चस्त्वर्थः । सुखादेरान्तरस्य साक्षिवेद्यस्याभावस्तु नियमेन साक्षिप्रत्यक्षेणैव ग्राह्य इत्यर्थः । यद्वाभाव इति प्रमाणमेवोच्यते । तस्य सुखादेरिति परम्परया सम्बन्धः । नियमेन प्रत्यक्षान्तर्गत इति सम्बन्धः । अनेन बाह्यानां प्रत्यक्षयोग्यानां घटादीनामभावः प्रत्यक्षानुमानवेद्य इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । एकस्यैव ज्ञानस्य स्वतन्त्रकारणद्वयजन्यत्वानुपपत्तेः । परस्परविरुद्धपरोक्षापरोक्षत्वलक्षणाकारद्वयप्राप्तेश्चेत्यत उक्तम् क्वचिदिति ॥ *९,१६२* तथाप्यनुपपत्तिरेव, प्रत्यक्षग्राह्ये ऽर्थेऽनुमानानवकाशादित्यत आह अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र खडिति प्राप्तः ॥। सुखादेरन्यत्र घटादौ प्रतियोगिनि सति, यो ऽभावो ऽभावप्रमाणं खडिति प्राप्नोति, तत्प्रत्यक्षम् । यत्तु विलम्बेन जायते तदनुमानमिति । एतदुक्तं भवति । घटाद्यभावग्राहकं योग्यानुपलब्धिरूपं प्रमाणं पृथगेवेति मीमांसकाः । अनुपलब्धिलिङ्गकमनुमानमेवे तदिति सौगताः । तदुभयमप्यनुपपन्नम् । प्रतियोगिस्मरणवतः पुरोवर्तिनि भूतले घटाद्यभावस्य प्रत्यक्षेणैव(चाव)गम्यमानत्वात् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो ऽभावप्रत्ययस्याप्रत्यक्षफलत्वानुपपत्तेः । अपरोक्षकारत्वस्यानुभवसिद्धत्वात् । बाधकाभावाच्चान्यत्रोपक्षयकल्पनानुपपत्तेः । अन्यथा रूपादिज्ञाने ऽपि प्रमाणान्तरकल्पनाप्रसङ्गात् । लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्मरणादिविलम्बेन विना खडिति जायमानस्यानुमानफलत्वानुपपत्तेः । लिङ्गस्य ज्ञातस्यैव करणत्वादनुपलब्धेरप्यभावत्वेनानुपलब्ध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च । *९,१६४* ननु च प्रातश्चत्वरादौ प्रतियोगिस्मरणाभावेन गजाद्यभावंमननुभूय देशान्तरं गतो गजस्मृतिमान्प्रातश्चत्वरे गजो नासीदिति प्रतिपद्यते । न तत्र प्रत्यक्षस्यावकाश इत्यनुपलब्धिलक्षणं पृथक् प्रमाणं तत्राङ्गीकार्यमिति । मैवम् । तत्राभावस्याप्रत्यक्षत्वे ऽप्यनुपलब्धिलिङ्गकानुमानवेद्यताभ्युपगमात् । अनुपलब्धेश्च स्मरणाभावलिङ्गानुमेयत्वात् । अत एव तत्र क्षणं ध्यात्वा नासीच्चत्वरे गज इति प्रतिपद्यते । स्मरणाभावो ऽप्यनुपलब्ध्यन्तरानुमेय इत्यनवस्थेत्यपि नास्ति । साक्षिग्राह्याणां बुद्धिसुखादीनामवभावस्य नियमेन साक्षि(प्रत्यक्ष)वेद्यत्वादिति । *९,१६५* तथाप्युपक्रमोपसंहारावभ्यासापूवर्ताफलार्थवादाः प्रमाणानि सन्तीति कथं तत्त्रित्वनियम इत्यत आह प्रारम्भाद्याश्चेति ॥ ॥। प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः युक्तयः अनुमानानि । कुत इत्यत आह आगमेति ॥ आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः
castvarthaḥ / sukhāderāntarasya sākṣivedyasyābhāvastu niyamena sākṣipratyakṣeṇaiva grāhya ityarthaḥ / yadvābhāva iti pramāṇamevocyate / tasya sukhāderiti paramparayā sambandhaḥ / niyamena pratyakṣāntargata iti sambandhaḥ / anena bāhyānāṃ pratyakṣayogyānāṃ ghaṭādīnāmabhāvaḥ pratyakṣānumānavedya ityuktam / tadayuktam / ekasyaiva jñānasya svatantrakāraṇadvayajanyatvānupapatteḥ / parasparaviruddhaparokṣāparokṣatvalakṣaṇākāradvayaprāpteścetyata uktam kvaciditi // *9,162* tathāpyanupapattireva, pratyakṣagrāhye 'rthe'numānānavakāśādityata āha anyatreti // anyatra khaḍiti prāptaḥ ... sukhāderanyatra ghaṭādau pratiyogini sati, yo 'bhāvo 'bhāvapramāṇaṃ khaḍiti prāpnoti, tatpratyakṣam / yattu vilambena jāyate tadanumānamiti / etaduktaṃ bhavati / ghaṭādyabhāvagrāhakaṃ yogyānupalabdhirūpaṃ pramāṇaṃ pṛthageveti mīmāṃsakāḥ / anupalabdhiliṅgakamanumānameve taditi saugatāḥ / tadubhayamapyanupapannam / pratiyogismaraṇavataḥ purovartini bhūtale ghaṭādyabhāvasya pratyakṣeṇaiva(cāva)gamyamānatvāt / indriyānvayavyatirekānuvidhāyino 'bhāvapratyayasyāpratyakṣaphalatvānupapatteḥ / aparokṣakāratvasyānubhavasiddhatvāt / bādhakābhāvāccānyatropakṣayakalpanānupapatteḥ / anyathā rūpādijñāne 'pi pramāṇāntarakalpanāprasaṅgāt / liṅgadarśanavyāptismaraṇādivilambena vinā khaḍiti jāyamānasyānumānaphalatvānupapatteḥ / liṅgasya jñātasyaiva karaṇatvādanupalabdherapyabhāvatvenānupalabdhyantarāpekṣāyāmanavasthāprasaṅgācca / *9,164* nanu ca prātaścatvarādau pratiyogismaraṇābhāvena gajādyabhāvaṃmananubhūya deśāntaraṃ gato gajasmṛtimānprātaścatvare gajo nāsīditi pratipadyate / na tatra pratyakṣasyāvakāśa ityanupalabdhilakṣaṇaṃ pṛthak pramāṇaṃ tatrāṅgīkāryamiti / maivam / tatrābhāvasyāpratyakṣatve 'pyanupalabdhiliṅgakānumānavedyatābhyupagamāt / anupalabdheśca smaraṇābhāvaliṅgānumeyatvāt / ata eva tatra kṣaṇaṃ dhyātvā nāsīccatvare gaja iti pratipadyate / smaraṇābhāvo 'pyanupalabdhyantarānumeya ityanavasthetyapi nāsti / sākṣigrāhyāṇāṃ buddhisukhādīnāmavabhāvasya niyamena sākṣi(pratyakṣa)vedyatvāditi / *9,165* tathāpyupakramopasaṃhārāvabhyāsāpūvartāphalārthavādāḥ pramāṇāni santīti kathaṃ tattritvaniyama ityata āha prārambhādyāśceti // ... prārambhādyāśca yuktayaḥ yuktayaḥ anumānāni / kuta ityata āha āgameti // āgamārthāvasityarthā niyatavyāptayo 'khilāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.