वर्तमानकाले ब्रह्मा सर्वाधिक इति सम्प्रतिपन्नम् । अतो विवादवान्विवादविषयः काल इत्युक्तम् । वर्तमानमहाकल्पव्यतिरिक्तो ऽतीतो ऽनागतश्च काल एतस्य ब्रह्मणो यदन्यत आधिक्यं तेन युक्तः । कालो हीति कालत्वादित्यर्थः । अयं वर्तमानः कालो यथा । आदिपदेनायं ब्रह्मातीतादिकाले ऽप्यन्यतो ऽधिको ब्रह्मत्वात्तत्कालवर्तिब्रह्मवदित्यादेः सङ्ग्रहः । अनुमामानिनो ऽनुमायां बहुमानवतो बोधाय प्रयोक्तव्या भवेत् । अनुमामानिनः प्रतीतिं वा । ब्रह्मगतेनाधिक्येन कालस्य सम्बन्धाभावात्कथमनुमानमिति चेन्न । परम्परासम्बन्धेनानुमानप्रामाण्यवादिभिरयं कालो वेदव्यतिरिक्तेदानीन्तनत्वरहितपौरुषेयवानित्याद्यनुमानाप्रवृत्तेः अङ्गीकृतत्वात् । तदिदमुक्तमनुमामानिन इति । ब्रह्मण पदाद्यभावकाले ऽपि सर्वोत्कर्षसिद्धौ योग्यतैव सर्वोत्कृष्टानादिनित्या सिद्धा भवति । *११,१५९* स्यादेतत् । प्रमाणबाधितेयं प्रतिज्ञा । दृष्टान्तश्च साध्यविकलः । अन्यशब्दो ह्ययं प्रकरणाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्वमाह । तत्र हरेर्महालक्ष्म्या ऋजुभ्यश्चाधिक्यं ब्रह्मणः कालत्रये ऽपि नास्ति । हरेःश्रियश्चाधिकत्वेन ऋजूनां समत्वेन प्रमितत्वादित्यत आह अन्यशब्द इति ॥ अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्यो ऽन्यविवक्षया । प्रयुक्तो नैव दोषाय ॥। स्वशब्देन ब्रह्मोच्यते । स चावर्तनीयः । स्वश्च स्वसमाश्चेति । यदा वक्ता स्वविवक्षां स्वयमेव व्याख्याति कात्र प्रकरणाद्यपेक्षा । तदभावे तस्योपयोगात् । कथायां तु व्यक्तमेव वक्तव्यम् । अन्यथा प्रतिज्ञान्तरादीनामप्येवं परिहारप्रसङ्गात् । नैव दोषाय बाधादिहेतुर्नैव भवति । *११,१६१* उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति रुद्रादिषु चेति ॥ ॥। रुद्रादिषु च युक्तितः
vartamānakāle brahmā sarvādhika iti sampratipannam / ato vivādavānvivādaviṣayaḥ kāla ityuktam / vartamānamahākalpavyatirikto 'tīto 'nāgataśca kāla etasya brahmaṇo yadanyata ādhikyaṃ tena yuktaḥ / kālo hīti kālatvādityarthaḥ / ayaṃ vartamānaḥ kālo yathā / ādipadenāyaṃ brahmātītādikāle 'pyanyato 'dhiko brahmatvāttatkālavartibrahmavadityādeḥ saṅgrahaḥ / anumāmānino 'numāyāṃ bahumānavato bodhāya prayoktavyā bhavet / anumāmāninaḥ pratītiṃ vā / brahmagatenādhikyena kālasya sambandhābhāvātkathamanumānamiti cenna / paramparāsambandhenānumānaprāmāṇyavādibhirayaṃ kālo vedavyatiriktedānīntanatvarahitapauruṣeyavānityādyanumānāpravṛtteḥ aṅgīkṛtatvāt / tadidamuktamanumāmānina iti / brahmaṇa padādyabhāvakāle 'pi sarvotkarṣasiddhau yogyataiva sarvotkṛṣṭānādinityā siddhā bhavati / *11,159* syādetat / pramāṇabādhiteyaṃ pratijñā / dṛṣṭāntaśca sādhyavikalaḥ / anyaśabdo hyayaṃ prakaraṇādbrahmavyatiriktaṃ sarvamāha / tatra harermahālakṣmyā ṛjubhyaścādhikyaṃ brahmaṇaḥ kālatraye 'pi nāsti / hareḥśriyaścādhikatvena ṛjūnāṃ samatvena pramitatvādityata āha anyaśabda iti // anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā / prayukto naiva doṣāya ... svaśabdena brahmocyate / sa cāvartanīyaḥ / svaśca svasamāśceti / yadā vaktā svavivakṣāṃ svayameva vyākhyāti kātra prakaraṇādyapekṣā / tadabhāve tasyopayogāt / kathāyāṃ tu vyaktameva vaktavyam / anyathā pratijñāntarādīnāmapyevaṃ parihāraprasaṅgāt / naiva doṣāya bādhādiheturnaiva bhavati / *11,161* uktanyāyamanyatrāpyatidiśati rudrādiṣu ceti // ... rudrādiṣu ca yuktitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.