आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्रमाणबाधितार्थप्रसङ्गभेदात् । तत्र प्रसङ्गो नाम व्याप्याङ्गीकारे ऽनिष्यव्यापकप्रसञ्जनम् । *९,१७१* सो ऽयं तर्कः प्रमाणानामनुग्राहकः । अनुग्रहश्च प्रमाणविषयसम्भावनादिरूपः । तथाहि । भूतले घटः किन्न स्यादिति विपरीतशङ्कया कुण्ठितशक्तिकं प्रत्यक्षं न तावद्घटाभावं निश्निनुयाद्यावद्यद्यत्र घटो ऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यत तत्तुल्यदर्शनसामग्रीकत्वादिति तर्केण विपरीतशङ्का नापनीयते । तर्को हि दुर्जन इव पराभिलषितं वि(व्यव)च्छिद्य घटाभावं सम्भावयति । अथेदानीं प्रत्यक्षं सुजन इव स्वप्रमेयं निश्चिनोति । *९,१७२* एवं क्वचिद्वयभिचारशङ्कयोपाधिशङ्कया वा धूमवानपि पर्वतो ऽग्निमान्मा भूदिति पक्षे विपक्षशङ्कयानुमाने कुण्ठिते यदि निरग्निकः स्यात्पर्वतस्तदा निर्धूमो ऽपि स्यादित्यादिरूपस्तर्कः प्रवर्तते । स ह्युपाधिकोटौ तदायत्तव्यभिचारकोटौ वानिष्यमुपजनयन्विपरीतेच्छां विच्छिनत्ति । ततश्च निश्चिताविनाभावमनुमानं निष्कम्मपेवाग्निमत्त्वं निश्चाययति । तथा स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र लिङ्गा प्रतीयमानाया भावनाया भाव्यपेक्षायां, किं भाव्यो धात्वर्थो भवतु, भवतु वा स्वर्ग, इति सन्देहे समानपदोपात्तत्वाद्धात्वर्थ एव भाव्य इति शङ्कया कुण्ठितशक्तिः शब्दो जोषमेवास्ते । यदि धात्वर्थो भाव्यः स्यात्तदा विधेरिष्याभ्युपायत्वं शास्त्रस्य च तद्बोधकत्वं तत्प्रणेतुश्चाप्तत्वं प्रेक्षावतां प्रवृत्तिश्चेत्येतत्सर्वं न स्यादिति तर्केणापनीतायां शङ्कायां शब्दः स्वर्गमेव भाव्यतयावधारयति । एवं नानाविधस्तर्कसाध्यो ऽनुग्रहः स्वयमेव बोद्धव्यः । *९,१७५* सो ऽयं प्रमारूपं वा प्रमाणं स्याल्लिङ्गदशर्नवदप्रमारूपं वेन्द्रियादिवत् । न तावदन्यः । तर्(क)स्याहार्यरूपत्वात् । न तत्करणमपि प्रमाणम् । प्रमाफलत्वाभावात् । न द्वितीयः । आरोपितविषयत्वात् । विपर्ययप्रामाण्योपगतौ तु तेनास्य नियामकः सम्बन्धो नास्ति । असम्बद्धस्य गमकत्वे चातिप्रसङ्गः । अनुमानत्वे चास्यापादकं लिङ्गमापाद्यं साध्यमिति वक्तव्यम् । नच तद्युक्तम् । आपादकस्याहार्यत्वेनान्यतरासिद्धत्वात् । आपाद्यस्य चानिष्टत्वेन बाधितत्वात् । न ह्यसिद्धं लिङ्गं भवति । नापि बाधितं साध्यम् । सति चाश्रये ऽनुमानं भवति । न(हि)च भूतले घटो ऽस्ति यः साध्यसाधनयोराश्रयः स्यात् । व्यधिकरणता चापाद्यापादकयोर्बहुलमुपलभ्यते । आपाद्यस्य साध्यत्वे ऽपसिद्धान्तश्च स्यात् । धूमसद्भावस्य स्वयमभ्युपगन्तव्यत्वात् । तस्माद्विपर्ययपरतन्त्रत्वादप्रमाणमेव प्रमाणानामनुग्राहकस्तर्क इति कुतो ऽस्यानुमाने ऽन्तर्भाव इत्यत आह स्वन्यायैरिति ॥ *९,१७६* स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् । स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः
ātmāśrayānyonyāśrayacakrakānavasthāpramāṇabādhitārthaprasaṅgabhedāt / tatra prasaṅgo nāma vyāpyāṅgīkāre 'niṣyavyāpakaprasañjanam / *9,171* so 'yaṃ tarkaḥ pramāṇānāmanugrāhakaḥ / anugrahaśca pramāṇaviṣayasambhāvanādirūpaḥ / tathāhi / bhūtale ghaṭaḥ kinna syāditi viparītaśaṅkayā kuṇṭhitaśaktikaṃ pratyakṣaṃ na tāvadghaṭābhāvaṃ niśninuyādyāvadyadyatra ghaṭo 'bhaviṣyattadā bhūtalamivādrakṣyata tattulyadarśanasāmagrīkatvāditi tarkeṇa viparītaśaṅkā nāpanīyate / tarko hi durjana iva parābhilaṣitaṃ vi(vyava)cchidya ghaṭābhāvaṃ sambhāvayati / athedānīṃ pratyakṣaṃ sujana iva svaprameyaṃ niścinoti / *9,172* evaṃ kvacidvayabhicāraśaṅkayopādhiśaṅkayā vā dhūmavānapi parvato 'gnimānmā bhūditi pakṣe vipakṣaśaṅkayānumāne kuṇṭhite yadi niragnikaḥ syātparvatastadā nirdhūmo 'pi syādityādirūpastarkaḥ pravartate / sa hyupādhikoṭau tadāyattavyabhicārakoṭau vāniṣyamupajanayanviparītecchāṃ vicchinatti / tataśca niścitāvinābhāvamanumānaṃ niṣkammapevāgnimattvaṃ niścāyayati / tathā svargakāmo yajetetyatra liṅgā pratīyamānāyā bhāvanāyā bhāvyapekṣāyāṃ, kiṃ bhāvyo dhātvartho bhavatu, bhavatu vā svarga, iti sandehe samānapadopāttatvāddhātvartha eva bhāvya iti śaṅkayā kuṇṭhitaśaktiḥ śabdo joṣamevāste / yadi dhātvartho bhāvyaḥ syāttadā vidheriṣyābhyupāyatvaṃ śāstrasya ca tadbodhakatvaṃ tatpraṇetuścāptatvaṃ prekṣāvatāṃ pravṛttiścetyetatsarvaṃ na syāditi tarkeṇāpanītāyāṃ śaṅkāyāṃ śabdaḥ svargameva bhāvyatayāvadhārayati / evaṃ nānāvidhastarkasādhyo 'nugrahaḥ svayameva boddhavyaḥ / *9,175* so 'yaṃ pramārūpaṃ vā pramāṇaṃ syālliṅgadaśarnavadapramārūpaṃ vendriyādivat / na tāvadanyaḥ / tar(ka)syāhāryarūpatvāt / na tatkaraṇamapi pramāṇam / pramāphalatvābhāvāt / na dvitīyaḥ / āropitaviṣayatvāt / viparyayaprāmāṇyopagatau tu tenāsya niyāmakaḥ sambandho nāsti / asambaddhasya gamakatve cātiprasaṅgaḥ / anumānatve cāsyāpādakaṃ liṅgamāpādyaṃ sādhyamiti vaktavyam / naca tadyuktam / āpādakasyāhāryatvenānyatarāsiddhatvāt / āpādyasya cāniṣṭatvena bādhitatvāt / na hyasiddhaṃ liṅgaṃ bhavati / nāpi bādhitaṃ sādhyam / sati cāśraye 'numānaṃ bhavati / na(hi)ca bhūtale ghaṭo 'sti yaḥ sādhyasādhanayorāśrayaḥ syāt / vyadhikaraṇatā cāpādyāpādakayorbahulamupalabhyate / āpādyasya sādhyatve 'pasiddhāntaśca syāt / dhūmasadbhāvasya svayamabhyupagantavyatvāt / tasmādviparyayaparatantratvādapramāṇameva pramāṇānāmanugrāhakastarka iti kuto 'syānumāne 'ntarbhāva ityata āha svanyāyairiti // *9,176* svanyāyaiḥ sādhanaṃ kāryaṃ paranyāyaistu dūṣaṇam / svanyāyairdūṣaṇaṃ ca syāt sādhitaiḥ prativādinaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.