरुद्धयोर्विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेः । अविरोधप्रतीतेश्च बहिर्भावकल्पनोत्तरकालीनत्वेनेतरेतराश्रयापत्तेरिति । जीवनग्रहाभावयोर्विरोधस्य अभावात् । भावे वार्ऽथापत्तेरप्यनुपपत्तेः । अतो ऽविनाभावबलेनार्थप्रतीतिहेतुत्वादर्थापत्तिरनुमानमेव । *९,१५३* एतेन केवलव्यतिरेकी परिशेषश्चार्थापत्तिरेव नानुमानमित्यपि निरस्तम् । *९,१५६* गृह्यमाणे वस्तुनि स्मर्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यदर्शनात् स्मर्यमाणे गृह्यमाणप्रतियोगिकसादृश्यप्रतीतिरुपमानम् । यथा गामनुभूय वनं गतो गवये गोसादृश्यमुपलभ्य गवि गवयसादृश्यं प्रत्येति । यद्यपि नैतत्स्मरणम् । प्रतियोगिनो गवयस्य प्रागननुभूतत्वेन गोगतसादृश्यस्याननुभूतत्वात् । नहि सामग्षभावे योग्येन्द्रियसन्निकर्षसद्भावमात्रेणानुभवः शक्यो ऽङ्गीकर्तुम् । प्रतियोगिज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां सादृश्यप्रतीतौ हेतुत्वमवधृतमेव । निर्विकल्पकप्रतीत्यभ्युपगमस्त्वप्रामाणिक एव । तथापि यो यत्सदृशः स तत्सदृश इति व्याप्तिबलेन गमकत्वादनुमानमेव । व्यधिकरणत्वान्नेति चेत्तस्यादोषताया निरूपितत्वात् । एकाधिकरणतायाः शक्यसम्पादनत्वाच्च । तस्माद्वैसादृश्यदर्शनवत्सादृश्यदर्शनमपि न पृथक् प्रमाणम् । *९,१५९* अन्ये तु संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रमितिफलमनधिगतसङ्गतिसंज्ञास्मरणसहायं तत्समभिव्याहृतातिदेशवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानमुपमानम् । अतिदेशवाक्यार्थश्च क्वचित्साधर्म्यं क्वचिद्वैधर्म्यं क्वचिद्धर्ममात्रमिति त्रिविधो भवति । यथाव्युत्पन्नगवयपदार्थो गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यानुभूतमर्थं प्रत्यक्षे(ण) गवये प्रत्यभिज्ञानम् गवयपदं स्मरन् गवयपदस्य गवये सङ्गतिमवगच्छति । तदिदं साधर्म्योपमानम् । वैधर्म्योपमानं तु गवादिवद्द्विशफो न भवत्यश्व इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादश्वे ऽश्वपदसङ्गतिग्रहणम् । धर्ममात्रोपमानमपि दीर्घग्रीवत्वादिधर्मवान्पशुरुष्ष इति वाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानादुष्षपदव्युत्पत्तिरिति मन्यन्ते । तत्र यद्यपि संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिः प्राग्गवयादिदर्शनादतिदेशवाक्येन प्रयोगादिना लिङ्गेन वा भवितुं नार्हति । सम्बन्धिनो ऽनवगमे सम्बन्धस्यावगन्तुमशक्यत्वात् । तथापि गवयादिदर्शनोत्तरकालं साधर्म्यादिना लिङ्गेनैव भविष्यति । एतस्यां दशायामतिदेशवाक्यं व्याप्तिग्राहकत्वेनोपयुज्यते । यथा हि पृथिवीत्वाभिसम्बन्धात्पृथिवीति व्यवहर्तव्येति श्रुतवतः पृथिवीत्वाभिसम्बन्धं क्वचिद्द्रव्ये पश्यतो ऽनुमानेनैव संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिरभ्युपगता । तथा प्रकृते ऽपीति कथमिदं पृथक् प्रमाणं स्यादिति । *९,१६१* घटादिप्रत्यक्षयोग्यार्थप्रतियोगिकाभावप्रतीतिसाधनं प्रमाणमभावः । तच्चानुपलब्धिलक्षणं लिङ्गमेवेत्यभावो ऽपि नानुमानाद्भिद्यते । अतो युक्तं त्रीण्येव प्रमाणानीति । तत्किमभावो नियमेनानुमानान्तर्गत इत्यत आह क्वचिदिति ॥ ॥। क्वचित् । प्रत्यक्षान्तर्गतो ऽभावः ॥। कदाचिद्धटाद्यभावग्राहकं प्रत्यक्षमपि भवतीत्यर्थः । किं तर्हि प्रत्यक्षयोग्यार्थानां सर्वेषामप्यभावः प्रमाणद्वयवेद्य इत्यत आह सुखादेरिति ॥ ॥। सुखादेर्नियमेन च

dūṣaṇāntarbhāvakathanaprasaṅgena prāguktapramāṇatritvaniyamasiddhaye paraiḥ pṛthakpramāṇatvenāṅgīkṛtānāmarthāpattyādīnāmuktāntarbhāvamāha arthāpattīti // arthāpattyupamābhāvā anumāntargatāḥ ... na prathamadvitīyau / vyabhicārāt / na tṛtīyaḥ / viruddhayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapatteḥ / avirodhapratīteśca bahirbhāvakalpanottarakālīnatvenetaretarāśrayāpatteriti / jīvanagrahābhāvayorvirodhasya abhāvāt / bhāve vār'thāpatterapyanupapatteḥ / ato 'vinābhāvabalenārthapratītihetutvādarthāpattiranumānameva / *9,153* etena kevalavyatirekī pariśeṣaścārthāpattireva nānumānamityapi nirastam / *9,156* gṛhyamāṇe vastuni smaryamāṇapratiyogikasādṛśyadarśanāt smaryamāṇe gṛhyamāṇapratiyogikasādṛśyapratītirupamānam / yathā gāmanubhūya vanaṃ gato gavaye gosādṛśyamupalabhya gavi gavayasādṛśyaṃ pratyeti / yadyapi naitatsmaraṇam / pratiyogino gavayasya prāgananubhūtatvena gogatasādṛśyasyānanubhūtatvāt / nahi sāmagṣabhāve yogyendriyasannikarṣasadbhāvamātreṇānubhavaḥ śakyo 'ṅgīkartum / pratiyogijñānasyānvayavyatirekābhyāṃ sādṛśyapratītau hetutvamavadhṛtameva / nirvikalpakapratītyabhyupagamastvaprāmāṇika eva / tathāpi yo yatsadṛśaḥ sa tatsadṛśa iti vyāptibalena gamakatvādanumānameva / vyadhikaraṇatvānneti cettasyādoṣatāyā nirūpitatvāt / ekādhikaraṇatāyāḥ śakyasampādanatvācca / tasmādvaisādṛśyadarśanavatsādṛśyadarśanamapi na pṛthak pramāṇam / *9,159* anye tu saṃjñāsaṃjñisambandhapramitiphalamanadhigatasaṅgatisaṃjñāsmaraṇasahāyaṃ tatsamabhivyāhṛtātideśavākyārthapratyabhijñānamupamānam / atideśavākyārthaśca kvacitsādharmyaṃ kvacidvaidharmyaṃ kvaciddharmamātramiti trividho bhavati / yathāvyutpannagavayapadārtho gosadṛśo gavaya ityatideśavākyānubhūtamarthaṃ pratyakṣe(ṇa) gavaye pratyabhijñānam gavayapadaṃ smaran gavayapadasya gavaye saṅgatimavagacchati / tadidaṃ sādharmyopamānam / vaidharmyopamānaṃ tu gavādivaddviśapho na bhavatyaśva iti vākyārthapratyabhijñānādaśve 'śvapadasaṅgatigrahaṇam / dharmamātropamānamapi dīrghagrīvatvādidharmavānpaśuruṣṣa iti vākyārthapratyabhijñānāduṣṣapadavyutpattiriti manyante / tatra yadyapi saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattiḥ prāggavayādidarśanādatideśavākyena prayogādinā liṅgena vā bhavituṃ nārhati / sambandhino 'navagame sambandhasyāvagantumaśakyatvāt / tathāpi gavayādidarśanottarakālaṃ sādharmyādinā liṅgenaiva bhaviṣyati / etasyāṃ daśāyāmatideśavākyaṃ vyāptigrāhakatvenopayujyate / yathā hi pṛthivītvābhisambandhātpṛthivīti vyavahartavyeti śrutavataḥ pṛthivītvābhisambandhaṃ kvaciddravye paśyato 'numānenaiva saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattirabhyupagatā / tathā prakṛte 'pīti kathamidaṃ pṛthak pramāṇaṃ syāditi / *9,161* ghaṭādipratyakṣayogyārthapratiyogikābhāvapratītisādhanaṃ pramāṇamabhāvaḥ / taccānupalabdhilakṣaṇaṃ liṅgamevetyabhāvo 'pi nānumānādbhidyate / ato yuktaṃ trīṇyeva pramāṇānīti / tatkimabhāvo niyamenānumānāntargata ityata āha kvaciditi // ... kvacit / pratyakṣāntargato 'bhāvaḥ ... kadāciddhaṭādyabhāvagrāhakaṃ pratyakṣamapi bhavatītyarthaḥ / kiṃ tarhi pratyakṣayogyārthānāṃ sarveṣāmapyabhāvaḥ pramāṇadvayavedya ityata āha sukhāderiti // ... sukhāderniyamena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चस्त्वर्थः । सुखादेरान्तरस्य साक्षिवेद्यस्याभावस्तु नियमेन साक्षिप्रत्यक्षेणैव ग्राह्य इत्यर्थः । यद्वाभाव इति प्रमाणमेवोच्यते । तस्य सुखादेरिति परम्परया सम्बन्धः । नियमेन प्रत्यक्षान्तर्गत इति सम्बन्धः । अनेन बाह्यानां प्रत्यक्षयोग्यानां घटादीनामभावः प्रत्यक्षानुमानवेद्य इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । एकस्यैव ज्ञानस्य स्वतन्त्रकारणद्वयजन्यत्वानुपपत्तेः । परस्परविरुद्धपरोक्षापरोक्षत्वलक्षणाकारद्वयप्राप्तेश्चेत्यत उक्तम् क्वचिदिति ॥ *९,१६२* तथाप्यनुपपत्तिरेव, प्रत्यक्षग्राह्ये ऽर्थेऽनुमानानवकाशादित्यत आह अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र खडिति प्राप्तः ॥। सुखादेरन्यत्र घटादौ प्रतियोगिनि सति, यो ऽभावो ऽभावप्रमाणं खडिति प्राप्नोति, तत्प्रत्यक्षम् । यत्तु विलम्बेन जायते तदनुमानमिति । एतदुक्तं भवति । घटाद्यभावग्राहकं योग्यानुपलब्धिरूपं प्रमाणं पृथगेवेति मीमांसकाः । अनुपलब्धिलिङ्गकमनुमानमेवे तदिति सौगताः । तदुभयमप्यनुपपन्नम् । प्रतियोगिस्मरणवतः पुरोवर्तिनि भूतले घटाद्यभावस्य प्रत्यक्षेणैव(चाव)गम्यमानत्वात् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो ऽभावप्रत्ययस्याप्रत्यक्षफलत्वानुपपत्तेः । अपरोक्षकारत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् । बाधकाभावाच्चान्यत्रोपक्षयकल्पनानुपपत्तेः । अन्यथा रूपादिज्ञाने ऽपि प्रमाणान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् । लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिविलम्बेन विना खडिति जायमानस्यानुमानफलत्वानुपपत्तेः । लिङ्गस्य ज्ञातस्यैव करणत्वादनुपलब्धेरप्यभावत्वेनानुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च । *९,१६४* ननु च प्रातश्चत्वरादौ प्रतियोगिस्मरणाभावेन गजाद्यभावंमननुभूय देशान्तरं गतो गजस्मृतिमान्प्रातश्चत्वरे गजो नासीदिति प्रतिपद्यते । न तत्र प्रत्यक्षस्यावकाश इत्यनुपलब्धिलक्षणं पृथक् प्रमाणं तत्राङ्गीकार्यमिति । मैवम् । तत्राभावस्याप्रत्यक्षत्वे ऽप्यनुपलब्धिलिङ्गकानुमानवेद्यताभ्युपगमात् । अनुपलब्धेश्च स्मरणाभावलिङ्गानुमेयत्वात् । अत एव तत्र क्षणं ध्यात्वा नासीच्चत्वरे गज इति प्रतिपद्यते । स्मरणाभावो ऽप्यनुपलब्ध्यन्तरानुमेय इत्यनवस्थेत्यपि नास्ति । साक्षिग्राह्याणां बुद्धिसुखादीनामवभावस्य नियमेन साक्षि(प्रत्यक्ष)वेद्यत्वादिति । *९,१६५* तथाप्युपक्रमोपसंहारावभ्यासापूवर्ताफलार्थवादाः प्रमाणानि सन्तीति कथं तत्त्रित्वनियम इत्यत आह प्रारम्भाद्याश्चेति ॥ ॥। प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः युक्तयः अनुमानानि । कुत इत्यत आह आगमेति ॥ आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः

castvarthaḥ / sukhāderāntarasya sākṣivedyasyābhāvastu niyamena sākṣipratyakṣeṇaiva grāhya ityarthaḥ / yadvābhāva iti pramāṇamevocyate / tasya sukhāderiti paramparayā sambandhaḥ / niyamena pratyakṣāntargata iti sambandhaḥ / anena bāhyānāṃ pratyakṣayogyānāṃ ghaṭādīnāmabhāvaḥ pratyakṣānumānavedya ityuktam / tadayuktam / ekasyaiva jñānasya svatantrakāraṇadvayajanyatvānupapatteḥ / parasparaviruddhaparokṣāparokṣatvalakṣaṇākāradvayaprāpteścetyata uktam kvaciditi // *9,162* tathāpyanupapattireva, pratyakṣagrāhye 'rthe'numānānavakāśādityata āha anyatreti // anyatra khaḍiti prāptaḥ ... sukhāderanyatra ghaṭādau pratiyogini sati, yo 'bhāvo 'bhāvapramāṇaṃ khaḍiti prāpnoti, tatpratyakṣam / yattu vilambena jāyate tadanumānamiti / etaduktaṃ bhavati / ghaṭādyabhāvagrāhakaṃ yogyānupalabdhirūpaṃ pramāṇaṃ pṛthageveti mīmāṃsakāḥ / anupalabdhiliṅgakamanumānameve taditi saugatāḥ / tadubhayamapyanupapannam / pratiyogismaraṇavataḥ purovartini bhūtale ghaṭādyabhāvasya pratyakṣeṇaiva(cāva)gamyamānatvāt / indriyānvayavyatirekānuvidhāyino 'bhāvapratyayasyāpratyakṣaphalatvānupapatteḥ / aparokṣakāratvasyānubhavasiddhatvāt / bādhakābhāvāccānyatropakṣayakalpanānupapatteḥ / anyathā rūpādijñāne 'pi pramāṇāntarakalpanāprasaṅgāt / liṅgadarśanavyāptismaraṇādivilambena vinā khaḍiti jāyamānasyānumānaphalatvānupapatteḥ / liṅgasya jñātasyaiva karaṇatvādanupalabdherapyabhāvatvenānupalabdhyantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgācca / *9,164* nanu ca prātaścatvarādau pratiyogismaraṇābhāvena gajādyabhāvaṃmananubhūya deśāntaraṃ gato gajasmṛtimānprātaścatvare gajo nāsīditi pratipadyate / na tatra pratyakṣasyāvakāśa ityanupalabdhilakṣaṇaṃ pṛthak pramāṇaṃ tatrāṅgīkāryamiti / maivam / tatrābhāvasyāpratyakṣatve 'pyanupalabdhiliṅgakānumānavedyatābhyupagamāt / anupalabdheśca smaraṇābhāvaliṅgānumeyatvāt / ata eva tatra kṣaṇaṃ dhyātvā nāsīccatvare gaja iti pratipadyate / smaraṇābhāvo 'pyanupalabdhyantarānumeya ityanavasthetyapi nāsti / sākṣigrāhyāṇāṃ buddhisukhādīnāmavabhāvasya niyamena sākṣi(pratyakṣa)vedyatvāditi / *9,165* tathāpyupakramopasaṃhārāvabhyāsāpūvartāphalārthavādāḥ pramāṇāni santīti kathaṃ tattritvaniyama ityata āha prārambhādyāśceti // ... prārambhādyāśca yuktayaḥ yuktayaḥ anumānāni / kuta ityata āha āgameti // āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ऽखिलाः प्रारम्भाद्या नियतव्याप्तयो, यो यत्र प्रारभ्यते स तत्र प्रतिपाद्य इत्यादिरूपां व्याप्तिमपेक्षमाणा एवागमार्थावसित्यर्था भवन्त्यतो युक्तय एवेत्यर्थः । एतेनागमान्तर्भावो ऽपि निरस्तः । उपक्रमाद्या आगमविषया एव न चार्थापत्त्युपमाभावा इति योगविभागः । *९,१६६* वाक्यादीनामपि प्रमाणानमनुमानान्तर्भावमाह वाक्यमिति ॥ वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः यतो वाक्यादयो ऽपि तथाविधा व्याप्तिमपेक्ष्यैवागमार्थावसित्यर्थास्ततस्तथाविधा युक्तय एवेत्यर्थः । उपक्रमादीनामुत्तरोत्तरं प्राबल्यं वाक्यादीनां तु पूर्वपूर्वमिति ज्ञापनाय योगविभागः यद्युपक्रमादयो वाक्यादयश्चानुमाने ऽन्तर्भवन्ति तर्हि कथम्"उपक्रमोपसंहारावभ्यासो ऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णयेऽ; इत्युपक्रमादीनामनुमानापरपर्या(याया उप)योपपत्तेः पृथक्त्वेनोक्तिः त । तथा"श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथाऽ; इति वाक्यादीनां लिङ्गादित्यत आह कुरुपाण्डववदिति ॥ कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग् वचः

yato 'khilāḥ prārambhādyā niyatavyāptayo, yo yatra prārabhyate sa tatra pratipādya ityādirūpāṃ vyāptimapekṣamāṇā evāgamārthāvasityarthā bhavantyato yuktaya evetyarthaḥ / etenāgamāntarbhāvo 'pi nirastaḥ / upakramādyā āgamaviṣayā eva na cārthāpattyupamābhāvā iti yogavibhāgaḥ / *9,166* vākyādīnāmapi pramāṇānamanumānāntarbhāvamāha vākyamiti // vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyā ca tathāvidhāḥ yato vākyādayo 'pi tathāvidhā vyāptimapekṣyaivāgamārthāvasityarthāstatastathāvidhā yuktaya evetyarthaḥ / upakramādīnāmuttarottaraṃ prābalyaṃ vākyādīnāṃ tu pūrvapūrvamiti jñāpanāya yogavibhāgaḥ yadyupakramādayo vākyādayaścānumāne 'ntarbhavanti tarhi katham"upakramopasaṃhārāvabhyāso 'pūrvatā phalam / arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye'; ityupakramādīnāmanumānāparaparyā(yāyā upa)yopapatteḥ pṛthaktvenoktiḥ ta / tathā"śrutirliṅgaṃ samākhyā ca vākyaṃ prakaraṇaṃ tathā'; iti vākyādīnāṃ liṅgādityata āha kurupāṇḍavavaditi // kurupāṇḍavavat teṣāmupapatteḥ pṛthag vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्रमाणबाधितार्थप्रसङ्गभेदात् । तत्र प्रसङ्गो नाम व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनम् । *९,१७१* सो ऽयं तर्कः प्रमाणानामनुग्राहकः । अनुग्रहश्च प्रमाणविषयसम्भावनादिरूपः । तथाहि । भूतले घटः किन्न स्यादिति विपरीतशङ्कया कुण्ठितशक्तिकं प्रत्यक्षं न तावद्घटाभावं निश्निनुयाद्यावद्यद्यत्र घटो ऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यत तत्तुल्यदर्शनसामग्रीकत्वादिति तर्केण विपरीतशङ्का नापनीयते । तर्को हि दुर्जन इव पराभिलषितं वि(व्यव)च्छिद्य घटाभावं सम्भावयति । अथेदानीं प्रत्यक्षं सुजन इव स्वप्रमेयं निश्चिनोति । *९,१७२* एवं क्वचिद्वयभिचारशङ्कयोपाधिशङ्कया वा धूमवानपि पर्वतो ऽग्निमान्मा भूदिति पक्षे विपक्षशङ्कयानुमाने कुण्ठिते यदि निरग्निकः स्यात्पर्वतस्तदा निर्धूमो ऽपि स्यादित्यादिरूपस्तर्कः प्रवर्तते । स ह्युपाधिकोटौ तदायत्तव्यभिचारकोटौ वानिष्यमुपजनयन्विपरीतेच्छां विच्छिनत्ति । ततश्च निश्चिताविनाभावमनुमानं निष्कम्मपेवाग्निमत्त्वं निश्चाययति । तथा स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र लिङ्गा प्रतीयमानाया भावनाया भाव्यपेक्षायां, किं भाव्यो धात्वर्थो भवतु, भवतु वा स्वर्ग, इति सन्देहे समानपदोपात्तत्वाद्धात्वर्थ एव भाव्य इति शङ्कया कुण्ठितशक्तिः शब्दो जोषमेवास्ते । यदि धात्वर्थो भाव्यः स्यात्तदा विधेरिष्याभ्युपायत्वं शास्त्रस्य च तद्बोधकत्वं तत्प्रणेतुश्चाप्तत्वं प्रेक्षावतां प्रवृत्तिश्चेत्येतत्सर्वं न स्यादिति तर्केणापनीतायां शङ्कायां शब्दः स्वर्गमेव भाव्यतयावधारयति । एवं नानाविधस्तर्कसाध्यो ऽनुग्रहः स्वयमेव बोद्धव्यः । *९,१७५* सो ऽयं प्रमारूपं वा प्रमाणं स्याल्लिङ्गदशर्नवदप्रमारूपं वेन्द्रियादिवत् । न तावदन्यः । तर्(क)स्याहार्यरूपत्वात् । न तत्करणमपि प्रमाणम् । प्रमाफलत्वाभावात् । न द्वितीयः । आरोपितविषयत्वात् । विपर्ययप्रामाण्योपगतौ तु तेनास्य नियामकः सम्बन्धो नास्ति । असम्बद्धस्य गमकत्वे चातिप्रसङ्गः । अनुमानत्वे चास्यापादकं लिङ्गमापाद्यं साध्यमिति वक्तव्यम् । नच तद्युक्तम् । आपादकस्याहार्यत्वेनान्यतरासिद्धत्वात् । आपाद्यस्य चानिष्टत्वेन बाधितत्वात् । न ह्यसिद्धं लिङ्गं भवति । नापि बाधितं साध्यम् । सति चाश्रये ऽनुमानं भवति । न(हि)च भूतले घटो ऽस्ति यः साध्यसाधनयोराश्रयः स्यात् । व्यधिकरणता चापाद्यापादकयोर्बहुलमुपलभ्यते । आपाद्यस्य साध्यत्वे ऽपसिद्धान्तश्च स्यात् । धूमसद्भावस्य स्वयमभ्युपगन्तव्यत्वात् । तस्माद्विपर्ययपरतन्त्रत्वादप्रमाणमेव प्रमाणानामनुग्राहकस्तर्क इति कुतो ऽस्यानुमाने ऽन्तर्भाव इत्यत आह स्वन्यायैरिति ॥ *९,१७६* स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् । स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः

ātmāśrayānyonyāśrayacakrakānavasthāpramāṇabādhitārthaprasaṅgabhedāt / tatra prasaṅgo nāma vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanam / *9,171* so 'yaṃ tarkaḥ pramāṇānāmanugrāhakaḥ / anugrahaśca pramāṇaviṣayasambhāvanādirūpaḥ / tathāhi / bhūtale ghaṭaḥ kinna syāditi viparītaśaṅkayā kuṇṭhitaśaktikaṃ pratyakṣaṃ na tāvadghaṭābhāvaṃ niśninuyādyāvadyadyatra ghaṭo 'bhaviṣyattadā bhūtalamivādrakṣyata tattulyadarśanasāmagrīkatvāditi tarkeṇa viparītaśaṅkā nāpanīyate / tarko hi durjana iva parābhilaṣitaṃ vi(vyava)cchidya ghaṭābhāvaṃ sambhāvayati / athedānīṃ pratyakṣaṃ sujana iva svaprameyaṃ niścinoti / *9,172* evaṃ kvacidvayabhicāraśaṅkayopādhiśaṅkayā vā dhūmavānapi parvato 'gnimānmā bhūditi pakṣe vipakṣaśaṅkayānumāne kuṇṭhite yadi niragnikaḥ syātparvatastadā nirdhūmo 'pi syādityādirūpastarkaḥ pravartate / sa hyupādhikoṭau tadāyattavyabhicārakoṭau vāniṣyamupajanayanviparītecchāṃ vicchinatti / tataśca niścitāvinābhāvamanumānaṃ niṣkammapevāgnimattvaṃ niścāyayati / tathā svargakāmo yajetetyatra liṅgā pratīyamānāyā bhāvanāyā bhāvyapekṣāyāṃ, kiṃ bhāvyo dhātvartho bhavatu, bhavatu vā svarga, iti sandehe samānapadopāttatvāddhātvartha eva bhāvya iti śaṅkayā kuṇṭhitaśaktiḥ śabdo joṣamevāste / yadi dhātvartho bhāvyaḥ syāttadā vidheriṣyābhyupāyatvaṃ śāstrasya ca tadbodhakatvaṃ tatpraṇetuścāptatvaṃ prekṣāvatāṃ pravṛttiścetyetatsarvaṃ na syāditi tarkeṇāpanītāyāṃ śaṅkāyāṃ śabdaḥ svargameva bhāvyatayāvadhārayati / evaṃ nānāvidhastarkasādhyo 'nugrahaḥ svayameva boddhavyaḥ / *9,175* so 'yaṃ pramārūpaṃ vā pramāṇaṃ syālliṅgadaśarnavadapramārūpaṃ vendriyādivat / na tāvadanyaḥ / tar(ka)syāhāryarūpatvāt / na tatkaraṇamapi pramāṇam / pramāphalatvābhāvāt / na dvitīyaḥ / āropitaviṣayatvāt / viparyayaprāmāṇyopagatau tu tenāsya niyāmakaḥ sambandho nāsti / asambaddhasya gamakatve cātiprasaṅgaḥ / anumānatve cāsyāpādakaṃ liṅgamāpādyaṃ sādhyamiti vaktavyam / naca tadyuktam / āpādakasyāhāryatvenānyatarāsiddhatvāt / āpādyasya cāniṣṭatvena bādhitatvāt / na hyasiddhaṃ liṅgaṃ bhavati / nāpi bādhitaṃ sādhyam / sati cāśraye 'numānaṃ bhavati / na(hi)ca bhūtale ghaṭo 'sti yaḥ sādhyasādhanayorāśrayaḥ syāt / vyadhikaraṇatā cāpādyāpādakayorbahulamupalabhyate / āpādyasya sādhyatve 'pasiddhāntaśca syāt / dhūmasadbhāvasya svayamabhyupagantavyatvāt / tasmādviparyayaparatantratvādapramāṇameva pramāṇānāmanugrāhakastarka iti kuto 'syānumāne 'ntarbhāva ityata āha svanyāyairiti // *9,176* svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam / svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*९,१८४* मभूदाश्रयासिद्धयन्यतरासिद्धयोरत्र दूषणत्वम् । तथापि बाधापसिद्धान्तसद्भावान्न तर्कस्यानुमानत्वमिति चेत् न । तयोरप्यसिद्धिवत्साधनदूषणविशेषयोरेव दूषणत्वेन प्रसङ्गानुमाने तदभावादिति पूर्ववत्परिहारः सिद्ध एव । तथापि, साधने ऽप्यवान्तरभेदकल्पनया तर्हि बाधादेरदूषणत्वं कल्प्यतामित्यतिप्रसङ्गनिरासाय परिहारान्तरमाह प्रसङ्गेति ॥ प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः न सिद्धान्तस्य दूषका इत्युपलक्षणम् । न बाधिता इत्यपि द्रष्टव्यम् । *९,१८४फ़्।* एतदुक्तं भवति । किमापाद्यतोपेतस्य निर्धूमत्वादेर्बाध्यत्वं तत्प्रोक्तौ चापसिद्धान्त उच्यते, उत केवलस्य । नाद्यः । यत आपादनं नामाङ्गीकतर्व्यताज्ञापनम् । न पुनः सद्भावप्रतिपादनम् । नच तत्प्रमाणादिविरुद्धम् । यदि विषं भक्षयिष्यसि तर्हि मरिष्यसीति यथा । द्वितीये तु स्यादेव बाधादि । नच तदत्रोच्यते । तथा सति (तर्हि) स्यादिति न स्यादिति । *९,१८५* असिद्धिरप्येवमेव परिहतर्व्या । तथाहि । किं यद्यलंकृतस्य निरग्निकत्वादेरसिद्धत्वमुच्यते । किंवा केवलस्य । न प्रथमः । असिद्धेः । यदि निरग्निकः स्यादित्य(स्य हि य)पि यदि निरग्निकत्वेनाङ्गीक्रियेतेत्यर्थः । नचायमसिद्धः । तथासति तर्कस्याप्यनुत्थानापत्तेः । अत एव भगवानाचार्यो"यदि विद्येतऽ; इत्येतत्"विद्यत इत्यङ्गीकारो भवेद्यदिऽ; इति व्याख्यातवान् । न द्वितीयः । तस्यात्रानुपादानात् । तथात्वे(हि) यदीति न स्यादिति । *९,१८६* अस्मिन्परिहारे सति पूर्वोक्तव्यवस्थाश्रयणे ऽपि न कश्चिततिप्रसङ्गः । *९,१९२* स्यादेतत् । द्विविधमेवानुमानं साधनं दूषणं च । तत्र तर्को न साधनमिति तावद्भवतामपि सम्मतम् । नापि दूषणम् । दुष्यिप्रमाजनकं हि दूषणं नाम । नच तर्कस्य तत्सम्भवति । परसिद्धेन हि न्यायेन परस्य तत्र दुष्यिर्ज्ञापनीया । न चासौ साधुः । तथात्वे हि परसिद्ध इत्येव न स्यात् । असाधुना च ज्ञाप्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति कथं तर्को ऽनुमानमित्यतः छलजात्योर्दुष्टत्वमूलव्युत्पादनेनैवैतत्समानयोगक्षेममित्याशयवांस्तत्स्वरूपं निरूपयति छलमिति ॥ छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते व्याहत्यन्तरं व्याहतिप्रभेदः । इष्यते प्रामाणिकैः । यद्वा व्याहतिविरोधः । अन्यदसङ्गतं चेति व्याहत्यन्तरम् । छलमसङ्गतं जातिविरोध इत्यर्थः । *९,१९४* तत्र जातेर्लक्षणमाह जातिरिति ॥ जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया ॥। ज्ञेयत्यनेनोत्तरत्वविशेषणं न कार्यम् । साधने ऽपि स्वव्याहतेः सम्भवात् । वृथा प्रभेदकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात् । स्वव्याहतिश्च स्ववचनविरोधस्वक्रियाविरोधस्वन्यायविरोधभेदेन त्रिविधेति । छललक्षणमाह छलमिति ॥ ॥। छलमर्थान्तरोत्तरम्

*9,184* mabhūdāśrayāsiddhayanyatarāsiddhayoratra dūṣaṇatvam / tathāpi bādhāpasiddhāntasadbhāvānna tarkasyānumānatvamiti cet na / tayorapyasiddhivatsādhanadūṣaṇaviśeṣayoreva dūṣaṇatvena prasaṅgānumāne tadabhāvāditi pūrvavatparihāraḥ siddha eva / tathāpi, sādhane 'pyavāntarabhedakalpanayā tarhi bādhāderadūṣaṇatvaṃ kalpyatāmityatiprasaṅganirāsāya parihārāntaramāha prasaṅgeti // prasaṅgārthatayā proktā na siddhāntasya dūṣakāḥ na siddhāntasya dūṣakā ityupalakṣaṇam / na bādhitā ityapi draṣṭavyam / *9,184f.* etaduktaṃ bhavati / kimāpādyatopetasya nirdhūmatvāderbādhyatvaṃ tatproktau cāpasiddhānta ucyate, uta kevalasya / nādyaḥ / yata āpādanaṃ nāmāṅgīkatarvyatājñāpanam / na punaḥ sadbhāvapratipādanam / naca tatpramāṇādiviruddham / yadi viṣaṃ bhakṣayiṣyasi tarhi mariṣyasīti yathā / dvitīye tu syādeva bādhādi / naca tadatrocyate / tathā sati (tarhi) syāditi na syāditi / *9,185* asiddhirapyevameva parihatarvyā / tathāhi / kiṃ yadyalaṃkṛtasya niragnikatvāderasiddhatvamucyate / kiṃvā kevalasya / na prathamaḥ / asiddheḥ / yadi niragnikaḥ syāditya(sya hi ya)pi yadi niragnikatvenāṅgīkriyetetyarthaḥ / nacāyamasiddhaḥ / tathāsati tarkasyāpyanutthānāpatteḥ / ata eva bhagavānācāryo"yadi vidyeta'; ityetat"vidyata ityaṅgīkāro bhavedyadi'; iti vyākhyātavān / na dvitīyaḥ / tasyātrānupādānāt / tathātve(hi) yadīti na syāditi / *9,186* asminparihāre sati pūrvoktavyavasthāśrayaṇe 'pi na kaścitatiprasaṅgaḥ / *9,192* syādetat / dvividhamevānumānaṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ ca / tatra tarko na sādhanamiti tāvadbhavatāmapi sammatam / nāpi dūṣaṇam / duṣyipramājanakaṃ hi dūṣaṇaṃ nāma / naca tarkasya tatsambhavati / parasiddhena hi nyāyena parasya tatra duṣyirjñāpanīyā / na cāsau sādhuḥ / tathātve hi parasiddha ityeva na syāt / asādhunā ca jñāpyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti kathaṃ tarko 'numānamityataḥ chalajātyorduṣṭatvamūlavyutpādanenaivaitatsamānayogakṣemamityāśayavāṃstatsvarūpaṃ nirūpayati chalamiti // chalaṃ jātiriti dvedhā vyāhatyantaramiṣyate vyāhatyantaraṃ vyāhatiprabhedaḥ / iṣyate prāmāṇikaiḥ / yadvā vyāhativirodhaḥ / anyadasaṅgataṃ ceti vyāhatyantaram / chalamasaṅgataṃ jātivirodha ityarthaḥ / *9,194* tatra jāterlakṣaṇamāha jātiriti // jātiḥ svavyāhatirjñeyā ... jñeyatyanenottaratvaviśeṣaṇaṃ na kāryam / sādhane 'pi svavyāhateḥ sambhavāt / vṛthā prabhedakalpanasyāprāmāṇikatvāt / svavyāhatiśca svavacanavirodhasvakriyāvirodhasvanyāyavirodhabhedena trividheti / chalalakṣaṇamāha chalamiti // ... chalamarthāntarottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्तस्यार्थान्तरं परिकल्प्य तस्यार्थान्तरस्योत्तरमित्यर्थः । *९,१९५* अयं भावः । अस्ति तावत्स्वव्याहतिलक्षणा जातिः, अर्थान्तरोत्तरलक्षणं छलं चेति द्विविधं निग्रहस्थानम् । नच तदङ्गीकारे षडेव निग्रहस्थानानीति नियमभङ्गः । जातेर्विरोधभेदत्वाच्छलस्यासङ्गतिप्रभेदत्वाद्द्वयोरपि वा विरोध एवान्तर्भावयितुं शक्यत्वात् । तत्र जातिं वा छलं वा प्रयुञ्जानो दुष्यमेतदिति कथं प्रतिपादनीय इति वाच्यम् । जातौ तावद्युक्ताङ्गहीनत्वादयुक्ताङ्गाधिकत्वादविषयवृत्तित्वा(द्वा)द्दुष्यमेतदिति । छले च मदविवक्षितदूषणेनासङ्गतत्वादित्येवमिति चेत् । तत्र जातिवादी नेदमयुक्ताङ्गमिति वा नेदमयुक्तमिति वा नायमविषय इति वा नेदमयुक्तमिति वा (प्रति)ब्रूयादेव । छलवादी च किं त्वद्विवक्षया, त्वद्वचनेन प्रतीतो ऽर्थो मया दूषणीय इति । तौ कथं प्रतिबोधनीयौ । *९,१९६फ़्।* अथ मन्यसे । द्विविधं दुष्टत्वमूलं साधारणमसाधारणं च (चेति) । तत्रासाधारणं युक्ताङ्गत्यागादिकम् । साधारणं तु स्वव्याहतिः । तत्रासाधारणदूषणोपन्यासे ऽपि पुनश्शङ्कमानः स्वव्याहत्या बोधनीयः । यदि व्याप्त्याद्यङ्गमनपे(क्ष्यैव)क्ष्य प्रसङ्गस्तदा जातिवाक्यार्थो ऽपि तथा दूषयितुं शक्यत इत्यादि । यदि (च) वक्तुर्विवक्षामनपेक्ष्यैव शब्दप्रतीतत्वमात्रेण दूषणं तदा छलवाक्ये ऽपि तथा शक्यमिति । एवं तर्हि परसिद्धेनैव न्यायेन परश्छलजात्योर्दुष्यिं बोधनीयः । ततः परं तु न शङ्कयत एव । व्याघातावधित्वादाशङ्काया इत्युक्तं भवति । तथाच परन्यायस्तावदसाधुः । तेन बोध्यमाना दुष्यिराभासभूतैवेति छलादेर्वास्तवमदुष्टत्वं स्यात् । न स्यात् । न ह्यत्र परन्यायः प्रमाणत्वेनोपन्यस्यते किन्त्वसाधुरयं त्वदीयो न्यायो यतः स्वात्मानमपि व्याहन्तीत्यभिप्राय इति चेत्तुल्यमेतत्प्रकृते ऽपि । न ह्यत्रापि निरग्निकत्वं प्रमाणतयोपन्यस्यते ऽपि तु असाधुरयं त्वदीयो निरग्निकत्वाङ्गीकारो यतः प्रमाणविरुद्धं निर्धूमत्वमप्यङ्गीकारयतीत्यभिप्रायैति । जात्यादौ स्वविरु(द्धताप)द्धापत्तिस्तर्के तु प्रमाणविरुद्धापत्तिरिति वैलक्षण्यमात्रम् । अस्ति च स्वविरुद्धापत्तिरन्ततस्तर्के ऽपि । यथोक्तम् । "व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मतःऽ; इति । तदेवं तर्कस्य दूषणानुमाने ऽन्तर्भावाद्युक्तमुक्तमिति । *९,१९८* तदनेन प्रबन्धेनोक्तार्थस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नपव्याख्यानस्य दूषणान्तरमाह एवमिति ॥ एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः । नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि

paroktasyārthāntaraṃ parikalpya tasyārthāntarasyottaramityarthaḥ / *9,195* ayaṃ bhāvaḥ / asti tāvatsvavyāhatilakṣaṇā jātiḥ, arthāntarottaralakṣaṇaṃ chalaṃ ceti dvividhaṃ nigrahasthānam / naca tadaṅgīkāre ṣaḍeva nigrahasthānānīti niyamabhaṅgaḥ / jātervirodhabhedatvācchalasyāsaṅgatiprabhedatvāddvayorapi vā virodha evāntarbhāvayituṃ śakyatvāt / tatra jātiṃ vā chalaṃ vā prayuñjāno duṣyametaditi kathaṃ pratipādanīya iti vācyam / jātau tāvadyuktāṅgahīnatvādayuktāṅgādhikatvādaviṣayavṛttitvā(dvā)dduṣyametaditi / chale ca madavivakṣitadūṣaṇenāsaṅgatatvādityevamiti cet / tatra jātivādī nedamayuktāṅgamiti vā nedamayuktamiti vā nāyamaviṣaya iti vā nedamayuktamiti vā (prati)brūyādeva / chalavādī ca kiṃ tvadvivakṣayā, tvadvacanena pratīto 'rtho mayā dūṣaṇīya iti / tau kathaṃ pratibodhanīyau / *9,196f.* atha manyase / dvividhaṃ duṣṭatvamūlaṃ sādhāraṇamasādhāraṇaṃ ca (ceti) / tatrāsādhāraṇaṃ yuktāṅgatyāgādikam / sādhāraṇaṃ tu svavyāhatiḥ / tatrāsādhāraṇadūṣaṇopanyāse 'pi punaśśaṅkamānaḥ svavyāhatyā bodhanīyaḥ / yadi vyāptyādyaṅgamanape(kṣyaiva)kṣya prasaṅgastadā jātivākyārtho 'pi tathā dūṣayituṃ śakyata ityādi / yadi (ca) vakturvivakṣāmanapekṣyaiva śabdapratītatvamātreṇa dūṣaṇaṃ tadā chalavākye 'pi tathā śakyamiti / evaṃ tarhi parasiddhenaiva nyāyena paraśchalajātyorduṣyiṃ bodhanīyaḥ / tataḥ paraṃ tu na śaṅkayata eva / vyāghātāvadhitvādāśaṅkāyā ityuktaṃ bhavati / tathāca paranyāyastāvadasādhuḥ / tena bodhyamānā duṣyirābhāsabhūtaiveti chalādervāstavamaduṣṭatvaṃ syāt / na syāt / na hyatra paranyāyaḥ pramāṇatvenopanyasyate kintvasādhurayaṃ tvadīyo nyāyo yataḥ svātmānamapi vyāhantītyabhiprāya iti cettulyametatprakṛte 'pi / na hyatrāpi niragnikatvaṃ pramāṇatayopanyasyate 'pi tu asādhurayaṃ tvadīyo niragnikatvāṅgīkāro yataḥ pramāṇaviruddhaṃ nirdhūmatvamapyaṅgīkārayatītyabhiprāyaiti / jātyādau svaviru(ddhatāpa)ddhāpattistarke tu pramāṇaviruddhāpattiriti vailakṣaṇyamātram / asti ca svaviruddhāpattirantatastarke 'pi / yathoktam / "vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ'; iti / tadevaṃ tarkasya dūṣaṇānumāne 'ntarbhāvādyuktamuktamiti / *9,198* tadanena prabandhenoktārthasya prakṛtopayogaṃ darśayannapavyākhyānasya dūṣaṇāntaramāha evamiti // evaṃ saṃśodhitanyāyasadāgamavirodhataḥ / nānirvācyamiha proktaṃ māyāmātrapadena hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संशोधितः आभासात्सम्यग्विवेचितः । न्यायो ऽनुमानम् । निर्देषत्वस्यागमपदेनैव लब्धत्वात्सच्छब्देन निरवकाशत्वमुच्यते । इह सूत्रे । प्रोक्तं सन्ध्यमिति शेषः । तत्र न्यायविरोधो ऽनुपदमेव प्रदर्शयिष्यते । स्वप्नस्य सत्यतां प्रतिपादयन्सदागमस्तु भाष्यादावुदाहृतः प्रसिद्ध एवेति हिशब्देनाह । न केवलं प्रमाणाभावान्मायामात्रमितीयं न स्वप्नस्यानिर्वाच्यताप्रतिज्ञा किन्नाम प्रमाणविरोधादपीत्यर्थः । न केवलं प्रमाणव्याहतेयं प्रतिज्ञापि तर्हि स्वव्याहतापीत्याह विलक्षणमिति ॥ विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः अनिर्वाच्यमिति न वाच्यताविरहः परस्याभिमतः स्वक्रियाविरोधापत्तेः । किन्तु सदसतोः सकाशाद्विलक्षणमिति प्रतिज्ञानं च स्वव्याहतम् । सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमेव लब्धम् । पुनरसन्न भवतीत्यभिधाने कथं न स्वव्याहतिः । एवमसन्न भवतीत्यभिहिते सति सत्त्वमेवाभिहितम् । पुनः सन्न भवतीत्युक्तौ कुतो न स्वव्याहतिरिति हिशब्दार्थः । तृतीयप्रकाराङ्गीकारिणां न स्वव्याहतिरिति चेन्न । अस्यां प्रतिज्ञायां सिद्धायां तृतीयप्रकारसिद्धिस्तत्सिद्धौ च प्रतिज्ञासिद्धिरिति परस्पराश्रयदोषात् । सदादिप्रका(र)रैःदुर्निरूपतामात्रं प्रतिज्ञायते न पुनरसदादिप्रकारो विधीयते ऽतो न स्वव्याहतिरिति चेन्न । सदादिप्रकारप्रतिषेधो ऽसदादिप्रकारविधिरित्येतयोरनर्थान्तरभावस्योक्तत्वात् । अन्यथैवं मम माता वन्ध्येत्यादावपि स्वव्याहतिः समाहिता स्यात् । *९,२०२* किञ्च सदसद्विलक्षणमित्यत्र सच्छब्देन किमबाध्यमभिधीयते उत ब्रह्मस्वरूपम् । वैलक्षण्यमपि तद्धमर्विपरीतधर्म(व)त्त्वं वा तत्प्रतियोगिकान्योन्याभावो वा तत्त्वानधिकरणत्वं वा । सर्वेष्वपि दूषणान्याह प्रतियोगित्वमपीति ॥ प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं भवेत्

saṃśodhitaḥ ābhāsātsamyagvivecitaḥ / nyāyo 'numānam / nirdeṣatvasyāgamapadenaiva labdhatvātsacchabdena niravakāśatvamucyate / iha sūtre / proktaṃ sandhyamiti śeṣaḥ / tatra nyāyavirodho 'nupadameva pradarśayiṣyate / svapnasya satyatāṃ pratipādayansadāgamastu bhāṣyādāvudāhṛtaḥ prasiddha eveti hiśabdenāha / na kevalaṃ pramāṇābhāvānmāyāmātramitīyaṃ na svapnasyānirvācyatāpratijñā kinnāma pramāṇavirodhādapītyarthaḥ / na kevalaṃ pramāṇavyāhateyaṃ pratijñāpi tarhi svavyāhatāpītyāha vilakṣaṇamiti // vilakṣaṇaṃ sadasatoriti hi vyāhataṃ svataḥ anirvācyamiti na vācyatāvirahaḥ parasyābhimataḥ svakriyāvirodhāpatteḥ / kintu sadasatoḥ sakāśādvilakṣaṇamiti pratijñānaṃ ca svavyāhatam / sanna bhavatītyukte 'sattvameva labdham / punarasanna bhavatītyabhidhāne kathaṃ na svavyāhatiḥ / evamasanna bhavatītyabhihite sati sattvamevābhihitam / punaḥ sanna bhavatītyuktau kuto na svavyāhatiriti hiśabdārthaḥ / tṛtīyaprakārāṅgīkāriṇāṃ na svavyāhatiriti cenna / asyāṃ pratijñāyāṃ siddhāyāṃ tṛtīyaprakārasiddhistatsiddhau ca pratijñāsiddhiriti parasparāśrayadoṣāt / sadādiprakā(ra)raiḥdurnirūpatāmātraṃ pratijñāyate na punarasadādiprakāro vidhīyate 'to na svavyāhatiriti cenna / sadādiprakārapratiṣedho 'sadādiprakāravidhirityetayoranarthāntarabhāvasyoktatvāt / anyathaivaṃ mama mātā vandhyetyādāvapi svavyāhatiḥ samāhitā syāt / *9,202* kiñca sadasadvilakṣaṇamityatra sacchabdena kimabādhyamabhidhīyate uta brahmasvarūpam / vailakṣaṇyamapi taddhamarviparītadharma(va)ttvaṃ vā tatpratiyogikānyonyābhāvo vā tattvānadhikaraṇatvaṃ vā / sarveṣvapi dūṣaṇānyāha pratiyogitvamapīti // pratiyogitvamapyasya brahmaṇo 'ṅgīkṛtaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य स्वाप्नप्रपञ्चस्य । स्वाप्नप्रपञ्चं प्रतीति यावत् । अपिपदं दोषान्तरसमुच्चयार्थम् । अस्य निराकारतयाङ्गीकृतस्यापि ब्रह्मण इति वा । सदसद्विलक्षणं सन्ध्यमिति प्रतिजानतेति वाक्यशेषः । ततश्चायमर्थः । सच्छब्देनाबाध्यमङ्गीकृत्य वैलक्षण्यमपि तद्धर्मविपरीतधर्मत्वमङ्गीक्रियते चेत्तदाबाध्यस्यापि धर्मवत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् । अबाध्यं च न ब्रह्मणो ऽन्यदस्तीति ब्रह्मैव सधर्मकमु(मित्यु)क्तं स्यात् । तथा चापसिद्धान्तः । एतेन सच्छब्दस्य ब्रह्मार्थो, वैलक्षण्यं च तद्धर्मविपर्यय इति पक्षो ऽप्यपास्तः । अथाबाध्यं सत्, वैलक्षण्यं च तत्प्रतियोगिको ऽन्योन्याभाव इति मतम् । तदा ब्रह्मातिरिक्तस्याबाध्यस्याभावाद्ब्रह्मणः प्रपञ्चं प्रति प्रतियोगित्वलक्षणो धर्मः स्वीकृतो भवेत् । अनेन सच्छब्दो ब्रह्मार्थ इति (इत्यपि) प्रत्युक्तम् । अथ सच्छब्दो ऽबाध्यार्थो, वैलक्षण्यं च तत्त्वानधिकरणत्वं तर्हि बाध्यमिति प्रतिज्ञार्थः स्यात् । कात्स्नर्येनानभिव्यक्तत्वं च तदेवेति साध्यहेत्वोर्भेदो न भवेत् । अबाध्यस्य धर्मित्वं चाभ्युपेतं स्यात् । अन्यथा त्वप्रत्ययवैयर्थ्यात् । एतेन ब्रह्मपक्षरो ऽप्यपोढः । नच वाच्यं सकलमप्येतदयुक्तम् । यतो ऽत्र मायामात्रत्वमेव प्रतिज्ञातं न तु सदसद्वैलक्षण्यमिति । मायामात्रपदस्य सदसद्वैलक्षण्यार्थतयैव परस्याभिमतत्वात् । तच्च"किं स्वप्ने पारमार्थिकी सृष्टिराहोस्विन्मयामयिऽ; इति संशयोपपादनेन"सन्ध्ये तथारूपैव सृष्टिःऽ; इति पूर्वपक्षोत्थापनेन"न परमार्थगन्धो ऽप्यस्तिऽ; इति सिद्धान्तोपक्रमेण चावगम्यते न ह्यसत्त्वं स्वीक्रियत इति । *९,२०५* स्यादेतत् । ब्रह्मणः प्रतियोगित्वाद्यङ्गीकारे ऽपि नापसिद्धान्तः । परमार्थतो हि ब्रह्म निर्धर्मकं ब्रूमः । प्रतियोगित्वादिकं चाङ्गीक्रियमाणं मिथ्यैव । न ह्यारोपितेन नीलिम्ना नभसो नीरूपत्वं व्याहन्यत इत्याशङ्कयाह मिथ्या चेदिति ॥ मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो नहि प्रतियोगित्वमित्युपलक्षणम् । ब्रह्मणः प्रतियोगित्वादि यदि मिथ्या स्यात्तर्हि ततो ब्रह्मणः स्वाप्नप्रपञ्चस्य वैलक्षण्यमुक्तविधं न स्यात् । यस्य यदपेक्षया न प्रतियोगित्वं न ततस्तस्य वैलक्षण्यमपि । यथा तत एव घटात्तस्यैव घटस्येति व्याप्तिसूचनार्थो हिशब्दः । मिथ्याशब्दो ऽनिर्वचनीयवचनो नासद्वचन इति तु प्रागनिर्वचनीयसिद्धेर्दुर्वचनम् । *९,२०६* ननु च वैलक्षण्यं न स्यादितीदमिष्यापादनम् । मया तस्यापि मिथ्यात्वाङ्गीकारादित्यत आह अविलक्षणत्वमिति ॥ अविलक्षणत्वं सत्यं स्यान् ॥। यदि स्वाप्नप्रपञ्चस्य ब्रह्मवैलक्षण्यं मृषा तदविलक्षणत्वं सत्यं स्यात् । घटादौ तथा दर्शनात् । यद्यप्यत्र न परेण तथास्त्विति वक्तुं (न) शक्यम् । अपसिद्धान्तापत्तेः स्फुटत्वात् । तथाप्यधिकं विवक्षुराह मिथ्यात्वमिति ॥ ॥। मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः

asya svāpnaprapañcasya / svāpnaprapañcaṃ pratīti yāvat / apipadaṃ doṣāntarasamuccayārtham / asya nirākāratayāṅgīkṛtasyāpi brahmaṇa iti vā / sadasadvilakṣaṇaṃ sandhyamiti pratijānateti vākyaśeṣaḥ / tataścāyamarthaḥ / sacchabdenābādhyamaṅgīkṛtya vailakṣaṇyamapi taddharmaviparītadharmatvamaṅgīkriyate cettadābādhyasyāpi dharmavattvamaṅgīkṛtaṃ syāt / abādhyaṃ ca na brahmaṇo 'nyadastīti brahmaiva sadharmakamu(mityu)ktaṃ syāt / tathā cāpasiddhāntaḥ / etena sacchabdasya brahmārtho, vailakṣaṇyaṃ ca taddharmaviparyaya iti pakṣo 'pyapāstaḥ / athābādhyaṃ sat, vailakṣaṇyaṃ ca tatpratiyogiko 'nyonyābhāva iti matam / tadā brahmātiriktasyābādhyasyābhāvādbrahmaṇaḥ prapañcaṃ prati pratiyogitvalakṣaṇo dharmaḥ svīkṛto bhavet / anena sacchabdo brahmārtha iti (ityapi) pratyuktam / atha sacchabdo 'bādhyārtho, vailakṣaṇyaṃ ca tattvānadhikaraṇatvaṃ tarhi bādhyamiti pratijñārthaḥ syāt / kātsnaryenānabhivyaktatvaṃ ca tadeveti sādhyahetvorbhedo na bhavet / abādhyasya dharmitvaṃ cābhyupetaṃ syāt / anyathā tvapratyayavaiyarthyāt / etena brahmapakṣaro 'pyapoḍhaḥ / naca vācyaṃ sakalamapyetadayuktam / yato 'tra māyāmātratvameva pratijñātaṃ na tu sadasadvailakṣaṇyamiti / māyāmātrapadasya sadasadvailakṣaṇyārthatayaiva parasyābhimatatvāt / tacca"kiṃ svapne pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmayāmayi'; iti saṃśayopapādanena"sandhye tathārūpaiva sṛṣṭiḥ'; iti pūrvapakṣotthāpanena"na paramārthagandho 'pyasti'; iti siddhāntopakrameṇa cāvagamyate na hyasattvaṃ svīkriyata iti / *9,205* syādetat / brahmaṇaḥ pratiyogitvādyaṅgīkāre 'pi nāpasiddhāntaḥ / paramārthato hi brahma nirdharmakaṃ brūmaḥ / pratiyogitvādikaṃ cāṅgīkriyamāṇaṃ mithyaiva / na hyāropitena nīlimnā nabhaso nīrūpatvaṃ vyāhanyata ityāśaṅkayāha mithyā cediti // mithyā cet pratiyogitvaṃ vailakṣaṇyaṃ tato nahi pratiyogitvamityupalakṣaṇam / brahmaṇaḥ pratiyogitvādi yadi mithyā syāttarhi tato brahmaṇaḥ svāpnaprapañcasya vailakṣaṇyamuktavidhaṃ na syāt / yasya yadapekṣayā na pratiyogitvaṃ na tatastasya vailakṣaṇyamapi / yathā tata eva ghaṭāttasyaiva ghaṭasyeti vyāptisūcanārtho hiśabdaḥ / mithyāśabdo 'nirvacanīyavacano nāsadvacana iti tu prāganirvacanīyasiddherdurvacanam / *9,206* nanu ca vailakṣaṇyaṃ na syāditīdamiṣyāpādanam / mayā tasyāpi mithyātvāṅgīkārādityata āha avilakṣaṇatvamiti // avilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syān ... yadi svāpnaprapañcasya brahmavailakṣaṇyaṃ mṛṣā tadavilakṣaṇatvaṃ satyaṃ syāt / ghaṭādau tathā darśanāt / yadyapyatra na pareṇa tathāstviti vaktuṃ (na) śakyam / apasiddhāntāpatteḥ sphuṭatvāt / tathāpyadhikaṃ vivakṣurāha mithyātvamiti // ... mithyātvaṃ brahmaṇastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा ॥। यदि ब्रह्मणः के ऽपि धर्मा न स्युस्तर्हि तज्जिज्ञास्यं नैव स्यात् । भवति हि (च) जिज्ञास्यम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति वचनात् । अतो न तन्निर्धकमिति । *९,२१०* निर्धर्मकत्वे ऽपि ब्रह्मणः कुतो न जिज्ञास्यतेत्यत आह जिज्ञासेति ॥ ॥। जिज्ञासा धर्मनिर्णयः

anirvācyasya sattvaṃ vā ... yadi brahmaṇaḥ ke 'pi dharmā na syustarhi tajjijñāsyaṃ naiva syāt / bhavati hi (ca) jijñāsyam / athāto brahmajijñāseti vacanāt / ato na tannirdhakamiti / *9,210* nirdharmakatve 'pi brahmaṇaḥ kuto na jijñāsyatetyata āha jijñāseti // ... jijñāsā dharmanirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारो हि जिज्ञासा नाम । स च धर्मस्य निर्णयो धर्मनिर्णयः । व्याप्यधर्मदर्शनमिति यावत् । शशविषाणवन्निर्धर्मके कथमसौ स्यात् । अङ्गीकारे च व्याघातः कथं न स्यात् । इतो ऽपि न निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेत्याह इदमित्थमिति ॥ इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम् न खल्वनुमानविचारापरपर्यायायाः जिज्ञासाया वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं प्रयोजनम् । तस्य प्रागेव सिद्धत्वात् । असिद्धौ वा(चा)ऽऽश्रयासिद्धस्यानुमानस्यानुत्थानात् । किन्नामेदमिति स्वरूपानुवादेनेत्थमिति व्यापकधर्मविशिष्यधर्मिज्ञानम् । धूमानुमानादौ तथा दर्शनात् । तथा च कथं निर्धर्मकस्य जिज्ञास्यतेति । एतेन स्वप्ने ऽपि प्रसङ्गानवकाशो(ऽपि) निरस्तः । तथा सति मायामात्रमित्यनुमानासम्भवात् । आरोपिताभ्यां व्याप्यव्यापकाभ्यां तत्सम्भवं इति चेन्न । स्वरूपासिद्धिबाधप्रसङ्गादिति । *९,२११* यद्यपि न ब्रह्मनिष्ठेन केनचिद्धर्मेण तत्र धर्मान्तरं विधित्सितं तथापि कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या धर्मान्तरस्य भ्रान्तिप्रसक्तस्यान्यत्र सतो निवृत्तिर्ज्ञाप्यते । यथोक्तम् । सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति । एवञ्च निर्धर्मकस्य कथं जिज्ञास्यतानुपपत्तिरित्यत आह इत्थम्भावो हीति ॥ इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता

vicāro hi jijñāsā nāma / sa ca dharmasya nirṇayo dharmanirṇayaḥ / vyāpyadharmadarśanamiti yāvat / śaśaviṣāṇavannirdharmake kathamasau syāt / aṅgīkāre ca vyāghātaḥ kathaṃ na syāt / ito 'pi na nirdharmakasya jijñāsyatetyāha idamitthamiti // idamitthamiti jñānaṃ jijñāsāyāḥ prayojanam na khalvanumānavicārāparaparyāyāyāḥ jijñāsāyā vastusvarūpamātrajñānaṃ prayojanam / tasya prāgeva siddhatvāt / asiddhau vā(cā)''śrayāsiddhasyānumānasyānutthānāt / kinnāmedamiti svarūpānuvādenetthamiti vyāpakadharmaviśiṣyadharmijñānam / dhūmānumānādau tathā darśanāt / tathā ca kathaṃ nirdharmakasya jijñāsyateti / etena svapne 'pi prasaṅgānavakāśo('pi) nirastaḥ / tathā sati māyāmātramityanumānāsambhavāt / āropitābhyāṃ vyāpyavyāpakābhyāṃ tatsambhavaṃ iti cenna / svarūpāsiddhibādhaprasaṅgāditi / *9,211* yadyapi na brahmaniṣṭhena kenaciddharmeṇa tatra dharmāntaraṃ vidhitsitaṃ tathāpi kasyaciddharmasya nivṛttyā dharmāntarasya bhrāntiprasaktasyānyatra sato nivṛttirjñāpyate / yathoktam / siddhaṃ tu nivartakatvāditi / evañca nirdharmakasya kathaṃ jijñāsyatānupapattirityata āha itthambhāvo hīti // itthambhāvo hi dharmo 'sya na cenna pratiyogitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य ब्रह्मणः प्रतियोगिता विरोधिता । प्रपञ्चधर्मव्यावृत्तिमत्तेति यावत् । न खलु निराधारया कस्यचिद्धर्मस्य निवृत्त्या निराधारैव धर्मान्तरव्यावृत्तिरनुमातुं शक्या । एवंविधानुमानप्रवृत्तेरलौकिकत्वात् । अतो ब्रह्मनिष्ठयैव ब्रह्मनिष्ठेति वाच्यम् । यदि चास्य धर्मो न स्यान्न तर्हि व्यावृत्तिमत्तापि स्यादिति । इत्थमिति ज्ञानं जिज्ञासाफलं चेद्ब्रह्मणीत्थम्भाव एव स्वीकार्यः स्यात् । तत् किं धर्मेणेति मन्दाशङ्कानिरासाय"इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्यऽ; इत्यनुवादेन परिहारो ऽभिहितः । यद्वास्तु व्यावृत्तिमत्ता ब्रह्मणः किं धर्मेणेत्यत इदमुक्तम् । न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रं प्रकृतमिति । तदनेन ब्रह्म न निर्धर्मकं जिज्ञास्यत्वात्पर्वतवदित्यनुमानं (च) सूचितं भवति । *९,२१२* इतो ऽपि न निर्धर्मकं ब्रह्मेत्याह इत्थम्भावात्मकानिति ॥ *९,२१३* इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयो ऽखिलाः श्रुतयश्चेति सम्बन्धः । भव(न्तु स)न्ति सत्यकाम इत्याद्याः श्रुतयो धर्मवादिन्यो न त्वपहतपाप्मेत्याद्यास्तत्कथमखिला इत्युच्यत इत्यत उक्तमित्थम्भावात्मकानिति । अखण्डनिष्ठता तु प्रागेव निराकृता निराकरिष्यते चेति । न केवलं श्रुत्यनुमानविरुद्धं ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वं किन्तु सूत्रविरुद्धं चेत्याह अदृश्यत्वादयो ऽपीति ॥ अदृश्यत्वादयो ऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः

asya brahmaṇaḥ pratiyogitā virodhitā / prapañcadharmavyāvṛttimatteti yāvat / na khalu nirādhārayā kasyaciddharmasya nivṛttyā nirādhāraiva dharmāntaravyāvṛttiranumātuṃ śakyā / evaṃvidhānumānapravṛtteralaukikatvāt / ato brahmaniṣṭhayaiva brahmaniṣṭheti vācyam / yadi cāsya dharmo na syānna tarhi vyāvṛttimattāpi syāditi / itthamiti jñānaṃ jijñāsāphalaṃ cedbrahmaṇītthambhāva eva svīkāryaḥ syāt / tat kiṃ dharmeṇeti mandāśaṅkānirāsāya"itthambhāvo hi dharmo 'sya'; ityanuvādena parihāro 'bhihitaḥ / yadvāstu vyāvṛttimattā brahmaṇaḥ kiṃ dharmeṇetyata idamuktam / na vidhirūpa eva dharmaḥ kinnāmetthambhāvamātraṃ prakṛtamiti / tadanena brahma na nirdharmakaṃ jijñāsyatvātparvatavadityanumānaṃ (ca) sūcitaṃ bhavati / *9,212* ito 'pi na nirdharmakaṃ brahmetyāha itthambhāvātmakāniti // *9,213* itthambhāvātmakān dharmānāhuśca śrutayo 'khilāḥ śrutayaśceti sambandhaḥ / bhava(ntu sa)nti satyakāma ityādyāḥ śrutayo dharmavādinyo na tvapahatapāpmetyādyāstatkathamakhilā ityucyata ityata uktamitthambhāvātmakāniti / akhaṇḍaniṣṭhatā tu prāgeva nirākṛtā nirākariṣyate ceti / na kevalaṃ śrutyanumānaviruddhaṃ brahmaṇo nirdharmakatvaṃ kintu sūtraviruddhaṃ cetyāha adṛśyatvādayo 'pīti // adṛśyatvādayo 'pyasya guṇā hi prabhuṇoditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभुणापीति सम्बन्धः । "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेःऽ; इत्यादिनेति शेषः । यद्वा न विधिरूप एव धर्मः किन्नामेत्थम्भावमात्रमित्यत प्रयोगमनेन प्रमाणयति । अत्रचापिशब्दो न भिन्नक्रमः । गुणशब्दश्च धमर्वचनो न पारिभाषिकवचनः । अदृश्यत्वादीनां तदभावात् । नन्वस्माभिर्भावरूपा एव धर्मा ब्रह्मणो नाङ्गीक्रियन्ते ऽभावात्मकास्तु स्वीक्रियन्त एव । अतो न सूत्रविरोध इत्यत आह यदीति ॥ यदि स्युस्तादृशा धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम् तादृशा अभावात्मकाः । यतादृश्यत्वाद्याः प्रमाणावगतास्तथा सर्वज्ञत्वादयो भावरूपा अपि यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धा इति ते ऽप्यङ्गीकार्याः । अथ तदङ्गीकारे नेह नानास्तीत्यादिश्रुतिविरोध इत्युच्यते सो ऽदृश्यत्वाद्यङ्गीकारे ऽपि समानः । अतो ऽर्धचर(जर)तीयस्याप्रामाणिकत्वात्सर्वज्ञत्वादयो ऽपि स्वीकार्याः । अदृश्यत्वादयो ऽपि वा त्याज्या इति । *९,२१४* स्यादेतत् । सर्वज्ञत्वादयः सर्वनिरूप्यत्वात्सर्वापेक्षाः । वियदादिकं च सर्वं भ्रान्तिसिद्धमसत्यमेव । असत्यसापेक्षास्तु कथं परमाथर्तो ब्रह्मधर्मतया स्वीकर्तुं शक्यन्त इत्यत आह अन्येति ॥ अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे ॥। ते सर्वज्ञत्वादयो ऽन्यापेक्षा इति यदि नाङ्गीक्रियन्ते तर्हि ते ऽदृश्यत्वादयो ऽपि न दृश्यमदृश्यमित्येवमन्यापेक्षास्स्युरिति नाङ्गीकार्या एव । तथा च सूत्रविरोधस्तदवस्थ एव । विषयतयान्यापेक्षत्वं प्रतियोगितयान्यापेक्षत्वमिति (तु) वैषम्यमात्रम् । स्युष्य इति सुषामादिषु द्रष्टव्यम् । *९,२१६* किञ्च परापेक्षतया सर्वज्ञत्वादिकं ब्रह्मणो ऽनङ्गीकुर्वाणेन सत्तापि नाङ्गीकरणीया । यतः सत्ताप्येवं परापेक्षेत्याह सत्तैवमिति ॥ ॥। सत्तैवं ॥। नास्त्येव स्वरूपातिरिक्ता सत्तेति चेत्स्वरूपसत्तापि न स्यात् । नहि मिथ्याभूतपरापेक्षं सत्यस्वरूपं भवितुमर्हतीति त्वदीयन्यायप्राप्तत्वात् । तथाच सदेव सोम्येत्यादिश्रुतिविरोधः । कथं सत्ता परापेक्षेत्यत आह देशेति ॥ ॥। देशकालगा

prabhuṇāpīti sambandhaḥ / "adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ'; ityādineti śeṣaḥ / yadvā na vidhirūpa eva dharmaḥ kinnāmetthambhāvamātramityata prayogamanena pramāṇayati / atracāpiśabdo na bhinnakramaḥ / guṇaśabdaśca dhamarvacano na pāribhāṣikavacanaḥ / adṛśyatvādīnāṃ tadabhāvāt / nanvasmābhirbhāvarūpā eva dharmā brahmaṇo nāṅgīkriyante 'bhāvātmakāstu svīkriyanta eva / ato na sūtravirodha ityata āha yadīti // yadi syustādṛśā dharmāḥ sarvajñatvādayo na kim tādṛśā abhāvātmakāḥ / yatādṛśyatvādyāḥ pramāṇāvagatāstathā sarvajñatvādayo bhāvarūpā api yaḥ sarvajña ityādiśrutisiddhā iti te 'pyaṅgīkāryāḥ / atha tadaṅgīkāre neha nānāstītyādiśrutivirodha ityucyate so 'dṛśyatvādyaṅgīkāre 'pi samānaḥ / ato 'rdhacara(jara)tīyasyāprāmāṇikatvātsarvajñatvādayo 'pi svīkāryāḥ / adṛśyatvādayo 'pi vā tyājyā iti / *9,214* syādetat / sarvajñatvādayaḥ sarvanirūpyatvātsarvāpekṣāḥ / viyadādikaṃ ca sarvaṃ bhrāntisiddhamasatyameva / asatyasāpekṣāstu kathaṃ paramātharto brahmadharmatayā svīkartuṃ śakyanta ityata āha anyeti // anyāpekṣā yadi syuṣṭe ... te sarvajñatvādayo 'nyāpekṣā iti yadi nāṅgīkriyante tarhi te 'dṛśyatvādayo 'pi na dṛśyamadṛśyamityevamanyāpekṣāssyuriti nāṅgīkāryā eva / tathā ca sūtravirodhastadavastha eva / viṣayatayānyāpekṣatvaṃ pratiyogitayānyāpekṣatvamiti (tu) vaiṣamyamātram / syuṣya iti suṣāmādiṣu draṣṭavyam / *9,216* kiñca parāpekṣatayā sarvajñatvādikaṃ brahmaṇo 'naṅgīkurvāṇena sattāpi nāṅgīkaraṇīyā / yataḥ sattāpyevaṃ parāpekṣetyāha sattaivamiti // ... sattaivaṃ ... nāstyeva svarūpātiriktā satteti cetsvarūpasattāpi na syāt / nahi mithyābhūtaparāpekṣaṃ satyasvarūpaṃ bhavitumarhatīti tvadīyanyāyaprāptatvāt / tathāca sadeva somyetyādiśrutivirodhaḥ / kathaṃ sattā parāpekṣetyata āha deśeti // ... deśakālagā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतस्तस्मात्सत्तैवमिति सम्बन्धः । ननु देशकालगेति को ऽर्थः । देशकालसम्बद्धेति वा देशकालजन्येति वा । नाद्यः । तावता परापेक्षासिद्धेः । नहि गगनं घटेन संयुक्तमित्येतावता तदपेक्षम् । न द्वितीयः । अनादिनित्यत्वादिति चेदेवं तर्हि सावर्ज्ञादेरपि नान्यापे(क्षा)क्षता । नहि सर्वेण सह विषयविषयिभावमात्रेण सर्वापेक्षत्वं सौरप्रकाशस्यापि घटापेक्षताप्रसङ्गात् । न(हि स) च सर्वेण जन्यत्वम् । नित्यसिद्धत्वात् । *९,२१७* ननूत्पत्तौ सार्वज्ञादेः सर्वासापेक्षताभावे ऽपि ज्ञप्तौ सास्त्येव । विदित एव सर्वस्मिन्सार्वज्ञादि विज्ञायते नाविदित इति । एवं तर्हि सत्तापि मा भूदुत्पत्तौ परापेक्षा । ज्ञप्तौ तु भवत्येवेत्याह देशेति ॥ देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते देशकालानपेक्षा देशकालप्रतीत्यनपेक्षा । देशकालप्रतीत्यपेक्षैव दृश्यत इत्यन्वयो ऽपि द्रष्टव्यः । यदि कश्चिद्वैयात्यात्क्वचिद्देशकालप्रतीत्यनपेक्षापि सत्ता दृश्यत इति ब्रूयात्तदा व्याघातः स्यात् । देशकालव्यतिरेकेण (क्वचित्सत्ताश) किंशब्दार्थानिर्वचनात् । सत्ताप्रतीताववर्जनीयतया देशकालौ दृश्येते न तु तदपेक्षेति चेन्न । अभूद्भवति भविष्यतीत्यादिप्रतीतिमवधूय सत्ताया अप्रतिभासात् । नियतविशिष्यप्रतीतिके ऽ(तदन)नपेक्षायां न कुत्राप्यपेक्षा स्यात् । तदिदमुक्तम् क्वापीति ॥ *९,२१८* न केवलं ब्राह्मणो निर्धमर्कत्वे मीमांसाविषयत्वानुपपत्तिः किन्नाम शास्त्रयोनित्वादित्युक्तं शास्त्रविषयत्वमप्यनुपपन्नं स्यादित्याह सर्वेति ॥ सर्वधर्मोज्ज्ञितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते

yatastasmātsattaivamiti sambandhaḥ / nanu deśakālageti ko 'rthaḥ / deśakālasambaddheti vā deśakālajanyeti vā / nādyaḥ / tāvatā parāpekṣāsiddheḥ / nahi gaganaṃ ghaṭena saṃyuktamityetāvatā tadapekṣam / na dvitīyaḥ / anādinityatvāditi cedevaṃ tarhi sāvarjñāderapi nānyāpe(kṣā)kṣatā / nahi sarveṇa saha viṣayaviṣayibhāvamātreṇa sarvāpekṣatvaṃ sauraprakāśasyāpi ghaṭāpekṣatāprasaṅgāt / na(hi sa) ca sarveṇa janyatvam / nityasiddhatvāt / *9,217* nanūtpattau sārvajñādeḥ sarvāsāpekṣatābhāve 'pi jñaptau sāstyeva / vidita eva sarvasminsārvajñādi vijñāyate nāvidita iti / evaṃ tarhi sattāpi mā bhūdutpattau parāpekṣā / jñaptau tu bhavatyevetyāha deśeti // deśakālānapekṣā hi na sattā kvāpi dṛśyate deśakālānapekṣā deśakālapratītyanapekṣā / deśakālapratītyapekṣaiva dṛśyata ityanvayo 'pi draṣṭavyaḥ / yadi kaścidvaiyātyātkvaciddeśakālapratītyanapekṣāpi sattā dṛśyata iti brūyāttadā vyāghātaḥ syāt / deśakālavyatirekeṇa (kvacitsattāśa) kiṃśabdārthānirvacanāt / sattāpratītāvavarjanīyatayā deśakālau dṛśyete na tu tadapekṣeti cenna / abhūdbhavati bhaviṣyatītyādipratītimavadhūya sattāyā apratibhāsāt / niyataviśiṣyapratītike '(tadana)napekṣāyāṃ na kutrāpyapekṣā syāt / tadidamuktam kvāpīti // *9,218* na kevalaṃ brāhmaṇo nirdhamarkatve mīmāṃsāviṣayatvānupapattiḥ kinnāma śāstrayonitvādityuktaṃ śāstraviṣayatvamapyanupapannaṃ syādityāha sarveti // sarvadharmojjñitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमाक्षेपे । स्वरूपं तावत्स्वप्रकाशत्वान्न शास्त्रप्रतिपाद्यम् । संसर्गभेदयोरेव वाक्यार्थत्वाच्च । धर्मास्तु न सन्ति । येन संसर्गभेदौ शास्त्रविषयौ स्याताम् । तस्मादस्य ब्रह्मणः किं शास्त्रेणाधिगम्यते न स्वरूपं नापि धर्मसंसर्गादीति । *९,२२१* इत्थम्भावात्मकानीति ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे श्रुतिविरोधो ऽभिहितः । साम्प्रतं तु श्रुतीनां निर्विषयत्वापत्त्यादिकमिति महान्भेदः । ब्रह्मणि परमार्थतो धर्माभावे ऽपि मिथ्याभूता धर्माः शास्त्रस्य विषया भविष्यन्तीत्यत आह मिथ्येति ॥ मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता चस्त्वर्थः । अप्रमाणतैवेति सम्बन्धः । वेदान्तानां (दानां) विषयाभावेन प्रसक्तमबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं परिहर्तुमङ्गीकृतं मिथ्याधर्मप्रतिपादकत्वं विपरीतबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यमेवापादयति । इयांस्तु विशेषः । अबोधकानामुपेक्षणीयतैव केवलं विपरीतबोधकानां तु हेयता स्यादिति । *९,२२२* भवेदप्रमाणं वेदो यदि मिथ्याधर्मान्प्रतिपाद्यैवोपरमेत् । नचैवं किन्नाम नेह नानास्तीत्यादिना (तु तत्प्रति) प्रतिषेधति चेत्यत आह आप्राप्तमिति ॥ अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत्

kimākṣepe / svarūpaṃ tāvatsvaprakāśatvānna śāstrapratipādyam / saṃsargabhedayoreva vākyārthatvācca / dharmāstu na santi / yena saṃsargabhedau śāstraviṣayau syātām / tasmādasya brahmaṇaḥ kiṃ śāstreṇādhigamyate na svarūpaṃ nāpi dharmasaṃsargādīti / *9,221* itthambhāvātmakānīti brahmaṇo nirdharmakatve śrutivirodho 'bhihitaḥ / sāmprataṃ tu śrutīnāṃ nirviṣayatvāpattyādikamiti mahānbhedaḥ / brahmaṇi paramārthato dharmābhāve 'pi mithyābhūtā dharmāḥ śāstrasya viṣayā bhaviṣyantītyata āha mithyeti // mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇatā castvarthaḥ / apramāṇataiveti sambandhaḥ / vedāntānāṃ (dānāṃ) viṣayābhāvena prasaktamabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ parihartumaṅgīkṛtaṃ mithyādharmapratipādakatvaṃ viparītabodhakatvalakṣaṇamaprāmāṇyamevāpādayati / iyāṃstu viśeṣaḥ / abodhakānāmupekṣaṇīyataiva kevalaṃ viparītabodhakānāṃ tu heyatā syāditi / *9,222* bhavedapramāṇaṃ vedo yadi mithyādharmānpratipādyaivoparamet / nacaivaṃ kinnāma neha nānāstītyādinā (tu tatprati) pratiṣedhati cetyata āha āprāptamiti // aprāptāṃ bhrāntimāpādya kiṃ vedo mānatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपाद्येत्यतःपरं निषेधं कुर्वन्निति शेषः । "यः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ; । "य आत्मापहतपाप्माऽ; इत्यादिना वेदो यदि भ्रान्तिं ब्रह्मणि मिथ्याभूतसार्वज्ञ्यादिप्रतीतिमुत्पाद्य स्वयमेव नेह नानास्तीत्यादिना तत्प्रतिषेधं कुर्यात्तदा मानतां व्रजेत्किम् । परस्परविरुद्धत्वेनोन्मत्तवचनवदप्रामाण्य(प्रमाण)मेव स्यात् । नन्वेतदनाकलितपराभिसन्धेरसदनुवादेनोक्तम् । नहि वयं वेदो धर्मान्विधाय स्वयमेव निषेधतीति ब्रूमः । किन्त्वनूद्य निषेधतीति । तथाच कथमप्रामाण्यापत्तिरित्यत उक्तम् आप्राप्तमिति ॥ अनुवादो ह्यन्यतः प्राप्तस्य भवति । नच ब्रह्मणि मिथ्याभूतधर्मप्रतीतिः केनचित्प्राप्ता । ततो ऽनुवादासम्भवात् विधायैव प्रतिषेधतीति वक्तव्ये पूर्वोक्तो दोष इति । *९,२२३* कथमप्राप्तिर्ब्रह्मधर्मणामित्यत आह नहीति ॥ नहि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः वेदेन विना ब्रह्म न वेद्यमिति तावत्समर्थितं प्रथमाध्याये । तथाच कथं तद्गतत्वेन सार्वज्ञादयो ऽन्यतो वेद्या भवेयुः । वेदविदिते ऽपि ब्रह्मण्यनुमानेन सार्वज्ञादिप्रतीतिरिति चेन्न । तस्या विनापि वैदिकेन प्रतिषेधेन प्रत्यनुमाने(नादि)नैवापास्तत्वात् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । *९,२२४* अथ मतम् । मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणतेति यदुक्तं तन्नानिष्यम् । द्विविधो(हि) वेदभागः । तत्त्वावेदको ऽतत्त्वावेदकश्च । तत्र जीवेश्वरयो(वब्रह्मणो)रैक्यं प्रतिपादयंस्तत्त्वावेदको ऽपरो ऽतत्त्वावेदक इत्यस्माभिरङ्गीकृतत्वादित्यत आह वेदेति ॥ वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत् कथम्

āpādyetyataḥparaṃ niṣedhaṃ kurvanniti śeṣaḥ / "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'; / "ya ātmāpahatapāpmā'; ityādinā vedo yadi bhrāntiṃ brahmaṇi mithyābhūtasārvajñyādipratītimutpādya svayameva neha nānāstītyādinā tatpratiṣedhaṃ kuryāttadā mānatāṃ vrajetkim / parasparaviruddhatvenonmattavacanavadaprāmāṇya(pramāṇa)meva syāt / nanvetadanākalitaparābhisandherasadanuvādenoktam / nahi vayaṃ vedo dharmānvidhāya svayameva niṣedhatīti brūmaḥ / kintvanūdya niṣedhatīti / tathāca kathamaprāmāṇyāpattirityata uktam āprāptamiti // anuvādo hyanyataḥ prāptasya bhavati / naca brahmaṇi mithyābhūtadharmapratītiḥ kenacitprāptā / tato 'nuvādāsambhavāt vidhāyaiva pratiṣedhatīti vaktavye pūrvokto doṣa iti / *9,223* kathamaprāptirbrahmadharmaṇāmityata āha nahīti // nahi vedaṃ vinā brahma vedyaṃ dharmāśca tadgatāḥ vedena vinā brahma na vedyamiti tāvatsamarthitaṃ prathamādhyāye / tathāca kathaṃ tadgatatvena sārvajñādayo 'nyato vedyā bhaveyuḥ / vedavidite 'pi brahmaṇyanumānena sārvajñādipratītiriti cenna / tasyā vināpi vaidikena pratiṣedhena pratyanumāne(nādi)naivāpāstatvāt / anyathātiprasaṅgāt / *9,224* atha matam / mithyādharmavidhātuśca vedasyaivāpramāṇateti yaduktaṃ tannāniṣyam / dvividho(hi) vedabhāgaḥ / tattvāvedako 'tattvāvedakaśca / tatra jīveśvarayo(vabrahmaṇo)raikyaṃ pratipādayaṃstattvāvedako 'paro 'tattvāvedaka ityasmābhiraṅgīkṛtatvādityata āha vedeti // vedavedyasya mithyātvaṃ yadi naikyasya tat katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तर्हि तन्मिथ्यात्वमिति वा । सत्यमेव त्वयाङ्गीकृतमिति । नच तदुपपद्यते(द्युज्यते) । सर्वो ऽपि हि वेदो ऽपौरुषेयः स्वतःप्रमा(णं च)णभूतश्च । तत्र चैकस्य भागस्याप्रामाण्ये परस्यापि तत्स्यात् तस्य प्रामाण्ये ऽस्यापि कथं तन्न स्यात् । तात्पर्यलिङ्गभावाभावाभ्यां व्यवस्थेति चासङ्गतम् । तथात्वे ह्यस्य भागस्यान्यत्र तात्पर्यं वाच्यं स्यात् । नच निषेधायानुवाद इत्युपपादितम् । अहिंसादिश्येनादिविधिवद्विद्वदविद्वद्विषयतया व्यवस्थास्त्विति चेन्न । वैषम्यात् । धनत्वस्य चानभिधानात् । अथैक्यं प्रतिपादयितुं बुद्धिशुद्धये सार्वज्ञाद्यविद्यामानमपि प्रतिपाद्यते । सर्वत्र प्रसृता हि बुद्धिः सगुणे ब्रह्मणि दत्तपदा क्रमेणैक्ये प्रविशतीति चेन्न । प्रतिकूलत्वात् । सार्वज्ञादिप्रतिपादनेन हि भेदवासनैव दृढनिरूढा स्यादित्येषा दिक् । *९,२२८* यदुक्तं ब्रह्मणि धर्माणामप्राप्तिरिति तन्न । प्रमाणतो ऽप्राप्तावप्यारोपस्तत्सम्भवात् । आत्मैव हि ब्रह्म स च स्वप्रकाशतयावभासत एवेति तस्मिन्धर्मारोपो नानुपपन्नः । ततश्चारोपितधर्मानुवादेन प्रतिषेधो युज्यत इति चेत् । स्यादप्येवं यदि ब्रह्मणि धर्मारोपो युज्येत । नचैवम् । तस्य सर्वधर्मरहितत्वात् । प्रधानाभावाच्च । अथ धर्मरहितत्वादावपि कुतो नारोप इत्यतो व्यतिरेकव्याप्तिं दर्शयति धर्मेति ॥ धर्मारोपो ऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दशर्ने न केवलं प्रमाणतः प्राप्त्यभावः किन्तु धर्मारोपो ऽपि नोपपद्यत इत्यपिशब्दः । सामान्यं चासौ धर्मश्च सामान्यधर्मः । आदिपदेन प्रधानदर्शनम् । दृष्ट इति शेषः । *९,२३०* एतदेव प्रपञ्चयति इदमिति ॥ इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मो ऽन्यः कल्प्यते ऽत्र हि

tat tarhi tanmithyātvamiti vā / satyameva tvayāṅgīkṛtamiti / naca tadupapadyate(dyujyate) / sarvo 'pi hi vedo 'pauruṣeyaḥ svataḥpramā(ṇaṃ ca)ṇabhūtaśca / tatra caikasya bhāgasyāprāmāṇye parasyāpi tatsyāt tasya prāmāṇye 'syāpi kathaṃ tanna syāt / tātparyaliṅgabhāvābhāvābhyāṃ vyavastheti cāsaṅgatam / tathātve hyasya bhāgasyānyatra tātparyaṃ vācyaṃ syāt / naca niṣedhāyānuvāda ityupapāditam / ahiṃsādiśyenādividhivadvidvadavidvadviṣayatayā vyavasthāstviti cenna / vaiṣamyāt / dhanatvasya cānabhidhānāt / athaikyaṃ pratipādayituṃ buddhiśuddhaye sārvajñādyavidyāmānamapi pratipādyate / sarvatra prasṛtā hi buddhiḥ saguṇe brahmaṇi dattapadā krameṇaikye praviśatīti cenna / pratikūlatvāt / sārvajñādipratipādanena hi bhedavāsanaiva dṛḍhanirūḍhā syādityeṣā dik / *9,228* yaduktaṃ brahmaṇi dharmāṇāmaprāptiriti tanna / pramāṇato 'prāptāvapyāropastatsambhavāt / ātmaiva hi brahma sa ca svaprakāśatayāvabhāsata eveti tasmindharmāropo nānupapannaḥ / tataścāropitadharmānuvādena pratiṣedho yujyata iti cet / syādapyevaṃ yadi brahmaṇi dharmāropo yujyeta / nacaivam / tasya sarvadharmarahitatvāt / pradhānābhāvācca / atha dharmarahitatvādāvapi kuto nāropa ityato vyatirekavyāptiṃ darśayati dharmeti // dharmāropo 'pi sāmānyadharmādīnāṃ hi daśarne na kevalaṃ pramāṇataḥ prāptyabhāvaḥ kintu dharmāropo 'pi nopapadyata ityapiśabdaḥ / sāmānyaṃ cāsau dharmaśca sāmānyadharmaḥ / ādipadena pradhānadarśanam / dṛṣṭa iti śeṣaḥ / *9,230* etadeva prapañcayati idamiti // idantadādidharmitve dharmo 'nyaḥ kalpyate 'tra hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तदिति भावप्रधानो निर्देशः । आदिपदेन साधारणधर्मग्रहणम् । धर्मित्वे दृष्ट इति शेषः । प्रधानज्ञानमप्यत्र सङ्ग्राह्यम् । अत्र लोके । शुक्तिकायां रजतत्वधर्मारोपो हि न शुक्तिकावभासमात्रेण भवति । किन्नाम वस्तुतो रजतत्वधर्मवतः प्रधानस्य, अधिष्ठाने शुक्तिकाशकले पुरोवर्तित्वादेः, प्रधानसाधारण(धर्मस्य)स्य च शुक्लभास्वरत्वादेर्धर्मस्य दर्शन एव । तथा स्फटिके लौहित्यारोपो ऽपि वस्तुतो लौहित्यवतो जपाकुसुमस्य, स्फटिके च(चे)दन्तादेः, प्रधानसन्निधानस्य च दर्शन एव दृष्ट इति । *९,२३२* सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिनिश्चय इत्यत आह सर्वेति ॥ सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते

idaṃ taditi bhāvapradhāno nirdeśaḥ / ādipadena sādhāraṇadharmagrahaṇam / dharmitve dṛṣṭa iti śeṣaḥ / pradhānajñānamapyatra saṅgrāhyam / atra loke / śuktikāyāṃ rajatatvadharmāropo hi na śuktikāvabhāsamātreṇa bhavati / kinnāma vastuto rajatatvadharmavataḥ pradhānasya, adhiṣṭhāne śuktikāśakale purovartitvādeḥ, pradhānasādhāraṇa(dharmasya)sya ca śuklabhāsvaratvāderdharmasya darśana eva / tathā sphaṭike lauhityāropo 'pi vastuto lauhityavato japākusumasya, sphaṭike ca(ce)dantādeḥ, pradhānasannidhānasya ca darśana eva dṛṣṭa iti / *9,232* sahadarśanamātreṇa na vyāptiniścaya ityata āha sarveti // sarvadharmavihīnasya dharmāropaḥ kva dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं(मत्र) समुदायार्थः । धर्मारोपस्य प्रधानदर्शनादिकं व्यापकमुपलब्धम् । नच प्रकृते तदस्ति । सर्वाज्ञादीनामपहतपाप्मत्वादीनामन्यत्रानभ्युपगमात् । ब्रह्मणि च प्रधानसाधारणधर्मादेरनङ्गीकारात् । अतो व्याप्यस्य धर्मारोपस्याभाव इति । नन्वत्र प्रधानादर्शनेन धर्मारोपसम्भवः शक्यानुमानः । सार्वज्ञादिकं न ब्रह्मण्यारोपितं प्रागन्यत्रानुपलब्धत्वादिति प्रयोगसम्भवात् । धर्माभावलिङ्गकमनुमानं तु कथम् । भवतामसिद्धत्वादिति । मैवम् । धर्मराहित्यवादिनैवमनुमायोपगन्तव्यमित्यभिप्रायत् । *९,२३४* ननु (च) धर्मारोपो ऽधिष्ठानधर्माणां प्रधानस्य च प्रतीतावेवायतते न तु सत्तायाम् । इदन्त्वादिप्रतीतौ हीदं रजतमित्यादिरूपा प्रतीतिः स्यात् । साधारणधर्मप्रतीतिरेव च प्रधानं बुद्धि(स्थं क)स्थीकरोति । प्रधानप्रतीतिरेव चान्वयव्यतिरेकाभ्यामारोपोपयोगिनी । सत्ताया उपयोगाङ्गीकारे ऽतिप्रसङ्गः । उभयोपयोगे तु गौरवम् । अस्ति चाप्यत्राधिष्ठानधर्मादिप्रतीतिरारोपरूपा । नहीदंपूर्वो ऽयं ब्रह्मणि धर्मारोपः । तथाच पूर्वारोपितधर्मप्रतीत्यधीनो ऽयमुत्तरोत्तरारोपो भविष्यति । पूर्वमेव चोत्तरस्य प्रधानमिति किमनुपपन्नमित्यत आह तदर्थमिति । यदि ब्रह्म(णो)णि धर्मारोपसिद्धयर्थमन्या धर्माणामारोपः कल्प्यते । तदा सो ऽपि धर्मारोपान्तरायत्त इत्येवं प्रसक्तानवस्थितिः स्यात् । सिद्धविषयत्वान्नेयमनवस्था दूषणमिति चेन्न । धर्मसद्भावतत्प्रतीत्योः पूर्वसिद्धत्वे ऽप्यारोपत्वकल्पनायामनवस्थानिवारणात् । अस्या धर्मप्रतीतेरारोपत्वं पूर्वप्रतीतेरारोपत्वकल्पनाधीनं तस्या अपि तथेति । तदेवं ब्रह्मणि धर्मारोपासम्भवात्स्वतो निर्धर्मकत्वे वेदाप्रामाण्यादिप्रसङ्गान्न निर्धर्मकं ब्रह्मेति सिद्धम् । *९,२३६* यदुक्तं सार्वज्ञादेर्मिथ्यात्वसिद्धये विश्वस्य भ्रान्तिकल्पितत्वं तद्दूषयितुमीशतज्ज्ञानेत्यादिको ग्रन्थः । तथाहि । विश्वस्य भ्रान्तिसिद्धत्वं वदता तत्र प्रमाणं वक्तव्यम् । तत्किं प्रत्यक्षं स्यादनुमानं वाऽगमो वा । न तावत्प्रत्यक्षम् । तस्य सत्य(तत्सत्य)त्वग्राहित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । नाप्यनुमानम् । शून्यसमयनिरासे(न)निरस्तत्वात् । अधिकं च दूषणं वक्तुमाह ईशेति ॥ ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः । भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ऽत्र हि

ayaṃ(matra) samudāyārthaḥ / dharmāropasya pradhānadarśanādikaṃ vyāpakamupalabdham / naca prakṛte tadasti / sarvājñādīnāmapahatapāpmatvādīnāmanyatrānabhyupagamāt / brahmaṇi ca pradhānasādhāraṇadharmāderanaṅgīkārāt / ato vyāpyasya dharmāropasyābhāva iti / nanvatra pradhānādarśanena dharmāropasambhavaḥ śakyānumānaḥ / sārvajñādikaṃ na brahmaṇyāropitaṃ prāganyatrānupalabdhatvāditi prayogasambhavāt / dharmābhāvaliṅgakamanumānaṃ tu katham / bhavatāmasiddhatvāditi / maivam / dharmarāhityavādinaivamanumāyopagantavyamityabhiprāyat / *9,234* nanu (ca) dharmāropo 'dhiṣṭhānadharmāṇāṃ pradhānasya ca pratītāvevāyatate na tu sattāyām / idantvādipratītau hīdaṃ rajatamityādirūpā pratītiḥ syāt / sādhāraṇadharmapratītireva ca pradhānaṃ buddhi(sthaṃ ka)sthīkaroti / pradhānapratītireva cānvayavyatirekābhyāmāropopayoginī / sattāyā upayogāṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ / ubhayopayoge tu gauravam / asti cāpyatrādhiṣṭhānadharmādipratītirāroparūpā / nahīdaṃpūrvo 'yaṃ brahmaṇi dharmāropaḥ / tathāca pūrvāropitadharmapratītyadhīno 'yamuttarottarāropo bhaviṣyati / pūrvameva cottarasya pradhānamiti kimanupapannamityata āha tadarthamiti / yadi brahma(ṇo)ṇi dharmāropasiddhayarthamanyā dharmāṇāmāropaḥ kalpyate / tadā so 'pi dharmāropāntarāyatta ityevaṃ prasaktānavasthitiḥ syāt / siddhaviṣayatvānneyamanavasthā dūṣaṇamiti cenna / dharmasadbhāvatatpratītyoḥ pūrvasiddhatve 'pyāropatvakalpanāyāmanavasthānivāraṇāt / asyā dharmapratīterāropatvaṃ pūrvapratīterāropatvakalpanādhīnaṃ tasyā api tatheti / tadevaṃ brahmaṇi dharmāropāsambhavātsvato nirdharmakatve vedāprāmāṇyādiprasaṅgānna nirdharmakaṃ brahmeti siddham / *9,236* yaduktaṃ sārvajñādermithyātvasiddhaye viśvasya bhrāntikalpitatvaṃ taddūṣayitumīśatajjñānetyādiko granthaḥ / tathāhi / viśvasya bhrāntisiddhatvaṃ vadatā tatra pramāṇaṃ vaktavyam / tatkiṃ pratyakṣaṃ syādanumānaṃ vā'gamo vā / na tāvatpratyakṣam / tasya satya(tatsatya)tvagrāhitvasya vakṣyamāṇatvāt / nāpyanumānam / śūnyasamayanirāse(na)nirastatvāt / adhikaṃ ca dūṣaṇaṃ vaktumāha īśeti // īśatajjñānavedākṣajānumāmātṛpūrviṇaḥ / bhrāntirviśvasya yenaiva mānābhāsena kalpyate 'tra hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मात्रस्यान्यथा भावात् किं न स्याद् विश्वसत्यता यद्यप्यत्र भ्रान्तिर्विश्वस्येत्यादिनैवालम् । तथापि ये विश्वं प्रमाणप्रमेयप्रमातृप्रमितिभेदेन चतुर्विधमाचक्षते तन्निराकरणप्रस्तावनाय प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदेन त्रिविधमेव विश्वमिति प्रतिज्ञातुमीशेत्याद्युक्तम् । तत्रेशमात्रपदाभ्यां परापरप्रमात्रोर्ग्रहणम् । यद्यपि मातृपदेनैवेश्वरो ऽपि लभ्यते । तथापि तस्य नियतं प्रमातृत्वमन्येषां तु विपर्ययादिसम्भवादनियतमित्यादिविशेषद्योतनाय पृथग्ग्रहणम् । वेदाक्षजानुमापदैः करणफलरूपप्रमाणस्वीकारः । वेदपदमागमो(मात्रो)पलक्षणम् । अक्षजत्वं ज्ञानसन्निकर्षयोरस्त्येव । ईश्वरादि(र)ज्ञानं न वेदादिपदैः सङ्गृह्यते । अकरणत्वादफलत्वाच्च । भवति च प्रमाणमित्यतस्तज्ज्ञानेति पृथगुक्तम् । नित्यज्ञानमात्रोपलक्षणं चैतत् । पूर्वशब्देन कर्मधारयं विधाय तत इनिप्रत्ययः । प्रत्ययार्थस्तु वेदशब्दश्चापौपुरुषेयवाक्यवचन एव । पूर्वशब्दः (क)कारणार्थः । प्रमाध्याहारेण तत्सम्बन्धः । ततश्चेशवाक्येशादिज्ञानवेदाक्षजानुमानानीश्वरप्रमातृवाक्यरूपप्रमाणवतः सर्वप्रमाणसिद्धस्येत्युक्तं भवति । भ्रान्तिः भ्रान्तिकल्पितत्वम् । येनेत्यतो लब्धमेकत्वमेवेत्यवधार्यते मानाभासेनेति । स्वभावतो दुर्बलेनानुमानेनेत्यर्थः । अन्यथाभावे अप्रामाण्ये । किमाक्षेपे । एतदुक्तं भवति । विश्वं तावत्स्वभावतो बहुत्वेन च प्रबलैरीशवाक्यादिभिः सर्वैः प्रमाणैः सत्यतयावगतम् । तेषां"असत्यमप्रतिष्ठं तेऽ; इत्यादीनामन्यत्र दर्शितत्वात् । विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडवदित्यादिकं विश्वमिथ्यात्वानुमानं तु स्वभावैकत्वाभ्यां दुर्बलम् । तथाच प्रबलप्रमाणविरुद्धस्यानुमानस्याप्रामाण्योपपत्तेर्विश्वस्य सत्यत्वमेव युक्तमिति । *९,२४५* नाप्यभावः । स हि गौडपादादिपुरुषप्रणीतो वा वेदादिर्वा । आद्यं दूषयति येनेति ॥ येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा

tanmātrasyānyathā bhāvāt kiṃ na syād viśvasatyatā yadyapyatra bhrāntirviśvasyetyādinaivālam / tathāpi ye viśvaṃ pramāṇaprameyapramātṛpramitibhedena caturvidhamācakṣate tannirākaraṇaprastāvanāya pramāṇaprameyapramātṛbhedena trividhameva viśvamiti pratijñātumīśetyādyuktam / tatreśamātrapadābhyāṃ parāparapramātrorgrahaṇam / yadyapi mātṛpadenaiveśvaro 'pi labhyate / tathāpi tasya niyataṃ pramātṛtvamanyeṣāṃ tu viparyayādisambhavādaniyatamityādiviśeṣadyotanāya pṛthaggrahaṇam / vedākṣajānumāpadaiḥ karaṇaphalarūpapramāṇasvīkāraḥ / vedapadamāgamo(mātro)palakṣaṇam / akṣajatvaṃ jñānasannikarṣayorastyeva / īśvarādi(ra)jñānaṃ na vedādipadaiḥ saṅgṛhyate / akaraṇatvādaphalatvācca / bhavati ca pramāṇamityatastajjñāneti pṛthaguktam / nityajñānamātropalakṣaṇaṃ caitat / pūrvaśabdena karmadhārayaṃ vidhāya tata inipratyayaḥ / pratyayārthastu vedaśabdaścāpaupuruṣeyavākyavacana eva / pūrvaśabdaḥ (ka)kāraṇārthaḥ / pramādhyāhāreṇa tatsambandhaḥ / tataśceśavākyeśādijñānavedākṣajānumānānīśvarapramātṛvākyarūpapramāṇavataḥ sarvapramāṇasiddhasyetyuktaṃ bhavati / bhrāntiḥ bhrāntikalpitatvam / yenetyato labdhamekatvamevetyavadhāryate mānābhāseneti / svabhāvato durbalenānumānenetyarthaḥ / anyathābhāve aprāmāṇye / kimākṣepe / etaduktaṃ bhavati / viśvaṃ tāvatsvabhāvato bahutvena ca prabalairīśavākyādibhiḥ sarvaiḥ pramāṇaiḥ satyatayāvagatam / teṣāṃ"asatyamapratiṣṭhaṃ te'; ityādīnāmanyatra darśitatvāt / vivādapadaṃ mithyā dṛśyatvājjaḍavadityādikaṃ viśvamithyātvānumānaṃ tu svabhāvaikatvābhyāṃ durbalam / tathāca prabalapramāṇaviruddhasyānumānasyāprāmāṇyopapatterviśvasya satyatvameva yuktamiti / *9,245* nāpyabhāvaḥ / sa hi gauḍapādādipuruṣapraṇīto vā vedādirvā / ādyaṃ dūṣayati yeneti // yenedaṃ kalpyate bhrāntaṃ bhrāntistasyaiva kiṃ na sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन गौडपादादिना इदं प्रागुक्तमीशादिकं विश्वं, भ्रान्तं भ्रान्तिसिद्धं कल्प्यते, कल्पयित्वा च तथा वाक्यं प्रणीयते । तस्यैव सा कल्पना भ्रान्तिरयथार्था किन्न भवेत् । एतदुक्तं भवति । ईशवाक्यादिप्रमाणैस्तावदीशादिविश्वं सत्यतयावगतम् । तद्विरुद्धा च गौडपादादीनां विश्वमिथ्यात्वप्रतीतिर्भ्रान्तिरेवेति । ततः किमित्यत आह भ्रान्तत्व इति ॥ भ्रान्तत्वे तस्य विश्वादेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि विश्वारेर्विश्वमिथ्यात्वं प्रतिपादयतस्तस्य गौडपादादेर्भ्रान्तत्वे सिद्धे तन्मूलस्य तद्वाक्यस्याप्रामाण्यात्तेन विश्वमिथ्यात्वासिद्धावीशवाक्यादिभिःप्रमाणैरीशादिविश्वमभ्रान्तं सत्यमेव सिद्धमिति । नन्वीश्वरवाक्यविरोधाद्गौडपादादीनां भ्रान्तत्वं कुतः कल्पनीयम् । गौडपादादिवाक्यविरोधादीश्वरादीनां विश्वसत्यत्वप्रतीतिरेव भ्रान्तिः कुतो न कल्पनीयेत्यत आह भवेयुरिति ॥ भवेयुर्भ्रान्तयो नृणां नैवेशादेः कथञ्चन

yena gauḍapādādinā idaṃ prāguktamīśādikaṃ viśvaṃ, bhrāntaṃ bhrāntisiddhaṃ kalpyate, kalpayitvā ca tathā vākyaṃ praṇīyate / tasyaiva sā kalpanā bhrāntirayathārthā kinna bhavet / etaduktaṃ bhavati / īśavākyādipramāṇaistāvadīśādiviśvaṃ satyatayāvagatam / tadviruddhā ca gauḍapādādīnāṃ viśvamithyātvapratītirbhrāntireveti / tataḥ kimityata āha bhrāntatva iti // bhrāntatve tasya viśvāderīśādyabhrāntameva hi viśvārerviśvamithyātvaṃ pratipādayatastasya gauḍapādāderbhrāntatve siddhe tanmūlasya tadvākyasyāprāmāṇyāttena viśvamithyātvāsiddhāvīśavākyādibhiḥpramāṇairīśādiviśvamabhrāntaṃ satyameva siddhamiti / nanvīśvaravākyavirodhādgauḍapādādīnāṃ bhrāntatvaṃ kutaḥ kalpanīyam / gauḍapādādivākyavirodhādīśvarādīnāṃ viśvasatyatvapratītireva bhrāntiḥ kuto na kalpanīyetyata āha bhaveyuriti // bhaveyurbhrāntayo nṛṇāṃ naiveśādeḥ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्या(भ्य)न्तरकारणसामग्रीसत्त्वादिति शेषः । कथञ्चनेन्द्रियदोषादेर्बाह्यकारणस्य अधर्मादेः अज्ञानादेरान्तरकारणस्याप्यत्यन्तमसम्भवादित्यर्थः । ईशादयो विप्रलम्भका इति चेन्न । कल्पकाभावादिति । *९,२४६* अस्तु तर्हि नेह नानास्तीत्यादिरद्वैतपरो वेदादिरागमः सर्वस्यापि मिथ्यात्वे प्रमाणमिति चेन्न । तस्य विश्वसत्यत्वग्राहकप्रत्यक्षबाधितत्वेनातदर्थत्वात् । अथ मतम् । प्रत्यक्षं खलु तात्कालिकं प्रमाणं न पुनरात्यन्तिकम् । वेदस्तु न तथा । स्वतः प्रमाणं च । अतो बलवता वेदेन बाधितत्वात्प्रत्यक्षप्राप्तमपि विश्वसत्यत्वं भ्रान्तिसिद्धमित्येवाङ्गीकर्तुमुचितमित्यत आह सत्यत्वमिति । सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः

bāhyā(bhya)ntarakāraṇasāmagrīsattvāditi śeṣaḥ / kathañcanendriyadoṣāderbāhyakāraṇasya adharmādeḥ ajñānāderāntarakāraṇasyāpyatyantamasambhavādityarthaḥ / īśādayo vipralambhakā iti cenna / kalpakābhāvāditi / *9,246* astu tarhi neha nānāstītyādiradvaitaparo vedādirāgamaḥ sarvasyāpi mithyātve pramāṇamiti cenna / tasya viśvasatyatvagrāhakapratyakṣabādhitatvenātadarthatvāt / atha matam / pratyakṣaṃ khalu tātkālikaṃ pramāṇaṃ na punarātyantikam / vedastu na tathā / svataḥ pramāṇaṃ ca / ato balavatā vedena bādhitatvātpratyakṣaprāptamapi viśvasatyatvaṃ bhrāntisiddhamityevāṅgīkartumucitamityata āha satyatvamiti / satyatvamakṣajaprāptaṃ yadi bhrāntamitīṣyate prāmāṇyamāgamasyāpi pratyakṣādanyataḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः सिद्धम् । न कुतो ऽपि । न केवलं प्रत्यक्षस्य किन्त्वागमस्यापि प्रामाण्यं प्रत्यक्षेणैव सिद्धं न त्वन्येनेत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह साक्षीति ॥ साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते आद्यादिभ्य उपसङ्खयानात्तृतीयार्थे तसिः । मानानां सर्वेषामीयते प्रतीयते । हिशब्दः सर्वप्रमाणप्रामाण्यस्य साक्षिसिद्धत्वोपपादकप्रमाणसूचनार्थः । तद्विवृणोति साक्षिणा इति ॥ *९,२४७* साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो नहि

kutaḥ siddham / na kuto 'pi / na kevalaṃ pratyakṣasya kintvāgamasyāpi prāmāṇyaṃ pratyakṣeṇaiva siddhaṃ na tvanyenetyarthaḥ / tatkathamityata āha sākṣīti // sākṣipratyakṣato hyeva mānānāṃ mānateyate ādyādibhya upasaṅkhayānāttṛtīyārthe tasiḥ / mānānāṃ sarveṣāmīyate pratīyate / hiśabdaḥ sarvapramāṇaprāmāṇyasya sākṣisiddhatvopapādakapramāṇasūcanārthaḥ / tadvivṛṇoti sākṣiṇā iti // *9,247* sākṣiṇaḥ svaprakāśatvamanavasthā tato nahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐक्यागमस्यापि प्रामाण्यं यदि तात्कालिकं स्वीक्रियेत तदा विश्वस्य सत्यतैव स्यात् । ननूक्तमत्र प्रत्यक्षमाभासीकृत्य पश्चादैक्यागमप्रामाण्यं निवर्तत इति भवति तात्कालिकम्, नच विश्व(स्य) सत्यत्वापत्तिरित्यतः"तस्याप्येतादृशं यदिऽ; इत्येतद्"ऐक्यप्रमाणमिथ्यात्वं यदाऽ; इति व्याख्यातम् । ऐक्यागमप्रामाण्यस्य बाध्यत्वं यदेत्यर्थः । न केवलं प्रामाण्यमात्रस्य बाध्यत्वम् । किन्तु धर्मिणो वाक्यस्यापीति ज्ञापनायैवमुक्तम् । एतदुक्तं भवति । स्यादिदं यदि प्रामाण्यस्य तात्कालिकत्वं नामानित्यत्वमिह विवक्षितं स्यात् । न चैवम् । क्षणमात्रवर्तिनो ऽपि प्रामाण्यस्य विषयसत्यत्वाव्यभिचारित्वेनानित्यताया दौर्बल्यहेतुत्वासम्भवात् । किन्तु बाध्यत्वमेव । तच्चेदैक्यागमप्रामाण्यस्याभ्युपगतं तदा कथं विश्वस्य सत्यता न स्यादिति । *९,२५२* ननु साक्षिणो विषयव्यभिचारित्वात्तद्गृहीतमैक्यागमप्रामाण्यमबाधतयमेवेत्याशङ्कयाह ऐक्यवाक्यस्येति ॥ ऐक्यागमस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते । अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते

aikyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ yadi tātkālikaṃ svīkriyeta tadā viśvasya satyataiva syāt / nanūktamatra pratyakṣamābhāsīkṛtya paścādaikyāgamaprāmāṇyaṃ nivartata iti bhavati tātkālikam, naca viśva(sya) satyatvāpattirityataḥ"tasyāpyetādṛśaṃ yadi'; ityetad"aikyapramāṇamithyātvaṃ yadā'; iti vyākhyātam / aikyāgamaprāmāṇyasya bādhyatvaṃ yadetyarthaḥ / na kevalaṃ prāmāṇyamātrasya bādhyatvam / kintu dharmiṇo vākyasyāpīti jñāpanāyaivamuktam / etaduktaṃ bhavati / syādidaṃ yadi prāmāṇyasya tātkālikatvaṃ nāmānityatvamiha vivakṣitaṃ syāt / na caivam / kṣaṇamātravartino 'pi prāmāṇyasya viṣayasatyatvāvyabhicāritvenānityatāyā daurbalyahetutvāsambhavāt / kintu bādhyatvameva / taccedaikyāgamaprāmāṇyasyābhyupagataṃ tadā kathaṃ viśvasya satyatā na syāditi / *9,252* nanu sākṣiṇo viṣayavyabhicāritvāttadgṛhītamaikyāgamaprāmāṇyamabādhatayamevetyāśaṅkayāha aikyavākyasyeti // aikyāgamasya mānatvaṃ yadyabādhyamitīṣyate / akṣajasyāpi mānatvaṃ nābādhyaṃ kimitīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिगृहीतत्वाविशेषादिति भावः । साक्षिगृहीतत्वाविशेषाद्विश्वसत्यताग्राहकप्रत्यक्षप्रामाण्यस्य बाध्यतायामैक्यागमप्रामाण्यमपि बाध्यं स्यात् । तदबाध्यत्वे वा प्रत्यक्षप्रामाण्यमप्यबाध्यमेवैष्यव्यमिति समुदायार्थः । नन्वद्वैतब्रह्मावस्थानं मोक्षः । स च प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे व्याहन्येत । प्रपञ्चसत्यत्वेन सद्द्वैततापत्तेः । अतः साक्षिवेद्यत्वाविशेषे ऽप्यनेन विशेषेण प्रत्यक्षप्रामाण्यं साक्षिणा तात्कालिकमेव गृह्यत इति कल्प्यत इत्यत आह अद्वैतेति ॥ अद्वैतहानिसामान्यान् ॥। एवं तर्ह्यैक्यवाक्यप्रामाण्यमपि तथाविधमेव (मन्तव्यम्) । तदबाध्यत्वे ऽप्यद्वैतहानिसामान्येनोक्तलक्षणमोक्षासिद्धेः । नहि वाक्यं वा तत्प्रामाण्यं वा तदर्थो भेदाभावो वा ब्रह्मेति । प्रत्यक्षप्रामाण्यस्याबाध्यत्वे बहुप्रपञ्चापत्तिः । आगमप्रामाण्याबाध्यतायां तु नैवमिति चेन्न । अस्य विशेषस्य व्यर्थत्वादित्याशयवानाह नेति ॥ *९,२५३* ॥। न विशेषश्च कश्चन यदप्यद्वैतागमस्य प्राबल्योपपादनाय स्वतःप्रामाण्यमुक्तं तत्राह यदीति ॥ यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते

sākṣigṛhītatvāviśeṣāditi bhāvaḥ / sākṣigṛhītatvāviśeṣādviśvasatyatāgrāhakapratyakṣaprāmāṇyasya bādhyatāyāmaikyāgamaprāmāṇyamapi bādhyaṃ syāt / tadabādhyatve vā pratyakṣaprāmāṇyamapyabādhyamevaiṣyavyamiti samudāyārthaḥ / nanvadvaitabrahmāvasthānaṃ mokṣaḥ / sa ca pratyakṣaprāmāṇyasyābādhyatve vyāhanyeta / prapañcasatyatvena saddvaitatāpatteḥ / ataḥ sākṣivedyatvāviśeṣe 'pyanena viśeṣeṇa pratyakṣaprāmāṇyaṃ sākṣiṇā tātkālikameva gṛhyata iti kalpyata ityata āha advaiteti // advaitahānisāmānyān ... evaṃ tarhyaikyavākyaprāmāṇyamapi tathāvidhameva (mantavyam) / tadabādhyatve 'pyadvaitahānisāmānyenoktalakṣaṇamokṣāsiddheḥ / nahi vākyaṃ vā tatprāmāṇyaṃ vā tadartho bhedābhāvo vā brahmeti / pratyakṣaprāmāṇyasyābādhyatve bahuprapañcāpattiḥ / āgamaprāmāṇyābādhyatāyāṃ tu naivamiti cenna / asya viśeṣasya vyarthatvādityāśayavānāha neti // *9,253* ... na viśeṣaśca kaścana yadapyadvaitāgamasya prābalyopapādanāya svataḥprāmāṇyamuktaṃ tatrāha yadīti // yadi svatastvaṃ prāmāṇye viśvasattā kathaṃ na te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतस्त्वधर्मस्य प्रामाण्यं धर्मि, अधिकरणतया विवक्षितमिति सप्तम्युपपत्तिः । यद्यागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमुच्यते तदा प्रत्यक्षप्रामाण्यमपि स्वत एवेति ब्रूमः । सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणकारणमात्रजन्यत्वं वा सम्यङ्मिथ्याज्ञानसाधारणज्ञापकमात्रज्ञेयत्वं वा प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् । तदागमजन्यज्ञानवत्प्रत्यक्षजन्यस्याप्यविशिष्यमेव । तथा चागमप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमङ्गीकुर्वतो यता तद्विषयसत्यता सम्मता तथा स्वतःप्रमाणप्रत्यक्षविषयविश्वसत्ता(त्यता)ऽपि कथं न ते सम्मतेति । *९,२५४* स्यादेतत् । प्रत्यक्षागमयोः स्वतःप्रामाण्ये ऽप्यस्ति विशेषः । यत्प्रत्यक्षं तात्कालिकमेव ज्ञानस्य प्रामाण्यं जनयति वाक्यन्त्वात्यन्तिकम् । तथा ज्ञानग्राहकः साक्षी प्रत्यक्षज्ञानस्य तात्कालिकमेव प्रामाण्यं गृह्णाति वाक्यजन्यज्ञानस्य त्वात्यन्तिकमिति । मैवम् । अस्यां व्यवस्थायां नियामकाभावस्योक्तत्वात् । दोषान्तरं चाह प्रामाण्यस्य चेति ॥ प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत् कालतो मर्यादा व्यवच्छेदः । तात्कालिकत्वम् इति यावत् । कथं व्याहतिरित्यत आह कालान्तरे ऽपीति । कालान्तरे ऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः

svatastvadharmasya prāmāṇyaṃ dharmi, adhikaraṇatayā vivakṣitamiti saptamyupapattiḥ / yadyāgamaprāmāṇyasya svatastvamucyate tadā pratyakṣaprāmāṇyamapi svata eveti brūmaḥ / samyaṅmithyājñānasādhāraṇakāraṇamātrajanyatvaṃ vā samyaṅmithyājñānasādhāraṇajñāpakamātrajñeyatvaṃ vā prāmāṇyasya svatastvam / tadāgamajanyajñānavatpratyakṣajanyasyāpyaviśiṣyameva / tathā cāgamaprāmāṇyasya svatastvamaṅgīkurvato yatā tadviṣayasatyatā sammatā tathā svataḥpramāṇapratyakṣaviṣayaviśvasattā(tyatā)'pi kathaṃ na te sammateti / *9,254* syādetat / pratyakṣāgamayoḥ svataḥprāmāṇye 'pyasti viśeṣaḥ / yatpratyakṣaṃ tātkālikameva jñānasya prāmāṇyaṃ janayati vākyantvātyantikam / tathā jñānagrāhakaḥ sākṣī pratyakṣajñānasya tātkālikameva prāmāṇyaṃ gṛhṇāti vākyajanyajñānasya tvātyantikamiti / maivam / asyāṃ vyavasthāyāṃ niyāmakābhāvasyoktatvāt / doṣāntaraṃ cāha prāmāṇyasya ceti // prāmāṇyasya ca maryādā kālato vyāhatā bhavet kālato maryādā vyavacchedaḥ / tātkālikatvam iti yāvat / kathaṃ vyāhatirityata āha kālāntare 'pīti / kālāntare 'pyamānaṃ cedidānīṃ mānatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमानं बाधितमानत्वं (नं) चेत्प्रत्यक्षम् । तात्कालिकशब्देन हीदानीमस्ति कालान्तरे तु बाध्य(त्व)मिति परस्याभिमतम् । तत्र यदि च प्रत्यक्षं कालान्तरे ऽपि बाधितप्रामाण्यं स्यात्तर्हीदानीं तस्य मानतास्तीति कुतः स्यात् । कालत्रयसत्तानिषेधरूपत्वाद्बाधस्य यदि च प्रत्यक्षप्रामाण्यमिदानीं सत्स्यात्कथं कालान्तरे ऽपि तर्हि बाध्येतेति व्याहतमेव तात्कालिकत्ववचनम् । अप्रमाणमेव भवतु तर्हि प्रत्यक्षमिति चेत् । सत्यम् । भवति भवतो ऽयं मनोरथः । तत्सिद्धिरेवेदानीमपि क(पो)फोणिगुडायते । अद्वितीयब्रह्मावस्थानलक्षणं मोक्षमभ्युपेत्य प्रत्यक्षप्रामाण्याबाध्यतावदागमप्रामाण्याबाध्यतायामपि तद्धानिः समानेत्युक्तम् । इदानीन्तु स एवानुपपन्न इत्याशयवान्पृच्छति मिथ्यात्वमानमिति ॥ मिथ्यात्वमानं मोक्षे ऽपि मानं किं नेति भण्यताम् विश्वमिथ्यात्वप्रतिपादकमानमागमो ऽनुमानं वा मोक्षे ऽपि मानमिति मोक्षसमये ऽप्यबाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः । नेति बाधितस्वरूपप्रामाण्यमित्यर्थः । किंशब्दः पूर्वेण परेण च सम्बद्धयते । यद्वा काक्वैव मानमित्ययं प्रश्नो ज्ञातव्यः । इति पृष्टस्योत्तरं, भण्यताम् । आद्ये दोषमाह मानत्व इति ॥ *९,२५६* मानत्वे ऽद्वैतहानिः स्याद् ॥। अबाधितस्वरूपप्रामाण्यपक्षे तेनैव सद्द्वितीयत्वादद्वैतहानिः स्यादित्युक्तलक्षणो मोक्षो न सिद्धयेत् । द्वितीये दूषणमाह अमानत्वे ऽपीति ॥ ॥। अमानत्वे ऽप्यमोक्षता

amānaṃ bādhitamānatvaṃ (naṃ) cetpratyakṣam / tātkālikaśabdena hīdānīmasti kālāntare tu bādhya(tva)miti parasyābhimatam / tatra yadi ca pratyakṣaṃ kālāntare 'pi bādhitaprāmāṇyaṃ syāttarhīdānīṃ tasya mānatāstīti kutaḥ syāt / kālatrayasattāniṣedharūpatvādbādhasya yadi ca pratyakṣaprāmāṇyamidānīṃ satsyātkathaṃ kālāntare 'pi tarhi bādhyeteti vyāhatameva tātkālikatvavacanam / apramāṇameva bhavatu tarhi pratyakṣamiti cet / satyam / bhavati bhavato 'yaṃ manorathaḥ / tatsiddhirevedānīmapi ka(po)phoṇiguḍāyate / advitīyabrahmāvasthānalakṣaṇaṃ mokṣamabhyupetya pratyakṣaprāmāṇyābādhyatāvadāgamaprāmāṇyābādhyatāyāmapi taddhāniḥ samānetyuktam / idānīntu sa evānupapanna ityāśayavānpṛcchati mithyātvamānamiti // mithyātvamānaṃ mokṣe 'pi mānaṃ kiṃ neti bhaṇyatām viśvamithyātvapratipādakamānamāgamo 'numānaṃ vā mokṣe 'pi mānamiti mokṣasamaye 'pyabādhitasvarūpaprāmāṇyamityarthaḥ / neti bādhitasvarūpaprāmāṇyamityarthaḥ / kiṃśabdaḥ pūrveṇa pareṇa ca sambaddhayate / yadvā kākvaiva mānamityayaṃ praśno jñātavyaḥ / iti pṛṣṭasyottaraṃ, bhaṇyatām / ādye doṣamāha mānatva iti // *9,256* mānatve 'dvaitahāniḥ syād ... abādhitasvarūpaprāmāṇyapakṣe tenaiva saddvitīyatvādadvaitahāniḥ syādityuktalakṣaṇo mokṣo na siddhayet / dvitīye dūṣaṇamāha amānatve 'pīti // ... amānatve 'pyamokṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमोक्षता विवक्षितावस्थाया इति शेषः । विश्वमिथ्यात्वमानस्य तत्प्रामाण्यस्य च बाध्यत्वपक्षे ऽपि मोक्षो न सिद्धयति । कथमित्यत आह विश्वस्येति ॥ विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा विश्वमिथ्यात्वमानं यदा न मा बाधितस्वरूपप्रामाण्यं स्यात्तदा विश्वस्य पुनरापत्तिः स्यात् । नास्तित्वप्रमाणबाधस्यास्तित्वाव्यभिचारात् । विश्वसद्भावे च कथमुक्तलक्षणो मोक्षः स्यादिति । आदौ तावत्प्रत्यक्षेण विश्वं प्राप्तम् । तदागमादिनाऽपाततो ऽपनीयम् । आगमादेश्च बाधे पुनस्तदापतितमिति प्रतीत्यपेक्षया पुनःशब्दः । विश्वं तद्बाधकं चोभयमपि बाधितमिति चेन्न । उत्तरत्र दूषणात् । *९,२५७* किञ्च मुक्तिः सती वासती वा । पक्षद्वये ऽपि नोक्तलक्षणा मुक्तिः सिद्धयति । कथमिति । आद्यं प्रत्याह अस्ति चेदिति ॥ अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिर् ॥। आत्मस्वरूपमेव मुक्तिः । यथोक्तम् । "आत्मैवाज्ञानहानिःऽ; इति । "अविद्यास्तमयो मोक्षःऽ; इति च । तत्कथं द्वैतापत्तिरित्यतो मुक्त्यवस्थेत्युक्तम् । अवस्थैवैषाऽत्मनो न त्वात्मैव । तथात्वे हि प्रागेव सिद्धत्वात् प्रयत्नवैयर्थ्यम् । न चात्मा ज्ञानस्य साध्यो ऽनादित्वात् । अविद्याध्वंसविशिष्यो न प्राक्सिद्धो ज्ञानसाध्यश्चेति चेत्तत्किं स एव मुक्तिः । अद्धेति चेत् । तर्हि विशिष्यस्य सत्त्वाभावेन सती मुक्तिरित्ययुक्तं स्यात् । किञ्च मुक्तिर्नाम धर्मः । स कथमात्मैव स्यादिति । *९,२५८* द्वितीयं पराचष्टे अतो ऽन्यश्चेति ॥ *९,२५९* ॥। अतो ऽन्यथा

amokṣatā vivakṣitāvasthāyā iti śeṣaḥ / viśvamithyātvamānasya tatprāmāṇyasya ca bādhyatvapakṣe 'pi mokṣo na siddhayati / kathamityata āha viśvasyeti // viśvasya punarāpattirmithyāmānaṃ yadā na mā viśvamithyātvamānaṃ yadā na mā bādhitasvarūpaprāmāṇyaṃ syāttadā viśvasya punarāpattiḥ syāt / nāstitvapramāṇabādhasyāstitvāvyabhicārāt / viśvasadbhāve ca kathamuktalakṣaṇo mokṣaḥ syāditi / ādau tāvatpratyakṣeṇa viśvaṃ prāptam / tadāgamādinā'pātato 'panīyam / āgamādeśca bādhe punastadāpatitamiti pratītyapekṣayā punaḥśabdaḥ / viśvaṃ tadbādhakaṃ cobhayamapi bādhitamiti cenna / uttaratra dūṣaṇāt / *9,257* kiñca muktiḥ satī vāsatī vā / pakṣadvaye 'pi noktalakṣaṇā muktiḥ siddhayati / kathamiti / ādyaṃ pratyāha asti cediti // asti cenmuktayavasthā ca dvaitāpattir ... ātmasvarūpameva muktiḥ / yathoktam / "ātmaivājñānahāniḥ'; iti / "avidyāstamayo mokṣaḥ'; iti ca / tatkathaṃ dvaitāpattirityato muktyavasthetyuktam / avasthaivaiṣā'tmano na tvātmaiva / tathātve hi prāgeva siddhatvāt prayatnavaiyarthyam / na cātmā jñānasya sādhyo 'nāditvāt / avidyādhvaṃsaviśiṣyo na prāksiddho jñānasādhyaśceti cettatkiṃ sa eva muktiḥ / addheti cet / tarhi viśiṣyasya sattvābhāvena satī muktirityayuktaṃ syāt / kiñca muktirnāma dharmaḥ / sa kathamātmaiva syāditi / *9,258* dvitīyaṃ parācaṣṭe ato 'nyaśceti // *9,259* ... ato 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुक्तत्वं ॥। सत्त्वपक्षात्पक्षान्तरे । यदि मुक्तिरसती स्यात्तदाऽत्मनो ऽमुक्तत्वं स्यात् । विषाणासत्त्वे शशो ह्यविषाणी दृष्टः । तथाच कुत उक्तलक्षणत्वम् । अथ मतम् । न मुक्तिः सती नाप्यसती किन्त्वनिर्वचनीयेति । तदाप्यमुक्ततैव(दप्ययुक्तमेव) । संसारे ऽप्यनिर्वचनीयेनैव हि द्वितीयेन सद्द्वितीयत्वम् । तदुत्तरमपि तच्चेत्स्यात्कथममुक्तत्वं न भवेत् । एतेन पञ्चमप्रकारतापि निरस्ता । अनिर्वचनीयतापरिहारात् । नहि चतुर्थप्रकारतावस्थितिरनिर्वचनीयत्वम् । तथा सति निर्वचनीयतापत्तेः । अनिर्वचनीयाविद्यानिवृत्तिः कथमनिर्वचनीया स्यादिति चेत् । घटप्रध्वंसो यथा तथेति जानीथाः । तदेतत्सङ्ग्रहायातो ऽन्यथेत्युक्तम् । अन्यथासती चेदित्यवक्ष्यत् । *९,२६१* एवमेव मुक्तेरद्वितीयब्रह्मावस्थानरूपतानिरासाय काले ऽपि विकल्प्य दोषो ऽभिधातव्य इत्याह तथा काल इति ॥ ॥। तथा काले ॥। ननु च मोक्षदशायां कालो ऽस्ति न वेति विकल्प्य"अस्ति चेद्द्वैतापत्तिःऽ; इति दूषणं चास्तु । "अतो ऽन्यथामुक्तत्वम्ऽ; इति कथमतिदेश इत्यत आह कालाधीना हीति ॥ ॥। कालाधीना हि मुक्तता कालाधीना नियमेन कालाधिकरणा । यद्वस्तु तत्कालसम्बन्ध्येवेति व्याप्तेरिति हि शब्दार्थः । न केवलमनुमानसिद्धो मुक्तेः कालाधिकरणतानियमः किन्तु"तदा विद्वान्ऽ"दृष्ट्वैव तं मुच्यतेऽ; इत्यागमसिद्धो ऽपीत्याह काल एवेति ॥ काल एवागमो ऽप्याह मुक्तिं ॥। किन्ततो यद्येवमधिकरणेन कालेन व्याप्ता मुक्तिरित्यत आह कालेति ॥ ॥। कालनिवर्तने । मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् ॥। कालासत्त्वे मुक्तेरप्यसत्त्वं स्यात् । व्यापकनिवृत्तौ व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वात् । तथा चातिदेशो युक्त इति । एतदुक्तं भवति । यदि मोक्षः कालसम्बन्धी न स्यात्तदा शशृङ्गादिवदसत्त्वापत्तिः इति । ननु च"न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थताऽ; इति मुक्तेरसत्त्वस्येष्टत्वान्नेयमनिष्यापत्तिरित्यत आह संसारित्वमिति ॥ ॥। संसारित्वमतो भवेत्

amuktatvaṃ ... sattvapakṣātpakṣāntare / yadi muktirasatī syāttadā'tmano 'muktatvaṃ syāt / viṣāṇāsattve śaśo hyaviṣāṇī dṛṣṭaḥ / tathāca kuta uktalakṣaṇatvam / atha matam / na muktiḥ satī nāpyasatī kintvanirvacanīyeti / tadāpyamuktataiva(dapyayuktameva) / saṃsāre 'pyanirvacanīyenaiva hi dvitīyena saddvitīyatvam / taduttaramapi taccetsyātkathamamuktatvaṃ na bhavet / etena pañcamaprakāratāpi nirastā / anirvacanīyatāparihārāt / nahi caturthaprakāratāvasthitiranirvacanīyatvam / tathā sati nirvacanīyatāpatteḥ / anirvacanīyāvidyānivṛttiḥ kathamanirvacanīyā syāditi cet / ghaṭapradhvaṃso yathā tatheti jānīthāḥ / tadetatsaṅgrahāyāto 'nyathetyuktam / anyathāsatī cedityavakṣyat / *9,261* evameva mukteradvitīyabrahmāvasthānarūpatānirāsāya kāle 'pi vikalpya doṣo 'bhidhātavya ityāha tathā kāla iti // ... tathā kāle ... nanu ca mokṣadaśāyāṃ kālo 'sti na veti vikalpya"asti ceddvaitāpattiḥ'; iti dūṣaṇaṃ cāstu / "ato 'nyathāmuktatvam'; iti kathamatideśa ityata āha kālādhīnā hīti // ... kālādhīnā hi muktatā kālādhīnā niyamena kālādhikaraṇā / yadvastu tatkālasambandhyeveti vyāpteriti hi śabdārthaḥ / na kevalamanumānasiddho mukteḥ kālādhikaraṇatāniyamaḥ kintu"tadā vidvān'"dṛṣṭvaiva taṃ mucyate'; ityāgamasiddho 'pītyāha kāla eveti // kāla evāgamo 'pyāha muktiṃ ... kintato yadyevamadhikaraṇena kālena vyāptā muktirityata āha kāleti // ... kālanivartane / mukterapi nivṛttiḥ syāt ... kālāsattve mukterapyasattvaṃ syāt / vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛtterāvaśyakatvāt / tathā cātideśo yukta iti / etaduktaṃ bhavati / yadi mokṣaḥ kālasambandhī na syāttadā śaśṛṅgādivadasattvāpattiḥ iti / nanu ca"na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā'; iti mukterasattvasyeṣṭatvānneyamaniṣyāpattirityata āha saṃsāritvamiti // ... saṃsāritvamato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैतन्यस्य सतो बन्धाभावलक्षणे मोक्षे ऽसति देवदत्तवन्मुक्ताभिमतस्यापि संसारित्वं भवेत् । बन्ध(स्य)मिथ्यात्वात्संसारो मुक्तिश्च न स्त एवेति चेन्नानङ्गीकृतत्वमेवानिष्टत्वं किन्त्वप्रामाणिकत्वादिकम् । नच बन्धमिथ्यात्वं प्रामाणिकमित्युक्तं प्राक् । *९,२६३फ़्।* तदेवमागमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यं निराकुर्वता तन्मिषेण प्राबल्यं च व्युत्पादितम् । साक्षिप्रत्यक्षस्यागमादिप्रामाण्यग्राहकत्वेनोपजीव्यतायास्तदितरस्य साक्षिनिश्चितप्रमाण(प्रामाण्य)तायाश्च सूचितत्वात् । ततस्तद्विरुद्धस्यागमादेरेवाप्रामाण्यं युक्तमिति । न केवलमुपजीव्यत्वादिगुणेनान्यतः प्रबलं प्रत्यक्षम् । किन्तु स्वभावतो ऽपीत्याशयवानाह क्व चेति ॥ *९,२६४* क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम् प्रत्यक्षतः प्राप्तमिति साक्षात्कारसिद्धम् । अनुमानागमशब्दौ लिङ्गवचनवचनौ । प्रामाण्यनिर्णयस्येदानीं क्रियमाणत्वात् । दृष्टमिति शेषः । यदि हि प्रत्यक्षप्राप्तं क्वचिदनुमानागमाभ्यां बाधितमुपलब्धवन्तः तदा प्रतीमो ऽनुमादितः प्रत्यक्षस्य दौर्बल्यम् । नच तथा । ईश्वरे दोषग्राहिप्रत्यक्षमागमादिबाधितं दृष्टमिति चेत् । सत्यम् । तत्रागमादेरुपजीव्यतया बाधकत्वमिति वक्ष्यामः । "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्ऽ; इत्यस्य वैदिकार्तविषयत्वादत्र च पृथिव्यादिप्रपञ्चस्य प्रस्तुतत्वान्न विरोधः । *९,२६७* दृष्टं च दहनशैत्यानुमानस्य, मम कर्णे प्रविश्य गजो गर्जतीत्यादिवाक्यस्य च प्रत्यक्षबाधितत्वात् । तत्रापि प्रत्यक्षमुपजीव्यत्वाद्बाधकं नतु स्वभावेनेति चेत् । न । धर्मिव्यापकव्याप्यव्याप्तिग्राहकत्वाभावाद्दहनौष्ण्यादिग्राहिणः प्रत्यक्षस्य । अनौष्ण्यमुष्णताभावः । स च प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः प्रतियोगिभूतं चौष्ण्यं तेजस्येव प्रत्यक्षेण प्रत्येतव्यमिति तस्योपजीव्यत्वमिति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । अनुष्णतासाधने हीदमुपपा(दितम्)दनम् । केनचिद्धेतुना शैत्यसाधने त्वस्यानवकाशः । यदा च समस्तस्यापि तेजसो ऽनौष्ण्यं साध्यते तदा भवत्विदं व्युत्पादनम् । अग्निमात्रपक्षीकारे तु नेदमुपयुज्यते । सौरादौ तेजस्युष्णतां स्पर्शनेनोपलभ्य चक्षुषोपलब्धे ऽग्नावनौष्ण्यसाधनस्य तु स्वभावप्रबलेनैव प्रत्यक्षेण बाध इत्येषा दिक् । *९,२६९* देहस्यात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमपि देहो नात्मा भूतत्वात्कार्यत्वाद्घटवदित्याद्यनुमानेन"तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेत्ऽ; इत्यागमेन च बाधितं दृष्टम् । अन्यथा बाधकान्तराभावाद्देहात्मत्वस्य वास्तवतापातात् । तत्कथमेतदित्यत आह देहात्मत्वमिति ॥ देहात्मत्वं यदि ॥। देहात्मत्वं प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमानागमबाधितं दृष्टमिति यदि ब्रूयात्तदा तन्नेति ब्रूम इत्यर्थः । न तदिति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते । कुतो नेत्यत आह न तदिति ॥ ॥। न तत् प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित् देहात्मत्वं प्रत्यक्षप्राप्तमेव न भवति । अतः प्रत्यक्षप्राप्तस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणम् । अयमभिसन्धिः । नास्त्येव देहात्मत्वप्रतीतिः । यानुमानादिना बाध्यते । येषां चास्ति नास्तिकादीनां तेषामपि नेन्द्रियजा । किन्त्वनुमानागमाभासजन्यैवेति । मा भूत्पण्डितरूपाणां देहात्मत्वप्रतीतिः । पामाराणां त्वस्त्येव । सैवास्माकमुदाहरणं भविष्यतीत्यतः क्वचिदित्युक्तम् । *९,२७१* तदुपपादयति ममेति ॥ मम देह इति ह्येव न देहो ऽहमिति प्रमा

caitanyasya sato bandhābhāvalakṣaṇe mokṣe 'sati devadattavanmuktābhimatasyāpi saṃsāritvaṃ bhavet / bandha(sya)mithyātvātsaṃsāro muktiśca na sta eveti cennānaṅgīkṛtatvamevāniṣṭatvaṃ kintvaprāmāṇikatvādikam / naca bandhamithyātvaṃ prāmāṇikamityuktaṃ prāk / *9,263f.* tadevamāgamāditaḥ pratyakṣasya daurbalyaṃ nirākurvatā tanmiṣeṇa prābalyaṃ ca vyutpāditam / sākṣipratyakṣasyāgamādiprāmāṇyagrāhakatvenopajīvyatāyāstaditarasya sākṣiniścitapramāṇa(prāmāṇya)tāyāśca sūcitatvāt / tatastadviruddhasyāgamāderevāprāmāṇyaṃ yuktamiti / na kevalamupajīvyatvādiguṇenānyataḥ prabalaṃ pratyakṣam / kintu svabhāvato 'pītyāśayavānāha kva ceti // *9,264* kva ca pratyakṣataḥ prāptamanumāgamabādhitam pratyakṣataḥ prāptamiti sākṣātkārasiddham / anumānāgamaśabdau liṅgavacanavacanau / prāmāṇyanirṇayasyedānīṃ kriyamāṇatvāt / dṛṣṭamiti śeṣaḥ / yadi hi pratyakṣaprāptaṃ kvacidanumānāgamābhyāṃ bādhitamupalabdhavantaḥ tadā pratīmo 'numāditaḥ pratyakṣasya daurbalyam / naca tathā / īśvare doṣagrāhipratyakṣamāgamādibādhitaṃ dṛṣṭamiti cet / satyam / tatrāgamāderupajīvyatayā bādhakatvamiti vakṣyāmaḥ / "prābalyamāgamasyaiva jātyā teṣu triṣu smṛtam'; ityasya vaidikārtaviṣayatvādatra ca pṛthivyādiprapañcasya prastutatvānna virodhaḥ / *9,267* dṛṣṭaṃ ca dahanaśaityānumānasya, mama karṇe praviśya gajo garjatītyādivākyasya ca pratyakṣabādhitatvāt / tatrāpi pratyakṣamupajīvyatvādbādhakaṃ natu svabhāveneti cet / na / dharmivyāpakavyāpyavyāptigrāhakatvābhāvāddahanauṣṇyādigrāhiṇaḥ pratyakṣasya / anauṣṇyamuṣṇatābhāvaḥ / sa ca pratiyogijñānādhīnajñānaḥ pratiyogibhūtaṃ cauṣṇyaṃ tejasyeva pratyakṣeṇa pratyetavyamiti tasyopajīvyatvamiti cenna / uktottaratvāt / anuṣṇatāsādhane hīdamupapā(ditam)danam / kenaciddhetunā śaityasādhane tvasyānavakāśaḥ / yadā ca samastasyāpi tejaso 'nauṣṇyaṃ sādhyate tadā bhavatvidaṃ vyutpādanam / agnimātrapakṣīkāre tu nedamupayujyate / saurādau tejasyuṣṇatāṃ sparśanenopalabhya cakṣuṣopalabdhe 'gnāvanauṣṇyasādhanasya tu svabhāvaprabalenaiva pratyakṣeṇa bādha ityeṣā dik / *9,269* dehasyātmatvaṃ pratyakṣaprāptamapi deho nātmā bhūtatvātkāryatvādghaṭavadityādyanumānena"taṃ svāccharīrātpravṛhet'; ityāgamena ca bādhitaṃ dṛṣṭam / anyathā bādhakāntarābhāvāddehātmatvasya vāstavatāpātāt / tatkathametadityata āha dehātmatvamiti // dehātmatvaṃ yadi ... dehātmatvaṃ pratyakṣataḥ prāptamanumānāgamabādhitaṃ dṛṣṭamiti yadi brūyāttadā tanneti brūma ityarthaḥ / na taditi pūrveṇottareṇa ca sambaddhayate / kuto netyata āha na taditi // ... na tat prāptaṃ pratyakṣataḥ kvacit dehātmatvaṃ pratyakṣaprāptameva na bhavati / ataḥ pratyakṣaprāptasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇam / ayamabhisandhiḥ / nāstyeva dehātmatvapratītiḥ / yānumānādinā bādhyate / yeṣāṃ cāsti nāstikādīnāṃ teṣāmapi nendriyajā / kintvanumānāgamābhāsajanyaiveti / mā bhūtpaṇḍitarūpāṇāṃ dehātmatvapratītiḥ / pāmārāṇāṃ tvastyeva / saivāsmākamudāharaṇaṃ bhaviṣyatītyataḥ kvacidityuktam / *9,271* tadupapādayati mameti // mama deha iti hyeva na deho 'hamiti pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्यापि जन्तोर्मम देह इत्येव हि प्रमा प्रतीतिर्न तु कस्यापि देहो ऽहमिति । यद्वा यस्मात्सर्वेषां मम देह इत्येव प्रमा सम्यक्प्रतीतिः सर्(व)दानुवर्तते तस्माद्देहो ऽहमिति प्रतीतिर्नावकाशमासादयतीति । देहात्मत्वप्रतीत्यभावे ऽपि देहधर्माणां कार्ष्ण्यादीनामात्मनिष्ठत्वप्रतीतिस्तावदस्त्येव कृष्णो ऽहमित्यादिव्यवहारसन्दर्शनात् । सा च लिङ्गाद्यनपेक्षैव जायमाना प्रत्यक्षजन्यैव बाध्यते चानुमानादिनेति सैवोदाहरणं भविष्यतीत्यत आह उपचारश्चेति ॥ उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति ॥। कृष्णो ऽहमिति च प्रतीतिर्नास्तीत्यनुवर्तते । कथं तर्हि व्यवहारः । कृष्णो ऽहमिति व्यवहारस्तूपचार एवेति योजना । अस्य यो व्यवहारबलेन तथाविधां प्रतीतिमप्यनुमिनोति । तस्यानैकान्तिकत्वं स्यादित्याशयवानुक्तार्थे दृष्टान्तमाह कर्दमेति ॥ ॥। कर्दमलेपने वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद् ॥। यथा वस्त्रस्य कर्दमलेपने सति कृष्णं वस्त्रमित्युपचारव्यवहारो भवत्येवं प्रकृते ऽपि स्यात् । अयमभिसन्धिः । यो हि वस्त्रस्य शौक्लयं कर्दमलेपनं च सम्यगवगच्छति न तस्य वस्त्रे काष्ण्यर्प्रतीतिरस्ति । व्यवहरति च कृष्णं वस्त्रमिति । अतः कृष्णो ऽहमिति व्यवहारात्तथाविधज्ञानानुमानं तत्र व्यभिचरति । उपचारव्यवहारो ऽसाविति चेत् । प्रकृते ऽपि तथा किन्न स्यादिति । *९,२७३* ननु कृष्णं वस्त्रमिति नोपचारः । स्वतः शुक्ले ऽपि वस्त्रे कर्दमोपाधिककार्ष्ण्यसद्भावेन प्रतीतिसम्भवादिति चेन्न । किमिदमौपाधिकं नाम । साधनाभिमते व्याप्तिरिव कर्दमसन्निधानादारोप्यमाणमिति चेन्न । आरोपासम्भस्योक्तत्वात् । जपाकुसुमसन्निधानात्स्फटिके लौहित्यमिव प्रतिफलतीति चेन्न । वस्त्रस्यास्वच्छत्वात् । घृतादिना कुङ्कुमगन्धादि(वत्कर्द)रिव कर्दमनाभिव्यक्तमिति चेन्न । प्राग्वस्त्रे कार्ष्ण्यसद्भावे मानाभावात् । अथाग्निसंयोगात्पार्थिवद्रव्ये रूपादिकमिव कर्दमोपाधिना कृतमिति मतम् । तत्र पृच्छामः किं कर्दमः शौक्लयं निवर्त्य कार्ष्ण्यं वस्त्रे करोति, उतानिवर्त्यैव । नाद्यः । कर्दमापगमे शौक्लयानुपलब्धिप्रसङ्गात् । नच पुनः शौक्लयमुत्पन्नम् । कारणाभावात् । न द्वितीयः । युगपद्रूपद्वयाधिष्ठानविरोधात् । औपाधिकस्यापि सत्यत्वेन स्वाभाविकाविशेषात् । *९,२७४* भवतु वा वस्त्रे कथञ्चित्कार्ष्ण्यमौपाधिकं किन्तदुपन्यासेनाभ्यर्थते । नचोक्तव्यभिचारपरिहारः । एकोदाहरणनिराकरणे ऽपि मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादेरनेकस्य व्यभिचारोदाहरणस्य सम्भवात् । अथ वस्त्रे कर्दमेनेवात्मनि देहोपाधिना कृतं कार्ष्ण्यमस्तीति प्रतीतिसम्भावना विवक्षिता तत्राह यदीति ॥ ॥। यद्युपाधिकृतं तदा यदि वस्त्र इवात्मनि देहोपाधिकृतं कार्ष्ण्यमस्तीति तत्प्रतीतिः सम्भाव्यते तदा प्रत्यक्षप्रतीतस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणमिति शेषः । कथमित्यत आह स्वत इति ॥ स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते

sarvasyāpi jantormama deha ityeva hi pramā pratītirna tu kasyāpi deho 'hamiti / yadvā yasmātsarveṣāṃ mama deha ityeva pramā samyakpratītiḥ sar(va)dānuvartate tasmāddeho 'hamiti pratītirnāvakāśamāsādayatīti / dehātmatvapratītyabhāve 'pi dehadharmāṇāṃ kārṣṇyādīnāmātmaniṣṭhatvapratītistāvadastyeva kṛṣṇo 'hamityādivyavahārasandarśanāt / sā ca liṅgādyanapekṣaiva jāyamānā pratyakṣajanyaiva bādhyate cānumānādineti saivodāharaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha upacāraśceti // upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti ... kṛṣṇo 'hamiti ca pratītirnāstītyanuvartate / kathaṃ tarhi vyavahāraḥ / kṛṣṇo 'hamiti vyavahārastūpacāra eveti yojanā / asya yo vyavahārabalena tathāvidhāṃ pratītimapyanuminoti / tasyānaikāntikatvaṃ syādityāśayavānuktārthe dṛṣṭāntamāha kardameti // ... kardamalepane vastrasya yadvadevaṃ syād ... yathā vastrasya kardamalepane sati kṛṣṇaṃ vastramityupacāravyavahāro bhavatyevaṃ prakṛte 'pi syāt / ayamabhisandhiḥ / yo hi vastrasya śauklayaṃ kardamalepanaṃ ca samyagavagacchati na tasya vastre kāṣṇyarpratītirasti / vyavaharati ca kṛṣṇaṃ vastramiti / ataḥ kṛṣṇo 'hamiti vyavahārāttathāvidhajñānānumānaṃ tatra vyabhicarati / upacāravyavahāro 'sāviti cet / prakṛte 'pi tathā kinna syāditi / *9,273* nanu kṛṣṇaṃ vastramiti nopacāraḥ / svataḥ śukle 'pi vastre kardamopādhikakārṣṇyasadbhāvena pratītisambhavāditi cenna / kimidamaupādhikaṃ nāma / sādhanābhimate vyāptiriva kardamasannidhānādāropyamāṇamiti cenna / āropāsambhasyoktatvāt / japākusumasannidhānātsphaṭike lauhityamiva pratiphalatīti cenna / vastrasyāsvacchatvāt / ghṛtādinā kuṅkumagandhādi(vatkarda)riva kardamanābhivyaktamiti cenna / prāgvastre kārṣṇyasadbhāve mānābhāvāt / athāgnisaṃyogātpārthivadravye rūpādikamiva kardamopādhinā kṛtamiti matam / tatra pṛcchāmaḥ kiṃ kardamaḥ śauklayaṃ nivartya kārṣṇyaṃ vastre karoti, utānivartyaiva / nādyaḥ / kardamāpagame śauklayānupalabdhiprasaṅgāt / naca punaḥ śauklayamutpannam / kāraṇābhāvāt / na dvitīyaḥ / yugapadrūpadvayādhiṣṭhānavirodhāt / aupādhikasyāpi satyatvena svābhāvikāviśeṣāt / *9,274* bhavatu vā vastre kathañcitkārṣṇyamaupādhikaṃ kintadupanyāsenābhyarthate / nacoktavyabhicāraparihāraḥ / ekodāharaṇanirākaraṇe 'pi mañcāḥ krośantītyāderanekasya vyabhicārodāharaṇasya sambhavāt / atha vastre kardamenevātmani dehopādhinā kṛtaṃ kārṣṇyamastīti pratītisambhāvanā vivakṣitā tatrāha yadīti // ... yadyupādhikṛtaṃ tadā yadi vastra ivātmani dehopādhikṛtaṃ kārṣṇyamastīti tatpratītiḥ sambhāvyate tadā pratyakṣapratītasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇamiti śeṣaḥ / kathamityata āha svata iti // svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दृष्टान्ते दार्ष्यान्तिके चैकदेशोत्कीर्तनेनान्यदप्युपलक्ष्यते । तथा चायमर्थः । वस्त्रे खलु कार्ष्ण्यं कर्दमोपाधिकृतं (औपाधिकं) प्रतीयमानमेवं प्रत्येतव्यम् । स्वतिः शुक्लमेवेदं वस्त्रं न कृष्णम् । कार्ष्ण्यन्तूपाधिकृतमिति । तथात्रापि स्वतो नीरूप एवाहम् । कार्ष्ण्यं तु न मम स्वभावतः । किन्तु देहोपाधिकृतमिति प्रतीयत इत्यङ्गीकर्तव्यम् । तथाचास्याः प्रतीतेर्यथार्थत्वान्नानुमानादिना(तो) बाध इति । *९,२७६* यदुक्तं देहात्मताप्रतीतिर्नास्ति देहो ऽहमिति प्रतीत्यननुभवादिति तदसत् । अहमिति प्रतीतेरेव तत्प्रतीतित्वात् । इदमनिदंरूपवस्तुगर्भो ह्यहङ्कारः । यच्चोक्तं मम देह इति भेदप्रती(तेर)त्यनुवृत्तेर्देहात्मत्वप्रतिभासो ऽनुपपन्न इति । तदयुक्तम् । भेदप्रतीत्यसम्प्रतिपत्तेः । मम देह इति व्यवहारस्य मम स्वरूपमितिवदौपचारिकत्वोपपत्तेः । न खलु केवले देहे आत्मत्वप्रतीतिः । किन्तर्हि देहेन्द्रियान्तःकरणादिसङ्घाते । तत्र सङ्घातापेक्षया देहमात्रे सम्बन्धप्रतीतिरपि न बाधिका । प्रसादस्य स्तम्भो, वृक्षस्य शाखेति यथा । नच देहेन्द्रियादेरात्मनश्च भेदावभासे स्फुटं प्रमाणमस्ति । येन देहाद्यात्मप्रतीतिर्विरुध्येत । यदप्युक्तं कृष्णो ऽहमित्यादिरूपदेहादिधर्माणामात्मनिष्ठप्रतीतिर्नास्ति प्रमाणाभावादिति । तन्न । कृष्णो ऽहमिति व्यवहारदर्शनात् । ज्ञानमूलता खलु व्यवहारस्योत्सर्गतः सिद्धा । तदनुपपत्तौ तूपचारत्वकल्पना । नच नाहं कृष्ण इत्यादिरूपा प्रतीतिरस्ति । यद्भयादुपचारत्वं कल्पयामः । अतो भेदादिप्रतीत्यभावादस्त्येवोभयी प्रतीतिः । यथाऽह । "अन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्यऽ; इति । *९,२७८* प्रत्यक्षजा चेयं प्रतीतिरिति कथं प्रत्यक्षसिद्धस्य नानुमानादिना बाध इत्यत आह कथं चेति । कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रमीयते

atra dṛṣṭānte dārṣyāntike caikadeśotkīrtanenānyadapyupalakṣyate / tathā cāyamarthaḥ / vastre khalu kārṣṇyaṃ kardamopādhikṛtaṃ (aupādhikaṃ) pratīyamānamevaṃ pratyetavyam / svatiḥ śuklamevedaṃ vastraṃ na kṛṣṇam / kārṣṇyantūpādhikṛtamiti / tathātrāpi svato nīrūpa evāham / kārṣṇyaṃ tu na mama svabhāvataḥ / kintu dehopādhikṛtamiti pratīyata ityaṅgīkartavyam / tathācāsyāḥ pratīteryathārthatvānnānumānādinā(to) bādha iti / *9,276* yaduktaṃ dehātmatāpratītirnāsti deho 'hamiti pratītyananubhavāditi tadasat / ahamiti pratītereva tatpratītitvāt / idamanidaṃrūpavastugarbho hyahaṅkāraḥ / yaccoktaṃ mama deha iti bhedapratī(tera)tyanuvṛtterdehātmatvapratibhāso 'nupapanna iti / tadayuktam / bhedapratītyasampratipatteḥ / mama deha iti vyavahārasya mama svarūpamitivadaupacārikatvopapatteḥ / na khalu kevale dehe ātmatvapratītiḥ / kintarhi dehendriyāntaḥkaraṇādisaṅghāte / tatra saṅghātāpekṣayā dehamātre sambandhapratītirapi na bādhikā / prasādasya stambho, vṛkṣasya śākheti yathā / naca dehendriyāderātmanaśca bhedāvabhāse sphuṭaṃ pramāṇamasti / yena dehādyātmapratītirvirudhyeta / yadapyuktaṃ kṛṣṇo 'hamityādirūpadehādidharmāṇāmātmaniṣṭhapratītirnāsti pramāṇābhāvāditi / tanna / kṛṣṇo 'hamiti vyavahāradarśanāt / jñānamūlatā khalu vyavahārasyotsargataḥ siddhā / tadanupapattau tūpacāratvakalpanā / naca nāhaṃ kṛṣṇa ityādirūpā pratītirasti / yadbhayādupacāratvaṃ kalpayāmaḥ / ato bhedādipratītyabhāvādastyevobhayī pratītiḥ / yathā'ha / "anyonyasminnanyonyātmakatāmanyonyadharmāṃścādhyasya'; iti / *9,278* pratyakṣajā ceyaṃ pratītiriti kathaṃ pratyakṣasiddhasya nānumānādinā bādha ityata āha kathaṃ ceti / kathaṃ ca bhedo dehāderātmano na pramīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाता एव न तु व्यापारान्तरं कृतवन्तः । भुज्यत इति भोगः सुखम् । आदिपदेन दुःखम् । सिंहव्याघ्रादीनि भयकारणानि, मात्रादीन्यभयकारणानि, स्तनपानादीनि सुखकारणानि, शङ्क्वादिना नयनान्तःकण्डूयनादीनि दुःखकारणानीति विजानते । अत एव सिंहादिध्वनिमात्रेण पलायन्ते, मात्रादीनि चोपसर्पन्ति, स्तनपानाद्यर्थं प्रवर्तन्ते, वर्जयन्ति शङ्कुकण्डूयनादीनि । *९,२७९* ततः किमित्यत आह अस्मृताविति अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत् कथं भवेत् तद्विज्ञानं भयादिकारणमेतदिति विज्ञानम् । पूर्वदेहास्मरणे तद्विज्ञानं(कृतो) कथं न भवेदित्यत आह अन्वयेति ॥ अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ

jātā eva na tu vyāpārāntaraṃ kṛtavantaḥ / bhujyata iti bhogaḥ sukham / ādipadena duḥkham / siṃhavyāghrādīni bhayakāraṇāni, mātrādīnyabhayakāraṇāni, stanapānādīni sukhakāraṇāni, śaṅkvādinā nayanāntaḥkaṇḍūyanādīni duḥkhakāraṇānīti vijānate / ata eva siṃhādidhvanimātreṇa palāyante, mātrādīni copasarpanti, stanapānādyarthaṃ pravartante, varjayanti śaṅkukaṇḍūyanādīni / *9,279* tataḥ kimityata āha asmṛtāviti asmṛtau pūrvadehasya vijñānaṃ tat kathaṃ bhavet tadvijñānaṃ bhayādikāraṇametaditi vijñānam / pūrvadehāsmaraṇe tadvijñānaṃ(kṛto) kathaṃ na bhavedityata āha anvayeti // anvayavyatirekāderanusandhānavismṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदुक्तं भवति । अस्ति तावन्मृगादीनां स्तनपानादौ प्रवृत्तिः शङ्कुकण्डूयनादितो निवृत्तिश्च । ततो ऽनुमीयते विद्येते तत्र तेषां रागद्वेषाविति । रागद्वेषयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वेनास्मदादौ निर्णीतत्वात् । रागद्वेषाभ्यां चेष्यानिष्यसाधनत्वज्ञानम् । तस्यैव रागादिकारणतया निश्चितत्वात् । नच तज्ज्ञानं प्रत्यक्षसाध्यम् । कार्यकारणभावस्यातीन्द्रियत्वात् । किन्त्वनुमानोपदेशसाध्यमेव । नच मृगादीनामुपदेशः सम्भवति । अनधिकारात् । तस्मात्प्राग्भवीयोपदेश इति वाच्यम् । नचास्मृतो ऽसौ तत्कारणमिति तत्स्मृतिसद्भावो ऽङ्गीकार्यः । यद्वानुमानम् । नच तत्, यद्यत्स्तनपानं तदिष्यसाधनं, यदिष्यसाधनं न भवति तत्स्तनपानं न भवति, यथामुकम्, स्तनपानं चेदमित्यन्वयादिस्मरणेन विना भवति । नचाननुभूते स्मृतिरुत्पद्यते । नचास्मिञ्जन्मन्यन्वयाद्यनुभवो ऽस्ति । जातमात्राणामुदाहृतत्वात् । अतो जन्मान्तरानुभूतान्वयादिस्मरणमेष्टव्यम् । प्राग्भवीयस्योपदेशस्यान्वयादेश्च स्मरणे पूवर्देहस्मरणमप्यङ्गीकर्तव्यम् । समानयोगक्षेमत्वात् । नचेद्देहान्तरस्मरणं मृगादीनां तदा तदविशिष्यान्वययादिस्मरणमपि न स्यात् । तदभावे चानुमानाद्यभावेनेष्यानिष्यकारणताज्ञानं नोत्पद्येत । तदनुत्पादे च रागाद्यनुत्पादात्प्रवृत्त्याद्यनुत्प(द्यत)द्यते । कारणाभावे कार्याभावस्य सुलभत्वात् । अदृष्टवशात्प्रवृत्त्यादीति चेन्न । दृष्टातिक्रमदोषात् । एतावांस्त्वदृष्टस्योपयोगो यञ्जन्मान्तरानुभूतं सर्वमस्मरन्नेतावत्स्मरति । यादृच्छिकं प्रवृत्त्यादि भवत्विति चेन्न । अनन्तानां तदनुपपत्तेः । अत एव मृगा इत्यादिबहुवचनम् । अस्तु जातिस्वभावो ऽयम् । न । भिन्नजातीयानामप्युपलम्भात् । अत एव मृगा गाव इत्याद्युक्तम् । दृष्टातिक्रमदोषश्चापरिहार्यः । तस्मादस्ति मृगादीनां पूर्वदेहस्मरणम् । तथैव मानुषादीनामपीति सिद्धमिति । *९,२८३* तथापि किं प्रकृत इत्यत आह यदेति ॥ यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः यदैवमेतद्देहवर्तिनो मम न केवलमयमेव देहः किन्तु तत्प्रागन्यो ऽप्यभूदिति देहान्तरस्मरणं प्रमितम्(णमापतितम्) । तदैतद्देहेन स्वस्यैक्या(ध्य)वसायः कुतः स्यात् । किन्त्वनेकमणिष्वनुस्यूतं सूत्रमिवानेकदेहानुस्यूतमात्मानं पश्यतः स्वस्य ततो ऽत्यन्तभेदावसितिरेव युक्ता । तथाच कार्ष्ण्यादीनामसंसर्गज्ञानमपि सुस्थमेवे । परेण देहाद्यारोपनिबन्धनत्वाभ्युपगमात्तदारोपस्य । अहंप्रत्ययस्तु नारोप इति प्रागेवोक्तम् । अतो मम देह इति प्रत्ययो नान्यथयितव्यः कृष्णो ऽहमित्यादिश्चोपचारो ऽङ्गीकरणीय इति । *९,२८४फ़्।* स्यादेतत् । न मुख्यार्थानुपपत्तिमात्रादुपचारो लभ्यते । किन्तु सादृश्ये सम्बन्धे वा प्रयोजने च सति । नचात्र सादृश्यादिकमस्ति । तत्कथमयमुपचारः । किञ्च मृगादीनां पामाराणां मनुष्याणां च यदि देहात्मभेदज्ञानं स्यात्तर्हि"नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्यऽ; इत्यादयः पुराणादिव्यवहाराः कथं सङ्गच्छन्ते । कथं च देहात्मविवेकार्थानामुपदेशानामानर्थक्यं न स्यात् । देहानुकूलप्रतिकूलार्थयो रागद्वेषौ च देहात्मभेदज्ञाने सति न स्याताम् । ततश्च संसारानुपपत्तिरित्यत आह व्याप्तत्वादिति ॥ *९,२८५* व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात्

etaduktaṃ bhavati / asti tāvanmṛgādīnāṃ stanapānādau pravṛttiḥ śaṅkukaṇḍūyanādito nivṛttiśca / tato 'numīyate vidyete tatra teṣāṃ rāgadveṣāviti / rāgadveṣayoreva pravṛttikāraṇatvenāsmadādau nirṇītatvāt / rāgadveṣābhyāṃ ceṣyāniṣyasādhanatvajñānam / tasyaiva rāgādikāraṇatayā niścitatvāt / naca tajjñānaṃ pratyakṣasādhyam / kāryakāraṇabhāvasyātīndriyatvāt / kintvanumānopadeśasādhyameva / naca mṛgādīnāmupadeśaḥ sambhavati / anadhikārāt / tasmātprāgbhavīyopadeśa iti vācyam / nacāsmṛto 'sau tatkāraṇamiti tatsmṛtisadbhāvo 'ṅgīkāryaḥ / yadvānumānam / naca tat, yadyatstanapānaṃ tadiṣyasādhanaṃ, yadiṣyasādhanaṃ na bhavati tatstanapānaṃ na bhavati, yathāmukam, stanapānaṃ cedamityanvayādismaraṇena vinā bhavati / nacānanubhūte smṛtirutpadyate / nacāsmiñjanmanyanvayādyanubhavo 'sti / jātamātrāṇāmudāhṛtatvāt / ato janmāntarānubhūtānvayādismaraṇameṣṭavyam / prāgbhavīyasyopadeśasyānvayādeśca smaraṇe pūvardehasmaraṇamapyaṅgīkartavyam / samānayogakṣematvāt / naceddehāntarasmaraṇaṃ mṛgādīnāṃ tadā tadaviśiṣyānvayayādismaraṇamapi na syāt / tadabhāve cānumānādyabhāveneṣyāniṣyakāraṇatājñānaṃ notpadyeta / tadanutpāde ca rāgādyanutpādātpravṛttyādyanutpa(dyata)dyate / kāraṇābhāve kāryābhāvasya sulabhatvāt / adṛṣṭavaśātpravṛttyādīti cenna / dṛṣṭātikramadoṣāt / etāvāṃstvadṛṣṭasyopayogo yañjanmāntarānubhūtaṃ sarvamasmarannetāvatsmarati / yādṛcchikaṃ pravṛttyādi bhavatviti cenna / anantānāṃ tadanupapatteḥ / ata eva mṛgā ityādibahuvacanam / astu jātisvabhāvo 'yam / na / bhinnajātīyānāmapyupalambhāt / ata eva mṛgā gāva ityādyuktam / dṛṣṭātikramadoṣaścāparihāryaḥ / tasmādasti mṛgādīnāṃ pūrvadehasmaraṇam / tathaiva mānuṣādīnāmapīti siddhamiti / *9,283* tathāpi kiṃ prakṛta ityata āha yadeti // yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ yadaivametaddehavartino mama na kevalamayameva dehaḥ kintu tatprāganyo 'pyabhūditi dehāntarasmaraṇaṃ pramitam(ṇamāpatitam) / tadaitaddehena svasyaikyā(dhya)vasāyaḥ kutaḥ syāt / kintvanekamaṇiṣvanusyūtaṃ sūtramivānekadehānusyūtamātmānaṃ paśyataḥ svasya tato 'tyantabhedāvasitireva yuktā / tathāca kārṣṇyādīnāmasaṃsargajñānamapi susthameve / pareṇa dehādyāropanibandhanatvābhyupagamāttadāropasya / ahaṃpratyayastu nāropa iti prāgevoktam / ato mama deha iti pratyayo nānyathayitavyaḥ kṛṣṇo 'hamityādiścopacāro 'ṅgīkaraṇīya iti / *9,284f.* syādetat / na mukhyārthānupapattimātrādupacāro labhyate / kintu sādṛśye sambandhe vā prayojane ca sati / nacātra sādṛśyādikamasti / tatkathamayamupacāraḥ / kiñca mṛgādīnāṃ pāmārāṇāṃ manuṣyāṇāṃ ca yadi dehātmabhedajñānaṃ syāttarhi"naiṣāṃ mamāhamiti dhīḥ śvasṛgālabhakṣya'; ityādayaḥ purāṇādivyavahārāḥ kathaṃ saṅgacchante / kathaṃ ca dehātmavivekārthānāmupadeśānāmānarthakyaṃ na syāt / dehānukūlapratikūlārthayo rāgadveṣau ca dehātmabhedajñāne sati na syātām / tataśca saṃsārānupapattirityata āha vyāptatvāditi // *9,285* vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदाज्ञाने ऽपि चेति चशब्दो व्यवहारेष्वपाटवाच्चेति सम्बद्धयते । अङ्गारवह्निवदिति । अङ्गारव्याप्तवन्हाविवेत्यर्थः । स्वाविविक्तवत् स्वाभिन्ने स्वसंसृष्टे च यथा तथेत्यर्थः । व्यवहाराश्चेति चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । आत्मनो(देहे) व्याप्तत्वात्स्वाविविक्तवद्वयवहारा भवन्ति इत्यनेनैकदेशत्वलक्षणं सादृश्यं सम्बन्धो ऽप्यभिहितः । भेदज्ञाने ऽप्यभिन्नवद्वयवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञाने ऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटवात्स्वाविविक्तवद्वयवहारे किं प्रयोजनमित्यस्योत्तरं भेदज्ञाने ऽपि लोकानां व्यवहारेष्वपाटववात्स्वाविविक्तवद्वयवहारा भवन्तीति । न प्रयोजनमुद्दिश्य लोकास्तथा व्यवहरन्ति । किन्तु विविक्तव्यवहारेषु पाटवाभावादेवेति । अपाटवे हेतुर्व्याप्तत्वादात्मनो देह इति । रूढत्वाच्चैतेषां व्यवहाराणां न प्रयोजनापेक्षेत्याशयेन उक्तम् अङ्गारवह्निवदिति । भेदज्ञाने ऽप्यात्मनो देहव्याप्तत्वादङ्गारवह्निवल्लोकानां व्यवहारेषु अपाटवादत्यन्तविविक्तवेदनेष्वसामर्थ्यात्पुराणादिव्यवहाराश्च स्वाविविक्तवद्भवन्ति । विशदविवेकाभावविवक्षयैव ते व्यवहारा इत्याशयः । अत एव विवेकार्थानामुपदेशानां च सार्थक्यमुपपद्यते । विशदो हि विवेकः पुरुषार्थाय कल्पते न त्वौत्पत्तिकः । आत्मनो देहे व्याप्तत्वादत्यन्तं प्रेमास्पदत्वाद्रागादयो युज्यन्त एवेति । *९,२८७* ननु ज्ञानमेव व्यवहारकारणं तच्चेदस्ति कथं तर्हि व्यवहारेष्वपाटवमित्यत आह नहीति ॥ ॥। न हि प्रत्यक्षगानपि

bhedājñāne 'pi ceti caśabdo vyavahāreṣvapāṭavācceti sambaddhayate / aṅgāravahnivaditi / aṅgāravyāptavanhāvivetyarthaḥ / svāviviktavat svābhinne svasaṃsṛṣṭe ca yathā tathetyarthaḥ / vyavahārāśceti caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / ātmano(dehe) vyāptatvātsvāviviktavadvayavahārā bhavanti ityanenaikadeśatvalakṣaṇaṃ sādṛśyaṃ sambandho 'pyabhihitaḥ / bhedajñāne 'pyabhinnavadvayavahāre kiṃ prayojanamityasyottaraṃ bhedajñāne 'pi lokānāṃ vyavahāreṣvapāṭavātsvāviviktavadvayavahāre kiṃ prayojanamityasyottaraṃ bhedajñāne 'pi lokānāṃ vyavahāreṣvapāṭavavātsvāviviktavadvayavahārā bhavantīti / na prayojanamuddiśya lokāstathā vyavaharanti / kintu viviktavyavahāreṣu pāṭavābhāvādeveti / apāṭave heturvyāptatvādātmano deha iti / rūḍhatvāccaiteṣāṃ vyavahārāṇāṃ na prayojanāpekṣetyāśayena uktam aṅgāravahnivaditi / bhedajñāne 'pyātmano dehavyāptatvādaṅgāravahnivallokānāṃ vyavahāreṣu apāṭavādatyantaviviktavedaneṣvasāmarthyātpurāṇādivyavahārāśca svāviviktavadbhavanti / viśadavivekābhāvavivakṣayaiva te vyavahārā ityāśayaḥ / ata eva vivekārthānāmupadeśānāṃ ca sārthakyamupapadyate / viśado hi vivekaḥ puruṣārthāya kalpate na tvautpattikaḥ / ātmano dehe vyāptatvādatyantaṃ premāspadatvādrāgādayo yujyanta eveti / *9,287* nanu jñānameva vyavahārakāraṇaṃ taccedasti kathaṃ tarhi vyavahāreṣvapāṭavamityata āha nahīti // ... na hi pratyakṣagānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथानुभवतः अनुभवानुसारेण प्रतिपादयितुं व्यवहर्तुम् । यमलयोरत्यन्तविवेकं पश्यन्तो ऽपि मात्रादयः कथमेतौ विविक्ताववगन्तव्याविति पृष्टा एवमिति स्वप्रत्यक्षानुभवानुसारेण न परान्प्रतिपादयितुं क्षमन्त इत्याद्यनुभवसिद्धम् । का नामात्र कथन्ता । अथ तत्रात्यन्तसादृश्यं प्रतिबन्धकं तर्ह्यत्राप्यङ्गारवह्निवदात्मनो देहे व्याप्तत्वं प्रतिबन्धकमुक्तमेव । शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षाणामनुमानादिना बाधो नास्तीत्यन्यत्रोपपादितमित्याशयवान्"क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तम्ऽ; इत्यादिनोक्तमुपसंहरति ततो हीति ॥ ॥। ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित्

yathānubhavataḥ anubhavānusāreṇa pratipādayituṃ vyavahartum / yamalayoratyantavivekaṃ paśyanto 'pi mātrādayaḥ kathametau viviktāvavagantavyāviti pṛṣṭā evamiti svapratyakṣānubhavānusāreṇa na parānpratipādayituṃ kṣamanta ityādyanubhavasiddham / kā nāmātra kathantā / atha tatrātyantasādṛśyaṃ pratibandhakaṃ tarhyatrāpyaṅgāravahnivadātmano dehe vyāptatvaṃ pratibandhakamuktameva / śuktirajatādipratyakṣāṇāmanumānādinā bādho nāstītyanyatropapāditamityāśayavān"kva ca pratyakṣataḥ prāptam'; ityādinoktamupasaṃharati tato hīti // ... tato hi pratyakṣasiddhaṃ nānyena kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्यं वारयितुं क्वापि ॥।

śakyaṃ vārayituṃ kvāpi ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा खल्वागमस्य स्थितिः । यत्सामान्ये ऽन्वयसामान्यवति पदार्थसमूहे, प्रत्यक्षतः प्रमाणान्तरेण, सिद्धे सति, पुनः पश्चाद्विशेषमन्वयविशेषवन्तं तमेव पदार्थसमूहं, गमयेदित्येव न पुनः पदार्थानपि गमयेदिति । नद्यास्तीरे पञ्चफलानि सन्तीत्यादौ तथा दर्शनादिति हिशब्दार्थः । किं प्राक् पदाथर्सिद्धयेत्यत आह कथमिति ॥ ॥। कथं शक्तिग्रहो ऽन्यथा

eṣā khalvāgamasya sthitiḥ / yatsāmānye 'nvayasāmānyavati padārthasamūhe, pratyakṣataḥ pramāṇāntareṇa, siddhe sati, punaḥ paścādviśeṣamanvayaviśeṣavantaṃ tameva padārthasamūhaṃ, gamayedityeva na punaḥ padārthānapi gamayediti / nadyāstīre pañcaphalāni santītyādau tathā darśanāditi hiśabdārthaḥ / kiṃ prāk padātharsiddhayetyata āha kathamiti // ... kathaṃ śaktigraho 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि पदार्थाः प्राङ् न सिद्धास्तर्हि पदानां तेषु वाचकत्वशक्तिग्रहणं न स्यात् । अविदितविषयायाः शक्तेर्गृहीतुमशक्यत्वात् । नहि काष्ठमजानन्कुठारस्य तच्छेदनशक्तिं ज्ञातु शक्नोति । *९,२९६* अस्तु पदानां शक्तिग्रहाय पदार्थज्ञानमावश्यकम् । अथ शक्तिग्रह एव किमर्थ इत्यत आह अतीतेति ॥ अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहे ऽखिलम् । विशेषं ज्ञापयेद् वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके

yadi padārthāḥ prāṅ na siddhāstarhi padānāṃ teṣu vācakatvaśaktigrahaṇaṃ na syāt / aviditaviṣayāyāḥ śaktergṛhītumaśakyatvāt / nahi kāṣṭhamajānankuṭhārasya tacchedanaśaktiṃ jñātu śaknoti / *9,296* astu padānāṃ śaktigrahāya padārthajñānamāvaśyakam / atha śaktigraha eva kimartha ityata āha atīteti // atītānāgatārtheṣu jāte śaktigrahe 'khilam / viśeṣaṃ jñāpayed vākyaṃ na tadajñātaśaktike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिश्चेद् वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत् यदि वर्तमान एवार्थे पदानां शक्तिर्गृहीता स्यात्तदा वाक्यम् अतीतानागतम् अतीतानागतार्थसंसर्गं न वदेत् न प्रतिपादयेत् । सहकारिविरहात् । सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवतीत्येकवद्भावः । अतीतानागतार्थेष्वित्युक्तस्याभिप्रायकथनमेतत् । *९,२९९* अस्त्वतीतानागतार्थेष्वपि पदानां शक्तिग्रहः । ततः किमित्यत आह यदीति ॥ यदि शक्तिग्रहो ऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे

śaktiśced vartamāne syānnātītānāgataṃ vadet yadi vartamāna evārthe padānāṃ śaktirgṛhītā syāttadā vākyam atītānāgatam atītānāgatārthasaṃsargaṃ na vadet na pratipādayet / sahakārivirahāt / sarvo dvandvo vibhāṣayaikavadbhavatītyekavadbhāvaḥ / atītānāgatārtheṣvityuktasyābhiprāyakathanametat / *9,299* astvatītānāgatārtheṣvapi padānāṃ śaktigrahaḥ / tataḥ kimityata āha yadīti // yadi śaktigraho 'nyatra kathaṃ sa syāt tadagrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमानादन्यत्रातीतानागतयोरपि पदशक्तिग्रहो यद्यङ्गीकृतस्तदा सः अतीतानागतार्थेषु पदशक्तिग्रहस्तदग्रहे ऽतीतानागतार्थाग्रहे कथं स्यात् । न कथञ्चित् । निर्विषयायाः शक्तेर्ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतो ऽतीतानागतार्थज्ञानमप्यङ्गीकार्यम् । अयमत्र समुदायार्थः । वाक्यं तावत्पदार्थसंसर्गविशेषलक्षणं वाक्यार्थमेव बोधयति न पदार्थमात्रम् । तच्चापेक्षते पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहम् । शक्तिग्रहश्च पदार्थग्रहम् । पदार्थग्रहश्च प्रमाणान्तरायत्तो न पदवाक्यजन्यः । इतरेतराश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । यत्र चातीतानागतार्थसंसर्गो वाक्यार्थस्तत्रातीतानागतार्थग्रहणमावश्यकम् । शुकवामदेवेदयो मुक्ता अभूवन्नहं च मुक्तो भविष्यामीत्यादिकं च तथा । तस्माल्लुङॢडाद्यन्तपदवाच्यानामतीतानगतकालतत्सम्बन्धिपदार्थानां च ग्रहणमागमेनोक्तार्थप्रतिपत्तिमभिलषतापि परेणैष्यव्यम् । नच तत्साक्षिणा विना भवतीति कथमतीतानागतार्थग्राहिणस्तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वमिति । *९,३००* मीमांसकमतानुसारेण शङ्कते सामान्यमिति ॥ सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि असाविति प्रकृवाक्यैकदेशस्य शब्दस्य परामर्शः । सकलमपि वस्तु सामान्यविशेषात्मकम् । तत्र सामान्याकार एव शब्दवाच्यो विशेषस्तु लक्ष्य एवेति तावन्निष्यङ्कितम् । सामान्यं चातीतानागतविशेषेष्वेकमेव । तच्च वर्तमानं चक्षुरादिना दृष्टं शब्दशक्तिविषयतया अवगतमेव, अन्यत्र कालान्तरे ऽपि, शब्दो बोधयति । तत्र किमतीतानागतार्थज्ञानेन । विशेषाणां हि शब्दवाच्यत्वे तेषामतीतादिरूपत्वात् शक्तिग्रहणायातीतादिज्ञानमपेक्षितं स्यात् । नच लुङॢडादिशक्तिग्रहणायातीतानागतादिकालग्रहणमपरिहार्यमिति वाच्यम् । तत्रापि कालत्वजातेरेव वाच्यत्वात् । नहि वैशेषिकादिवन्मीमांसकानां निस्सामान्यं किमप्यस्ति । अतो न शक्तिग्रहायातीतादिग्रहापेक्षेति । *९,३०२* उत्तरमाह सामान्येति ॥ सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम्

vartamānādanyatrātītānāgatayorapi padaśaktigraho yadyaṅgīkṛtastadā saḥ atītānāgatārtheṣu padaśaktigrahastadagrahe 'tītānāgatārthāgrahe kathaṃ syāt / na kathañcit / nirviṣayāyāḥ śakterjñātumaśakyatvāt / ato 'tītānāgatārthajñānamapyaṅgīkāryam / ayamatra samudāyārthaḥ / vākyaṃ tāvatpadārthasaṃsargaviśeṣalakṣaṇaṃ vākyārthameva bodhayati na padārthamātram / taccāpekṣate padānāṃ padārtheṣu vācakatvaśaktigraham / śaktigrahaśca padārthagraham / padārthagrahaśca pramāṇāntarāyatto na padavākyajanyaḥ / itaretarāśrayādidoṣaprasaṅgāt / yatra cātītānāgatārthasaṃsargo vākyārthastatrātītānāgatārthagrahaṇamāvaśyakam / śukavāmadevedayo muktā abhūvannahaṃ ca mukto bhaviṣyāmītyādikaṃ ca tathā / tasmālluṅḷḍādyantapadavācyānāmatītānagatakālatatsambandhipadārthānāṃ ca grahaṇamāgamenoktārthapratipattimabhilaṣatāpi pareṇaiṣyavyam / naca tatsākṣiṇā vinā bhavatīti kathamatītānāgatārthagrāhiṇastasya vartamānamātraviṣayatvamiti / *9,300* mīmāṃsakamatānusāreṇa śaṅkate sāmānyamiti // sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi asāviti prakṛvākyaikadeśasya śabdasya parāmarśaḥ / sakalamapi vastu sāmānyaviśeṣātmakam / tatra sāmānyākāra eva śabdavācyo viśeṣastu lakṣya eveti tāvanniṣyaṅkitam / sāmānyaṃ cātītānāgataviśeṣeṣvekameva / tacca vartamānaṃ cakṣurādinā dṛṣṭaṃ śabdaśaktiviṣayatayā avagatameva, anyatra kālāntare 'pi, śabdo bodhayati / tatra kimatītānāgatārthajñānena / viśeṣāṇāṃ hi śabdavācyatve teṣāmatītādirūpatvāt śaktigrahaṇāyātītādijñānamapekṣitaṃ syāt / naca luṅḷḍādiśaktigrahaṇāyātītānāgatādikālagrahaṇamaparihāryamiti vācyam / tatrāpi kālatvajātereva vācyatvāt / nahi vaiśeṣikādivanmīmāṃsakānāṃ nissāmānyaṃ kimapyasti / ato na śaktigrahāyātītādigrahāpekṣeti / *9,302* uttaramāha sāmānyeti // sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु तावत्सर्वविशेषा(षया)नुगतं नित्यं गोत्वादिसामान्यमेव गवादिशब्दवाच्वत्वं सास्नादिमन्तो विशेषास्तु लक्ष्या एव । तथापीदं वक्तव्यम् । स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाण्यवगमयति न वेति । नेति पक्षे ऽनुभवविरोधः । आद्ये कथं कया वृत्त्येति वाच्यम् । न तावल्लक्षणया । वाच्यार्थद्वारैव(रेणैव) सक्षणासम्भवा(लाभा)त्सामान्यस्यैव वाच्यत्वात् । स्वरूपाणां च सामान्यवर्जितत्वात् । अतः स्वरूपशब्दो वस्तुस्वरूपाणां वाचक इत्येवाङ्गीकार्यमिति । *९,३०३* ननु सर्वसामान्यानां वस्तुस्वरूपाबहिर्भावात्सामान्यवर्जितं (वस्तु)स्वरूपमिति कथमित्यत आह नेति ॥ न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित् सत्यम् सन्ति स्वरूपे सामान्यानि । नच तानि स्वरूपशब्दवाच्यानि । नहि सास्नादिमति पिण्डे वतर्मानं पशुत्वं गोशब्दवाच्यम् । किन्तु गोत्वमेव । तदत्रापि स्वरूपशब्दस्य वाच्यं सामान्यमभ्युपगच्छता स्वरूपत्वमेवाङ्गीकार्यम् । तच्च नास्ति । केनापि परीक्षकेण, क्वचिदप्यनङ्गीकृतत्वात् । माङ्गीकारि केनापि स्वरूपत्वसामान्यम् । मया त्वङ्गीकरिष्यते । नहि सर्वैरङ्गीकृतमेवाङ्गीकरणीयमित्यस्ति नियमः । तथात्वे दर्शनभेदासम्भवादिति वैयात्याद्वदन्तं प्रत्याह स्वरूपं चेदिति ॥ स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत्

astu tāvatsarvaviśeṣā(ṣayā)nugataṃ nityaṃ gotvādisāmānyameva gavādiśabdavācvatvaṃ sāsnādimanto viśeṣāstu lakṣyā eva / tathāpīdaṃ vaktavyam / svarūpaśabdo vastusvarūpāṇyavagamayati na veti / neti pakṣe 'nubhavavirodhaḥ / ādye kathaṃ kayā vṛttyeti vācyam / na tāvallakṣaṇayā / vācyārthadvāraiva(reṇaiva) sakṣaṇāsambhavā(lābhā)tsāmānyasyaiva vācyatvāt / svarūpāṇāṃ ca sāmānyavarjitatvāt / ataḥ svarūpaśabdo vastusvarūpāṇāṃ vācaka ityevāṅgīkāryamiti / *9,303* nanu sarvasāmānyānāṃ vastusvarūpābahirbhāvātsāmānyavarjitaṃ (vastu)svarūpamiti kathamityata āha neti // na svarūpatvasāmānyaṃ kenāpyaṅgīkṛtaṃ kvacit satyam santi svarūpe sāmānyāni / naca tāni svarūpaśabdavācyāni / nahi sāsnādimati piṇḍe vatarmānaṃ paśutvaṃ gośabdavācyam / kintu gotvameva / tadatrāpi svarūpaśabdasya vācyaṃ sāmānyamabhyupagacchatā svarūpatvamevāṅgīkāryam / tacca nāsti / kenāpi parīkṣakeṇa, kvacidapyanaṅgīkṛtatvāt / māṅgīkāri kenāpi svarūpatvasāmānyam / mayā tvaṅgīkariṣyate / nahi sarvairaṅgīkṛtamevāṅgīkaraṇīyamityasti niyamaḥ / tathātve darśanabhedāsambhavāditi vaiyātyādvadantaṃ pratyāha svarūpaṃ cediti // svarūpaṃ cedanugataṃ vyāvṛttaṃ tatra kiṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्सर्वेषामनुगतधर्माणामन्ते ऽवसाने स्वत्त्वं स्वरूपत्वमिष्यते मीमांसकेन । तस्मात्किं तत्र व्यावृत्तमिति प्रश्ने कृते स्वरूपत्वमित्येवोत्तरं वक्तव्यं स्यात् । एतदुक्तं भवति । द्रव्येष्वत्यन्तं व्यावृत्ता धर्मा अन्त्या विशेषा इति वैशेषिकैरङ्गीकृतम् । विशेषेष्वपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्था(स्यात्)नात् । तत्र यथा स्वरूपत्वमेव व्यावृत्तं तथा द्रव्येष्वपि तदेवास्तु किं विशेषैरिति विशेषानवज्ञाय तत्स्थाने स्वरूपत्वमभिषिञ्चता मीमांसकेन किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने ऽन्त्या विशेषा इति वक्तुं न शक्यत एव । अपसिद्धान्तापातात् । गुणादयस्तु व्यावृत्तत्वे ऽप्यनुगताधारतयाङ्गीकृता अनुगतकल्पा एव । अतः स्वरूपत्व(मित्ये)मेव वक्तव्यम् । तस्य चेदानीमनुगतत्वाङ्गीकारे कथमयं प्रश्नो निरुत्तरो न भवेदिति । *९,३०५* ननु भेद एव व्यावृत्तो भविष्यति । तस्यानुगतेरनुगताधारतायाश्चाभावादित्यत आह तत इति ॥ ॥। ततो ऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः

yasmātsarveṣāmanugatadharmāṇāmante 'vasāne svattvaṃ svarūpatvamiṣyate mīmāṃsakena / tasmātkiṃ tatra vyāvṛttamiti praśne kṛte svarūpatvamityevottaraṃ vaktavyaṃ syāt / etaduktaṃ bhavati / dravyeṣvatyantaṃ vyāvṛttā dharmā antyā viśeṣā iti vaiśeṣikairaṅgīkṛtam / viśeṣeṣvapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthā(syāt)nāt / tatra yathā svarūpatvameva vyāvṛttaṃ tathā dravyeṣvapi tadevāstu kiṃ viśeṣairiti viśeṣānavajñāya tatsthāne svarūpatvamabhiṣiñcatā mīmāṃsakena kiṃ vyāvṛttamiti praśne 'ntyā viśeṣā iti vaktuṃ na śakyata eva / apasiddhāntāpātāt / guṇādayastu vyāvṛttatve 'pyanugatādhāratayāṅgīkṛtā anugatakalpā eva / ataḥ svarūpatva(mitye)meva vaktavyam / tasya cedānīmanugatatvāṅgīkāre kathamayaṃ praśno niruttaro na bhavediti / *9,305* nanu bheda eva vyāvṛtto bhaviṣyati / tasyānugateranugatādhāratāyāścābhāvādityata āha tata iti // ... tato 'nyaccet tadeva svayameva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्तप्रकारेण व्यावृत्तरूपे निस्सामान्ये ऽपि स्वरूपे वा भेदे वा स्वरूपभेदादिशब्दानां वाचकत्वशक्तिग्रहो यदाङ्गीकृतो भवेत्तदा स च शक्तिग्रहस्तस्य स्वरूपादेर्ज्ञानं विना कुतो भवेत् । सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानपूर्वकत्वनियमान्न भवेदेवेति तज्ज्ञानमङ्गीकरणीयम् । सर्वेषां स्वरूपाणां भेदानां च ज्ञाने(च) सार्वज्ञमापतितमित्यत आह सामान्यत इति ॥ ॥। सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः

evamuktaprakāreṇa vyāvṛttarūpe nissāmānye 'pi svarūpe vā bhede vā svarūpabhedādiśabdānāṃ vācakatvaśaktigraho yadāṅgīkṛto bhavettadā sa ca śaktigrahastasya svarūpāderjñānaṃ vinā kuto bhavet / sambandhajñānasya sambandhijñānapūrvakatvaniyamānna bhavedeveti tajjñānamaṅgīkaraṇīyam / sarveṣāṃ svarūpāṇāṃ bhedānāṃ ca jñāne(ca) sārvajñamāpatitamityata āha sāmānyata iti // ... sāmānyato jñānaṃ vinā sa ca bhavet kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यतो ज्ञानेनैव व्युत्पत्त्युपपत्तिः, विशेषतो ज्ञानाभावाच्च सार्वज्ञानापत्तिरित्यर्थः । ननु सामान्यवर्जितस्य स्वरूपादेः कथं सामान्यतो ज्ञानमित्यत आह अत इति ॥ अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते सर्वमपि वस्त्वस्माभिर्विशेषसामान्यरूपं व्यावृत्तरूपं सामान्यरूपं चेष्यते ऽतो न काचिदनुपपत्तिः । कुत एवमिष्यते । अतः पूर्वन्यायात् । यदि व्यावृत्तमेव स्यात्तदोक्तप्रकारेण सार्वज्ञमापद्येत शक्तिग्रहाभावो वा स्यात् । यदि च सामान्यरूपमेव भवेत्तदा व्यावृत्तबुद्धयनुपपत्तिरेवेति । *९,३०६* नन्विदं पूर्वोक्तविरुद्धमुच्यते । यावता प्राक् स्वरूपादिकं निस्सामान्यमेवेति प्रसाध्येदानीं सर्वमपि विशेषसामान्यरूपमिष्यत इत्युच्यत इत्यत आह व्यावृत्तमिति ॥ व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद् विशेषतः

sāmānyato jñānenaiva vyutpattyupapattiḥ, viśeṣato jñānābhāvācca sārvajñānāpattirityarthaḥ / nanu sāmānyavarjitasya svarūpādeḥ kathaṃ sāmānyato jñānamityata āha ata iti // ato viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyate sarvamapi vastvasmābhirviśeṣasāmānyarūpaṃ vyāvṛttarūpaṃ sāmānyarūpaṃ ceṣyate 'to na kācidanupapattiḥ / kuta evamiṣyate / ataḥ pūrvanyāyāt / yadi vyāvṛttameva syāttadoktaprakāreṇa sārvajñamāpadyeta śaktigrahābhāvo vā syāt / yadi ca sāmānyarūpameva bhavettadā vyāvṛttabuddhayanupapattireveti / *9,306* nanvidaṃ pūrvoktaviruddhamucyate / yāvatā prāk svarūpādikaṃ nissāmānyameveti prasādhyedānīṃ sarvamapi viśeṣasāmānyarūpamiṣyata ityucyata ityata āha vyāvṛttamiti // vyāvṛttaṃ yacca sāmānyaṃ tadeva syād viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् यदेव व्यावृत्तं स्वरूपं तदेव विशेषबलेन सामान्यं च स्याद्यतस्तेन कारणेन पदार्थानां परस्परमेकधर्मता नास्तीति । एतदुक्तं भवति । यत्प्राक् स्वरूपभेदादौ सामान्यं नास्तीत्युक्तं तत्पदार्थस्वरूपाणां परस्परमनुगतैकधर्मता नास्तीत्यभिप्रायेण । तदभावे ऽपि व्यावृत्त(स्य)स्वरूपाभिन्नस्य प्रतिनियतस्य सामान्याकारस्याभ्युपगमे विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यत इत्युक्तमिति न पूर्वोत्तरविरोधः । नचैतदयुक्तम् । एकस्यैव वस्तुनो विशेषबलेन व्यावृत्तानुवृत्तबुद्धिजनकत्वेन विशेषसामान्यरूपतोपपत्ते(त्ति)रिति । *९,३०७* एवं गोत्वादिसामान्यस्यानुगतत्वमङ्गीकृत्य स्वरूपत्वादिसामान्याभावात्तत्रशब्दशक्तिग्रहार्थं तत्स्वरूपज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् । इदानीं गोत्वादिकमपि नानुगतमित्याह धर्माणामिति ॥ धर्माणां भेददृष्टयैव ॥। पदार्थानां परम्परमेकधर्मता नेत्येतावदनुवतर्ते । समुदायव्यतिरिक्तानां शौक्लयादिधर्माणां भेददृष्टया प्रतिधर्मिव्यावृत्तत्वदर्शनात्तद्दृष्टान्तेन गवादिपदार्थानामपि परस्परमेकधर्मता अनुगतगोत्वादिधर्मवत्ता नेत्यनुमातव्यम् । अयमत्र प्रयोगः । गोत्वादिकं प्रतिव्यक्तिव्यावृत्तं समुदायातिरिक्तधर्मत्वाच्छौक्लयादिवदिति । एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बद्धयते । तेनानुगतबुद्धिबाध इति निराकरोति । अनुगतबुद्धेरन्यथैवोपपादितत्वात् । *९,३०८* अथवा यथान्यासामेवास्तु सम्बन्धः । प्राभाकरा मन्यन्ते । रूपादयो ऽपि धर्मा अनुवृत्ता एव न तु प्रतिव्यक्ति भिद्यते । अतः साध्यविकलतेति । तन्निरासाय भेददृष्टयैवेत्युक्तम् । अन्यथा भेदादित्येवावक्ष्यत् । शौक्लयादेर्व्यावृत्तत्वे ऽनुवृत्तप्रत्ययो विरुद्धयेतेत्यत आह तदिति ॥ ॥। तत्सादृश्यस्य दर्शनात्

nacaikadharmatā tena padārthānāṃ parasparam yadeva vyāvṛttaṃ svarūpaṃ tadeva viśeṣabalena sāmānyaṃ ca syādyatastena kāraṇena padārthānāṃ parasparamekadharmatā nāstīti / etaduktaṃ bhavati / yatprāk svarūpabhedādau sāmānyaṃ nāstītyuktaṃ tatpadārthasvarūpāṇāṃ parasparamanugataikadharmatā nāstītyabhiprāyeṇa / tadabhāve 'pi vyāvṛtta(sya)svarūpābhinnasya pratiniyatasya sāmānyākārasyābhyupagame viśeṣasāmānyarūpaṃ sarvamapīṣyata ityuktamiti na pūrvottaravirodhaḥ / nacaitadayuktam / ekasyaiva vastuno viśeṣabalena vyāvṛttānuvṛttabuddhijanakatvena viśeṣasāmānyarūpatopapatte(tti)riti / *9,307* evaṃ gotvādisāmānyasyānugatatvamaṅgīkṛtya svarūpatvādisāmānyābhāvāttatraśabdaśaktigrahārthaṃ tatsvarūpajñānamapekṣitamityuktam / idānīṃ gotvādikamapi nānugatamityāha dharmāṇāmiti // dharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayaiva ... padārthānāṃ paramparamekadharmatā netyetāvadanuvatarte / samudāyavyatiriktānāṃ śauklayādidharmāṇāṃ bhedadṛṣṭayā pratidharmivyāvṛttatvadarśanāttaddṛṣṭāntena gavādipadārthānāmapi parasparamekadharmatā anugatagotvādidharmavattā netyanumātavyam / ayamatra prayogaḥ / gotvādikaṃ prativyaktivyāvṛttaṃ samudāyātiriktadharmatvācchauklayādivaditi / evaśabdaḥ pratijñayā sambaddhayate / tenānugatabuddhibādha iti nirākaroti / anugatabuddheranyathaivopapāditatvāt / *9,308* athavā yathānyāsāmevāstu sambandhaḥ / prābhākarā manyante / rūpādayo 'pi dharmā anuvṛttā eva na tu prativyakti bhidyate / ataḥ sādhyavikalateti / tannirāsāya bhedadṛṣṭayaivetyuktam / anyathā bhedādityevāvakṣyat / śauklayādervyāvṛttatve 'nuvṛttapratyayo viruddhayetetyata āha taditi // ... tatsādṛśyasya darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौक्लयमिदं शौक्लयमिदमिति प्रतीतौ हिमशौक्लयसादृश्यमेव हिमांशुशौक्लये प्रतीयते नतु तेनैक्यमित्यतो न विरोधः । मा भूदनुगतं सामान्यं ततः किं प्रकृत इत्यत आह अत इति ॥ अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः अनुगतसामान्याभावेनातीतानागतवर्तमानव्यक्तीनामेव वाच्यत्वादगृहीतशक्तीनां च पदानामबोधकत्वात् शक्तिग्रहणस्य च पदार्थज्ञानेन विनासम्भवाद्विशेषतो ज्ञाने सार्वज्ञापत्तेरित्यर्थः । सर्व इति । वर्तमानातीतानागताः । अस्त्वतीतादिज्ञानापेक्षा शक्तिग्रहस्य । तच्च साक्षिणेति कुत इत्यत आह सर्वमिति ॥ सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा

śauklayamidaṃ śauklayamidamiti pratītau himaśauklayasādṛśyameva himāṃśuśauklaye pratīyate natu tenaikyamityato na virodhaḥ / mā bhūdanugataṃ sāmānyaṃ tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha ata iti // ataḥ sarvapadārthāśca sāmānyāt sākṣigocarāḥ anugatasāmānyābhāvenātītānāgatavartamānavyaktīnāmeva vācyatvādagṛhītaśaktīnāṃ ca padānāmabodhakatvāt śaktigrahaṇasya ca padārthajñānena vināsambhavādviśeṣato jñāne sārvajñāpatterityarthaḥ / sarva iti / vartamānātītānāgatāḥ / astvatītādijñānāpekṣā śaktigrahasya / tacca sākṣiṇeti kuta ityata āha sarvamiti // sarvamityeva vijñānaṃ sarveṣāṃ kathamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतद्वैशेषिकपरीक्षायां व्याख्यातप्रायम् । नन्वेवं सति गोशब्दस्य गवये ऽपि शक्तिं गृह्णीयात् । सादृश्यसद्भावादित्यत आह तत्तदिति ॥ ॥। तत्तत्सादृश्यमानतः

tadetadvaiśeṣikaparīkṣāyāṃ vyākhyātaprāyam / nanvevaṃ sati gośabdasya gavaye 'pi śaktiṃ gṛhṇīyāt / sādṛśyasadbhāvādityata āha tattaditi // ... tattatsādṛśyamānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेणान्वयः । न यत्किञ्चित्सादृश्यज्ञानं शब्दशक्तिग्रहणकारणम् । किन्त्वतिव्याप्तिविधुरम् । यथा गोशब्दे सास्नादिमत्त्वमेवमन्यत्रान्यदिति भावः । एतेन पूर्वः"किञ्चित्ऽ; शब्दो व्याख्यातो भवति । *९,३१२* एवं साक्षिप्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रग्राहित्वमपाकृत्य मानसप्रत्यक्षस्यापि तदपाकरोति प्रत्यक्षमिति ॥ प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम् मानसं प्रत्यक्षं चातीतार्थगोचरमेव यत्स्मृतिकारणमिति । यदेत्युत्तरवाक्ये सम्बद्धयते । पूर्वानुभवानधिकविषयायाः स्मृतेः प्रामाण्यमेव दुर्लभं कुतो मानसप्रत्यक्षजत्वमित्यत आह (यदेति)तदेति । *९,३१३* तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम्

pūrveṇānvayaḥ / na yatkiñcitsādṛśyajñānaṃ śabdaśaktigrahaṇakāraṇam / kintvativyāptividhuram / yathā gośabde sāsnādimattvamevamanyatrānyaditi bhāvaḥ / etena pūrvaḥ"kiñcit'; śabdo vyākhyāto bhavati / *9,312* evaṃ sākṣipratyakṣasya vartamānamātragrāhitvamapākṛtya mānasapratyakṣasyāpi tadapākaroti pratyakṣamiti // pratyakṣaṃ mānasaṃ caiva yadātītārthagocaram mānasaṃ pratyakṣaṃ cātītārthagocarameva yatsmṛtikāraṇamiti / yadetyuttaravākye sambaddhayate / pūrvānubhavānadhikaviṣayāyāḥ smṛteḥ prāmāṇyameva durlabhaṃ kuto mānasapratyakṣajatvamityata āha (yadeti)tadeti / *9,313* tadā smṛtipramāṇatvamatītatvaviśeṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्स्मृतिविषयीकृतमतीतत्वं वर्तमानतयानुभूतार्थादधिक्यमिष्यते सर्वैस्तस्मात्स्मृतेर्मानता कथं न स्यात् । मानत्वे च मानसप्रत्यक्षजत्वं कथं न स्यादिति चार्थः । अपि चानधिगतार्थगन्तृत्वं प्रमाणलक्षणमङ्गीकृत्येदं स्मृतेरनुभवाधिकविषयत्वं व्युत्पादितम् । वस्तुतस्तु नेदं लक्षणम् । किन्तु यथार्थत्वमेव । तच्चास्ति स्मृतेरनुभवसिद्धम् । बाधकप्रत्यये हि सति तन्न भवेत् । नचासावत्रास्तीत्याह बाधश्चेति ॥ ॥। बाधश्च नात्रहि

yasmātsmṛtiviṣayīkṛtamatītatvaṃ vartamānatayānubhūtārthādadhikyamiṣyate sarvaistasmātsmṛtermānatā kathaṃ na syāt / mānatve ca mānasapratyakṣajatvaṃ kathaṃ na syāditi cārthaḥ / api cānadhigatārthagantṛtvaṃ pramāṇalakṣaṇamaṅgīkṛtyedaṃ smṛteranubhavādhikaviṣayatvaṃ vyutpāditam / vastutastu nedaṃ lakṣaṇam / kintu yathārthatvameva / taccāsti smṛteranubhavasiddham / bādhakapratyaye hi sati tanna bhavet / nacāsāvatrāstītyāha bādhaśceti // ... bādhaśca nātrahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चाक्षुषादिप्रत्यक्षे ऽपि न वर्तमानमात्रग्राहित्वनियम इति भावेनाह मानत्वमिति ॥ मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम् सर्वे ऽपि हि परीक्षकास्तद्बलेनात्मादेः स्थायित्वं साधयन्ति । ततः किं प्रकृत इत्यत आह अतीतेति ॥ अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते

cākṣuṣādipratyakṣe 'pi na vartamānamātragrāhitvaniyama iti bhāvenāha mānatvamiti // mānatvaṃ pratyabhijñāyā api sarvānubhūtigam sarve 'pi hi parīkṣakāstadbalenātmādeḥ sthāyitvaṃ sādhayanti / tataḥ kiṃ prakṛta ityata āha atīteti // atītavartamānatvadharmiṇī sā ca dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतत्ववर्तमानत्वधर्मविशिष्यार्थविषयेत्यर्थः । दृश्यते साक्षिणा । सो ऽयमिति हि प्रत्यभिज्ञाकारो ऽनुभूयते । सा च चक्षुरादिनैव जायत इति भावः । *९,३१४* अथ मतम् । प्रत्यभिज्ञायां चत्वारः पक्षाः सम्भवन्ति । अनुभव एवेति वा स्मृतिरेवेति वा स्मृत्यनुभवरूपं ज्ञानद्वयमिति चैकमेव ज्ञानमंशे स्मृतिरंशे ऽनुभव इति वेति । तत्र न तावदाद्यः । तथात्वे ह्यहमित्येव स्यान्न तु स इति । नापि द्वितीयः । तथा सति स इत्येव स्यान्न त्वयमिति । वक्ष्यमा(ण)णो दोषश्च स्यात् । अथ उत्तरं पक्षद्वयमेवाङ्गीकरणीयम् । तथाच स इत्यंशस्य स्मृतित्वान्न चाक्षुषादिप्रत्यक्षस्यातीतविषयत्वमित्यत आह नचेति ॥ न च सा स्मृतिमात्रार्धा ॥। स्मृतिरेव (मात्रा) स्मृतिमात्रा स्मृतिमात्रार्धं यस्याः सा तथोक्ता स्मृत्यनुभवरूपैकदेशसमुदायरूपा तथा स्मृत्यनुभवात्मकैकज्ञानरूपा च नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतः प्रथमप्रतिज्ञायां हेतुमाह तदिदंत्वेति ॥ *९,३१५* ॥। तदिदन्त्वग्रहैकतः तत्त्वेदन्त्वग्रहयोरेकत्वानुभवात् । ग्रहग्रहणेनानुभवत्वं सूचयति । द्वितीयप्रतिज्ञायां हेतुमाह तदिदन्त्वेति । तत्त्वेदन्त्वग्रहस्यैकत्वान्निरंशत्वात् । एतदुक्तं भवति । प्रत्यभिज्ञा न स्मृतिरेवेति परेणाप्युक्तम् । नापि ज्ञानद्वयरूपा । तत्तावत एवेदन्तायां मानाभावप्रसङ्गेन क्षणभङ्गभङ्गासिद्धेः । नच स्मृत्यनुभवरूपमेकमेव ज्ञानम् । एकत्वे द्विरूपताविरोधात् । तस्मादनुभवरूपमेकमेव विज्ञानं संस्कारसचिवेन चक्षुरादिना जातत्वात्सोयमित्याकारं भवति । यथा खलु शुक्लहरितपीतादिरूपाणां चित्ररूपारम्भकत्वम् । यथा वा दोषसहकृतानामिन्द्रियाणां विपर्ययहेतुत्वम् । तथा संस्कारसचिवानामिन्द्रियाणां प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वं भविष्यतीति को दोषः । नच संस्कारस्य स्वतन्त्रस्य ज्ञानहेतुत्वम् । स्मृतेर्मानसप्रत्यक्षजत्वाङ्गीकारादिति । तच्चेन्नोत्तरगोचरमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे

atītatvavartamānatvadharmaviśiṣyārthaviṣayetyarthaḥ / dṛśyate sākṣiṇā / so 'yamiti hi pratyabhijñākāro 'nubhūyate / sā ca cakṣurādinaiva jāyata iti bhāvaḥ / *9,314* atha matam / pratyabhijñāyāṃ catvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti / anubhava eveti vā smṛtireveti vā smṛtyanubhavarūpaṃ jñānadvayamiti caikameva jñānamaṃśe smṛtiraṃśe 'nubhava iti veti / tatra na tāvadādyaḥ / tathātve hyahamityeva syānna tu sa iti / nāpi dvitīyaḥ / tathā sati sa ityeva syānna tvayamiti / vakṣyamā(ṇa)ṇo doṣaśca syāt / atha uttaraṃ pakṣadvayamevāṅgīkaraṇīyam / tathāca sa ityaṃśasya smṛtitvānna cākṣuṣādipratyakṣasyātītaviṣayatvamityata āha naceti // na ca sā smṛtimātrārdhā ... smṛtireva (mātrā) smṛtimātrā smṛtimātrārdhaṃ yasyāḥ sā tathoktā smṛtyanubhavarūpaikadeśasamudāyarūpā tathā smṛtyanubhavātmakaikajñānarūpā ca netyarthaḥ / kuto netyataḥ prathamapratijñāyāṃ hetumāha tadidaṃtveti // *9,315* ... tadidantvagrahaikataḥ tattvedantvagrahayorekatvānubhavāt / grahagrahaṇenānubhavatvaṃ sūcayati / dvitīyapratijñāyāṃ hetumāha tadidantveti / tattvedantvagrahasyaikatvānniraṃśatvāt / etaduktaṃ bhavati / pratyabhijñā na smṛtireveti pareṇāpyuktam / nāpi jñānadvayarūpā / tattāvata evedantāyāṃ mānābhāvaprasaṅgena kṣaṇabhaṅgabhaṅgāsiddheḥ / naca smṛtyanubhavarūpamekameva jñānam / ekatve dvirūpatāvirodhāt / tasmādanubhavarūpamekameva vijñānaṃ saṃskārasacivena cakṣurādinā jātatvātsoyamityākāraṃ bhavati / yathā khalu śuklaharitapītādirūpāṇāṃ citrarūpārambhakatvam / yathā vā doṣasahakṛtānāmindriyāṇāṃ viparyayahetutvam / tathā saṃskārasacivānāmindriyāṇāṃ pratyabhijñāhetutvaṃ bhaviṣyatīti ko doṣaḥ / naca saṃskārasya svatantrasya jñānahetutvam / smṛtermānasapratyakṣajatvāṅgīkārāditi / taccennottaragocaramityādinoktamarthamupasaṃharati ata iti // ato na vatarmānaikaniyamaḥ syād grahe 'kṣaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमानैकनियमः वर्तमानमेकमेव विषयीकरोतीत्येवंरूपो नियमः । *९,३१८* प्रमाणप्रमेयप्रमातृभेदं विश्वमबाध्यमिति यदुक्तं तदुपसंहरिष्यन्नर्थगताया ज्ञा(ततायाः प्राकट्यापरपर्याया)तत्ताप्राकट्यसमाख्यायाः प्रमितेश्चतुर्थ्या विद्यमानत्वात्कथं त्रिविधं विश्वमित्याशङ्कां तावत्परिहरति नचेति ॥ नच प्रमाणतो ऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् । मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया

vartamānaikaniyamaḥ vartamānamekameva viṣayīkarotītyevaṃrūpo niyamaḥ / *9,318* pramāṇaprameyapramātṛbhedaṃ viśvamabādhyamiti yaduktaṃ tadupasaṃhariṣyannarthagatāyā jñā(tatāyāḥ prākaṭyāparaparyāyā)tattāprākaṭyasamākhyāyāḥ pramiteścaturthyā vidyamānatvātkathaṃ trividhaṃ viśvamityāśaṅkāṃ tāvatpariharati naceti // naca pramāṇato 'nyā syāt pramitirnāma kutracit / mānābhāvād gauravācca kalpanāyāḥ kimetayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानमेव मयैतज्ज्ञातमिति ज्ञानगोचरम् । क्रिया हि कर्तृस्थैव यदा कर्तृप्राधान्येन व्यवह्रियते तदा कर्तृधर्मतया प्रतीयते । यथा देवदत्तो घटमिच्छति द्वेष्यीति । यदा तु कर्मप्राधान्येन तदा तद्धर्मतया । यथेष्यो द्विष्य इति । *९,३२२* यदा पुनः स्वप्राधान्येन तदा स्वतन्त्रैव । यथेच्छा द्वेष इति । एवामात्मगतमेव ज्ञानं विषयधर्मतयावभासत इति किमनुपपन्नम् । ननु च ज्ञानं तावन्न प्रत्यक्षम् । तथाहि । न तावत्पूर्वभाविनो ज्ञानस्य ज्ञानं विषयः । तथा सति ज्ञास्यामीत्येव(मेव) स्यान्न तु जानामीति । नाप्यागामिनः । तथात्वे ह्यज्ञासिषमित्येव स्यात् । नच सहभाविज्ञानान्तरमस्ति । ततो ज्ञाततालक्षणकार्येणैवानुमातव्यमिति कथं सा नाभ्युपगम्यत इत्यत उक्तम् साक्षिणमिति ॥ साक्षिणो नित्यत्वान्नोक्तदोषः । स च स्वप्रकाश इति । अनुपलम्भबाधिता च ज्ञाततेत्याह ततो ऽन्येति ॥ ॥। ततो ऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते

jñānameva mayaitajjñātamiti jñānagocaram / kriyā hi kartṛsthaiva yadā kartṛprādhānyena vyavahriyate tadā kartṛdharmatayā pratīyate / yathā devadatto ghaṭamicchati dveṣyīti / yadā tu karmaprādhānyena tadā taddharmatayā / yatheṣyo dviṣya iti / *9,322* yadā punaḥ svaprādhānyena tadā svatantraiva / yathecchā dveṣa iti / evāmātmagatameva jñānaṃ viṣayadharmatayāvabhāsata iti kimanupapannam / nanu ca jñānaṃ tāvanna pratyakṣam / tathāhi / na tāvatpūrvabhāvino jñānasya jñānaṃ viṣayaḥ / tathā sati jñāsyāmītyeva(meva) syānna tu jānāmīti / nāpyāgāminaḥ / tathātve hyajñāsiṣamityeva syāt / naca sahabhāvijñānāntaramasti / tato jñātatālakṣaṇakāryeṇaivānumātavyamiti kathaṃ sā nābhyupagamyata ityata uktam sākṣiṇamiti // sākṣiṇo nityatvānnoktadoṣaḥ / sa ca svaprakāśa iti / anupalambhabādhitā ca jñātatetyāha tato 'nyeti // ... tato 'nyā na pramitirnāma dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमज्ञाने हि शुद्ध एवार्थो ज्ञायते न ज्ञातताविशिष्यः । तदानीं तस्या अजातत्वात् । तामुत्पाद्य पुनस्तद्विशिष्यमर्थं विषयीकरोतीति पक्षे विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् । नच प्रथमज्ञानविषयीकृतादधिको ऽर्थ उत्तरज्ञानेषु चकास्ति । ज्ञात इत्यत्र तु ज्ञानं विषय इत्युक्तमेवेति । *९,३२४* इदानीमीशतज्ज्ञानेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति मानेति ॥ मानामातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्नहि क्वचित् तत्तस्मान्मानादिभेदेन त्रिविधमेव विश्वं तस्य क्वचिदप्युच्छित्तिर्बाधो ना(स्ती)स्त्येवेत्यर्थः । प्रकृत(मनुस)मुपसंहरन्स्वप्नस्य मिथ्यात्वं हेत्वन्तरेण दूषयति स्वाप्नानामपीति ॥ *९,३२५* स्वप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित्

prathamajñāne hi śuddha evārtho jñāyate na jñātatāviśiṣyaḥ / tadānīṃ tasyā ajātatvāt / tāmutpādya punastadviśiṣyamarthaṃ viṣayīkarotīti pakṣe viramyavyāpāraprasaṅgāt / naca prathamajñānaviṣayīkṛtādadhiko 'rtha uttarajñāneṣu cakāsti / jñāta ityatra tu jñānaṃ viṣaya ityuktameveti / *9,324* idānīmīśatajjñānetyādinoktamarthamupasaṃharati māneti // mānāmātṛprameyāṇāṃ taducchittirnahi kvacit tattasmānmānādibhedena trividhameva viśvaṃ tasya kvacidapyucchittirbādho nā(stī)styevetyarthaḥ / prakṛta(manusa)mupasaṃharansvapnasya mithyātvaṃ hetvantareṇa dūṣayati svāpnānāmapīti // *9,325* svapnānāmapi caiteṣāṃ na bādho dṛśyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा अविद्यमानत्वेन । व्याख्यातप्रायमेतत् । यत्तूक्तं रथो ऽयमित्यादि, तत्परिणामितामावेदयति । न बाधमिति वक्ष्यते । "न तत्र रथाःऽ; इत्यादिश्रुतिस्तु तत्प्रागभावम् । ननु स्वाप्नपदार्थानां जाग्रत्त्वं यदि भ्रमसिद्धं बाधितं च तदा तेषां मिथ्यात्वमवर्जनीयम् । स्वाप्नगजादयो मिथ्या भ्रमविषयत्वाद्बाधविषयत्वाच्च शक्तिरजतवदित्यनुमानादिति चेत्किमिदं भ्रमविषयत्वमारोप्यतया वाऽरोपाधिष्ठानतया वा साधारणं वा । तथा बाधविषयत्वमपि किन्निषेध्यतयोत निषेधाधिकरणतयाथ साधारणम् । उभयत्रापि द्वितीयतृतीययोर्देषमाह जाग्रद्वदिति ॥ ॥। जाग्रद्वज् ॥। जाग्रता दृष्टं शुक्त्यादिकं यथा तथेत्यर्थः । यथा शुक्तिकादेरारोपबाधाधिष्ठानत्वे ऽपि न मिथ्यात्वं तथा स्वाप्नानामपीत्यनैकान्त्यमित्यर्थः । ननु जागरोपलब्धस्य शुक्त्यादेरप्यनेनैव हेतुना मिथ्यात्वमस्माकं सिषाधयिषितमेवेति कथं तत्रानैकान्तिकत्वमित्यत आह जाग्रदिति ॥ ॥। जाग्रदेव च

anyathā avidyamānatvena / vyākhyātaprāyametat / yattūktaṃ ratho 'yamityādi, tatpariṇāmitāmāvedayati / na bādhamiti vakṣyate / "na tatra rathāḥ'; ityādiśrutistu tatprāgabhāvam / nanu svāpnapadārthānāṃ jāgrattvaṃ yadi bhramasiddhaṃ bādhitaṃ ca tadā teṣāṃ mithyātvamavarjanīyam / svāpnagajādayo mithyā bhramaviṣayatvādbādhaviṣayatvācca śaktirajatavadityanumānāditi cetkimidaṃ bhramaviṣayatvamāropyatayā vā'ropādhiṣṭhānatayā vā sādhāraṇaṃ vā / tathā bādhaviṣayatvamapi kinniṣedhyatayota niṣedhādhikaraṇatayātha sādhāraṇam / ubhayatrāpi dvitīyatṛtīyayordeṣamāha jāgradvaditi // ... jāgradvaj ... jāgratā dṛṣṭaṃ śuktyādikaṃ yathā tathetyarthaḥ / yathā śuktikāderāropabādhādhiṣṭhānatve 'pi na mithyātvaṃ tathā svāpnānāmapītyanaikāntyamityarthaḥ / nanu jāgaropalabdhasya śuktyāderapyanenaiva hetunā mithyātvamasmākaṃ siṣādhayiṣitameveti kathaṃ tatrānaikāntikatvamityata āha jāgraditi // ... jāgradeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मवत् ॥।

ātmavat ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणिको ऽहमित्यादि भ्रमगोचरः । उपलक्षणं चैतत् । न क्षणिको ऽहं स्थिर एवेति बाधगोचरश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । स्वप्ने जागरिते तथेति । तत्रोपलब्धाः पदार्था अपि न मिथ्येत्यर्थः । उभयपक्षीकारेणानुमा(ने ऽप्या)नस्यात्मनि व्यभिचारो ऽपरिहायर् इति । ननु क्षणिकत्वादिना प्रतिपन्न आत्मापि मिथ्येति कथं तत्र व्यभिचार इति चेत् । किं क्षणिकत्वादेरारोपितस्य मिथ्यात्वादेवमुच्यते उतात्मस्वरूपस्यैव । द्वितीये त्वपसिद्धान्तः स्फुट एव । आद्यमाशङ्कय दूषयति यदीति ॥ यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद् भवेत् एवं तर्ह्यारोपिताकारस्य मिथ्यात्वं साध्यमित्युक्तं स्यात् । तथाच सिद्धसाधनत्वं जाग्रत्स्वप्नावगतार्थेष्वारोपिताकाराणां मिथ्यात्वस्यास्माभिरप्यङ्गीकृतत्वात् । आरोप्यतया निषेध्यतया वा भ्रान्तिबाधविषयत्वं हेतुरित्याद्यपक्षे दोषमाह अबाधितेति ॥ अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः

kṣaṇiko 'hamityādi bhramagocaraḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / na kṣaṇiko 'haṃ sthira eveti bādhagocaraścetyapi draṣṭavyam / svapne jāgarite tatheti / tatropalabdhāḥ padārthā api na mithyetyarthaḥ / ubhayapakṣīkāreṇānumā(ne 'pyā)nasyātmani vyabhicāro 'parihāyar iti / nanu kṣaṇikatvādinā pratipanna ātmāpi mithyeti kathaṃ tatra vyabhicāra iti cet / kiṃ kṣaṇikatvāderāropitasya mithyātvādevamucyate utātmasvarūpasyaiva / dvitīye tvapasiddhāntaḥ sphuṭa eva / ādyamāśaṅkaya dūṣayati yadīti // yadyātmanyanyathā dṛśyaṃ bhrāntamatrāpi tad bhavet evaṃ tarhyāropitākārasya mithyātvaṃ sādhyamityuktaṃ syāt / tathāca siddhasādhanatvaṃ jāgratsvapnāvagatārtheṣvāropitākārāṇāṃ mithyātvasyāsmābhirapyaṅgīkṛtatvāt / āropyatayā niṣedhyatayā vā bhrāntibādhaviṣayatvaṃ heturityādyapakṣe doṣamāha abādhiteti // abādhitānuvṛttestu svapnāderbhrāntatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रत्त्वादेः रजतत्वादेश्च बाधादुत्तरमप्यबाधितत्वेन गजादेः शुक्त्यादेश्चानुवृत्तेः स्वप्नादेरुक्तविधा भ्रान्तता बाध्यता च कुतः । तथाच स्वरूपासिद्धिः । यथा खलु बाधोत्तरकालमप्यनुवर्तमान आत्मा नारोप्यो नापि बाध्यः । तथा स्वप्नजागरावपि । तयोरप्यद्राक्षमेवाहं गजमित्याद्यनुवृत्तेरिति । अनुकूलप्रमाणाभावात्प्रतिकूलप्रमाणभावाच्च भ्रान्तिविषयत्वादिहेतुना जाग्रत्स्वप्नयोर्मिथ्यात्वानुमानमनुपपन्नमित्याह नचेति ॥ नच काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च । अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत्

jāgrattvādeḥ rajatatvādeśca bādhāduttaramapyabādhitatvena gajādeḥ śuktyādeścānuvṛtteḥ svapnāderuktavidhā bhrāntatā bādhyatā ca kutaḥ / tathāca svarūpāsiddhiḥ / yathā khalu bādhottarakālamapyanuvartamāna ātmā nāropyo nāpi bādhyaḥ / tathā svapnajāgarāvapi / tayorapyadrākṣamevāhaṃ gajamityādyanuvṛtteriti / anukūlapramāṇābhāvātpratikūlapramāṇabhāvācca bhrāntiviṣayatvādihetunā jāgratsvapnayormithyātvānumānamanupapannamityāha naceti // naca kācit pramā viśvabhrāntatve sarvameva ca / abhrāntatve pramāṇaṃ tu kathaṃ tadbhrāntitā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परप्रतिज्ञातार्थस्य भ्रान्तत्वादौ वादिनोः वादिप्रतिवादिनोः । एतच्च वक्ष्यमाणानुमानस्यान्यतरासिद्धिनिरासार्थमिति बोद्धव्यम् । ततः किमित्यत आह तेन चेति ॥ ॥। तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति

parapratijñātārthasya bhrāntatvādau vādinoḥ vādiprativādinoḥ / etacca vakṣyamāṇānumānasyānyatarāsiddhinirāsārthamiti boddhavyam / tataḥ kimityata āha tena ceti // ... tena cābhrāntaṃ viśvameva bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलमुक्तप्रमाणैः किन्तु विश्वभ्रान्तत्वादेर्भ्रान्तत्वादिहेतुना च विश्वमभ्रान्तमेव तथाबाध्यमेव भविष्यति । तत्र व्याप्तिं सूचयति भ्रान्तत्वेति ॥ भ्रान्तित्वभ्रान्तता चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता तदेतौ प्रयोगौ भवतः । विश्वमभ्रान्तं भ्रान्तभ्रान्तत्वात् । तथा विश्वमबाध्यं बाध्यबाध्यत्वात् आत्मवदिति । अपव्याख्यानदूषणस्य प्रयारेजनमाह अशेषेति ॥ अशेषदोषदुष्यं तन्मतं हेयं बुभूषिभिः

na kevalamuktapramāṇaiḥ kintu viśvabhrāntatvāderbhrāntatvādihetunā ca viśvamabhrāntameva tathābādhyameva bhaviṣyati / tatra vyāptiṃ sūcayati bhrāntatveti // bhrāntitvabhrāntatā cet syāt kathaṃ nābhrāntisatyatā tadetau prayogau bhavataḥ / viśvamabhrāntaṃ bhrāntabhrāntatvāt / tathā viśvamabādhyaṃ bādhyabādhyatvāt ātmavaditi / apavyākhyānadūṣaṇasya prayārejanamāha aśeṣeti // aśeṣadoṣaduṣyaṃ tanmataṃ heyaṃ bubhūṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मतमिति । स्वाप्नजागरप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्मतम् । *९,३३०* स्यादेतत् । विश्वस्य भ्रान्तत्वादिकमिवाभ्रान्तत्वादिकमपि मिथ्या किन्न स्यात् । न चैतदघटितं दुर्घटत्वस्य भूषणत्वादित्याशङ्कां परिहरन्मन्दमेतदस्मदीयं तन्मतहेयताव्युत्पादानप्रसक्तेरभावादिति सोल्लुण्ठमाह येनेति ॥ येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा । भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम्

tanmatamiti / svāpnajāgaraprapañcasya mithyātvaṃ pratipādayanmatam / *9,330* syādetat / viśvasya bhrāntatvādikamivābhrāntatvādikamapi mithyā kinna syāt / na caitadaghaṭitaṃ durghaṭatvasya bhūṣaṇatvādityāśaṅkāṃ pariharanmandametadasmadīyaṃ tanmataheyatāvyutpādānaprasakterabhāvāditi solluṇṭhamāha yeneti // yena svamataheyatvaṃ svayamaṅgīkṛtaṃ sadā / bhrāntitvād durghaṭatvasya bhūṣaṇatvācca kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तो ऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति भ्रान्तित्वात् भ्रान्तिविषयत्वेनाङ्गीकृतत्वात् । दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् भूषणत्वेनाङ्गीकृतत्वाच्च । केवलमुन्मत्तो ऽपि साक्षादुन्मत्तो ऽपि न पुनरुन्मत्तकबीजाद्यदनेनोन्मत्तः । न ह्युन्मत्तः स्वमतं भ्रान्तं दुर्घटं चेति स्वयमेव मन्यते । तर्हि कथं लोके प्रवृत्तमित्यत आह ईशेति ॥ ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम्

unmatto 'pi kathaṃ tasya mataṃ svīkartumicchati bhrāntitvāt bhrāntiviṣayatvenāṅgīkṛtatvāt / durghaṭatvasya bhūṣaṇatvāt bhūṣaṇatvenāṅgīkṛtatvācca / kevalamunmatto 'pi sākṣādunmatto 'pi na punarunmattakabījādyadanenonmattaḥ / na hyunmattaḥ svamataṃ bhrāntaṃ durghaṭaṃ ceti svayameva manyate / tarhi kathaṃ loke pravṛttamityata āha īśeti // īśaśakteracintyatvānmahonmattaiḥ pravartitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महोन्मत्तैरिति हेत्वन्तरम् । सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्यापव्याख्यानस्य हेयताव्युत्पादनमसङ्गतमित्यतः स्वव्याख्यानदार्ढ्यार्थमित्याशयवानुक्तं सूत्रार्थं विवृण्वन्मायाशब्दार्थं तावदाह अत इति ॥ अतः प्रज्ञात्र मायोक्ता जैव्यु ॥। अत इति । अन्यथा व्याख्यानस्य दुष्टत्वात्"माया वयुनमभिख्यऽ; इति प्रज्ञानामसु पाठादिति भावः । मायायाः सन्ध्यकारणत्वं वक्ष्यते । तत्र जैवी प्रज्ञा कीदृशं कारणमित्यत आह उपादानमेवेति ॥ ॥। उपादानमेव सा सन्ध्यस्येति शेषः । न केवलं जैवीप्रज्ञात्र माया । किन्त्वैश्वरी च । सा च सन्ध्यस्य निमित्तमेवेत्याह निमित्तमिति ॥ निमित्तमैश्वरी मुख्यं ॥। प्रज्ञाशब्दश्चात्र लाक्षणिको वासनार्थ इति वक्ष्यति(ते) । तच्च व्याख्यानं नोभयसाधारणमित्याशयेनोक्तं मुख्येति । ईश्वरप्रज्ञा मुख्यैव जीवप्रज्ञा तु लाक्षणिकी । *९,३३३* मायामात्रपदं व्याख्याति निर्मितमिति ॥ ॥। निर्मितं त्रातमेव च

mahonmattairiti hetvantaram / sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānasya heyatāvyutpādanamasaṅgatamityataḥ svavyākhyānadārḍhyārthamityāśayavānuktaṃ sūtrārthaṃ vivṛṇvanmāyāśabdārthaṃ tāvadāha ata iti // ataḥ prajñātra māyoktā jaivyu ... ata iti / anyathā vyākhyānasya duṣṭatvāt"māyā vayunamabhikhya'; iti prajñānāmasu pāṭhāditi bhāvaḥ / māyāyāḥ sandhyakāraṇatvaṃ vakṣyate / tatra jaivī prajñā kīdṛśaṃ kāraṇamityata āha upādānameveti // ... upādānameva sā sandhyasyeti śeṣaḥ / na kevalaṃ jaivīprajñātra māyā / kintvaiśvarī ca / sā ca sandhyasya nimittamevetyāha nimittamiti // nimittamaiśvarī mukhyaṃ ... prajñāśabdaścātra lākṣaṇiko vāsanārtha iti vakṣyati(te) / tacca vyākhyānaṃ nobhayasādhāraṇamityāśayenoktaṃ mukhyeti / īśvaraprajñā mukhyaiva jīvaprajñā tu lākṣaṇikī / *9,333* māyāmātrapadaṃ vyākhyāti nirmitamiti // ... nirmitaṃ trātameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते । उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः

tābhyāṃ saha pṛthak caiva māyāmātramitīryate / ubhābhyāṃ mātamaiśvaryā trātaṃ saha pṛthak tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यामेवेति सम्बन्धः । तेन तुशब्दो व्याख्यातो भवति । यथासङ्खयेनान्वयपरिहारार्थमुक्तम् सह पृथगेवेति ॥ चशब्दस्तस्मादित्यर्थे । ईर्यते सन्ध्यमिति शेषः । सह पृथगित्युक्तं विवृणोति उभाभ्यामिति ॥ जीवेश्वरप्रज्ञाभ्यां मातं निर्मितमैश्वर्या प्रज्ञया त्रातं यस्मात्ततः सह पृथगित्युक्तम् । धातुसमुदायादातो ऽनुपसर्गे क इति कः । अदिभूम्यां हुतजिति यथा । यद्यप्येकस्मादेव धातोस्त्रप्रत्ययः शक्यः कर्तुम् । तथाप्यधिकार्थलाभायैवं कृतम् । सौत्रत्वान्निर्देशस्य कर्मणि प्रत्ययः । घञर्थे कविधानमिति वा । नन्विदं पूर्वापरविरुद्धम् । पूर्वं हि जीववासनोपादानकं सन्ध्यमित्युक्तम् । इदानीं तु प्रज्ञोपादनकमिति । मैवम् । प्रज्ञाशब्द(स्यापि वा)स्य वासनोपलक्षणत्वात् । *९,३३८* अथ प्रज्ञाया वासनायाश्च कः सम्बन्धो येन लक्षणा स्यादित्यत आह प्रज्ञात्मकमिति ॥ प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः येन कारणेन मनः प्रज्ञात्मकं प्रज्ञोपादानं, वासनाश्च मनोरूपा मनौपादानकाः तेनैतयोरेककारणत्वलक्षणसम्बन्धेन लक्षणोपपद्यत इति शेषः । प्रज्ञावासनयोमर्न उपादानमित्येतत्कुत इत्यत आह धीरिति ॥ धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा

tābhyāmeveti sambandhaḥ / tena tuśabdo vyākhyāto bhavati / yathāsaṅkhayenānvayaparihārārthamuktam saha pṛthageveti // caśabdastasmādityarthe / īryate sandhyamiti śeṣaḥ / saha pṛthagityuktaṃ vivṛṇoti ubhābhyāmiti // jīveśvaraprajñābhyāṃ mātaṃ nirmitamaiśvaryā prajñayā trātaṃ yasmāttataḥ saha pṛthagityuktam / dhātusamudāyādāto 'nupasarge ka iti kaḥ / adibhūmyāṃ hutajiti yathā / yadyapyekasmādeva dhātostrapratyayaḥ śakyaḥ kartum / tathāpyadhikārthalābhāyaivaṃ kṛtam / sautratvānnirdeśasya karmaṇi pratyayaḥ / ghañarthe kavidhānamiti vā / nanvidaṃ pūrvāparaviruddham / pūrvaṃ hi jīvavāsanopādānakaṃ sandhyamityuktam / idānīṃ tu prajñopādanakamiti / maivam / prajñāśabda(syāpi vā)sya vāsanopalakṣaṇatvāt / *9,338* atha prajñāyā vāsanāyāśca kaḥ sambandho yena lakṣaṇā syādityata āha prajñātmakamiti // prajñātmakaṃ mano yena manorūpāśca vāsanāḥ yena kāraṇena manaḥ prajñātmakaṃ prajñopādānaṃ, vāsanāśca manorūpā manaupādānakāḥ tenaitayorekakāraṇatvalakṣaṇasambandhena lakṣaṇopapadyata iti śeṣaḥ / prajñāvāsanayomarna upādānamityetatkuta ityata āha dhīriti // dhīrbhīriti manastvevetyāha ca śrutirañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतावितिशब्द आद्यर्थः । तेन वासनाया अपि मनोविकारत्वं लभ्यते । इति त्विति सम्बन्धः । इति श्रुतिश्चशब्दादन्या चाह प्रज्ञादेर्मनोविकारत्वम् । अञ्जसा स्पष्टम् । एतेनात्मकार्यत्वं वदन्तो निरस्ता भवन्ति । बाह्यार्थज्ञानस्य तदानीमभावादसतश्चोपादानत्वानुपपत्तेः मुख्यार्थत्यागः । यदि च वासनामात्रमिति मुख्य एव प्रयोगः क्रियेत तदेश्वरप्रज्ञा न सङ्गृहीता स्यात्पृथगुभयग्रहणे च गौरवं स्यात् । अतो मुख्यामुख्यविवक्षयोभयस्य लाघवेन ग्रहणाय मायामात्रमित्युक्तम् । अत एव मायैव मायामात्रमिति न व्याख्यातम् । सन्ध्यस्य निमित्तकारणभूतयेश्वरप्रज्ञया तादात्म्याभावात् । *९,३४०* ननु प्रज्ञावासनयोरस्ति कार्यकारणभावः सम्बन्धः । स एव लक्षणाबीजमस्तु । किं द्वयोर्मनःकार्यत्ववर्णनेनेत्यत आह चिदिति ॥ चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः । तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा

śrutāvitiśabda ādyarthaḥ / tena vāsanāyā api manovikāratvaṃ labhyate / iti tviti sambandhaḥ / iti śrutiścaśabdādanyā cāha prajñādermanovikāratvam / añjasā spaṣṭam / etenātmakāryatvaṃ vadanto nirastā bhavanti / bāhyārthajñānasya tadānīmabhāvādasataścopādānatvānupapatteḥ mukhyārthatyāgaḥ / yadi ca vāsanāmātramiti mukhya eva prayogaḥ kriyeta tadeśvaraprajñā na saṅgṛhītā syātpṛthagubhayagrahaṇe ca gauravaṃ syāt / ato mukhyāmukhyavivakṣayobhayasya lāghavena grahaṇāya māyāmātramityuktam / ata eva māyaiva māyāmātramiti na vyākhyātam / sandhyasya nimittakāraṇabhūtayeśvaraprajñayā tādātmyābhāvāt / *9,340* nanu prajñāvāsanayorasti kāryakāraṇabhāvaḥ sambandhaḥ / sa eva lakṣaṇābījamastu / kiṃ dvayormanaḥkāryatvavarṇanenetyata āha ciditi // cidacinmiśramevaitanmano yāvacca saṃsṛtiḥ / tenāvasthā imāḥ sarvā jīvaḥ paśyati sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं स्वप्नं किन्त्विमाः सांसारिकीः सर्वा अप्यवस्थास्तेन मनसैव सर्वदा जीवः पश्यति । अतः प्रधानत्वात्तद्द्वारक एव सम्बन्ध आदरणीयो नापरः । मनश्च केचन जडमेव मन्यन्ते । अपरे त्वचेतनमेवारोपितचैतन्यम् । तन्निरासेन स्वरूपं कथयति चिदचिन्मिश्रमेवेति ॥ यदित्यध्याहार्यम् । केवलमचेतनस्य घटादिवदेवम्भावासम्भवाच्चैतन्यारोपस्य निराकृतत्वाच्चिदचिन्मिश्रमेवाङ्गीकार्यम् । भवन्ति चात्रागमाः । यदि मनसा सर्वावस्थाप्राप्तिस्तदा मोक्षे ऽपि तस्य भावा(दव)देवावस्थास्स्युरित्यत उक्तं यावत्संसृतिस्तावदेव जीवस्योपकारापकारौ करोतीति । कात्स्नर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति व्याख्याति मनोविकारा इति ॥ *९,३४१* मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद् बह्यवन्न ते । स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित्

na kevalaṃ svapnaṃ kintvimāḥ sāṃsārikīḥ sarvā apyavasthāstena manasaiva sarvadā jīvaḥ paśyati / ataḥ pradhānatvāttaddvāraka eva sambandha ādaraṇīyo nāparaḥ / manaśca kecana jaḍameva manyante / apare tvacetanamevāropitacaitanyam / tannirāsena svarūpaṃ kathayati cidacinmiśrameveti // yadityadhyāhāryam / kevalamacetanasya ghaṭādivadevambhāvāsambhavāccaitanyāropasya nirākṛtatvāccidacinmiśramevāṅgīkāryam / bhavanti cātrāgamāḥ / yadi manasā sarvāvasthāprāptistadā mokṣe 'pi tasya bhāvā(dava)devāvasthāssyurityata uktaṃ yāvatsaṃsṛtistāvadeva jīvasyopakārāpakārau karotīti / kātsnaryenānabhivyaktasvarūpatvāditi vyākhyāti manovikārā iti // *9,341* manovikārā viṣayāḥ svāpnā yad bahyavanna te / sthūlā bhavantyatasteṣāṃ spaṣṭatā na tathā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्मात्स्वाप्ना विषया मनोजन्यवासनाविकारा अत एव हि ते बाह्यवत् स्थूलाः न भवन्ति संवृते देशे ऽवकाशानर्हा न भवन्ति । तेषां तथा बाह्यवत्क्वचित्स्पष्टता बाह्यार्थक्रियाकारिता नास्ति । यद्वा यस्मात्ते बाह्यवत्स्थूला न भवन्ति तथा तेषां क्वचित्स्पष्टता नास्त्यतः स्वापना विषया मनोविकारा इति योजना । यथा चैतत्तथोक्तं पुरस्तात् । *९,३४३* ननु (च) स्वाप्नकामिनीसम्भोगादेश्चरमधातुविसर्गादिबाह्याथर्क्रियाकारितादर्शनाद्भागासिद्धिरित्यत आह क्वचिदिति ॥ क्वचित् स्पष्टा अपि स्युष्ये ॥। ते स्वाप्ना विषयाः क्वचित्स्पष्टा अपि स्युरेव । तथापि तदतिरिक्तपक्षीकरणेनादोष इति भावः । एवं तर्हि तस्यांशस्य वासनामयत्वं न स्यादित्यत आह वासनेति ॥ ॥। वासना मानसी च सा

yadyasmātsvāpnā viṣayā manojanyavāsanāvikārā ata eva hi te bāhyavat sthūlāḥ na bhavanti saṃvṛte deśe 'vakāśānarhā na bhavanti / teṣāṃ tathā bāhyavatkvacitspaṣṭatā bāhyārthakriyākāritā nāsti / yadvā yasmātte bāhyavatsthūlā na bhavanti tathā teṣāṃ kvacitspaṣṭatā nāstyataḥ svāpanā viṣayā manovikārā iti yojanā / yathā caitattathoktaṃ purastāt / *9,343* nanu (ca) svāpnakāminīsambhogādeścaramadhātuvisargādibāhyātharkriyākāritādarśanādbhāgāsiddhirityata āha kvaciditi // kvacit spaṣṭā api syuṣye ... te svāpnā viṣayāḥ kvacitspaṣṭā api syureva / tathāpi tadatiriktapakṣīkaraṇenādoṣa iti bhāvaḥ / evaṃ tarhi tasyāṃśasya vāsanāmayatvaṃ na syādityata āha vāsaneti // ... vāsanā mānasī ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन परकीयं बाधकथनं निरस्तम् । व्यक्तिस्तिरोधानं च न ज्ञायत इत्यतो ऽधिकरणद्वयार्थमुपसंहरति सृष्ट्वैवेति ॥ सृष्ट्वैव वासानभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः । वासनामात्रतां तस्य नीत्वान्तर्धापयत्यजः

etena parakīyaṃ bādhakathanaṃ nirastam / vyaktistirodhānaṃ ca na jñāyata ityato 'dhikaraṇadvayārthamupasaṃharati sṛṣṭvaiveti // sṛṣṭvaiva vāsānabhiśca prapañcaṃ svāpnamīśvaraḥ / vāsanāmātratāṃ tasya nītvāntardhāpayatyajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥। नान्यः कर्तास्य कश्चन

... nānyaḥ kartāsya kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्थानभेदतो ऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः अत्र स्थानशब्दस्तद्भेदस्योपलक्षण इत्युक्तं भवति । सप्तम्यर्थे तसिः । आद्यादिभ्य उपसङ्खयानात् । *९,३६०* भेद इति वदता"उभयलिङ्गम्ऽ; इत्येतद्भिन्नस्वरूपत्वमिति व्याख्यातम् । स्थानानां सुरनरादिशरीराणां तत्रापि दक्षिणाक्ष्यादीनां भेदे सत्यप्यस्य तत्र तत्र स्थितस्य परेशितुः कश्चित् अन्योन्याभावलक्षणो हीनाधिकत्वरूपो ऽनुग्राह्यानुग्राहकत्वरूपो वा, भेदो नास्ति । कुत इत्यतः सर्वत्र हीत्युक्तं व्याचष्टे सर्वत्रेति ॥ सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः

na sthānabhedato 'pyasya bhedaḥ kaścit pareśituḥ atra sthānaśabdastadbhedasyopalakṣaṇa ityuktaṃ bhavati / saptamyarthe tasiḥ / ādyādibhya upasaṅkhayānāt / *9,360* bheda iti vadatā"ubhayaliṅgam'; ityetadbhinnasvarūpatvamiti vyākhyātam / sthānānāṃ suranarādiśarīrāṇāṃ tatrāpi dakṣiṇākṣyādīnāṃ bhede satyapyasya tatra tatra sthitasya pareśituḥ kaścit anyonyābhāvalakṣaṇo hīnādhikatvarūpo 'nugrāhyānugrāhakatvarūpo vā, bhedo nāsti / kuta ityataḥ sarvatra hītyuktaṃ vyācaṣṭe sarvatreti // sarvatrāśeṣadoṣojkhapūrṇakalyāṇacidguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विरुद्धं तु यत् तत्र मानं नैव भवेत् क्वचित् यत्तु वाक्यं तस्योक्तार्थस्य विरुद्धं प्रतीयते तत्तत्र उक्तविरुद्धे क्वचिदर्थे मानं नैव भवेत्किन्त्वन्य एव तस्यार्थः प्रतिपत्तव्यः । कुत इत्यतः प्रत्येकमतद्वचनादित्युक्तम् । तदनुपपन्नमिवाभाति । सर्वत्र हीत्युक्तस्य प्रतिपक्षचोदनायां पुनस्तन्मात्रोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् । अतस्तात्पर्यमाह महातात्पर्येति ॥ *९,३६३* महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु

tadviruddhaṃ tu yat tatra mānaṃ naiva bhavet kvacit yattu vākyaṃ tasyoktārthasya viruddhaṃ pratīyate tattatra uktaviruddhe kvacidarthe mānaṃ naiva bhavetkintvanya eva tasyārthaḥ pratipattavyaḥ / kuta ityataḥ pratyekamatadvacanādityuktam / tadanupapannamivābhāti / sarvatra hītyuktasya pratipakṣacodanāyāṃ punastanmātropanyāsasya vyarthatvāt / atastātparyamāha mahātātparyeti // *9,363* mahātātparyarodhena kathaṃ tanmānamatra tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षहेतुत्वेनेति वक्तव्ये दुःखाप्ययेत्यादिवचनं वादिविप्रतिपत्तेर्मोक्षस्वरूपनिरूपणार्थमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिर्निरतिशयसुखाभिव्यक्तिश्च मुक्तिरिति । यद्वाप्रधानप्रयोजनस्वर्गादिसङ्ग्रहार्थमिदम् । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव तद्धेतुत्वं यथा निर्वहेत्तथैव, मानं कस्यचिदर्थस्य प्रतिपादिका भवेत् । वेदवागिति स्मृत्यादेरुपलक्षणम् । एतदुक्तं भवति । शास्त्रेण हि विषयप्रयोजनवता भाव्यम् । प्रमाणत्वात्परार्थत्वाच्च । तत्र यदा विषयः सन्दिग्धः प्रयोजनं च निश्चितं तदा, निश्चितेन प्रयोजनेनानिश्चितो विषयो निश्चेतव्यः । नहि शास्त्रं साक्षात्प्रयोजनस्य कारकम् । किन्तु विषयप्रतिपादनद्वारैव । तथाच तत्प्रयोजनं यस्मिन्ज्ञापिते सम्पद्यते स एव विषयो ऽवधार्यते । अन्यथा विषयप्रयोजनयोरसम्बद्धत्वेन शास्त्रस्यानुपादेयताऽपत्तेः । वेदादेश्च मोक्ष एव प्रधानं प्रयोजनम् । "तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्ततेऽ; इत्यादेः । स्वर्गादिकं चाप्रधानम् । अतः स एव विषयः कल्पनीयो यस्मिन्ज्ञा(पि)ते मोक्षादिकं सम्प(द्यत इति)द्येतेति । *९,३६६* ततः किमित्यत आह तदिति ॥ ॥। तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा

mokṣahetutveneti vaktavye duḥkhāpyayetyādivacanaṃ vādivipratipattermokṣasvarūpanirūpaṇārthamātyantikaduḥkhanivṛttirniratiśayasukhābhivyaktiśca muktiriti / yadvāpradhānaprayojanasvargādisaṅgrahārthamidam / itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā / duḥkhāpyayasukhāvāptihetutvenaiva taddhetutvaṃ yathā nirvahettathaiva, mānaṃ kasyacidarthasya pratipādikā bhavet / vedavāgiti smṛtyāderupalakṣaṇam / etaduktaṃ bhavati / śāstreṇa hi viṣayaprayojanavatā bhāvyam / pramāṇatvātparārthatvācca / tatra yadā viṣayaḥ sandigdhaḥ prayojanaṃ ca niścitaṃ tadā, niścitena prayojanenāniścito viṣayo niścetavyaḥ / nahi śāstraṃ sākṣātprayojanasya kārakam / kintu viṣayapratipādanadvāraiva / tathāca tatprayojanaṃ yasminjñāpite sampadyate sa eva viṣayo 'vadhāryate / anyathā viṣayaprayojanayorasambaddhatvena śāstrasyānupādeyatā'patteḥ / vedādeśca mokṣa eva pradhānaṃ prayojanam / "teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate'; ityādeḥ / svargādikaṃ cāpradhānam / ataḥ sa eva viṣayaḥ kalpanīyo yasminjñā(pi)te mokṣādikaṃ sampa(dyata iti)dyeteti / *9,366* tataḥ kimityata āha taditi // ... tadīśānāt prasannādeva nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् दुःखाप्ययादिरूपं कैवल्यम् । ईशानात् विष्णोरेव भवेन्नान्यस्मात् । स हि तस्येष्ये नान्यः । अस्तु तर्हि स एव विषयः किं गुणपूर्णत्वादिनेत्यत उक्तं प्रसन्नादेव नान्यथा न ज्ञातमात्रादिति । ततो ऽपि किमित्यत आह प्रसन्नतेति ॥ प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् । निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित्

tat duḥkhāpyayādirūpaṃ kaivalyam / īśānāt viṣṇoreva bhavennānyasmāt / sa hi tasyeṣye nānyaḥ / astu tarhi sa eva viṣayaḥ kiṃ guṇapūrṇatvādinetyata uktaṃ prasannādeva nānyathā na jñātamātrāditi / tato 'pi kimityata āha prasannateti // prasannatā guṇotkarṣajñānādeva hi kevalam / nirdoṣatāparijñānādapi nānyena kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोः प्रसन्नता च तदीयगुणोत्कर्षज्ञानादेव केवलं निर्देषतापरिज्ञानाच्च भवति । हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति । तच्च वक्ष्यते । केवलशब्दो ऽवदारणार्थः । नान्येन केनचिदित्येतत्प्रतिरूपेणाल्पगुणत्वादिज्ञानेन कर्मादिना वा नेत्यर्थः । तथाच मोक्षादिप्रयोजनेन शास्त्रेण तत्साधनभूतं भगवद्गुणोत्कर्षनिर्देषताज्ञानमेव जीवानामुत्पादनीयमित्यतः सकलगुणपरिपूर्णे निरस्तसमस्तदोषे नारायण एवाशेषशास्त्रस्य महातात्पर्यमित्यवसीयते । *९,३६७* स्यादेतद्यदि तदीशानादित्यादिनोक्तं प्रामाणिकं स्यादित्यतस्तत्रागमवाक्यान्युदाहरति यो मामिति ॥ यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् । जानात्यस्मै प्रसन्नो ऽहं दद्यां मुक्तिं नचान्यथा

viṣṇoḥ prasannatā ca tadīyaguṇotkarṣajñānādeva kevalaṃ nirdeṣatāparijñānācca bhavati / hiśabdaḥ pramāṇaprasiddhiṃ dyotayati / tacca vakṣyate / kevalaśabdo 'vadāraṇārthaḥ / nānyena kenacidityetatpratirūpeṇālpaguṇatvādijñānena karmādinā vā netyarthaḥ / tathāca mokṣādiprayojanena śāstreṇa tatsādhanabhūtaṃ bhagavadguṇotkarṣanirdeṣatājñānameva jīvānāmutpādanīyamityataḥ sakalaguṇaparipūrṇe nirastasamastadoṣe nārāyaṇa evāśeṣaśāstrasya mahātātparyamityavasīyate / *9,367* syādetadyadi tadīśānādityādinoktaṃ prāmāṇikaṃ syādityatastatrāgamavākyānyudāharati yo māmiti // yo māmaśeṣadoṣojkhaṃ guṇasarvasvabṛṃhitam / jānātyasmai prasanno 'haṃ dadyāṃ muktiṃ nacānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् । विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम्

yo māmaśeṣābhyadhikaṃ vijānāti sa eva mām / vijānātyakhilāṃstasya dadyāṃ kāmān paraṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मामेवमसम्मूढः किं मा निन्दन्ति शत्रवः बृंहितशब्देन प्रत्येकमपि गुणानामनवधिकत्वमाचष्टे । अशेषाभ्यधिकं गुणैर्देषभावैश्च सर्वोत्तमम् । स एव मां विजानाति । अन्यज्ञानस्य मत्प्रसादाहेतुत्वात् । "यो मामेवम्ऽ; इत्यनेन"कृतकृत्यश्च भारतऽ; इत्यन्तं भगवद्वाक्यं सङ्गृह्णाति । एवं समस्तैर्गुणैर्देषाभावैश्च । क्षराक्षरोत्तमो हि पुरुषोत्तमः । स सर्वविदित्यादिस्तुत्या प्रसन्नता द्योत्यते । सर्वभावेन सर्वेण प्रकारेण । अन्यथा व्याघातात् । कृतकृत्यो मुक्तः । "किं माम्ऽ; इत्यनेन"अभीऽ; इदमेकमेक अस्मि निष्षाऌअभी द्वा किमौ त्रयः करन्ति । खले न पर्षान्प्रति हन्मि भूरि किम्मा निन्दन्ति शत्रवो ऽनिन्द्राऽ; (ऋ।१०-४८-७) इति श्रुतिमुपादत्ते । इदमेकं विश्वं अभि प्रति अहमेको निष्पऌअस्मि नितरां सहत इति निष्पाट् द्वौ प्रपञ्चावभि प्रति अहमेको निष्षाऌअस्मि । त्रयो ऽपि प्रपञ्चा मम किमेव कुर्वन्ति न किमपि ममानिष्यं कर्तुमीशते । किन्त्वहमेव खल इव खलस्थितानि धान्यानीव भूरि भूरीन्बहून्बहुवरं वा तान्निष्ठुरान्निन्दकान्प्रतिहन्मि तस्मादनीश्वरास्ते शत्रवो मां किं निन्दन्तीत्यर्थः । एतद्भगवतो वाक्यम् । अत्र निन्दकेषु भगवतो ऽप्रसादो ऽ(नर्थावा)निष्यावाप्तिश्च श्रूयते । निन्दा च दोषज्ञानादिकेति प्रसिद्धमेव । *९,३६९* वाक्योदाहरणफलमाह इत्यादीति ॥ इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते

yo māmevamasammūḍhaḥ kiṃ mā nindanti śatravaḥ bṛṃhitaśabdena pratyekamapi guṇānāmanavadhikatvamācaṣṭe / aśeṣābhyadhikaṃ guṇairdeṣabhāvaiśca sarvottamam / sa eva māṃ vijānāti / anyajñānasya matprasādāhetutvāt / "yo māmevam'; ityanena"kṛtakṛtyaśca bhārata'; ityantaṃ bhagavadvākyaṃ saṅgṛhṇāti / evaṃ samastairguṇairdeṣābhāvaiśca / kṣarākṣarottamo hi puruṣottamaḥ / sa sarvavidityādistutyā prasannatā dyotyate / sarvabhāvena sarveṇa prakāreṇa / anyathā vyāghātāt / kṛtakṛtyo muktaḥ / "kiṃ mām'; ityanena"abhī'; idamekameka asmi niṣṣāḷabhī dvā kimau trayaḥ karanti / khale na parṣānprati hanmi bhūri kimmā nindanti śatravo 'nindrā'; (ṛ.10-48-7) iti śrutimupādatte / idamekaṃ viśvaṃ abhi prati ahameko niṣpaḷasmi nitarāṃ sahata iti niṣpāṭ dvau prapañcāvabhi prati ahameko niṣṣāḷasmi / trayo 'pi prapañcā mama kimeva kurvanti na kimapi mamāniṣyaṃ kartumīśate / kintvahameva khala iva khalasthitāni dhānyānīva bhūri bhūrīnbahūnbahuvaraṃ vā tānniṣṭhurānnindakānpratihanmi tasmādanīśvarāste śatravo māṃ kiṃ nindantītyarthaḥ / etadbhagavato vākyam / atra nindakeṣu bhagavato 'prasādo '(narthāvā)niṣyāvāptiśca śrūyate / nindā ca doṣajñānādiketi prasiddhameva / *9,369* vākyodāharaṇaphalamāha ityādīti // ityādivedasmṛtigavākyairevāvasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवधारणेन प्राबल्यं सूचयति । "प्रसादेन मुक्तिः सगुणवेदनात्ऽ; इति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । अत्रानुमानमप्याह लोकतश्चेति ॥ लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः स गुणवेदनात् इतिशब्दो ऽध्याहार्यः अवसीयत इति वर्तते । भगवत्प्रसादेन संसारान्मुक्तिर्भवति स भगवत्प्रसादस्तद्गुणोत्कर्षवेदनाद्दोषाभाववेदनाच्च भवतीत्ययमर्थो लोकतो लोकदृष्टान्तोपेतानुमानतश्चा(नुमीयते)वसीयते । तथाच प्रयोगः । संसारान्मुक्तिः (परमपु)समर्थपुरुषप्रसादसाध्या मुक्तित्वान्निगडमुक्तिवत् । न(च)हि भगवतो ऽन्यस्तत्र समर्थो ऽस्ति । विमतो भगवत्प्रसादो गुणोत्कर्षज्ञानसाध्यो महाप्रसादत्वाद्राजसप्रसादवत् । पक्षतुल्यत्वान्न व्यभिचारश्चोदनीयः । *९,३७१* महातात्पर्यरोधेनेत्यादिनोक्तमुपसंहरन्परकृतापव्याख्याननिरासे ऽप्युक्तां युक्तिमतिदिशति महातात्पर्येति ॥ महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि

avadhāraṇena prābalyaṃ sūcayati / "prasādena muktiḥ saguṇavedanāt'; iti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / atrānumānamapyāha lokataśceti // lokataśca prasādena muktiḥ sa guṇavedanāt itiśabdo 'dhyāhāryaḥ avasīyata iti vartate / bhagavatprasādena saṃsārānmuktirbhavati sa bhagavatprasādastadguṇotkarṣavedanāddoṣābhāvavedanācca bhavatītyayamartho lokato lokadṛṣṭāntopetānumānataścā(numīyate)vasīyate / tathāca prayogaḥ / saṃsārānmuktiḥ (paramapu)samarthapuruṣaprasādasādhyā muktitvānnigaḍamuktivat / na(ca)hi bhagavato 'nyastatra samartho 'sti / vimato bhagavatprasādo guṇotkarṣajñānasādhyo mahāprasādatvādrājasaprasādavat / pakṣatulyatvānna vyabhicāraścodanīyaḥ / *9,371* mahātātparyarodhenetyādinoktamupasaṃharanparakṛtāpavyākhyānanirāse 'pyuktāṃ yuktimatidiśati mahātātparyeti // mahātātparyamukhyasya virodhādata eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषित्वादेर्विरुद्धः । अखिलस्य शास्त्रस्य । तद्वाक्यं पठति इति गुह्यतममिति ॥ इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत

doṣitvāderviruddhaḥ / akhilasya śāstrasya / tadvākyaṃ paṭhati iti guhyatamamiti // iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha / etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् ॥। तत्र परमेश्वरभेदादौ । *९,३७२* अधिकरणार्थमुपसंहरति तेनेति ॥ ॥। तेनेशो निर्णीतो ऽखिलसद्गुणः

ity ... tatra parameśvarabhedādau / *9,372* adhikaraṇārthamupasaṃharati teneti // ... teneśo nirṇīto 'khilasadguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते । यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्

na ca cittvādabhinnatvaṃ jīvasyeśavadāpyate / yata ābhāsatāmeva śrutirasya vadatyalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त्वादित्यंशत्वस्याप्युपलक्षणम् । अभिन्नत्वं ब्रह्मणेति शेषः । ईशवत् ब्रह्मवदीश्वरावतारवच्च । आप्यते युज्यते । अस्य जीवस्य । अस्य ब्रह्मण आभासताम् । एवेत्यविगानेनालं विस्पष्टम् । एतदुक्तं भवति । न चेतनत्वाद्यनुमानेन जीवस्य ब्रह्माभेदसाधनं युक्तम् । जीवो ब्रह्माभिन्नो न भवति तदाभासत्वाद्यो यदाभासो नासौ तदभिन्नो यथासूर्यकादिः सूर्यादिनेत्यनुमानविरोधात् । न चासिद्धो हेतुर्विस्पष्टश्रुतिसिद्धत्वादिति । *९,३७५* कासौ श्रुतिरित्यतस्तामुदाहरति यथेति ॥ यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्

cittvādityaṃśatvasyāpyupalakṣaṇam / abhinnatvaṃ brahmaṇeti śeṣaḥ / īśavat brahmavadīśvarāvatāravacca / āpyate yujyate / asya jīvasya / asya brahmaṇa ābhāsatām / evetyavigānenālaṃ vispaṣṭam / etaduktaṃ bhavati / na cetanatvādyanumānena jīvasya brahmābhedasādhanaṃ yuktam / jīvo brahmābhinno na bhavati tadābhāsatvādyo yadābhāso nāsau tadabhinno yathāsūryakādiḥ sūryādinetyanumānavirodhāt / na cāsiddho heturvispaṣṭaśrutisiddhatvāditi / *9,375* kāsau śrutirityatastāmudāharati yatheti // yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते । आभास एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः

sattāpratītikāryeṣu pumadhīno yatheyate / ābhāsa eva puruṣā muktāśca paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मका अल्पचेतनाः । पुरुषाः संसारिणः । तदधीनत्वादिकमेवाभासत्वमिति वक्ष्यति । परमेश्वराभासत्वं (न सर्वेषां सा) च साक्षात्किन्तु पारम्पर्येणेति स्वरूपकथनाय श्रुतिद्वयं पठति छाया विष्णोरिति ॥ छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ । तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्ये ऽखिला अपि

ātmakā alpacetanāḥ / puruṣāḥ saṃsāriṇaḥ / tadadhīnatvādikamevābhāsatvamiti vakṣyati / parameśvarābhāsatvaṃ (na sarveṣāṃ sā) ca sākṣātkintu pāramparyeṇeti svarūpakathanāya śrutidvayaṃ paṭhati chāyā viṣṇoriti // chāyā viṣṇo ramā tasyāśchāyā dhātā viśeṣakau / tasyendrakāmau ca tayostayoranye 'khilā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेर्ब्रह्मास्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः । मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः

harerbrahmāsya gīstasyā viśeṣāvindra etayoḥ / māraścābhāsakāḥ sarva etayostadadhīnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायेव छाया । विशेषकौ गरुडशेषौ । तस्य धातुश्छाये तयोः गरुडशेषयोः । पुनस्तयोरिन्द्रकामयोः । हरेर्ब्रह्मा । अभास इति सर्वत्र सम्बन्धः । आभासत्वव्याख्यानं तदधीनत इति । सर्व इत्यनेन सर्वेषां परमेश्वराभासत्वमुपपादयति । चशब्दो हरिस्त्विति तुशब्दार्थः । आभासात्वे किमित्यत उक्तम् चेतनत्वे ऽपीति ॥ अत्रापि तदंश(त्वस्योप)त्वोपलक्षणम् । तस्मात् आभासत्वात् । सर्वदेत्यनेन भिन्ना एवेत्यवधारणं सूचयति । उदाहृतश्रुतीनां फलमाह इत्यादीति ॥ इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि

chāyeva chāyā / viśeṣakau garuḍaśeṣau / tasya dhātuśchāye tayoḥ garuḍaśeṣayoḥ / punastayorindrakāmayoḥ / harerbrahmā / abhāsa iti sarvatra sambandhaḥ / ābhāsatvavyākhyānaṃ tadadhīnata iti / sarva ityanena sarveṣāṃ parameśvarābhāsatvamupapādayati / caśabdo haristviti tuśabdārthaḥ / ābhāsātve kimityata uktam cetanatve 'pīti // atrāpi tadaṃśa(tvasyopa)tvopalakṣaṇam / tasmāt ābhāsatvāt / sarvadetyanena bhinnā evetyavadhāraṇaṃ sūcayati / udāhṛtaśrutīnāṃ phalamāha ityādīti // ityādiśrutivākyebhyo jñāyate bheda eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्जीवस्य परमात्मन आभासत्वं श्रुतिबलेन निर्णीतं तद्युक्तिविरुद्धम् । नहि निरवकाशयुक्तिविरुद्धो ऽर्थः श्रुत्यापि प्रतिपादयितुं शक्यते । तथा सत्यभिमान्यधिकरणानारम्भप्रसङ्गात् । अतः सा कथञ्चिद्योजनीयेति । कथं न युक्तमित्यत आह यदिति ॥ ॥। यदाभास उपाध्यायत्त ईयते

yajjīvasya paramātmana ābhāsatvaṃ śrutibalena nirṇītaṃ tadyuktiviruddham / nahi niravakāśayuktiviruddho 'rthaḥ śrutyāpi pratipādayituṃ śakyate / tathā satyabhimānyadhikaraṇānārambhaprasaṅgāt / ataḥ sā kathañcidyojanīyeti / kathaṃ na yuktamityata āha yaditi // ... yadābhāsa upādhyāyatta īyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादाभासः सूर्यकादिर्जलाद्युपाध्यायत्तो ज्ञायते । आभासत्वस्योपाध्यायत्तत्वं व्यापकत्वेन सर्वत्र निश्चितमित्यर्थः । तथापि कुतो न युक्तमित्यत आह उपाधीति ॥ उपाध्यायत्तताभावाद् ॥। जीवानामिति शेषः । व्यापकस्योपाध्यायत्तत्वस्य जीवेष्वभावाद्वयाप्यमप्याभासत्वं न युक्तम् । ततो हेतोरसिद्धेर्दुष्यमनुमानम् । इतश्च दुष्यमित्याह आभासत्वेति ॥ ॥। आभासत्वविरोधतः आभासत्वस्य भिन्नत्वेन विरोधतश्चानुमानं दुष्यम् । तथाहि । दर्पणादिना सन्निकृष्टाः प्रतिहताः परावृत्ता नायनरश्मयो मुखेन सन्निकृष्टास्तदेव विषयीकुर्वन्ति । नतु ततो ऽन्य आभासो नामास्ति । तत्र व्यवच्छेदः पराक्त्वं सव्येतरव्यत्यासश्चेत्यादिकं भ्रान्त्यैव प्रतीयते । सोपाधिकश्चायं भ्रम इति यावदुपाधिभावं न निवर्तते । एवञ्चाभासत्वस्याभेदेन व्याप्तत्वाद्भेदसाधने विरुद्धत्वमिति । उपलक्षणं चैतत् । तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरुद्धत्वेन कालातीतत्वमपि द्रष्टव्यम् । एवमाभासत्वानुमाने दुष्ये किम् इति चेन्निराबाधेन प्रागुक्तानुमानद्वयेनैक्यं सिद्धमित्याह चेतनत्वेनेति ॥ *९,३७९* चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत्

yasmādābhāsaḥ sūryakādirjalādyupādhyāyatto jñāyate / ābhāsatvasyopādhyāyattatvaṃ vyāpakatvena sarvatra niścitamityarthaḥ / tathāpi kuto na yuktamityata āha upādhīti // upādhyāyattatābhāvād ... jīvānāmiti śeṣaḥ / vyāpakasyopādhyāyattatvasya jīveṣvabhāvādvayāpyamapyābhāsatvaṃ na yuktam / tato hetorasiddherduṣyamanumānam / itaśca duṣyamityāha ābhāsatveti // ... ābhāsatvavirodhataḥ ābhāsatvasya bhinnatvena virodhataścānumānaṃ duṣyam / tathāhi / darpaṇādinā sannikṛṣṭāḥ pratihatāḥ parāvṛttā nāyanaraśmayo mukhena sannikṛṣṭāstadeva viṣayīkurvanti / natu tato 'nya ābhāso nāmāsti / tatra vyavacchedaḥ parāktvaṃ savyetaravyatyāsaścetyādikaṃ bhrāntyaiva pratīyate / sopādhikaścāyaṃ bhrama iti yāvadupādhibhāvaṃ na nivartate / evañcābhāsatvasyābhedena vyāptatvādbhedasādhane viruddhatvamiti / upalakṣaṇaṃ caitat / tattvamasyādiśrutiviruddhatvena kālātītatvamapi draṣṭavyam / evamābhāsatvānumāne duṣye kim iti cennirābādhena prāguktānumānadvayenaikyaṃ siddhamityāha cetanatveneti // *9,379* cetanatvena cāṃśatvāt samudāyaikyamāpatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशत्वाच्चेत्यन्वयः । ऐक्यं च साध्यमानं न मायावादिनामिवेत्युक्तम् समुदायेति ॥ मायावादिनो हि जीवानां प्रत्येकं ब्रह्मणात्यन्ताभेदमङ्गीकुर्वते । नचैवमस्मन्मतम् । समुदायैक्ये भेदस्यापि सत्त्वादिति । अत्यन्ताभेदं परित्यज्य समुदायैक्यं कुतो ऽङ्गीक्रियत इत्यत आह अत इति ॥ *९,३८०* अतः पृथक्तवमुदितं समुदायांशयोर्भवेत् समुदायैक्याङ्गीकारतो यच्छत्याद्युक्तं पृथक्त्वं तत्समुदायस्य तदंशस्य च जीवस्य भवेत् । समुदायस्य यावंशौ जीवेश्वरौ तयोर्भवेदिति वा । एतदुक्तं भवति । यदि जीवस्य ब्रह्मणात्यन्ताभेदः सा(ध्येत)ध्यते तदा भेदश्रुतय उपरुध्येरन् । मायिक(भेद)परत्वाभिधाने चाप्रमाणमापद्येरन् ॥ नचायमस्माकमस्ति दोषः । जीवब्रह्मणोर्जीवेश्वरयोश्च भेदसद्भावेन तद्विषयत्वोपपत्तेरिति । एतेन चेतनत्वाद्यनुमानस्याभासोद्धारः कृतो भवति । समुदायैक्यमित्युक्तम् । तत्किञ्चित्प्रपञ्चयति ईशाख्येति ॥ ईशाख्या समुदाये स्याद् ॥। ईशशब्दो ब्रह्मपरः । समुदाये चेतनानाम् । एतदुक्तं भवति । ब्रह्मैक्यमेव स्वभावसिद्धं तत्त्वं तत्परमार्थभूतं मायासम्बन्धादीश्वरतामापद्यते । स च सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगज्जननादिकर्ता । जीवास्तु ब्रह्मण्ॐऽशाश्चित्स्वभावा वह्नेरिव विष्फुलिङ्गा अत एव ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नाः । परस्परमीश्वराच्च भिन्ना एव । ब्रह्म तु सकलचेतनसमुदायात्मकमतिरिक्तं चेति । अत्र दृष्टान्तमाह ईशेति ॥ ॥। ईशरूपेष्विवोदिता

aṃśatvāccetyanvayaḥ / aikyaṃ ca sādhyamānaṃ na māyāvādināmivetyuktam samudāyeti // māyāvādino hi jīvānāṃ pratyekaṃ brahmaṇātyantābhedamaṅgīkurvate / nacaivamasmanmatam / samudāyaikye bhedasyāpi sattvāditi / atyantābhedaṃ parityajya samudāyaikyaṃ kuto 'ṅgīkriyata ityata āha ata iti // *9,380* ataḥ pṛthaktavamuditaṃ samudāyāṃśayorbhavet samudāyaikyāṅgīkārato yacchatyādyuktaṃ pṛthaktvaṃ tatsamudāyasya tadaṃśasya ca jīvasya bhavet / samudāyasya yāvaṃśau jīveśvarau tayorbhavediti vā / etaduktaṃ bhavati / yadi jīvasya brahmaṇātyantābhedaḥ sā(dhyeta)dhyate tadā bhedaśrutaya uparudhyeran / māyika(bheda)paratvābhidhāne cāpramāṇamāpadyeran // nacāyamasmākamasti doṣaḥ / jīvabrahmaṇorjīveśvarayośca bhedasadbhāvena tadviṣayatvopapatteriti / etena cetanatvādyanumānasyābhāsoddhāraḥ kṛto bhavati / samudāyaikyamityuktam / tatkiñcitprapañcayati īśākhyeti // īśākhyā samudāye syād ... īśaśabdo brahmaparaḥ / samudāye cetanānām / etaduktaṃ bhavati / brahmaikyameva svabhāvasiddhaṃ tattvaṃ tatparamārthabhūtaṃ māyāsambandhādīśvaratāmāpadyate / sa ca sarvajñaḥ sarveśvaro jagajjananādikartā / jīvāstu brahmaṇoṃ'śāścitsvabhāvā vahneriva viṣphuliṅgā ata eva brahmaṇo bhinnābhinnāḥ / parasparamīśvarācca bhinnā eva / brahma tu sakalacetanasamudāyātmakamatiriktaṃ ceti / atra dṛṣṭāntamāha īśeti // ... īśarūpeṣvivoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.