अत इति ज्ञानपरामर्शो नोपपद्यते । पूर्वत्र प्राधान्येनोपासनस्यैव प्रकृतत्वादित्यत उक्तमेवमुत्पन्नेति । न खलूपासनं स्वातन्त्र्येण प्रकृतं किन्नाम भगवद्दशर्नार्थत्वेन । अतः साध्यतया तदपि प्रकृतमेवेति भावः । एवमुक्तरूपोपासनोत्पन्नात् । भगवतो निर्देषत्वसङ्कीतर्नं तदुपपादनाय पातनिकार्थं ज्ञातव्यम् । यद्वा भगवद्दर्शनादित्येवोक्ते दैत्यादीनां यदवतारदर्शनं तस्यापि पुरुषाथर्हेतुत्वं स्यात् । एवमुत्पन्नेत्यनेनैव तत्परिहृतमिति चेन्न । तस्य प्रकृतताप्रदर्शन एव चरितार्थत्वात् । तन्न तेषां बिम्बदर्शनमिति चेत् । मा भूत् । तस्य मोक्षार्थत्वात् । अत्र तु पुरुषार्थान्तरस्य प्रस्तुतत्वात् । अतो निर्देषाद्भगवद्दर्शनादित्युक्तम् । भगवद्ग्रहणेनाद्वैतज्ञानमत्र गृह्यत इति निराचष्टे । साद ज्ञानोदयक्षणादारभ्य स्वोदयात्फलदं ज्ञानमिति वचनात् । अपेक्षितफलप्राप्तिर्भवतीति मोक्षमात्रं व्यावतर्यति । *११,४* नन्वेतदसत् । ज्ञानिनामप्यभिप्रायस्य कदाचिन्मोघत्वदर्शनादित्यत आह आरब्धस्येति ॥ ॥। आरब्धस्यानतिक्रमात्
ata iti jñānaparāmarśo nopapadyate / pūrvatra prādhānyenopāsanasyaiva prakṛtatvādityata uktamevamutpanneti / na khalūpāsanaṃ svātantryeṇa prakṛtaṃ kinnāma bhagavaddaśarnārthatvena / ataḥ sādhyatayā tadapi prakṛtameveti bhāvaḥ / evamuktarūpopāsanotpannāt / bhagavato nirdeṣatvasaṅkītarnaṃ tadupapādanāya pātanikārthaṃ jñātavyam / yadvā bhagavaddarśanādityevokte daityādīnāṃ yadavatāradarśanaṃ tasyāpi puruṣātharhetutvaṃ syāt / evamutpannetyanenaiva tatparihṛtamiti cenna / tasya prakṛtatāpradarśana eva caritārthatvāt / tanna teṣāṃ bimbadarśanamiti cet / mā bhūt / tasya mokṣārthatvāt / atra tu puruṣārthāntarasya prastutatvāt / ato nirdeṣādbhagavaddarśanādityuktam / bhagavadgrahaṇenādvaitajñānamatra gṛhyata iti nirācaṣṭe / sāda jñānodayakṣaṇādārabhya svodayātphaladaṃ jñānamiti vacanāt / apekṣitaphalaprāptirbhavatīti mokṣamātraṃ vyāvataryati / *11,4* nanvetadasat / jñānināmapyabhiprāyasya kadācinmoghatvadarśanādityata āha ārabdhasyeti // ... ārabdhasyānatikramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रारब्धकर्मणो ऽतिक्रममविधायेति पूर्वेणैव सम्बन्धः । प्रारब्धप्रतिबद्धं हि ज्ञानं मोक्षमपि न करोति । अतस्तत्प्रतिबन्ध(क)वशाज्ज्ञानिनामाप्यभिप्राया मोघाः स्युः । ज्ञानस्य पुरुषार्थहेतुत्वे ऽपि विशेषो ऽस्तीत्याह देवेति ॥ देवर्षिमानुषादीनां तत्तज्जात्यनुसारतः जातिशब्देनात्र योग्योच्यते । अपेक्षितफलप्राप्तिर्भवतीति सम्बन्धः । एतेन नाविशेषादित्यस्यापि तात्पर्यमुकतं भवति । *११,५* अत्र न ज्ञानं स्वतन्त्रमेव स्वर्गादिसाधनं किन्तु कर्मैव । ज्ञानं तु कर्मशेषत्वात्तत्साधनत्वेनोच्यते । शेषत्वं च कर्मणैव सिद्धयति पुरुषार्थे ऽतिशयाधायकत्वमिति शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिरित्यादिसूत्रैः पूर्वपक्षयित्वाधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनादित्यादिना स्वतन्त्रस्यैव ज्ञानस्य स्वर्गादिसाधनत्वं पुनः सिद्धान्तितम् । तत्र पूर्वपक्ष्युपन्यस्तप्रमाणनिरासः स्फुटो भाष्ये । जैमिनिमतविरोधपरिहारस्तु कथमित्यत आह जैमिन्युक्तमिति ॥ जैमिन्युक्तं मानुषाणां तद्विशेषाश्च केचन
prārabdhakarmaṇo 'tikramamavidhāyeti pūrveṇaiva sambandhaḥ / prārabdhapratibaddhaṃ hi jñānaṃ mokṣamapi na karoti / atastatpratibandha(ka)vaśājjñānināmāpyabhiprāyā moghāḥ syuḥ / jñānasya puruṣārthahetutve 'pi viśeṣo 'stītyāha deveti // devarṣimānuṣādīnāṃ tattajjātyanusārataḥ jātiśabdenātra yogyocyate / apekṣitaphalaprāptirbhavatīti sambandhaḥ / etena nāviśeṣādityasyāpi tātparyamukataṃ bhavati / *11,5* atra na jñānaṃ svatantrameva svargādisādhanaṃ kintu karmaiva / jñānaṃ tu karmaśeṣatvāttatsādhanatvenocyate / śeṣatvaṃ ca karmaṇaiva siddhayati puruṣārthe 'tiśayādhāyakatvamiti śeṣatvātpuruṣārthavādo yathānyeṣviti jaiminirityādisūtraiḥ pūrvapakṣayitvādhikopadeśāttu bādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanādityādinā svatantrasyaiva jñānasya svargādisādhanatvaṃ punaḥ siddhāntitam / tatra pūrvapakṣyupanyastapramāṇanirāsaḥ sphuṭo bhāṣye / jaiminimatavirodhaparihārastu kathamityata āha jaiminyuktamiti // jaiminyuktaṃ mānuṣāṇāṃ tadviśeṣāśca kecana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानशेषस्य कर्मण एव स्वर्गादिसाधनत्वं मानुषज्ञानिविषयम् । न केवलं जैमिन्युक्तं किन्तु स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । "अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते । इति केचिद्विदः प्राहुःऽ; इत्यादिनोक्तास्तद्विशेषा जैमिनिमतैकदेशा ये केचन ते ऽपि मानुषाणाम् । कथमेतेषां जैमिनिमतैकदेशत्वमिति चेत् । स्वतन्त्रस्य ज्ञानस्य च स्वर्गादिसाधनत्वमित्येतावत्यंशे साम्यादिति ब्रूमः । मानुषा अप्युत्तममध्यमाधमभेदभिन्ना इति यथायोग्यं विचित्रमतविषया भवन्येव । *११,८* एवं जैमिनिमतविषयमुक्त्वा सूत्रकारमतविषयं दर्शयति सामान्यमिति ॥ सामान्यं भगवत्प्रोक्तं ॥। ज्ञानं सकलपुरुषार्थसाधनं भवतीति सामान्यमेव भगवता प्रोक्तम् । नतु पुरुषविशेषनिष्ठं ज्ञानमिति । अतः सामान्यविशेषनियतत्वान्नैतयोर्मतयोर्विरोधः । ननु सामान्येनापि क्वचिद्विशेषे ऽवस्थातव्यम् । तदिदमपि क्वावतिष्ठत इत्यत आह देवादीनामिति ॥ ॥। देवादीनां विशेषतः भगवन्मतं विशेषतो ऽपवादैरपोदितं देवादिविषयं व्यवतिष्ठते । यद्यप्ययमर्थो लोकत एव सिद्धः । यदपवादविषयं परित्यज्य सामान्यं व्यवतिष्ठत इति । तथापि मन्दप्रबोधनायाचार्यैरभिहितः । *११,९* प्रकारान्तरेण मतयोर्विषयभेदं दर्शयति बलवदिति ॥ बलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्याद्युक्तिरिष्यते
jñānaśeṣasya karmaṇa eva svargādisādhanatvaṃ mānuṣajñāniviṣayam / na kevalaṃ jaiminyuktaṃ kintu svargādayaḥ karmaṇaiva nānyenetyapare viduḥ / "adṛṣṭameva jñānena dṛṣṭaṃ naivopalabhyate / iti kecidvidaḥ prāhuḥ'; ityādinoktāstadviśeṣā jaiminimataikadeśā ye kecana te 'pi mānuṣāṇām / kathameteṣāṃ jaiminimataikadeśatvamiti cet / svatantrasya jñānasya ca svargādisādhanatvamityetāvatyaṃśe sāmyāditi brūmaḥ / mānuṣā apyuttamamadhyamādhamabhedabhinnā iti yathāyogyaṃ vicitramataviṣayā bhavanyeva / *11,8* evaṃ jaiminimataviṣayamuktvā sūtrakāramataviṣayaṃ darśayati sāmānyamiti // sāmānyaṃ bhagavatproktaṃ ... jñānaṃ sakalapuruṣārthasādhanaṃ bhavatīti sāmānyameva bhagavatā proktam / natu puruṣaviśeṣaniṣṭhaṃ jñānamiti / ataḥ sāmānyaviśeṣaniyatatvānnaitayormatayorvirodhaḥ / nanu sāmānyenāpi kvacidviśeṣe 'vasthātavyam / tadidamapi kvāvatiṣṭhata ityata āha devādīnāmiti // ... devādīnāṃ viśeṣataḥ bhagavanmataṃ viśeṣato 'pavādairapoditaṃ devādiviṣayaṃ vyavatiṣṭhate / yadyapyayamartho lokata eva siddhaḥ / yadapavādaviṣayaṃ parityajya sāmānyaṃ vyavatiṣṭhata iti / tathāpi mandaprabodhanāyācāryairabhihitaḥ / *11,9* prakārāntareṇa matayorviṣayabhedaṃ darśayati balavaditi // balavadvirodhisadbhāve jaiminyādyuktiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकर्मलेपो नैवास्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् यद्यप्यत्र मुखतो ज्ञानिनां सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेषसद्भावः प्रतिपाद्यते । तथापि सम्यग्दृष्टिमतां क्वचिदपि विकर्मलेपो वक्ष्यमाणरूपो नैवास्तीत्यस्यार्थस्य फलतो लाभाद्युक्तो ऽस्यान्तर्भावः । न ह्यज्ञानिनां विकर्मलेपाभावो ऽस्तीति भावः । यथोक्तम्"कामचारेण चैकेऽ; इति । विकर्मलेपाभावे कथमसत्प्रवृत्त्या विशेषसद्भावो ऽङ्गीक्रियत इति चेत् । आनन्दादिगुणहानोविर्कर्मकर्तुर्विशेषस्य स्वीकारात् । अलेपस्त ततो ऽन्य इति वक्ष्यते । *११,१३* किं सर्वेषामपि ज्ञानिनां विकर्मसम्भवो गुणहानिश्चास्तीत्यपेक्षायामाह गुणहानिश्चेति ॥ गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविकर्मतः
vikarmalepo naivāsti samyagdṛṣṭimatāṃ kvacit yadyapyatra mukhato jñānināṃ sadasatpravṛttibhyāṃ viśeṣasadbhāvaḥ pratipādyate / tathāpi samyagdṛṣṭimatāṃ kvacidapi vikarmalepo vakṣyamāṇarūpo naivāstītyasyārthasya phalato lābhādyukto 'syāntarbhāvaḥ / na hyajñānināṃ vikarmalepābhāvo 'stīti bhāvaḥ / yathoktam"kāmacāreṇa caike'; iti / vikarmalepābhāve kathamasatpravṛttyā viśeṣasadbhāvo 'ṅgīkriyata iti cet / ānandādiguṇahānovirkarmakarturviśeṣasya svīkārāt / alepasta tato 'nya iti vakṣyate / *11,13* kiṃ sarveṣāmapi jñānināṃ vikarmasambhavo guṇahāniścāstītyapekṣāyāmāha guṇahāniśceti // guṇahāniśca naivāsti brahmaṇastvavikarmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानामपि न प्रायः ॥। ब्रह्मणस्तु सर्वथा विकर्म नास्ति । "न भारती मे ऽङ्ग मृषोपलक्ष्यतेऽ; इत्यादिवचनात् । अविकर्मतो गुणहानिश्च नैवास्ति । हिरण्यगर्भेतरदेवानामपि प्रायो विकर्मगुणहानी न स्तः । ईषद्विकमर्तन्निमित्ता गुणहानिश्चास्तीत्यर्थः । *११,१४* यदि देवानां विकर्म सम्भवति तेन चानन्दादिगुणहानिः स्यात्तदायमस्मादेतावता न्यूनो ऽस्मादेतावताधिको ऽनेन समान इति शास्त्रीयनियमो भज्येत । तथाच शास्त्रस्याप्रामाण्यं स्यात् । नच तदैव प्रतियोगिपरम्परा विकृतिः प्रमाणवतीत्यत आह कॢप्तस्येति ॥ ॥। कॢप्तस्य तु कथञ्चन हानिर्नेति वर्तते । यस्या देवस्य यावद् गुणत्वं कॢप्तं तस्य तु कथञ्चन केनापि विकर्मणा हानिर्न भवतीत्यर्थः । *११,१६* तर्हि देवनां विकर्मणेषद्गुणहानिर्भवतीत्यस्य को ऽथर् इत्यत आह प्राप्तेति ॥ प्राप्तह्रासो भवेत् क्वापि महता तु विकर्मणा प्राप्तशब्देन प्रसक्तमुच्यते । देवानामल्पेन विकर्मणा न किञ्चिद्धीयते । क्वापि प्राप्तेन महता तु विकर्मणा प्राप्तस्यैव गुणस्य ह्रासो भवेत् । स्वयोग्यपरिपूर्तये यावत्साधनमनुष्ठेयं ततो ऽतिरिक्तेन साधनेनानुष्ठितेन यदानन्दादिकं प्रसक्तं तस्याभावो भवेत् । यदि स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनं देवैरनुष्ठीयते तदा तारतम्यनियमो भज्येत । यो हि देवो ऽरतिरिक्तसाधनमनुष्ठाय न महद्विकर्म करोति तस्योत्पत्तव्यमेव तेन गुणेन । ईश्वराराधनस्य वैफल्यानुपपत्तेः । नच तदैवान्येषां विक्रियायां प्रमाणमस्ति । ततश्च शास्त्रस्याप्रामाण्यमित्यत आह तथापीति ॥ तथापि तत् कॢप्तमेव ॥। यद्यपि देवैः स्वयोग्यपरिपूर्त्यर्थं साधनातिरिक्तमपि साधनमनुष्ठीयते । तथापि तेषां तद्विघातकं तद्विकर्म महत्कॢप्तं नियतमेव । "स्वाधिकाराधिको यत्नः कथञ्चिन्नोपपद्यते । कथञ्चिदधिके यत्ने दोषः कश्चित्समापतेत्ऽ; इति वचनात् । "कॢप्तस्य तु कथञ्चनऽ"तथापि तत्कॢप्तमेवऽ; इत्युक्तम् । द्वयस्यापि साध्यमाह तस्मादिति ॥ ॥। तस्मान्न नियमोज्खितिः
devānāmapi na prāyaḥ ... brahmaṇastu sarvathā vikarma nāsti / "na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate'; ityādivacanāt / avikarmato guṇahāniśca naivāsti / hiraṇyagarbhetaradevānāmapi prāyo vikarmaguṇahānī na staḥ / īṣadvikamartannimittā guṇahāniścāstītyarthaḥ / *11,14* yadi devānāṃ vikarma sambhavati tena cānandādiguṇahāniḥ syāttadāyamasmādetāvatā nyūno 'smādetāvatādhiko 'nena samāna iti śāstrīyaniyamo bhajyeta / tathāca śāstrasyāprāmāṇyaṃ syāt / naca tadaiva pratiyogiparamparā vikṛtiḥ pramāṇavatītyata āha kḷptasyeti // ... kḷptasya tu kathañcana hānirneti vartate / yasyā devasya yāvad guṇatvaṃ kḷptaṃ tasya tu kathañcana kenāpi vikarmaṇā hānirna bhavatītyarthaḥ / *11,16* tarhi devanāṃ vikarmaṇeṣadguṇahānirbhavatītyasya ko 'thar ityata āha prāpteti // prāptahrāso bhavet kvāpi mahatā tu vikarmaṇā prāptaśabdena prasaktamucyate / devānāmalpena vikarmaṇā na kiñciddhīyate / kvāpi prāptena mahatā tu vikarmaṇā prāptasyaiva guṇasya hrāso bhavet / svayogyaparipūrtaye yāvatsādhanamanuṣṭheyaṃ tato 'tiriktena sādhanenānuṣṭhitena yadānandādikaṃ prasaktaṃ tasyābhāvo bhavet / yadi svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanaṃ devairanuṣṭhīyate tadā tāratamyaniyamo bhajyeta / yo hi devo 'ratiriktasādhanamanuṣṭhāya na mahadvikarma karoti tasyotpattavyameva tena guṇena / īśvarārādhanasya vaiphalyānupapatteḥ / naca tadaivānyeṣāṃ vikriyāyāṃ pramāṇamasti / tataśca śāstrasyāprāmāṇyamityata āha tathāpīti // tathāpi tat kḷptameva ... yadyapi devaiḥ svayogyaparipūrtyarthaṃ sādhanātiriktamapi sādhanamanuṣṭhīyate / tathāpi teṣāṃ tadvighātakaṃ tadvikarma mahatkḷptaṃ niyatameva / "svādhikārādhiko yatnaḥ kathañcinnopapadyate / kathañcidadhike yatne doṣaḥ kaścitsamāpatet'; iti vacanāt / "kḷptasya tu kathañcana'"tathāpi tatkḷptameva'; ityuktam / dvayasyāpi sādhyamāha tasmāditi // ... tasmānna niyamojkhitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कॢप्तहायभावादधिकानुष्ठाने विकर्मपत्तिनियमाच्च । श्रौततारतम्यनियमभङ्गो नास्तीत्यर्थः । उक्तार्थमुदाहरति चन्द्रेति ॥ चन्द्रसुग्रीवयोश्चैव स्वोच्चदारपरिग्रहात् । प्राप्तहानिरभून्नैव कॢप्तहानिः यथञ्चन
kḷptahāyabhāvādadhikānuṣṭhāne vikarmapattiniyamācca / śrautatāratamyaniyamabhaṅgo nāstītyarthaḥ / uktārthamudāharati candreti // candrasugrīvayoścaiva svoccadāraparigrahāt / prāptahānirabhūnnaiva kḷptahāniḥ yathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चशब्दो यथेत्यर्थे । एवशब्दस्य प्राप्तहानिरेवेत्यन्वयः । ह्रासो ऽपि मानुषादीनामानन्दस्य विकर्मणा । भवेन्मुक्तौ विशेषेण स्वोच्चानामपराधतः
caśabdo yathetyarthe / evaśabdasya prāptahānirevetyanvayaḥ / hrāso 'pi mānuṣādīnāmānandasya vikarmaṇā / bhavenmuktau viśeṣeṇa svoccānāmaparādhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*११,२०* ज्ञानोत्तरस्य पापस्य चतुर्थे ऽलेप उच्यते चतुर्थे ऽध्याये उत्तराघस्याश्लेष इत्यनेन ज्ञानोत्तरस्य पापस्यालेपस्तत्फलनराकादिप्राप्त्यभाव उच्यते । विषयान्तरमाह अशुचित्वादिकं चेति ॥ अशुचित्वादिकं तस्य न भवेदिति तत्फलम् अस्य ज्ञानिनरस्तत्फलं ज्ञानोत्तरपापफलमशुचित्वासम्भाष्यत्वादिकं न भवेदिति चोत्तराघस्याश्लेष इत्यनेनोच्यते । ततः किमित्यत आह अत्रेति ॥ अत्र ज्ञानफलस्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते
*11,20* jñānottarasya pāpasya caturthe 'lepa ucyate caturthe 'dhyāye uttarāghasyāśleṣa ityanena jñānottarasya pāpasyālepastatphalanarākādiprāptyabhāva ucyate / viṣayāntaramāha aśucitvādikaṃ ceti // aśucitvādikaṃ tasya na bhavediti tatphalam asya jñāninarastatphalaṃ jñānottarapāpaphalamaśucitvāsambhāṣyatvādikaṃ na bhavediti cottarāghasyāśleṣa ityanenocyate / tataḥ kimityata āha atreti // atra jñānaphalasyaiva mukterniyatatocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थे ऽध्यायो पूर्वार्धस्य स्वरूपविनाशः कथ्यते । अनारब्धकार्ये एवेति वचनात् । इह तृतीये ऽध्याये तूपमर्दं चेति सूत्रेण प्रारब्धकर्मजस्य फलस्यैव संविदोपमर्दः प्रोक्तः । नतु प्रारब्धस्याप्रारब्धस्य वा कर्मणो नाश इति न पुनरुक्तिदोषः । नन्वत्र प्रारब्धकर्मण इत्येव कस्मान्नोक्तं किं तज्जनितफलग्रहणेन । नैवंय शङ्कयम् । "भोगेन त्वितरेऽ; इति प्रारब्धस्य कर्मणो भोगविनाश्यत्वोक्तेः । संविद्विनाश्यत्वाङ्गीकारे तद्विरोधात् । ईषद्विनाशस्तु फलद्वारेणैव । कर्मणां निर्भागत्वात् । ननु च फलोपमर्दे कर्मोपमर्द एवोक्तो ऽर्थतः स्यात् । तथाच भोगेनेति सूत्रविरोधस्तदवस्थ इत्यत उक्तं किञ्चिद् भुक्तस्येति । न सर्वस्य प्रारब्धकर्मफलस्योपमर्दः संविदोच्यते । किन्नाम किञ्चिद्भुक्तस्यातो न सूत्रविरोधः । कर्माणि ज्ञानिनं न तावत्स्वफलं भोजयन्ति यावदज्ञानिनमिति भावः । यथोक्तम् । "न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम्ऽ; इति । ननु"अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्ऽ; इति । प्रारब्धकर्मफलोपभोगस्यापरिहायर्त्वस्मरणात्कथमेतदित्यत उक्तम् अनिवर्त्यस्य प्राप्तस्यापीति । अपरिहार्यतया प्रसक्तस्यापीत्यर्थः । अनिवर्त्यतया प्रसक्तस्यापीत्यर्थः । अनिवर्त्यस्यापीत्येतावत्येव वक्तव्ये प्राप्तस्येत्यनेन विरोधपरिहारं सूचयति । अत्र दृष्टान्तमाह विषेति ॥ *११,२१* यथा विषभक्षणान्मृत्तिरनिवर्त्यतया प्रसक्तैव न पुनरतिवर्त्यैव । विषहरमन्त्रौषधादिना निवृत्तेर्दर्शनात् । तथा प्रारब्धकर्मफलभोगो ऽप्यनिवर्त्यतया प्रसक्त एव न त्वनिवर्त्य एव । ज्ञानादिना निवृत्तेरुपपादयिष्यमाणत्वात् । तथाच विषभक्षणान्मरणमवश्यं भावीति वचनवदवश्यमनुभोक्तव्यमिति वचनस्याप्यर्थो ऽवगन्तव्यः । उत्सर्गतः प्रारब्धकर्मफलानि भोक्तव्यान्येव । अपवादेन तूपमृद्यन्त इति । किं सर्वेषां ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मफलोपमर्द एकविध एवोत नानाविध इत्यपेक्षायामाह देवादीनामिति ॥ *११,२२* किं सर्वेषां ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मफलोपमर्द एकविध एवोत नानाविध इत्यपेक्षायामाह देवादीनामिति । ॥। देवादीनां यथाक्रमम्
caturthe 'dhyāyo pūrvārdhasya svarūpavināśaḥ kathyate / anārabdhakārye eveti vacanāt / iha tṛtīye 'dhyāye tūpamardaṃ ceti sūtreṇa prārabdhakarmajasya phalasyaiva saṃvidopamardaḥ proktaḥ / natu prārabdhasyāprārabdhasya vā karmaṇo nāśa iti na punaruktidoṣaḥ / nanvatra prārabdhakarmaṇa ityeva kasmānnoktaṃ kiṃ tajjanitaphalagrahaṇena / naivaṃya śaṅkayam / "bhogena tvitare'; iti prārabdhasya karmaṇo bhogavināśyatvokteḥ / saṃvidvināśyatvāṅgīkāre tadvirodhāt / īṣadvināśastu phaladvāreṇaiva / karmaṇāṃ nirbhāgatvāt / nanu ca phalopamarde karmopamarda evokto 'rthataḥ syāt / tathāca bhogeneti sūtravirodhastadavastha ityata uktaṃ kiñcid bhuktasyeti / na sarvasya prārabdhakarmaphalasyopamardaḥ saṃvidocyate / kinnāma kiñcidbhuktasyāto na sūtravirodhaḥ / karmāṇi jñāninaṃ na tāvatsvaphalaṃ bhojayanti yāvadajñāninamiti bhāvaḥ / yathoktam / "na vai jano jātu kathañcanāvrajenmukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim'; iti / nanu"avaśyamanubhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham'; iti / prārabdhakarmaphalopabhogasyāparihāyartvasmaraṇātkathametadityata uktam anivartyasya prāptasyāpīti / aparihāryatayā prasaktasyāpītyarthaḥ / anivartyatayā prasaktasyāpītyarthaḥ / anivartyasyāpītyetāvatyeva vaktavye prāptasyetyanena virodhaparihāraṃ sūcayati / atra dṛṣṭāntamāha viṣeti // *11,21* yathā viṣabhakṣaṇānmṛttiranivartyatayā prasaktaiva na punarativartyaiva / viṣaharamantrauṣadhādinā nivṛtterdarśanāt / tathā prārabdhakarmaphalabhogo 'pyanivartyatayā prasakta eva na tvanivartya eva / jñānādinā nivṛtterupapādayiṣyamāṇatvāt / tathāca viṣabhakṣaṇānmaraṇamavaśyaṃ bhāvīti vacanavadavaśyamanubhoktavyamiti vacanasyāpyartho 'vagantavyaḥ / utsargataḥ prārabdhakarmaphalāni bhoktavyānyeva / apavādena tūpamṛdyanta iti / kiṃ sarveṣāṃ jñānināṃ prārabdhakarmaphalopamarda ekavidha evota nānāvidha ityapekṣāyāmāha devādīnāmiti // *11,22* kiṃ sarveṣāṃ jñānināṃ prārabdhakarmaphalopamarda ekavidha evota nānāvidha ityapekṣāyāmāha devādīnāmiti / ... devādīnāṃ yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मदर्शिनो ऽपि प्रारब्धस्य कर्मणः सर्वात्मना त्वभोगो न स्यादेव । विना भोगेन ब्रह्मज्ञानादेव प्रारब्धान्यपि कर्माणि क्षीयन्त इति मतमनुपपन्नमित्यर्थः । तथा सति ब्रह्मविदां संसारावस्थानं न स्यात् । निर्बीजत्वात् । लोकानुग्रहार्थमेव विग्रहांस्ते बिभ्रतीति चेन्न । शापादिनिमित्तानामापादामपीतिहासपुराणेषु बहुलमुपलम्भात् । तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुत्या चावगम्यते कर्मावस्थानमिति हिशब्दार्थः । द्वितीयं मतमपाकर्तुमाह फलेति ॥ ॥। फलह्रासस्तु विद्यते
brahmadarśino 'pi prārabdhasya karmaṇaḥ sarvātmanā tvabhogo na syādeva / vinā bhogena brahmajñānādeva prārabdhānyapi karmāṇi kṣīyanta iti matamanupapannamityarthaḥ / tathā sati brahmavidāṃ saṃsārāvasthānaṃ na syāt / nirbījatvāt / lokānugrahārthameva vigrahāṃste bibhratīti cenna / śāpādinimittānāmāpādāmapītihāsapurāṇeṣu bahulamupalambhāt / tasya tāvadeva ciramityādiśrutyā cāvagamyate karmāvasthānamiti hiśabdārthaḥ / dvitīyaṃ matamapākartumāha phaleti // ... phalahrāsastu vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईषदपीत्यर्थः । ब्रह्महत्यादिकर्मविपाकक्षयरोगादिनिवृत्त्यर्थाः प्रायश्चित्तविधयो ऽत्र काम्यविधयो विवक्षिताः । *११,२४* अयमत्रोत्तरक्रमः । "ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्ऽ; इति स्मरणात्क्षयादिकं तावद्ब्रह्महत्यादेः फलम् । तत उत्पादितक्षयादिकं ब्रह्महत्यादिप्रारब्धमेव । तस्य च प्रारब्धकर्मफलस्य क्षयादेः प्रायश्चित्तकरणे निवृत्तिर्दृश्यते । तत्कथं प्रारब्धकर्मकफलस्य सर्वथाप्यनुपमर्दः । अथ मन्येत । प्रायश्चित्तं न क्षयनिवृत्तिहेतुः किन्तु भोगनिमित्तकर्मक्षय एवेति । तदा प्रायश्चित्तविषयो व्यर्थाः स्युः । गृहदाहेष्ययादिवत्प्रायश्चित्तानां नैमित्तिकत्वं भविष्यतीति चेन्न । क्षयादिसंयोगेन विधीयमानानामेषां तद्विघातफलसम्भवे फलान्तरकल्पनानुपपत्तेः । किञ्चात्र नियतपश्चाद्भावित्वमसमाहितमेव । तदिदमुक्तं काम्येति । तथापि ब्रह्मज्ञानं न तदर्थं विहितमिति चेन्न । फलश्रयणेनैव विधिकल्पनात् । अनेनैव न्यायेन प्रायश्चित्तानां कमर्क्षयहेतुत्वाभावो ऽपि निरस्तः । तथा सति प्रायश्चित्तविधीनां वैयर्थ्यापत्तेः । नैमित्तिकत्वपक्षस्य च दृष्टादृष्टहानोपादानप्रसङ्गेन निरस्तत्वात् । अथ कर्मणो द्वयी शक्तिः । एका तावत्फलजननी अपरा त्वसंव्यवहार्यत्वहेतुः । प्रायश्चित्तैर्द्वितीयापाक्रियत इति चेत् । एवं तर्हि कर्मविपाकप्रायश्चित्तानामपीयमेव गतिरिति कथं नोपमर्दः । किञ्च न सर्वो रोगः सर्वं च दुरितमसंव्यवहार्यताहेतुरिति तत्र प्रायश्चित्तवैयर्थ्यमेव स्यात् । अपि च क्षयकुष्ठाद्युपहतो ऽपि न प्रायश्चित्ताचरणमात्रेण संव्यवहार्यः । किन्तु क्षयाद्यपगम एवेति तत्कारणत्वमेव प्रायश्चित्तानामङ्गीकार्यम् । मरणान्तिकप्रायश्चित्तानामानर्थक्यं च स्यात् । श्राद्धादिव्यवहारसिद्धयर्थं तदिति चेन्न । परिव्राजकानां तदभावापातादित्यलम् । उपसंहरति इत्युक्तेति ॥ ॥। इत्युक्तनियमो भवेत् *११,३०* एवमुत्पन्ननिर्देषःऽ; इत्यादिनोक्तार्थे स्मृतिसम्मतिमाह एवमादीति ॥ एवमद्यापि सम्प्रोक्तं तन्त्रभागवते स्फुटम्
īṣadapītyarthaḥ / brahmahatyādikarmavipākakṣayarogādinivṛttyarthāḥ prāyaścittavidhayo 'tra kāmyavidhayo vivakṣitāḥ / *11,24* ayamatrottarakramaḥ / "brahmahā kṣayarogī syāt'; iti smaraṇātkṣayādikaṃ tāvadbrahmahatyādeḥ phalam / tata utpāditakṣayādikaṃ brahmahatyādiprārabdhameva / tasya ca prārabdhakarmaphalasya kṣayādeḥ prāyaścittakaraṇe nivṛttirdṛśyate / tatkathaṃ prārabdhakarmakaphalasya sarvathāpyanupamardaḥ / atha manyeta / prāyaścittaṃ na kṣayanivṛttihetuḥ kintu bhoganimittakarmakṣaya eveti / tadā prāyaścittaviṣayo vyarthāḥ syuḥ / gṛhadāheṣyayādivatprāyaścittānāṃ naimittikatvaṃ bhaviṣyatīti cenna / kṣayādisaṃyogena vidhīyamānānāmeṣāṃ tadvighātaphalasambhave phalāntarakalpanānupapatteḥ / kiñcātra niyatapaścādbhāvitvamasamāhitameva / tadidamuktaṃ kāmyeti / tathāpi brahmajñānaṃ na tadarthaṃ vihitamiti cenna / phalaśrayaṇenaiva vidhikalpanāt / anenaiva nyāyena prāyaścittānāṃ kamarkṣayahetutvābhāvo 'pi nirastaḥ / tathā sati prāyaścittavidhīnāṃ vaiyarthyāpatteḥ / naimittikatvapakṣasya ca dṛṣṭādṛṣṭahānopādānaprasaṅgena nirastatvāt / atha karmaṇo dvayī śaktiḥ / ekā tāvatphalajananī aparā tvasaṃvyavahāryatvahetuḥ / prāyaścittairdvitīyāpākriyata iti cet / evaṃ tarhi karmavipākaprāyaścittānāmapīyameva gatiriti kathaṃ nopamardaḥ / kiñca na sarvo rogaḥ sarvaṃ ca duritamasaṃvyavahāryatāheturiti tatra prāyaścittavaiyarthyameva syāt / api ca kṣayakuṣṭhādyupahato 'pi na prāyaścittācaraṇamātreṇa saṃvyavahāryaḥ / kintu kṣayādyapagama eveti tatkāraṇatvameva prāyaścittānāmaṅgīkāryam / maraṇāntikaprāyaścittānāmānarthakyaṃ ca syāt / śrāddhādivyavahārasiddhayarthaṃ taditi cenna / parivrājakānāṃ tadabhāvāpātādityalam / upasaṃharati ityukteti // ... ityuktaniyamo bhavet *11,30* evamutpannanirdeṣaḥ'; ityādinoktārthe smṛtisammatimāha evamādīti // evamadyāpi samproktaṃ tantrabhāgavate sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिपदेनैतदुपयुक्तमन्यत् । भाष्यादावुदाहृतैवर्चनैरपीत्यपेरर्थः । यद्वैवमादीत्येतदधिकरणप्रमेयं तदुपयुक्तं च गृह्यते । अपिपदेन प्रथमाधिकरणप्रमेयस्य समुच्चयः । अथवाधिकरणप्रमेयस्य समुच्चयः । अथवाधिकरणद्वयाथर् एवमादीत्यनेन गृहीतः । द्वितीयाद्यधिकरणार्थग्रहणायापिशब्दः । पुरुषार्थाधिकरणे स्तुत्यधिकरणे च ज्ञानफलस्य तारतम्यमभिहितम् । तत्संसारिकफलस्य न विप्रतिपन्नमिति मुक्तिगतस्य साधयितुमुत्तरो ग्रन्थः । ये मोक्षे भेदमेव नाङ्गीकुवर्ते ये चाङ्गीकृत्यापि भेदमानन्दादिकं नाभ्युपयन्ति न तान्प्रति तारतम्यसाधनस्यावकाशः । किन्तु भेदादिसाधनमेव कतर्व्यम् । करिष्यते च चतुर्थे ऽध्याये । ये पुनर्भेदमानन्दादिकं चाङ्गीकृत्यापि तारतम्यं न मन्यन्ते तान्प्रत्यय प्रयत्नः क्रियते । यावदधिकारमित्यधिकरणार्थस्यैवायं प्रपञ्च इति न दोषः । *११,३१* तत्र तावच्छत्या मुक्तावानन्दतारतम्यमुपपादयति तारतम्यमिति ॥ तारतम्यं फले नो चेद् ब्रह्मादीनां कथं श्रुतिः । अवृजिनो ऽकामहत इति मुक्तिं निगद्य च । आनन्दतारतम्यं च तेषां ब्रूयात् पृथक् पृथक्
ādipadenaitadupayuktamanyat / bhāṣyādāvudāhṛtaivarcanairapītyaperarthaḥ / yadvaivamādītyetadadhikaraṇaprameyaṃ tadupayuktaṃ ca gṛhyate / apipadena prathamādhikaraṇaprameyasya samuccayaḥ / athavādhikaraṇaprameyasya samuccayaḥ / athavādhikaraṇadvayāthar evamādītyanena gṛhītaḥ / dvitīyādyadhikaraṇārthagrahaṇāyāpiśabdaḥ / puruṣārthādhikaraṇe stutyadhikaraṇe ca jñānaphalasya tāratamyamabhihitam / tatsaṃsārikaphalasya na vipratipannamiti muktigatasya sādhayitumuttaro granthaḥ / ye mokṣe bhedameva nāṅgīkuvarte ye cāṅgīkṛtyāpi bhedamānandādikaṃ nābhyupayanti na tānprati tāratamyasādhanasyāvakāśaḥ / kintu bhedādisādhanameva katarvyam / kariṣyate ca caturthe 'dhyāye / ye punarbhedamānandādikaṃ cāṅgīkṛtyāpi tāratamyaṃ na manyante tānpratyaya prayatnaḥ kriyate / yāvadadhikāramityadhikaraṇārthasyaivāyaṃ prapañca iti na doṣaḥ / *11,31* tatra tāvacchatyā muktāvānandatāratamyamupapādayati tāratamyamiti // tāratamyaṃ phale no ced brahmādīnāṃ kathaṃ śrutiḥ / avṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadya ca / ānandatāratamyaṃ ca teṣāṃ brūyāt pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मादीनां ज्ञानफले मुक्तिगामित्यानन्दे यदि यदि तारतम्य नो भवेत्तर्हि कथं"स यो हवै मनुष्याणां राद्धऽ; इत्यादिका वाजसनेयिनां सैषाऽनन्दस्य मीमांसा भवतिऽ; इत्यादिका तैत्तिरीयाणां च श्रुतिस्तेषां ब्रह्मादीनामानन्दस्य तारतम्यं ब्रूयात् । सर्वे ऽप्युत्तरोत्तरं शतगुणनन्दा इत्यनभिधाय पृथक्पृथगेव ब्रवीति । तेन तत्र तात्पर्यसद्भावश्चावगम्यते । ब्रह्मादीनामानन्दस्य यश्च श्रुतिर्ब्रवीति मुक्तानां तु तत्साध्यत इति किं केन सङ्गतमित्यत उक्तमवृजिन इति । यश्च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहत इत्याद्या । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति द्वितीया । यद्यपि श्रोत्रियत्वमपि मुक्तिज्ञापकमित्यन्यत्रोक्तम् । तथापि बहुसंविधानसाध्यं तदिति न सङ्कीतिर्तम् मुक्तिं च निगद्य तेषां मुक्तानामानन्दतारतम्यं च ब्रवीति । चशब्दौ मिथः समुच्चये । तैत्तिरीयश्रुतिरप्यत्रोपलक्षितेत्युत्तरत्र ज्ञास्यते । *११,३३* श्रुतिद्वयोक्तमानन्दतारतम्यं संसारविषयमेव न मुक्तिविषयमित्याशङ्कय परिहरति संसार इति ॥ संसार एव चेदेतत् तारतम्यं न मुख्यतः । अकामहतशब्दार्थो ऽवृजिनत्वं च नो भवेत्
brahmādīnāṃ jñānaphale muktigāmityānande yadi yadi tāratamya no bhavettarhi kathaṃ"sa yo havai manuṣyāṇāṃ rāddha'; ityādikā vājasaneyināṃ saiṣā'nandasya mīmāṃsā bhavati'; ityādikā taittirīyāṇāṃ ca śrutisteṣāṃ brahmādīnāmānandasya tāratamyaṃ brūyāt / sarve 'pyuttarottaraṃ śataguṇanandā ityanabhidhāya pṛthakpṛthageva bravīti / tena tatra tātparyasadbhāvaścāvagamyate / brahmādīnāmānandasya yaśca śrutirbravīti muktānāṃ tu tatsādhyata iti kiṃ kena saṅgatamityata uktamavṛjina iti / yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata ityādyā / śrotriyasya cākāmahatasyeti dvitīyā / yadyapi śrotriyatvamapi muktijñāpakamityanyatroktam / tathāpi bahusaṃvidhānasādhyaṃ taditi na saṅkītirtam muktiṃ ca nigadya teṣāṃ muktānāmānandatāratamyaṃ ca bravīti / caśabdau mithaḥ samuccaye / taittirīyaśrutirapyatropalakṣitetyuttaratra jñāsyate / *11,33* śrutidvayoktamānandatāratamyaṃ saṃsāraviṣayameva na muktiviṣayamityāśaṅkaya pariharati saṃsāra iti // saṃsāra eva cedetat tāratamyaṃ na mukhyataḥ / akāmahataśabdārtho 'vṛjinatvaṃ ca no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच्छत्युक्तं तारतम्यं संसार इत्येवोक्ते सिद्धान्तिनो नानिष्यम् । मुक्तामुक्तविषयताया वक्ष्यमाणत्वात् । अत एवेत्युक्तं तस्यैव विवरणं न मुख्यत इति । सप्तम्यर्थे तसिः । एतत्तारतम्यं संसार एव न तु मुख्ये पुरुषार्थे मोक्षे इति चेदित्यर्थः । तर्ह्यकामहतशब्दार्थो ऽकामहतत्वमवृजिनत्वं च नो भवेत् । युक्तमिति शेषः । तथाहि । यश्च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहत इति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति चोक्ताकामहतत्वादिकं किं प्रकृतानां संसारिणामेव विशेषणमुत संसार्यन्तरसमुच्चयार्थम् । नाद्यः । यतः सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् । नच ब्रह्मादयः केचिदश्रोत्रियत्वादिगुणाः सन्ति । येन व्यभिचारनिवारणार्थमेतत्स्यात् । नापि संसारिष्वकामहतत्वादिकं सम्भवति । अत एव द्वितीयो ऽपि परास्तः । *११,३४* ननु संसारिष्वप्यकामहतत्वादिकं कथञ्चित्सम्भवति । सत्यम् । मुख्यतो न सम्भवतीति ब्रूमः । नच विना बाधकेनामुख्याङ्गीकारो युक्तः । एतेनावृजिनो ऽकामहत इति मुक्तिं निगद्येत्येतद्विवृतं भवति । कथमकामहतत्वादेः संसारिष्वसम्भव इत्यतो ऽकामहतत्वस्य तावदुपपादयति कामस्येति ॥ कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि । इति यल्लक्षणं मुक्तेः श्रुतिराह बलीयसी
etacchatyuktaṃ tāratamyaṃ saṃsāra ityevokte siddhāntino nāniṣyam / muktāmuktaviṣayatāyā vakṣyamāṇatvāt / ata evetyuktaṃ tasyaiva vivaraṇaṃ na mukhyata iti / saptamyarthe tasiḥ / etattāratamyaṃ saṃsāra eva na tu mukhye puruṣārthe mokṣe iti cedityarthaḥ / tarhyakāmahataśabdārtho 'kāmahatatvamavṛjinatvaṃ ca no bhavet / yuktamiti śeṣaḥ / tathāhi / yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata iti śrotriyasya cākāmahatasyeti coktākāmahatatvādikaṃ kiṃ prakṛtānāṃ saṃsāriṇāmeva viśeṣaṇamuta saṃsāryantarasamuccayārtham / nādyaḥ / yataḥ sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇamarthavat / naca brahmādayaḥ kecidaśrotriyatvādiguṇāḥ santi / yena vyabhicāranivāraṇārthametatsyāt / nāpi saṃsāriṣvakāmahatatvādikaṃ sambhavati / ata eva dvitīyo 'pi parāstaḥ / *11,34* nanu saṃsāriṣvapyakāmahatatvādikaṃ kathañcitsambhavati / satyam / mukhyato na sambhavatīti brūmaḥ / naca vinā bādhakenāmukhyāṅgīkāro yuktaḥ / etenāvṛjino 'kāmahata iti muktiṃ nigadyetyetadvivṛtaṃ bhavati / kathamakāmahatatvādeḥ saṃsāriṣvasambhava ityato 'kāmahatatvasya tāvadupapādayati kāmasyeti // kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi / iti yallakṣaṇaṃ mukteḥ śrutirāha balīyasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामाहतिः कुतो ऽन्यत्र ॥। यत्र लोके कामस्येच्छायाः कामा विषया आप्ताः पर्याप्तास्तत्र माममृतं मुक्तं अपि कुर्विति वायुं प्रति प्रार्थनम् । यद्यस्मादिति श्रुतिरित्याप्तकामत्वं मुक्तेर्लक्षणत्वेनाह । विशेषणस्येतरव्यावृत्त्यर्थत्वात् । निरवकाशत्वादिना बलीयसाः श्रुतेरन्यथयितुमशक्यत्वात् । तस्मात्कामाहतिरकामहतत्वं मुक्तादन्यत्र कुतः सम्भवेत् । आप्तकामत्वस्य मुक्तलक्षणत्वेन श्रुत्युक्तत्वे तदेवं संसारिष्वसम्भवि स्यात् । अकामहतत्वं तु कथमसम्भवीत्यत आह प्राप्तेति ॥ ॥। प्राप्तकामस्य सा भवेत्
kāmāhatiḥ kuto 'nyatra ... yatra loke kāmasyecchāyāḥ kāmā viṣayā āptāḥ paryāptāstatra māmamṛtaṃ muktaṃ api kurviti vāyuṃ prati prārthanam / yadyasmāditi śrutirityāptakāmatvaṃ mukterlakṣaṇatvenāha / viśeṣaṇasyetaravyāvṛttyarthatvāt / niravakāśatvādinā balīyasāḥ śruteranyathayitumaśakyatvāt / tasmātkāmāhatirakāmahatatvaṃ muktādanyatra kutaḥ sambhavet / āptakāmatvasya muktalakṣaṇatvena śrutyuktatve tadevaṃ saṃsāriṣvasambhavi syāt / akāmahatatvaṃ tu kathamasambhavītyata āha prāpteti // ... prāptakāmasya sā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साकामहतेति सम्बन्धः । याकामहतशब्दात्प्रतीयते सेत्यर्थः । अन्यथाप्रयत्नेन कामानामवाप्त्यभावे कुत एव कारणात्साकाशमहतया भवेन्न कुतो ऽपीत्यन्वयव्यतिरेकावुक्तौ । एतदुक्तं भवति । कामेनोपद्रवो हि कामहतता तदभावश्चाकामहतता । कामनिमित्तोपद्रवाभावश्चानायासेन तत्तद्विषयप्राप्तावेव भवति नान्यथेत्यनुभवसिद्धम् । अतः प्राप्तकामत्वाकामहतत्वयोर्निमित्तनैमित्तिकभावो युक्त एवेति । नायमस्ति नियमः, यदाप्तकामस्यैव, कामनिमित्तोपद्रवाभावो नान्यथेति । कामभावे ऽपि तन्निमित्तोपद्रवाभावसम्भवादिति चेत् । किमनेनोक्तस्य व्यभिचारमात्रं चोद्यते किं वा प्रकृतेषु संसारिष्वप्याप्तकामत्वाभावे ऽप्यकामत्वेनाकामहतता सम्भवतीत्याशास्यते । नाद्यः । वक्ष्यमाणन्यायेन विशेषणप्रक्षेपात् । न द्वितीयः । ब्रह्मादयो न कामरहिता असुप्तामूढचेतनत्वाद्देवदत्तवदित्यनुमानविरोधादित्याशयवाननुमानस्य व्याप्तिमुपपादयति चेतनस्येति ॥ चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता घटादौ व्यभिचारपरिहाराय चेतनस्येत्युक्तम् । सुप्तमुग्धयोस्तत्परिहारायासुप्तस्येति । अमुग्धस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु सुप्तौ मोहे च न चेतयत एव । अतश्चेतनस्येत्यनेनैव तद्वयवच्छेदसिद्धेर्व्यर्थं विशेषणमिति । मैवम् । चेतनशब्देनात्मत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् । चैतन्ययोगे हि विवक्षिते कामाभावाङ्गीकारसाहसादबिभ्यत्परश्चैतन्याभावमपि ब्रह्मादीनामङ्गीकुर्यादित्यसिद्धिः स्यात् । तदिदमुक्तं तुशब्देन । कुत्रेत्याक्षेपे । हिशब्दो यस्माद्वयाप्ति सिद्धेति शेषः । नोपादेयमेव वा हेतावसुप्तत्वादिविशेषणम् । नच तथा सति व्यभिचारापातः । सुप्त्यादावप्यात्मनः कामसद्भावात् । नचैवं सति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयत इत्यादिश्रुत्यानुपलम्भेन च विरोधः । विद्यमानानामपि कामानां तदानीमव्यक्तत्वेन श्रौताभावव्यवहारस्यानुपलम्भस्य चोपपत्तेः । *११,३८* व्यक्तकामाभिप्रायेण प्राग्विशेषणमुपात्तमित्याशयवानाह अव्यक्तिरेवेति ॥ अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः
sākāmahateti sambandhaḥ / yākāmahataśabdātpratīyate setyarthaḥ / anyathāprayatnena kāmānāmavāptyabhāve kuta eva kāraṇātsākāśamahatayā bhavenna kuto 'pītyanvayavyatirekāvuktau / etaduktaṃ bhavati / kāmenopadravo hi kāmahatatā tadabhāvaścākāmahatatā / kāmanimittopadravābhāvaścānāyāsena tattadviṣayaprāptāveva bhavati nānyathetyanubhavasiddham / ataḥ prāptakāmatvākāmahatatvayornimittanaimittikabhāvo yukta eveti / nāyamasti niyamaḥ, yadāptakāmasyaiva, kāmanimittopadravābhāvo nānyatheti / kāmabhāve 'pi tannimittopadravābhāvasambhavāditi cet / kimanenoktasya vyabhicāramātraṃ codyate kiṃ vā prakṛteṣu saṃsāriṣvapyāptakāmatvābhāve 'pyakāmatvenākāmahatatā sambhavatītyāśāsyate / nādyaḥ / vakṣyamāṇanyāyena viśeṣaṇaprakṣepāt / na dvitīyaḥ / brahmādayo na kāmarahitā asuptāmūḍhacetanatvāddevadattavadityanumānavirodhādityāśayavānanumānasya vyāptimupapādayati cetanasyeti // cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā ghaṭādau vyabhicāraparihārāya cetanasyetyuktam / suptamugdhayostatparihārāyāsuptasyeti / amugdhasyetyapi draṣṭavyam / nanu suptau mohe ca na cetayata eva / ataścetanasyetyanenaiva tadvayavacchedasiddhervyarthaṃ viśeṣaṇamiti / maivam / cetanaśabdenātmatvamātrasya vivakṣitatvāt / caitanyayoge hi vivakṣite kāmābhāvāṅgīkārasāhasādabibhyatparaścaitanyābhāvamapi brahmādīnāmaṅgīkuryādityasiddhiḥ syāt / tadidamuktaṃ tuśabdena / kutretyākṣepe / hiśabdo yasmādvayāpti siddheti śeṣaḥ / nopādeyameva vā hetāvasuptatvādiviśeṣaṇam / naca tathā sati vyabhicārāpātaḥ / suptyādāvapyātmanaḥ kāmasadbhāvāt / nacaivaṃ sati yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayata ityādiśrutyānupalambhena ca virodhaḥ / vidyamānānāmapi kāmānāṃ tadānīmavyaktatvena śrautābhāvavyavahārasyānupalambhasya copapatteḥ / *11,38* vyaktakāmābhiprāyeṇa prāgviśeṣaṇamupāttamityāśayavānāha avyaktireveti // avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाशो ऽभावः । सुप्तं सुप्तिः । नपुंसके भावे क्तः । *११,३९* स्यादेतत् । सुप्त्यादौ कामसद्भावे सिद्धे युक्तमव्यक्तिकल्पनम् । स एव तु कुतः सिद्ध इत्यत आह यत्काम इति ॥ यत्कामः स्वापमाप्नोति तदेवोत्थापितः कुतः । अवशो ऽपि व्याहरति कुतः सुप्तावकामता
nāśo 'bhāvaḥ / suptaṃ suptiḥ / napuṃsake bhāve ktaḥ / *11,39* syādetat / suptyādau kāmasadbhāve siddhe yuktamavyaktikalpanam / sa eva tu kutaḥ siddha ityata āha yatkāma iti // yatkāmaḥ svāpamāpnoti tadevotthāpitaḥ kutaḥ / avaśo 'pi vyāharati kutaḥ suptāvakāmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहो ऽत्रापि ग्राह्यः । व्याहरतीत्यतः परं यतस्तस्मादित्यध्याहार्यम् । यद्भोजनादिकं कामयमानो देवदत्तः स्वापादिकमाप्नोत्युत्थापितः पुनस्तदेव कदाचिद्वयाहरतीति तावदनुभवसिद्धम् । तस्माद्वयाहरणविशेषाच्च तस्य तदा तत्र कामो ऽस्तीत्यनुमीयते । स च न तावदुत्थानानन्तरमुत्पन्नः । तदा देवदत्तस्यावाशत्वात् । वस्तुदर्शने ऽनुमानादिनेष्यसाधनताज्ञाने च सति खलु कामोदयः स्यात् । नचावशस्यैषा कामसामग्री कल्पयितुं शक्यते ततः प्राक्तन एव कामः सुप्त्यादौ सन्नतरो(व्यक्तो)ऽनुवर्तमानः पुनः सहकारिलाभक्रमेण व्यज्यत इत्येवाङ्गीकार्यम् । तथाचाह पतञ्जलिः । अविद्याक्षेत्रत्वमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणामिति । यत एवं तस्मात्कुतः सुप्त्यादावात्मनो ऽकामता स्यात् । *११,४१* नन्वयं केवलो विशिष्यो वा चेतनत्वहेतुर्मुक्तेष्वनैकान्तिकः । तेषां कामाभावादित्यत आह सर्वेति ॥ सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मणा सह मुक्तिगः । पर्येति तत्र जक्षंश्च क्रीडन् रतिमवाप्नुवन्
moho 'trāpi grāhyaḥ / vyāharatītyataḥ paraṃ yatastasmādityadhyāhāryam / yadbhojanādikaṃ kāmayamāno devadattaḥ svāpādikamāpnotyutthāpitaḥ punastadeva kadācidvayāharatīti tāvadanubhavasiddham / tasmādvayāharaṇaviśeṣācca tasya tadā tatra kāmo 'stītyanumīyate / sa ca na tāvadutthānānantaramutpannaḥ / tadā devadattasyāvāśatvāt / vastudarśane 'numānādineṣyasādhanatājñāne ca sati khalu kāmodayaḥ syāt / nacāvaśasyaiṣā kāmasāmagrī kalpayituṃ śakyate tataḥ prāktana eva kāmaḥ suptyādau sannataro(vyakto)'nuvartamānaḥ punaḥ sahakārilābhakrameṇa vyajyata ityevāṅgīkāryam / tathācāha patañjaliḥ / avidyākṣetratvamuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇāmiti / yata evaṃ tasmātkutaḥ suptyādāvātmano 'kāmatā syāt / *11,41* nanvayaṃ kevalo viśiṣyo vā cetanatvaheturmukteṣvanaikāntikaḥ / teṣāṃ kāmābhāvādityata āha sarveti // sarvakāmānavāpnoti brahmaṇā saha muktigaḥ / paryeti tatra jakṣaṃśca krīḍan ratimavāpnuvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामान्नी कामरूपी सन्निमान् लोकांश्च सञ्चरन् । आस्ते गायन् साम मुक्त इत्यादिश्रुतिसद्बलात्
kāmānnī kāmarūpī sannimān lokāṃśca sañcaran / āste gāyan sāma mukta ityādiśrutisadbalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकामः स्यात् कथं मुक्तः ॥। इति श्रुतिरित्यन्वयः । अन्तःकरणस्थानामेवेति च । नतु सर्वथापीत्येवार्थः । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । तस्मादकामः स्यात्कथं मुक्त इति सम्बन्धः । कुतः श्रुतेरर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह हृदीत्येवेति ॥ ॥। हृदीत्येव न चेद् व्यर्थं विशेषणम्
akāmaḥ syāt kathaṃ muktaḥ ... iti śrutirityanvayaḥ / antaḥkaraṇasthānāmeveti ca / natu sarvathāpītyevārthaḥ / hiśabdo yasmādityarthe / tasmādakāmaḥ syātkathaṃ mukta iti sambandhaḥ / kutaḥ śruterarthasaṅkocaḥ kriyata ityata āha hṛdītyeveti // ... hṛdītyeva na ced vyarthaṃ viśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचेदेषा श्रुतिरुक्तरीत्या व्याख्यायेत । सर्वथापि कामाभावपरेति व्याख्यायेतेति यावत् । तदा हृदि श्रिता इति कामानां विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । व्यावर्त्याभावात् । अतो विशेषणं प्रयुञ्जाना श्रुतिरन्तःकरणपरिणतीनां कामानामेव मुक्तावभावो ऽन्तःकरणस्यैवाभावान्न तु सर्वेषां स्वरूपभूतानां कामानामवस्थानादित्येतमर्थं गमयतीति । *११,४४* भवेदेतत् । यदीदं विशेषणं स्यात् । नचैवम् । व्यावर्त्याभावात् । एतत्सर्वं मन एवेति श्रुत्या सर्वेषामपि कामानां मनःपरिणाम(व)त्वमेव न त्वात्मधर्मः कामो ऽस्तीत्यवगमात् । अतो हृदि श्रिता इत्येतत्स्वरूपकथनमात्रमित्याशयेनाशङ्कय निषेधति हृद्येवेति ॥ हृद्येष तेषां श्रयणमिति पक्षो न भासते अन्तःकरण एव । तेषां कामानाम् । भासते शोभते । कुतो न भासत इत्यत आह मुक्तनामिति ॥ मुक्तानां कामितामाह पृथक्छाखासु यच्छ्रुतिः
nacedeṣā śrutiruktarītyā vyākhyāyeta / sarvathāpi kāmābhāvapareti vyākhyāyeteti yāvat / tadā hṛdi śritā iti kāmānāṃ viśeṣaṇaṃ vyarthameva syāt / vyāvartyābhāvāt / ato viśeṣaṇaṃ prayuñjānā śrutirantaḥkaraṇapariṇatīnāṃ kāmānāmeva muktāvabhāvo 'ntaḥkaraṇasyaivābhāvānna tu sarveṣāṃ svarūpabhūtānāṃ kāmānāmavasthānādityetamarthaṃ gamayatīti / *11,44* bhavedetat / yadīdaṃ viśeṣaṇaṃ syāt / nacaivam / vyāvartyābhāvāt / etatsarvaṃ mana eveti śrutyā sarveṣāmapi kāmānāṃ manaḥpariṇāma(va)tvameva na tvātmadharmaḥ kāmo 'stītyavagamāt / ato hṛdi śritā ityetatsvarūpakathanamātramityāśayenāśaṅkaya niṣedhati hṛdyeveti // hṛdyeṣa teṣāṃ śrayaṇamiti pakṣo na bhāsate antaḥkaraṇa eva / teṣāṃ kāmānām / bhāsate śobhate / kuto na bhāsata ityata āha muktanāmiti // muktānāṃ kāmitāmāha pṛthakchākhāsu yacchrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तःकरणविधुराणामपीत्यर्थः । यद्यस्मात्तस्मान्न शोभत इति सम्बन्धः । श्रुतिः पूर्वोदाहृता । नन्वेतदयुक्तम् । प्रागुदाहृतश्रुतेः प्रतिपक्षतयोद्भाविताया अस्याः श्रुतेस्तथैव बाधस्योच्यमानत्वात् । मैवम् । प्रागुदाहृतश्रुतेः प्रबलत्वेन बाधकत्वोपपत्तेः । तथाहि । कामश्रुतिस्तावन्निरवकाशा । तदभावश्रुतिस्तूक्तरीत्या सावकाशा । विशेषणस्वरूपकथनत्वसन्देहे ऽपि न निरवकाशत्वम् । एतत्सर्वं मन एवेत्यपि सावकाशश्रुतिरिति साङ्खयाधिकरणे ऽभिहितम् । किञ्च कामश्रुतिः सर्वास्वपि शाखास्वस्ति । तथैवोदाहृतत्वात् । तदभावश्रुतिस्तु क्वचिदेवेति कथं न बाध्यबाधकभावः । तदिदमुक्तं पृथक्शाखास्विति । *११,४५* कामस्य यत्रेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो ऽकामहतत्वं तु मुक्तानामेव मुख्यतः कामनिमित्तोपद्रवाभावस्याकामहतत्वस्याकामत्वाप्तकामत्वाभ्यामेवोपपत्तेरकामत्वस्य चेतनमात्रे ऽसम्भवादाप्तकामत्वस्य च मुक्तलक्षणत्वेन तत्रैव सम्भवादमुक्तेष्वसम्भवादित्यर्थः । मुक्तानामेव धर्म इति सिद्धमिति शेषः । *११,४६* सत्यम् । मुख्यया वृत्त्याकामहतत्वं मुक्तेष्वेव सम्भवति । तथापि कामनिमित्तबहुतरोपद्रवाभावाद्ब्रह्मादिष्वप्यमुख्यं युज्यत एव । अतः संसारिण एव श्रुतिप्रतिपाद्याः किन्न भवन्तीति चेत् । किं मुख्यार्थपरिग्रहे बाधकसद्भावात्तत्परित्यागः क्रियते किंवा वृथैव । नाद्यः । तदभावात् । बाधकाभासानां च निराकरिष्यमाणत्वात् । द्वितीयं दूषयति मुख्यार्थस्येति ॥ मुख्यार्थस्य वृथा त्यागो मायिनामेव भूषणम्
antaḥkaraṇavidhurāṇāmapītyarthaḥ / yadyasmāttasmānna śobhata iti sambandhaḥ / śrutiḥ pūrvodāhṛtā / nanvetadayuktam / prāgudāhṛtaśruteḥ pratipakṣatayodbhāvitāyā asyāḥ śrutestathaiva bādhasyocyamānatvāt / maivam / prāgudāhṛtaśruteḥ prabalatvena bādhakatvopapatteḥ / tathāhi / kāmaśrutistāvanniravakāśā / tadabhāvaśrutistūktarītyā sāvakāśā / viśeṣaṇasvarūpakathanatvasandehe 'pi na niravakāśatvam / etatsarvaṃ mana evetyapi sāvakāśaśrutiriti sāṅkhayādhikaraṇe 'bhihitam / kiñca kāmaśrutiḥ sarvāsvapi śākhāsvasti / tathaivodāhṛtatvāt / tadabhāvaśrutistu kvacideveti kathaṃ na bādhyabādhakabhāvaḥ / tadidamuktaṃ pṛthakśākhāsviti / *11,45* kāmasya yatretyādinoktamarthamupasaṃharati ata iti // ato 'kāmahatatvaṃ tu muktānāmeva mukhyataḥ kāmanimittopadravābhāvasyākāmahatatvasyākāmatvāptakāmatvābhyāmevopapatterakāmatvasya cetanamātre 'sambhavādāptakāmatvasya ca muktalakṣaṇatvena tatraiva sambhavādamukteṣvasambhavādityarthaḥ / muktānāmeva dharma iti siddhamiti śeṣaḥ / *11,46* satyam / mukhyayā vṛttyākāmahatatvaṃ mukteṣveva sambhavati / tathāpi kāmanimittabahutaropadravābhāvādbrahmādiṣvapyamukhyaṃ yujyata eva / ataḥ saṃsāriṇa eva śrutipratipādyāḥ kinna bhavantīti cet / kiṃ mukhyārthaparigrahe bādhakasadbhāvāttatparityāgaḥ kriyate kiṃvā vṛthaiva / nādyaḥ / tadabhāvāt / bādhakābhāsānāṃ ca nirākariṣyamāṇatvāt / dvitīyaṃ dūṣayati mukhyārthasyeti // mukhyārthasya vṛthā tyāgo māyināmeva bhūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरीक्षका एव मायावादिप्रभृतयो विना बाधकेन मुख्यार्थं त्यजन्ति । वाच्यार्थपरमेश्वरपरित्यागेन निर्गुणलक्षणाङ्गीकारात् । नतु न्यायविद इति । अपापत्वमदुःखत्वं चावृजिनत्वमिहोदितम् एवमकामहतत्वस्यामुक्तेष्वसम्भवमभिधायावृजिनत्वस्याप्यभिधास्यन्नवृजिनत्वं तावद्वयाख्याति अपापत्वमिति ॥ इहोदितमवृजिनत्वं तावदपापत्वमदुःखत्वं चेति योजना । कुत एतदित्यत आह अप्रियमिति ॥ अप्रियं वृजिनं दुःखमकं तोद इतीयर्ते
aparīkṣakā eva māyāvādiprabhṛtayo vinā bādhakena mukhyārthaṃ tyajanti / vācyārthaparameśvaraparityāgena nirguṇalakṣaṇāṅgīkārāt / natu nyāyavida iti / apāpatvamaduḥkhatvaṃ cāvṛjinatvamihoditam evamakāmahatatvasyāmukteṣvasambhavamabhidhāyāvṛjinatvasyāpyabhidhāsyannavṛjinatvaṃ tāvadvayākhyāti apāpatvamiti // ihoditamavṛjinatvaṃ tāvadapāpatvamaduḥkhatvaṃ ceti yojanā / kuta etadityata āha apriyamiti // apriyaṃ vṛjinaṃ duḥkhamakaṃ toda itīyarte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कारणत्वात् पापं वा वृजिनं नाम कथ्यते । इत्युक्तः स्वयमीशेन नामार्थः शब्दनिर्णये
tatkāraṇatvāt pāpaṃ vā vṛjinaṃ nāma kathyate / ityuktaḥ svayamīśena nāmārthaḥ śabdanirṇaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखमप्रियमित्यादिशब्दैरीर्यत इति सम्बन्धः । तत्कारणत्वाद् दुःखकारणत्वात् । दधित्रपुसं प्रत्यक्षो ज्वर इति यथा । एतेन वृजिनशब्दो दुःखे मुख्यः । पापे तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यमित्युक्तं भवति । अत एव वाशब्दः । नामार्थो वृजिननामार्थः । वृजिनशब्दस्य दुःखाद्यर्थत्वे ऽवृजिनशब्दस्यादुःखाद्यर्थत्वं सिद्धमेवेति भावः । *११,४९* ततः किं यद्यपापत्वादिकमवृजिनशब्दार्थ इत्यत आह अपापत्वं चेति ॥ अपापत्वं च नैवास्ति यावत्संसारमस्य हि । आरब्धपापमस्त्येव दुःखं च ज्ञानिनो ऽपि हि
duḥkhamapriyamityādiśabdairīryata iti sambandhaḥ / tatkāraṇatvād duḥkhakāraṇatvāt / dadhitrapusaṃ pratyakṣo jvara iti yathā / etena vṛjinaśabdo duḥkhe mukhyaḥ / pāpe tādarthyāttācchabdyamityuktaṃ bhavati / ata eva vāśabdaḥ / nāmārtho vṛjinanāmārthaḥ / vṛjinaśabdasya duḥkhādyarthatve 'vṛjinaśabdasyāduḥkhādyarthatvaṃ siddhameveti bhāvaḥ / *11,49* tataḥ kiṃ yadyapāpatvādikamavṛjinaśabdārtha ityata āha apāpatvaṃ ceti // apāpatvaṃ ca naivāsti yāvatsaṃsāramasya hi / ārabdhapāpamastyeva duḥkhaṃ ca jñānino 'pi hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः । अस्य जीवस्य । हिशब्दः संसारित्वादिति हेतुसूचनार्थः । तद्यथा इषीकातूलमित्यादिश्रौतेर्ज्ञानिनः पापाभावात्कथमेतदित्यत उक्तमारब्धेति । अनारब्धविषया श्रुतिरिति भावः । ज्ञानिनो ऽप्यारब्धपापमस्त्येवेति सम्बन्धः । दुःखं चास्त्येव पापसद्भावादिति हिशब्दार्थः । तस्मादवृजिनत्वमपि मुक्तेभ्यो ऽन्यत्रासम्भवीति सिद्धम् । *११,५०* केचिदेतां श्रुतिं अन्यथा व्याचक्षते । यश्च श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहत इति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति च वाक्यं न मुक्तसङ्ग्रहार्थम् । किन्नाम प्रकृतमनुष्यगन्धर्वादिविषयमेव । नच तत्रासम्भवः । श्रोत्रियञ्छन्दोधीत इति स्मरणाच्छ्रोत्रियशब्दस्य छन्दो ऽधिगतिनिमित्तत्वात् । मनुष्यगन्धर्वादीनां च सर्वज्ञकल्पत्वात्प्रारब्धपापसद्भावे ऽपि न ते तदा पापमाचरन्तीत्यवृजिना एवोच्यन्ते । विषयवैराग्योपेतत्वादकामहताश्च भवन्तीति । नच व्यावर्त्याभावेन वैयर्थ्यमिति युक्तम् । नहि वयं श्रोत्रियत्वादिकं विशेषणत्वेन ब्रूमः । किन्तु मनुष्येभ्यो मनुष्यगन्धर्वाणां शतगुणानन्दत्वे ऽभिहिते तत्र हेत्वाकाङ्क्षायामिदमुच्यते । एवं मनुष्यगन्धर्वेभ्यो देवगन्धर्वाणां शतगुणानन्दाभिधाने कुत इत्याकाङ्क्षायां श्रोत्रियत्वादिहेतुरुच्यते । एवमुत्तरत्रापि । नच वाच्यं सर्वेष्वपि विद्यमानं श्रोत्रियत्वादिकमानन्दातिशये कथं हेतुः स्यादिति । मनुष्यादप्यतिशयेन मनुष्यगन्धर्वः श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतश्च यतः । एवं पूर्वपूर्वनिर्दिष्यादप्यतिशयेनोत्तरोत्तरः श्रोत्रियत्वादिमान् यस्मादिति व्याख्यानादिति । तदेतन्न्निराचष्टे तस्मादिति । तस्मात् तस्मादकामत्वमिति चाश्रुतकल्पना चस्त्वर्थः । तस्मात्तस्मात्पूर्वपूर्वनिर्दिष्यादतिशयेनोत्तरोत्तरस्याकामत्वम् । उपलक्षणमेतत् । श्रोत्रियादिकं चेति व्याख्याने त्वश्रुतकल्पनं स्यात् । तस्मादित्यतिशयेनेति चाश्रुतस्य कल्पनीयत्वात् । अन्यथा विवक्षितार्थस्यालाभात् । दोषान्तरमाह अकामेति ॥ अकामहत इत्युक्तेः श्रुतहानिरपि स्फुटा
caśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ / asya jīvasya / hiśabdaḥ saṃsāritvāditi hetusūcanārthaḥ / tadyathā iṣīkātūlamityādiśrauterjñāninaḥ pāpābhāvātkathametadityata uktamārabdheti / anārabdhaviṣayā śrutiriti bhāvaḥ / jñānino 'pyārabdhapāpamastyeveti sambandhaḥ / duḥkhaṃ cāstyeva pāpasadbhāvāditi hiśabdārthaḥ / tasmādavṛjinatvamapi muktebhyo 'nyatrāsambhavīti siddham / *11,50* kecidetāṃ śrutiṃ anyathā vyācakṣate / yaśca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahata iti śrotriyasya cākāmahatasyeti ca vākyaṃ na muktasaṅgrahārtham / kinnāma prakṛtamanuṣyagandharvādiviṣayameva / naca tatrāsambhavaḥ / śrotriyañchandodhīta iti smaraṇācchrotriyaśabdasya chando 'dhigatinimittatvāt / manuṣyagandharvādīnāṃ ca sarvajñakalpatvātprārabdhapāpasadbhāve 'pi na te tadā pāpamācarantītyavṛjinā evocyante / viṣayavairāgyopetatvādakāmahatāśca bhavantīti / naca vyāvartyābhāvena vaiyarthyamiti yuktam / nahi vayaṃ śrotriyatvādikaṃ viśeṣaṇatvena brūmaḥ / kintu manuṣyebhyo manuṣyagandharvāṇāṃ śataguṇānandatve 'bhihite tatra hetvākāṅkṣāyāmidamucyate / evaṃ manuṣyagandharvebhyo devagandharvāṇāṃ śataguṇānandābhidhāne kuta ityākāṅkṣāyāṃ śrotriyatvādiheturucyate / evamuttaratrāpi / naca vācyaṃ sarveṣvapi vidyamānaṃ śrotriyatvādikamānandātiśaye kathaṃ hetuḥ syāditi / manuṣyādapyatiśayena manuṣyagandharvaḥ śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataśca yataḥ / evaṃ pūrvapūrvanirdiṣyādapyatiśayenottarottaraḥ śrotriyatvādimān yasmāditi vyākhyānāditi / tadetannnirācaṣṭe tasmāditi / tasmāt tasmādakāmatvamiti cāśrutakalpanā castvarthaḥ / tasmāttasmātpūrvapūrvanirdiṣyādatiśayenottarottarasyākāmatvam / upalakṣaṇametat / śrotriyādikaṃ ceti vyākhyāne tvaśrutakalpanaṃ syāt / tasmādityatiśayeneti cāśrutasya kalpanīyatvāt / anyathā vivakṣitārthasyālābhāt / doṣāntaramāha akāmeti // akāmahata ityukteḥ śrutahānirapi sphuṭā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतावकामहत इत्युक्तेः परेण चाकाम इति व्याख्यातत्वाच्छतस्य हतशब्दस्य हानिरपि स्फुटाऽपद्यते । नहि हतशब्दस्य किञ्चित्प्रयोजनमस्ति । अतः श्रुताश्रुतत्यागोपादानप्रसङ्गादयुक्तमिदं व्याख्यानमिति । *११,५२* अपरे तु व्याचक्षते । यश्चो श्रोत्रिय इति श्रोत्रियस्य चेति च न मुक्तविषयं नापि प्रकृतमनुष्यगन्धर्वादिविषयं किन्तु पुरुषान्तरविषयम् । तथाहि । मनुष्येभ्यो मनुष्यगन्धर्वाणां शतगुणस्तावदानन्दः । यश्चापरः श्रोत्रियो ऽवृजिनो मनुष्यगन्धर्वपदे कामरहितश्च । तस्यापि मनुष्येभ्यः शतगुणो मनुष्यगन्धर्वसमान एवानन्दो भवतीत्येवं तेषु तेषु पदेष्वकामस्य तत्तत्समानानन्दत्वमत्रोच्यते । नच वाच्यं विरक्तानां सर्वत्र कामाभावात्कथमियं तारतम्योक्तिरिति । तदतिरिक्तपदेषु कामसद्भावस्य विवक्षितत्वात् । यो यो यावदायासान्मुक्तो ऽसावसौ तावदानन्दवानित्यर्थो ह्यत्र प्रतिपिपादयिषित इति । एतदपि श्रुतहानाश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादेव निरस्तम् । अत्रापि हतशब्दस्य प्रयोजनाभावेन ह्यातव्यत्वात् । तस्मिन्पद इत्यस्यान्यत्र सकाम इत्यस्य च कल्पनीयत्वात् । अधिकं दोषमाह कुत्रचिदिति ॥ कुत्रचित् कामिनः पुंसः कामाभावात् क्वचित् क्वचित् । इन्द्रादिसुखभोगो ऽस्तीत्यनुभूतिर्हि कुप्यति
śrutāvakāmahata ityukteḥ pareṇa cākāma iti vyākhyātatvācchatasya hataśabdasya hānirapi sphuṭā'padyate / nahi hataśabdasya kiñcitprayojanamasti / ataḥ śrutāśrutatyāgopādānaprasaṅgādayuktamidaṃ vyākhyānamiti / *11,52* apare tu vyācakṣate / yaśco śrotriya iti śrotriyasya ceti ca na muktaviṣayaṃ nāpi prakṛtamanuṣyagandharvādiviṣayaṃ kintu puruṣāntaraviṣayam / tathāhi / manuṣyebhyo manuṣyagandharvāṇāṃ śataguṇastāvadānandaḥ / yaścāparaḥ śrotriyo 'vṛjino manuṣyagandharvapade kāmarahitaśca / tasyāpi manuṣyebhyaḥ śataguṇo manuṣyagandharvasamāna evānando bhavatītyevaṃ teṣu teṣu padeṣvakāmasya tattatsamānānandatvamatrocyate / naca vācyaṃ viraktānāṃ sarvatra kāmābhāvātkathamiyaṃ tāratamyoktiriti / tadatiriktapadeṣu kāmasadbhāvasya vivakṣitatvāt / yo yo yāvadāyāsānmukto 'sāvasau tāvadānandavānityartho hyatra pratipipādayiṣita iti / etadapi śrutahānāśrutakalpanāprasaṅgādeva nirastam / atrāpi hataśabdasya prayojanābhāvena hyātavyatvāt / tasminpada ityasyānyatra sakāma ityasya ca kalpanīyatvāt / adhikaṃ doṣamāha kutraciditi // kutracit kāminaḥ puṃsaḥ kāmābhāvāt kvacit kvacit / indrādisukhabhogo 'stītyanubhūtirhi kupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थान्तरप्रतीतेर्निरस्तत्वात् । अमुक्तमनुष्यादिसुखसम्बन्धितारतम्यं ते ये शतमित्यादिवाक्यैः पृथक् पृथगुक्त्वा यश्चेति श्रोत्रियस्य चेति च वाक्येन मुक्तानां मनुष्यगन्धर्वादीनां सुखे तारतम्यं श्रुतिरतिदेशेनाहेति व्याख्यानमेव पेशलम् । नन्वेवं सति वाक्यभेदो दोषः स्यात् । मैवम् । ज्ञापकसद्भावादित्याह तच्चेति ॥ ॥। तच्च चशब्दादेव गम्यते
arthāntarapratīternirastatvāt / amuktamanuṣyādisukhasambandhitāratamyaṃ te ye śatamityādivākyaiḥ pṛthak pṛthaguktvā yaśceti śrotriyasya ceti ca vākyena muktānāṃ manuṣyagandharvādīnāṃ sukhe tāratamyaṃ śrutiratideśenāheti vyākhyānameva peśalam / nanvevaṃ sati vākyabhedo doṣaḥ syāt / maivam / jñāpakasadbhāvādityāha tacceti // ... tacca caśabdādeva gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश्चेति वाक्यस्य प्रकृतादन्यो विषय इत्येतच्च चशब्देनैव गम्यते । किमुतैकवाक्यगतायामुक्तानुपपत्त्येत्येवार्थः । चशब्दो ह्ययं समुच्चयस्य द्योतकः प्रतीयते । देवदत्तो धनिको यज्ञदत्तश्चेति तथा । नचैकविषयतायामेवं युज्यते । नहि भवति वसिष्ठो ब्रह्मिष्ठो ऽरुन्धतीपतिश्च तथेति प्रयोगः । विशेषणसमुच्चये चशब्दः किन्न स्यादिति चेन्न । मुख्यार्थे बाधकाभावेन त्यागायोगात् । वचनव्यत्ययश्चैकवाक्यतायां स्फुट एव । तथात्वे खलु ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एक आजान(ज)देवानामानन्दो ये श्रोत्रिया अवृजिना अकामहताश्चेति स्यात् । तथा तेत ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियाणामकामहतानामिति भवेत् । *११,५७* नन्वेवं तर्हि कथं बृहदारण्यकवाक्यं भाष्ये मुक्तमात्रविषयं व्याख्यातम् । यश्चेति विशेषणसमुच्चयपरमुक्तम् । अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य । सर्वथा वाक्यद्वयमेवेदं भिन्नविषयम् । एकवाक्यताश्रद्धायामपि मुक्तमात्रविषयमस्तु । तत्रानुपपत्तीनामल्पत्वात् । नामुक्तमात्रविषयम् अनुपपत्तिबाहुल्यादिति । *११,५८* मानुषादिहिरण्यगर्मान्तानाममुक्तानां मुक्तानां चोत्तरोत्तरं शतगुणानन्दत्वं श्रुतिद्वयमाहेत्ययुक्तम् । मानुषानन्दनिर्देशो मुक्तज्ञापकाभावात् । नहि तत्राकामहतत्वादिकमन्यद्वा किमपि श्रूयते इत्याशङ्कां निराकुर्वन् श्रुत्यर्थं विवृणोति । राद्ध इतयादिनाभिवीक्षत इत्यन्तेन । तत्र तावत् बृहदारण्यके मनुष्यमुक्तस्य ज्ञापकं दर्शयति राद्ध इति ॥ राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते । साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवतीत्युपक्रमवाक्ये राद्ध इति पदेन मुक्त एव गृह्यते नामुक्तः । कया वृत्त्याभिधयैव न तूपचर्यते । येन मुख्यार्थानुपपत्त्यादिकं व्युत्पादनीयं स्यात् । कथम्? संसिद्ध इति । एतदुक्तं भवति । राध साध संसिद्धाविति पठ्यते । राधधातोश्च"गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थाऽसवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्चऽ; इत्यकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः । ततो राद्धः संसिद्ध इत्युक्तं भवति । संसिद्धिश्च मुक्तिरेव नित्यत्वेन दुःखासम्भिन्नत्वेन च समीचीनसिद्धित्वात् । नेतरा, अनित्यत्वेन दुःखसम्भिन्नत्वेन चासमीचीनत्वात् । नच मुख्ये सम्भवत्यमुख्यार्थो ऽङ्गीकर्तुं शक्यत इति । एवं समृद्धशब्दो ऽपि मुक्तस्यैव वाचकः । मुक्तिं विना सम्यगृद्धेरभावात् । अन्येषामधिपतिरित्यादिकं तु मुक्तामुक्तसाधारणम् । यथा च मुक्ते सम्भवति तथोक्तं भाष्ये । *११,६०* इदानीं तैत्तिरीयश्रुतौ मुक्तमनुष्यज्ञापकं दर्शयन्युवा स्यादित्यादीनि पदानि व्याचष्टे साधुनेति ॥ साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः
yaśceti vākyasya prakṛtādanyo viṣaya ityetacca caśabdenaiva gamyate / kimutaikavākyagatāyāmuktānupapattyetyevārthaḥ / caśabdo hyayaṃ samuccayasya dyotakaḥ pratīyate / devadatto dhaniko yajñadattaśceti tathā / nacaikaviṣayatāyāmevaṃ yujyate / nahi bhavati vasiṣṭho brahmiṣṭho 'rundhatīpatiśca tatheti prayogaḥ / viśeṣaṇasamuccaye caśabdaḥ kinna syāditi cenna / mukhyārthe bādhakābhāvena tyāgāyogāt / vacanavyatyayaścaikavākyatāyāṃ sphuṭa eva / tathātve khalu te ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ / sa eka ājāna(ja)devānāmānando ye śrotriyā avṛjinā akāmahatāśceti syāt / tathā teta ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyāṇāmakāmahatānāmiti bhavet / *11,57* nanvevaṃ tarhi kathaṃ bṛhadāraṇyakavākyaṃ bhāṣye muktamātraviṣayaṃ vyākhyātam / yaśceti viśeṣaṇasamuccayaparamuktam / ayamabhiprāyo bhāṣyakārasya / sarvathā vākyadvayamevedaṃ bhinnaviṣayam / ekavākyatāśraddhāyāmapi muktamātraviṣayamastu / tatrānupapattīnāmalpatvāt / nāmuktamātraviṣayam anupapattibāhulyāditi / *11,58* mānuṣādihiraṇyagarmāntānāmamuktānāṃ muktānāṃ cottarottaraṃ śataguṇānandatvaṃ śrutidvayamāhetyayuktam / mānuṣānandanirdeśo muktajñāpakābhāvāt / nahi tatrākāmahatatvādikamanyadvā kimapi śrūyate ityāśaṅkāṃ nirākurvan śrutyarthaṃ vivṛṇoti / rāddha itayādinābhivīkṣata ityantena / tatra tāvat bṛhadāraṇyake manuṣyamuktasya jñāpakaṃ darśayati rāddha iti // rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate / sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavatītyupakramavākye rāddha iti padena mukta eva gṛhyate nāmuktaḥ / kayā vṛttyābhidhayaiva na tūpacaryate / yena mukhyārthānupapattyādikaṃ vyutpādanīyaṃ syāt / katham? saṃsiddha iti / etaduktaṃ bhavati / rādha sādha saṃsiddhāviti paṭhyate / rādhadhātośca"gatyarthākarmakaśliṣaśīṅsthā'savasajanaruhajīryatibhyaśca'; ityakarmakatvātkartari ktaḥ / tato rāddhaḥ saṃsiddha ityuktaṃ bhavati / saṃsiddhiśca muktireva nityatvena duḥkhāsambhinnatvena ca samīcīnasiddhitvāt / netarā, anityatvena duḥkhasambhinnatvena cāsamīcīnatvāt / naca mukhye sambhavatyamukhyārtho 'ṅgīkartuṃ śakyata iti / evaṃ samṛddhaśabdo 'pi muktasyaiva vācakaḥ / muktiṃ vinā samyagṛddherabhāvāt / anyeṣāmadhipatirityādikaṃ tu muktāmuktasādhāraṇam / yathā ca mukte sambhavati tathoktaṃ bhāṣye / *11,60* idānīṃ taittirīyaśrutau muktamanuṣyajñāpakaṃ darśayanyuvā syādityādīni padāni vyācaṣṭe sādhuneti // sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौवनं नित्यमेतस्य मुक्तस्येति युवा स च । फलमध्ययनस्याप्तं तेनाध्यायक ईरितः
yauvanaṃ nityametasya muktasyeti yuvā sa ca / phalamadhyayanasyāptaṃ tenādhyāyaka īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्ह्रासानन्दसम्प्राप्त्या चाशिष्ट इति गीयते । स्थितस्यानन्यथा प्राप्तेर्दृढिष्ठ इति चोदितः
nirhrāsānandasamprāptyā cāśiṣṭa iti gīyate / sthitasyānanyathā prāpterdṛḍhiṣṭha iti coditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलिष्ठश्च स्वभावेन मुक्तो भवति केवलम् निर्देषो हि साधुरित्युच्यते । नच विष्णोरितरो निर्देषो ऽस्ति । अतः साधुना विष्णुनेत्युक्तम् । तृतीयान्ते साधुशब्द उपपदे यु मिश्रण इत्यसमात्"अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्तेऽ; इति क्वनिप्प्रत्यये कृते साधुयुवेति भवति । यद्वा युजिर् । योग इत्यस्येदं रूपम् । दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरन्तलोपः । तथाच भगवत्सामीप्यलक्षणमोक्षवानित्युक्तं भवति । युवशब्दादप्यतिशयेन साधुयुवशब्दो मुक्तस्य ज्ञापक इति क्रममतिलङ्घयादौ व्याख्यातः । यद्यपि युवशब्दो यौवननिमित्तस्तथापि मुख्यामुख्ययोर्मुख्ये सम्प्रत्यय इति नित्ययौवनमङ्गीकार्यम् । तच्चैतस्य मनुष्यस्य मुक्तस्यैव युज्यते न संसारिण इति हेतोर्युवा च स मुक्त एव । अध्यायकशब्दो यद्यप्याङधिपूर्वादिङध्ययन इत्यस्मात् ण्वुलि प्रत्यये सति निष्पन्नः सम्यगध्ययनस्य कर्तारमाह । तथाप्यत्र पुरुषार्थप्रसङ्गादध्ययनस्यापुरुषार्थत्वादध्ययनफलप्राप्तेर्लक्षको वर्णनीयः । अध्ययनस्य फलं च तेन मुक्तेनैवाप्तम् । मुक्तेरेव तत्फलत्वात् । तेन कारणेन मुक्त एवाध्यापक ईरितः । आ सम्यक् समन्ताच्च शमस्येत्याशः । अतिशयेनाश आशिष्ठः । सम्यक्त्वादि च ह्रासाभावादिकमेव । ततो निर्ह्रासस्य योग्यतानुसारेण पूर्णस्यानन्दस्य सम्प्राप्त्या कारणेन मुक्त एवाशिष्ठ इति च गीयते । अविकारो हि दृढो नाम । अतिशयेन दृढो दृढिष्ठः । छान्दसत्वात्"र ऋतो हलादेर्लघोःऽ; इत्येतन्न भवति । मुक्त एव स्थितस्यानन्यथाप्राप्तेः अतिशयेन निर्विकारत्वात् दृढिष्ठ इति चोदितः । बलमस्यास्तीति बली । अतिशयेन बली बलिष्ठः । अतिशयश्च स्वाभाविकत्वम् । स्वभावेन बलिष्ठश्च केवलं मुक्तो भवति । नामुक्तः । अतो बलिष्ठ इति स एवोच्यत इति । *११,६५* ननु मुक्तस्य"तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात्ऽ; इति वित्तपरिपूर्णपृथिवीपतित्वमुच्यमानं कथं युज्यत इत्यत आह तस्येति ॥ तस्येयं पृथिवीत्यादि पूर्वभावव्यपेक्षया
baliṣṭhaśca svabhāvena mukto bhavati kevalam nirdeṣo hi sādhurityucyate / naca viṣṇoritaro nirdeṣo 'sti / ataḥ sādhunā viṣṇunetyuktam / tṛtīyānte sādhuśabda upapade yu miśraṇa ityasamāt"anyebhyo 'pi dṛśyante'; iti kvanippratyaye kṛte sādhuyuveti bhavati / yadvā yujir / yoga ityasyedaṃ rūpam / dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātorantalopaḥ / tathāca bhagavatsāmīpyalakṣaṇamokṣavānityuktaṃ bhavati / yuvaśabdādapyatiśayena sādhuyuvaśabdo muktasya jñāpaka iti kramamatilaṅghayādau vyākhyātaḥ / yadyapi yuvaśabdo yauvananimittastathāpi mukhyāmukhyayormukhye sampratyaya iti nityayauvanamaṅgīkāryam / taccaitasya manuṣyasya muktasyaiva yujyate na saṃsāriṇa iti hetoryuvā ca sa mukta eva / adhyāyakaśabdo yadyapyāṅadhipūrvādiṅadhyayana ityasmāt ṇvuli pratyaye sati niṣpannaḥ samyagadhyayanasya kartāramāha / tathāpyatra puruṣārthaprasaṅgādadhyayanasyāpuruṣārthatvādadhyayanaphalaprāpterlakṣako varṇanīyaḥ / adhyayanasya phalaṃ ca tena muktenaivāptam / muktereva tatphalatvāt / tena kāraṇena mukta evādhyāpaka īritaḥ / ā samyak samantācca śamasyetyāśaḥ / atiśayenāśa āśiṣṭhaḥ / samyaktvādi ca hrāsābhāvādikameva / tato nirhrāsasya yogyatānusāreṇa pūrṇasyānandasya samprāptyā kāraṇena mukta evāśiṣṭha iti ca gīyate / avikāro hi dṛḍho nāma / atiśayena dṛḍho dṛḍhiṣṭhaḥ / chāndasatvāt"ra ṛto halāderlaghoḥ'; ityetanna bhavati / mukta eva sthitasyānanyathāprāpteḥ atiśayena nirvikāratvāt dṛḍhiṣṭha iti coditaḥ / balamasyāstīti balī / atiśayena balī baliṣṭhaḥ / atiśayaśca svābhāvikatvam / svabhāvena baliṣṭhaśca kevalaṃ mukto bhavati / nāmuktaḥ / ato baliṣṭha iti sa evocyata iti / *11,65* nanu muktasya"tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt'; iti vittaparipūrṇapṛthivīpatitvamucyamānaṃ kathaṃ yujyata ityata āha tasyeti // tasyeyaṃ pṛthivītyādi pūrvabhāvavyapekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वभावो ऽमुक्तत्वं मुक्तामुक्तमनुष्ययोर्विवक्षया हि युवा स्यादित्यादिकमारब्धम् । तत्र युवा स्यादित्यादिका मुक्तं प्रतिपाद्यामुक्तविवक्षया तस्येत्यादिवाक्यं प्रवृत्तमित्यर्थः । अनेनैव न्यायेनान्येषामधिपतिरित्यादिकममुक्तविषयं प्रतिपत्तव्यम् । नन्वेवं युवा स्यादित्यादेर्मुक्तामुक्तविषयताङ्गीकृतावेकविषयताप्रतीतिविरोध इत्याशङ्कानिरासायामुक्तेति वक्तव्ये पूर्वभावेत्युक्तम् । एक एव चेतनो युवादिशब्दैः प्रतिपाद्यते । तस्य चावस्थाभेदेन विशेषणानि व्यवस्थाप्यते । एक एव चेतनो युवादिशब्दैः प्रतिपाद्यते । तस्य चावस्थाभेदेन विशेषणानि व्यवस्थाप्यन्ते । तस्मादेकविषयताप्रतिभासो नानुपपन्न इति । *११,६६* एवं वाजसनेयश्रुतौ"स यो ह वै मनुष्याणामित्यादेः सम्पन्नतम इत्यन्तस्य, तैत्तिरीयश्रुतौ च युवा स्यादित्यादेः पूर्णा स्यादित्यन्तस्यऽ; मुक्तामुक्तपरत्ववर्णनेन स मनुष्याणां परम आनन्दो ऽथ(ते)ये शतं मनुष्याणामानन्दा इत्येतत्स एको मानुष आनन्दस्ते ये शतं मानुषा आनन्दा इत्येतच्च मुक्तामुक्तविषयमिति सिद्धे तैत्तिरीयश्रुतिगतं स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येत्येतावद्वयाचष्टे स एक इतीति ॥ स एक इति संसारगतमुक्तवा सुखं पुनः । श्रोत्रियस्येति वदति मुक्ताच्छतगुणात्मताम्
pūrvabhāvo 'muktatvaṃ muktāmuktamanuṣyayorvivakṣayā hi yuvā syādityādikamārabdham / tatra yuvā syādityādikā muktaṃ pratipādyāmuktavivakṣayā tasyetyādivākyaṃ pravṛttamityarthaḥ / anenaiva nyāyenānyeṣāmadhipatirityādikamamuktaviṣayaṃ pratipattavyam / nanvevaṃ yuvā syādityādermuktāmuktaviṣayatāṅgīkṛtāvekaviṣayatāpratītivirodha ityāśaṅkānirāsāyāmukteti vaktavye pūrvabhāvetyuktam / eka eva cetano yuvādiśabdaiḥ pratipādyate / tasya cāvasthābhedena viśeṣaṇāni vyavasthāpyate / eka eva cetano yuvādiśabdaiḥ pratipādyate / tasya cāvasthābhedena viśeṣaṇāni vyavasthāpyante / tasmādekaviṣayatāpratibhāso nānupapanna iti / *11,66* evaṃ vājasaneyaśrutau"sa yo ha vai manuṣyāṇāmityādeḥ sampannatama ityantasya, taittirīyaśrutau ca yuvā syādityādeḥ pūrṇā syādityantasya'; muktāmuktaparatvavarṇanena sa manuṣyāṇāṃ parama ānando 'tha(te)ye śataṃ manuṣyāṇāmānandā ityetatsa eko mānuṣa ānandaste ye śataṃ mānuṣā ānandā ityetacca muktāmuktaviṣayamiti siddhe taittirīyaśrutigataṃ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasyetyetāvadvayācaṣṭe sa eka itīti // sa eka iti saṃsāragatamuktavā sukhaṃ punaḥ / śrotriyasyeti vadati muktācchataguṇātmatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारिमनुष्यगन्धर्वादिसुखादित्यर्थः । संसारगतस्य देवगन्धर्वादेः शताधिकं शतगुणाधिकं सुखमुक्त्वेति वर्तते । मुक्तान्मुक्तस्येति मुक्तमनुष्यगन्धर्वादिसुखाच्छतगुणं मुक्तदेवगन्धर्वादेः सुखं वदतीत्यर्थः । अनेन ते ये शतमित्युभयमेकोक्त्या परामृश्य स एक इति श्रोत्रियस्येति च यथायोग्यं पृथक् शतगुणानन्दत्वमुच्यत इत्युक्तं भवति । अनयैव रीत्या स एकः पितॄणामित्यादि वाजसनेयश्रुतिवाक्यमपि व्याख्येयम् । उपक्रमे मुक्तश्रवणादाजान(ज)देवादौ यश्च श्रोत्रिय इत्यादिना तच्छ्रवणान्मध्ये ऽपि यश्च श्रोत्रिय इत्यनुवर्तनीयम् । श्रुतिद्वयविसंवादस्तु भगवत्पादैरन्यत्र परिहृत इति । *११,७०* श्रुतिद्वयव्याख्यानमुपसंहरति युक्तं स्यादिति ॥ ॥। युक्तं स्याच्छ्रुत्युक्तमभिवीक्षितः
saṃsārimanuṣyagandharvādisukhādityarthaḥ / saṃsāragatasya devagandharvādeḥ śatādhikaṃ śataguṇādhikaṃ sukhamuktveti vartate / muktānmuktasyeti muktamanuṣyagandharvādisukhācchataguṇaṃ muktadevagandharvādeḥ sukhaṃ vadatītyarthaḥ / anena te ye śatamityubhayamekoktyā parāmṛśya sa eka iti śrotriyasyeti ca yathāyogyaṃ pṛthak śataguṇānandatvamucyata ityuktaṃ bhavati / anayaiva rītyā sa ekaḥ pitṝṇāmityādi vājasaneyaśrutivākyamapi vyākhyeyam / upakrame muktaśravaṇādājāna(ja)devādau yaśca śrotriya ityādinā tacchravaṇānmadhye 'pi yaśca śrotriya ityanuvartanīyam / śrutidvayavisaṃvādastu bhagavatpādairanyatra parihṛta iti / *11,70* śrutidvayavyākhyānamupasaṃharati yuktaṃ syāditi // ... yuktaṃ syācchrutyuktamabhivīkṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्युक्तमभिवीक्षतो ऽभिवीक्षमाणस्य सम्यग्विचारयतो मतेनैतदेव व्याख्यानं युक्तं स्यात् । अथवाभिवीक्षो ऽभिवीक्षणं सम्यग्विचारस्तस्मादिदमेव श्रुत्युक्तं युक्तं स्यादिति । *११,७१* एवं श्रुत्या मुक्तौ तारतम्यमुपपाद्य युक्त्याप्युपपादयति युक्तं चेति ॥ युक्तं च साधनाधिक्यात् साध्याधिक्यं सुरादिषु सुरादिषु मानुषादिभ्यः साध्याधिक्यं मुक्तिगतफलाधिक्यं साधनाधिक्याद्धेतोर्युक्तमनुमितं चेत्यर्थः । देवादयो मानुषादिभ्यो ऽधिकमौक्तफलभाजस्तदपेक्षयाधिकतत्साधनवत्त्वादित्युक्तं भवति । विपक्षे बाधकाभावंदप्रयोजको ऽयं हेतुरित्यत आह नाधिक्यमिति ॥ नाधिक्यं यदि साध्ये स्यात् प्रयत्नः साधने कुतः
śrutyuktamabhivīkṣato 'bhivīkṣamāṇasya samyagvicārayato matenaitadeva vyākhyānaṃ yuktaṃ syāt / athavābhivīkṣo 'bhivīkṣaṇaṃ samyagvicārastasmādidameva śrutyuktaṃ yuktaṃ syāditi / *11,71* evaṃ śrutyā muktau tāratamyamupapādya yuktyāpyupapādayati yuktaṃ ceti // yuktaṃ ca sādhanādhikyāt sādhyādhikyaṃ surādiṣu surādiṣu mānuṣādibhyaḥ sādhyādhikyaṃ muktigataphalādhikyaṃ sādhanādhikyāddhetoryuktamanumitaṃ cetyarthaḥ / devādayo mānuṣādibhyo 'dhikamauktaphalabhājastadapekṣayādhikatatsādhanavattvādityuktaṃ bhavati / vipakṣe bādhakābhāvaṃdaprayojako 'yaṃ heturityata āha nādhikyamiti // nādhikyaṃ yadi sādhye syāt prayatnaḥ sādhane kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरादिष्विति वर्तते । मानुषादिभ्य इति च । साधने साधनाधिक्ये । यदि देवादयो मानुषादिभ्यो ऽधिकमौक्तफलभाजो न स्युस्तदा तदधिकतत्साधनार्थप्रयत्नवन्तो न स्युः । अनधिकफलाय चाधिकं प्रयत्नमातिष्ठमाना न प्रेक्षावन्तो भवेयुरिति विपक्षे बाधकान्नाप्रयोजको हेतुः । *११,७३* प्रमाणाभावात्स्वरूपासिद्धो ऽस्त्वित्यत आह यत्नश्चेति ॥ यत्नश्च दृश्यते तेषां महानेव महात्मनाम् यत्र पुरुषे यदपेक्षया साधनाधिक्यमस्त्यत्र तदपेक्षया साध्याधिक्यं च नियमेन दृष्टम् । कर्षकवाणिग्राजपुरुषादिषु लोके, वेदे चाग्न्याहितादिषु, यो यदधिकसाधनवानसौ तदधिकसाध्यवानिति नियमेन तत्तत्प्रमाणैरुपलब्धमेवेत्यर्थः । यस्त्वग्न्याधानादिफलानां तारतम्यमजानानः कृष्टादिस्थले च धान्यादौ तारतम्यं कारणान्तरायत्तं न कृष्टादिसाधनतारतम्याधीनमिति मन्यमानो दृष्टान्तेष्वपि विप्रतिपद्यते तं प्रत्याह नो चेदिति ॥ ॥। नो चेन्न यत्नं कुर्यरञ्जसा
surādiṣviti vartate / mānuṣādibhya iti ca / sādhane sādhanādhikye / yadi devādayo mānuṣādibhyo 'dhikamauktaphalabhājo na syustadā tadadhikatatsādhanārthaprayatnavanto na syuḥ / anadhikaphalāya cādhikaṃ prayatnamātiṣṭhamānā na prekṣāvanto bhaveyuriti vipakṣe bādhakānnāprayojako hetuḥ / *11,73* pramāṇābhāvātsvarūpāsiddho 'stvityata āha yatnaśceti // yatnaśca dṛśyate teṣāṃ mahāneva mahātmanām yatra puruṣe yadapekṣayā sādhanādhikyamastyatra tadapekṣayā sādhyādhikyaṃ ca niyamena dṛṣṭam / karṣakavāṇigrājapuruṣādiṣu loke, vede cāgnyāhitādiṣu, yo yadadhikasādhanavānasau tadadhikasādhyavāniti niyamena tattatpramāṇairupalabdhamevetyarthaḥ / yastvagnyādhānādiphalānāṃ tāratamyamajānānaḥ kṛṣṭādisthale ca dhānyādau tāratamyaṃ kāraṇāntarāyattaṃ na kṛṣṭādisādhanatāratamyādhīnamiti manyamāno dṛṣṭānteṣvapi vipratipadyate taṃ pratyāha no cediti // ... no cenna yatnaṃ kuryarañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*११,७६* स्यादेतत् । मुक्ता अप्युपासनं कर्म चानुतिष्ठन्तीति गुणोपसंहारपादे समर्थितम् । न चैकप्रकारमेव तेषामनुष्ठानमिति नियामकमस्ति । तथाच तेषामुपासनादितारतम्ये सत्यपि तत्प्रयुक्तफलतारतम्याभावादयुक्तान्येव सतर्काण्यनुमानानि । मुक्तैरनुष्ठितं साधनमेव न भवति साध्याभावादिति चेत् । अमुक्तै(मुमुक्षुभि)रनुष्ठितस्याप्यधिकस्य तथात्वोपपत्तेः । अनुष्ठानं च मुक्तवल्लीलात्मकं भविष्यतीत्यत आह कृच्छ्रेणेति ॥ *११,७७* कृच्छ्रेण साधनादेव न मुक्तवदुदीर्यते
*11,76* syādetat / muktā apyupāsanaṃ karma cānutiṣṭhantīti guṇopasaṃhārapāde samarthitam / na caikaprakārameva teṣāmanuṣṭhānamiti niyāmakamasti / tathāca teṣāmupāsanāditāratamye satyapi tatprayuktaphalatāratamyābhāvādayuktānyeva satarkāṇyanumānāni / muktairanuṣṭhitaṃ sādhanameva na bhavati sādhyābhāvāditi cet / amuktai(mumukṣubhi)ranuṣṭhitasyāpyadhikasya tathātvopapatteḥ / anuṣṭhānaṃ ca muktavallīlātmakaṃ bhaviṣyatītyata āha kṛcchreṇeti // *11,77* kṛcchreṇa sādhanādeva na muktavadudīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्रेण वर्षकोटिश्च धूमः पीतो ऽतिदुःखतः । वर्षायुतं च सूर्येण तपो ऽवाक्छिरसा कृतम्
śakreṇa varṣakoṭiśca dhūmaḥ pīto 'tiduḥkhataḥ / varṣāyutaṃ ca sūryeṇa tapo 'vākchirasā kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुदुःखेन सुखं त्यक्तवा धर्मेणाकाशशायिना । पीता मयीचयो वर्षसाहस्रमतिसादरम्
suduḥkhena sukhaṃ tyaktavā dharmeṇākāśaśāyinā / pītā mayīcayo varṣasāhasramatisādaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पो ब्रह्मणो दिवसः । पात्रादित्वान्नपुंसकम् । कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग इति द्वितीया । यद्वा दशकल्पमिति बहुव्रीहिः । तपसो विशेषणम् । सहस्रं परिमाणमस्येति साहस्रः सङ्घः । तदस्य परिमाणमित्यर्थे शतमानविंशतिकसहस्रवसनादणित्यणो विधानात् । अन्ये ऽप्यतिकृच्छ्रेण यत्नं कुवर्न्ति किमैहिकफलार्थं नेत्युच्यते ब्रह्मविदो ऽपीति । विषयवैराग्यमनेनोपलक्ष्यते । ब्रह्मज्ञानोत्त(र)रं साधनानुष्ठानेन मोक्षतारतम्यस्योपरि साधयिष्यमाणत्वादत्र सामान्यमात्रं विवक्षितम् । इतिशब्दो वाक्यसमाप्तौ । *११,८६* अनुमानमुपसंहरति एतदिति ॥ ॥। एतदखिलं मोक्षविशेषाभावतः कथम्
kalpo brahmaṇo divasaḥ / pātrāditvānnapuṃsakam / kālādhvanoratyantasaṃyoga iti dvitīyā / yadvā daśakalpamiti bahuvrīhiḥ / tapaso viśeṣaṇam / sahasraṃ parimāṇamasyeti sāhasraḥ saṅghaḥ / tadasya parimāṇamityarthe śatamānaviṃśatikasahasravasanādaṇityaṇo vidhānāt / anye 'pyatikṛcchreṇa yatnaṃ kuvarnti kimaihikaphalārthaṃ netyucyate brahmavido 'pīti / viṣayavairāgyamanenopalakṣyate / brahmajñānotta(ra)raṃ sādhanānuṣṭhānena mokṣatāratamyasyopari sādhayiṣyamāṇatvādatra sāmānyamātraṃ vivakṣitam / itiśabdo vākyasamāptau / *11,86* anumānamupasaṃharati etaditi // ... etadakhilaṃ mokṣaviśeṣābhāvataḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदखिलं कृच्छ्रेण साधनानुष्ठानम् । विशेषो वैचित्र्यम् । सप्तम्यर्थे तसिः । कथं युज्यते । ततो ऽनेन मोक्षविशेषः सिद्ध इति शेषः । स्यादेतत् । मुक्तौ तारतम्यानुमानं कालात्ययापदिष्यम् । परमं साम्यमुपैतीत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वादिति । मैवम् । श्रुतेः श्रुतिस्मृतिबाधितत्वेन बाधकत्वासम्भवादित्याशयवान्मोक्षतारतम्यवादिनीः श्रुतिस्मृतीस्तावत्पठति दैवीति ॥ दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । इति मोक्षविशेषश्च स्वयं भगवतोदितः
etadakhilaṃ kṛcchreṇa sādhanānuṣṭhānam / viśeṣo vaicitryam / saptamyarthe tasiḥ / kathaṃ yujyate / tato 'nena mokṣaviśeṣaḥ siddha iti śeṣaḥ / syādetat / muktau tāratamyānumānaṃ kālātyayāpadiṣyam / paramaṃ sāmyamupaitītyādiśrutiviruddhatvāditi / maivam / śruteḥ śrutismṛtibādhitatvena bādhakatvāsambhavādityāśayavānmokṣatāratamyavādinīḥ śrutismṛtīstāvatpaṭhati daivīti // daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā / iti mokṣaviśeṣaśca svayaṃ bhagavatoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिर्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः । अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धये
tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhirmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ / amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे
akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyo manojaveṣvasamā babhūvuḥ / ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hradā iva snātvā u tve dadṛśre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यादीनि च वाक्यानि तारतम्यं विमुक्तिगम् । व्यक्तं वदन्ति ॥। सम्पद्योग्यता । विमोक्षो विशिष्यमोक्षः । निबन्धो नीचस्थाने ऽन्धे तमसि बन्धः । तादर्थ्ये चतुर्थी । चशब्द एवार्थे । भगवता स्वयमेवोक्त इति सम्पद्यते । अन्यथा वीत्युपसर्गस्य वैयर्थ्यापत्तेः । तमेवेति मुनीन्प्रति पृथोर्वाक्यम् । तं विष्णुमेव । आत्मवृत्तिभिरित्यस्यैव विवरणं मनोवचःकायकार्यैः स्वकर्मभिरिति । अमायिनश्छद्मरहिता निष्कामाः । यथाधिकारं योग्यतानुसारेणावसितस्य निश्चितार्थस्य मोक्षस्य सिद्धय इति मोक्षतारतम्योक्तिः । अमायिन इत्युक्तत्वादर्थशब्देन मोक्षस्यैवोक्तेः । अक्षण्वन्तो ऽक्षिमन्तः । अनो नुडिति नुट् । कर्णवन्तः प्राप्तसमस्तेन्द्रियफलाः । परस्परं सखायो मुक्ता । मनोजवेषु मनोजवः प्रज्ञातिशयो बहुवचनमाद्यर्थे ज्ञानादिगुणेषु असमास्तारतम्योपेता बभूवुः । भगवत्सामीप्ये च तारतम्यमुच्यते । तेषु केचिदादध्नास आस्यशब्दस्याऽभावः । आस्यं परिमाणस्येत्यादध्नममृतं तदेतेषामस्ति स्थानमित्यर्शआदिभ्यो ऽच् । आस्यपरिमाणे सुधानिधौ विहरन्त इति दूरत्वमुच्यते । यद्वा तरतमशब्द इव दध्नशब्दो ऽप्रत्ययो ऽप्यस्ति । ततश्च सम्यग्दध्ना मग्ना इत्यर्थः । त्वे केचिदुपगताः कक्षं वनमुपकक्षाः । उशब्द एवार्थः । श्वेतद्वीपगतवनक्रीडारता एवेति मध्यत्वमुच्यते । आञ्जसेरसुगित्यसुक् । त्वे(एव)एके स्नात्वाः स्नातव्याः । कृत्यर्थे"तवैकेन् केन्यत्वनऽ; इति त्वन् । हृदा इव गम्भीराः परमेश्वरं ददृश्रे ददृशुः । हरयोरे । अनेनातिसामीप्यमुच्यते । "श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलम्ऽ; इत्यादिस्मृत्यास्य मन्त्रस्यैव व्याख्यातत्वान्नार्थान्तरं कल्पनीयम् । इत्यादीनि चेति चशब्देन प्रागुदाहृतकाण्वतैत्तिरीयश्रुती समुच्चिनोति । व्यक्तं निरवकाशम् । ततः किमित्यत आह तत्केनेति ॥ *११,८८* ॥। तत् केन साम्यं मुक्तेषु गम्यते
ityādīni ca vākyāni tāratamyaṃ vimuktigam / vyaktaṃ vadanti ... sampadyogyatā / vimokṣo viśiṣyamokṣaḥ / nibandho nīcasthāne 'ndhe tamasi bandhaḥ / tādarthye caturthī / caśabda evārthe / bhagavatā svayamevokta iti sampadyate / anyathā vītyupasargasya vaiyarthyāpatteḥ / tameveti munīnprati pṛthorvākyam / taṃ viṣṇumeva / ātmavṛttibhirityasyaiva vivaraṇaṃ manovacaḥkāyakāryaiḥ svakarmabhiriti / amāyinaśchadmarahitā niṣkāmāḥ / yathādhikāraṃ yogyatānusāreṇāvasitasya niścitārthasya mokṣasya siddhaya iti mokṣatāratamyoktiḥ / amāyina ityuktatvādarthaśabdena mokṣasyaivokteḥ / akṣaṇvanto 'kṣimantaḥ / ano nuḍiti nuṭ / karṇavantaḥ prāptasamastendriyaphalāḥ / parasparaṃ sakhāyo muktā / manojaveṣu manojavaḥ prajñātiśayo bahuvacanamādyarthe jñānādiguṇeṣu asamāstāratamyopetā babhūvuḥ / bhagavatsāmīpye ca tāratamyamucyate / teṣu kecidādadhnāsa āsyaśabdasyā'bhāvaḥ / āsyaṃ parimāṇasyetyādadhnamamṛtaṃ tadeteṣāmasti sthānamityarśaādibhyo 'c / āsyaparimāṇe sudhānidhau viharanta iti dūratvamucyate / yadvā taratamaśabda iva dadhnaśabdo 'pratyayo 'pyasti / tataśca samyagdadhnā magnā ityarthaḥ / tve kecidupagatāḥ kakṣaṃ vanamupakakṣāḥ / uśabda evārthaḥ / śvetadvīpagatavanakrīḍāratā eveti madhyatvamucyate / āñjaserasugityasuk / tve(eva)eke snātvāḥ snātavyāḥ / kṛtyarthe"tavaiken kenyatvana'; iti tvan / hṛdā iva gambhīrāḥ parameśvaraṃ dadṛśre dadṛśuḥ / harayore / anenātisāmīpyamucyate / "śrutvā viṣṇuṃ karṇaphalam'; ityādismṛtyāsya mantrasyaiva vyākhyātatvānnārthāntaraṃ kalpanīyam / ityādīni ceti caśabdena prāgudāhṛtakāṇvataittirīyaśrutī samuccinoti / vyaktaṃ niravakāśam / tataḥ kimityata āha tatkeneti // *11,88* ... tat kena sāmyaṃ mukteṣu gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तस्मान्निरवकाशश्रुतिस्मृतिबाधितत्वात्केन न केनापि । यदुदाहृतं वाक्यं तन्न तत्परमिति भावः । *११,९७* तर्हि कस्तस्यार्थ इत्यत आह दुःखादीति ॥ दुःखाद्यभावसाम्यं च साम्यवाक्यार्थ ईयते तारतम्येन भक्त्यादिगुणसद्भावे सति भक्त्यादिसाधनगुणानां तारतम्येन हेतुनेति यावत् । अतुल्यत्वं मोक्षफलस्य । न केवलमस्माभिः किन्तु भारते चोक्तम् । हीति तद्वाक्यस्य प्रसिद्धानां सूचयति । यथा सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यतामिति । सति साधौ गुणष भक्त्यादावतुल्ये सति फलस्याप्यतुल्यतां वदन्ति हीत्यर्थः । साधनतारतम्यं प्रमाणैर्दृश्यत इत्युक्तम् । कानि तानीत्यतः कृच्छ्रेणानुष्ठानं प्रदर्शयितुमुदाहृतं तावदेकं वाक्यम् । अन्यान्यपि सन्तीत्याह साधनेति ॥ ॥। साधनवैशेष्यमपि सर्वत्र कथ्यते
tattasmānniravakāśaśrutismṛtibādhitatvātkena na kenāpi / yadudāhṛtaṃ vākyaṃ tanna tatparamiti bhāvaḥ / *11,97* tarhi kastasyārtha ityata āha duḥkhādīti // duḥkhādyabhāvasāmyaṃ ca sāmyavākyārtha īyate tāratamyena bhaktyādiguṇasadbhāve sati bhaktyādisādhanaguṇānāṃ tāratamyena hetuneti yāvat / atulyatvaṃ mokṣaphalasya / na kevalamasmābhiḥ kintu bhārate coktam / hīti tadvākyasya prasiddhānāṃ sūcayati / yathā sati hi guṇe pravadantyatulyatāmiti / sati sādhau guṇaṣa bhaktyādāvatulye sati phalasyāpyatulyatāṃ vadanti hītyarthaḥ / sādhanatāratamyaṃ pramāṇairdṛśyata ityuktam / kāni tānītyataḥ kṛcchreṇānuṣṭhānaṃ pradarśayitumudāhṛtaṃ tāvadekaṃ vākyam / anyānyapi santītyāha sādhaneti // ... sādhanavaiśeṣyamapi sarvatra kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधकानां साधनवैचित्र्यं सर्वत्रापि ग्रन्थेषु । *११,९९* तानि वाक्यानि पठति दुर्ज्ञेयमिति ॥ दुर्ज्ञेयं घोररूपस्य त्रैलोक्यध्वंसिनः प्रभोः । दैवतैर्मुनिभिः सिद्धैर्महायोगिभिरेव च
sādhakānāṃ sādhanavaicitryaṃ sarvatrāpi grantheṣu / *11,99* tāni vākyāni paṭhati durjñeyamiti // durjñeyaṃ ghorarūpasya trailokyadhvaṃsinaḥ prabhoḥ / daivatairmunibhiḥ siddhairmahāyogibhireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभोर्नृसिंहस्य ध्यानचक्रं देवतादिभिर्दुर्ज्ञेयम् । कुतो घोरं भयङ्करं रूपमस्येति तथोक्तः । त्रैलोक्यं ध्वंसितुं शीलमस्येति । एवशब्देन न संज्ञामात्रेण महायोगिनः किन्त्वर्थत एवेत्याह तदेवोक्तं नित्यमुक्तैरित्यादिना ॥ नित्ययुक्तैर्महाभागैर्विमुक्तक्लेशसाध्वसैः । महोत्साहैर्महाधैर्यैः सत्त्वस्थैर्व्यवसायिभिः
prabhornṛsiṃhasya dhyānacakraṃ devatādibhirdurjñeyam / kuto ghoraṃ bhayaṅkaraṃ rūpamasyeti tathoktaḥ / trailokyaṃ dhvaṃsituṃ śīlamasyeti / evaśabdena na saṃjñāmātreṇa mahāyoginaḥ kintvarthata evetyāha tadevoktaṃ nityamuktairityādinā // nityayuktairmahābhāgairvimuktakleśasādhvasaiḥ / mahotsāhairmahādhairyaiḥ sattvasthairvyavasāyibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीतानागतज्ञानप्रभवाप्ययवेदिभिः । शौचस्वाध्यायसन्तोषतपस्सत्यदयान्वितैः
atītānāgatajñānaprabhavāpyayavedibhiḥ / śaucasvādhyāyasantoṣatapassatyadayānvitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमु मर्त्यैर्भयभ्रान्तिध्वंसमोहरुजान्वितैः । अल्पायुर्वीर्यधीसत्त्वव्यवसायश्रुतिव्रतैः
kimu martyairbhayabhrāntidhvaṃsamoharujānvitaiḥ / alpāyurvīryadhīsattvavyavasāyaśrutivrataiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदा ध्यानाद्युद्योगवद्भिः । भागो भाग्यमिन्द्रियजयादि । मोहो मिथ्याज्ञानम् । क्लेशा अविद्यायाः । साध्वसं विघ्नादिभयम् । न केवलं सदोद्युक्ताः किन्तु स चोद्योगो महानित्युच्यते महोत्साहैरिति । सत्त्वस्यैः सदा सत्त्वगुणप्रचुरैः । व्यवसायो निश्चयः । ज्ञानशब्देन ज्ञेयमुपलक्ष्यते । अतीतानागतानि ज्ञानानि प्रभावाप्ययौ सृष्टिसंहारौ च वेत्तुं शीलमेषामिति तथोक्ताः । प्रभावाप्ययज्ञानस्य महाफलत्वात्पृथगुक्तिः । मर्त्यैर्दुर्ज्ञेयमिति किमु वक्तव्यम् । ध्वंसो मनोविशरणम् । मोहो ऽज्ञानम् । श्रुतिः श्रवणम् । अत्र वैहायससंहितावाक्ये देवादिभ्यो मनुष्याणामल्पं साधनमिति स्फुटं प्रतीयते । मानुषत्वापगमानन्तरमाधिकं भविष्यतीति चेन्न । मानुषत्वादेरनपगमस्यानन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वात् । *११,१०१* कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । ब्रह्मैव किञ्चिज्जानाति न तदन्यो हि कश्चन
sarvadā dhyānādyudyogavadbhiḥ / bhāgo bhāgyamindriyajayādi / moho mithyājñānam / kleśā avidyāyāḥ / sādhvasaṃ vighnādibhayam / na kevalaṃ sadodyuktāḥ kintu sa codyogo mahānityucyate mahotsāhairiti / sattvasyaiḥ sadā sattvaguṇapracuraiḥ / vyavasāyo niścayaḥ / jñānaśabdena jñeyamupalakṣyate / atītānāgatāni jñānāni prabhāvāpyayau sṛṣṭisaṃhārau ca vettuṃ śīlameṣāmiti tathoktāḥ / prabhāvāpyayajñānasya mahāphalatvātpṛthaguktiḥ / martyairdurjñeyamiti kimu vaktavyam / dhvaṃso manoviśaraṇam / moho 'jñānam / śrutiḥ śravaṇam / atra vaihāyasasaṃhitāvākye devādibhyo manuṣyāṇāmalpaṃ sādhanamiti sphuṭaṃ pratīyate / mānuṣatvāpagamānantaramādhikaṃ bhaviṣyatīti cenna / mānuṣatvāderanapagamasyānantarameva vakṣyamāṇatvāt / *11,101* kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati / brahmaiva kiñcijjānāti na tadanyo hi kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्तामिति श्रुतिर्यमवाक्यम् । सुरासुराणां सुखदुःखहेतुत्वान्मदामदः । अनेन यमस्यान्येभ्यो ज्ञानाधिक्यमुच्यते । ब्रह्मैवेत्यनेन ब्रह्मणः । अत एव मदन्य इति ब्रह्मादीन्विनेति व्याख्येयम् । मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते
kastāmiti śrutiryamavākyam / surāsurāṇāṃ sukhaduḥkhahetutvānmadāmadaḥ / anena yamasyānyebhyo jñānādhikyamucyate / brahmaivetyanena brahmaṇaḥ / ata eva madanya iti brahmādīnvineti vyākhyeyam / muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ / sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तानामिति भागवतवाक्ये मुक्तानां शरीराद्यभिमानरहितानां सिद्धानां ज्ञानिनां कोटिष्वपि नारायणपरायणः प्रशान्तात्मा सुदुर्लभः कश्चिदेव । "नारायणायनाः शान्तात्मानस्तु सर्वे ऽपीतिऽ; स्फुटं साधनतारतम्यं प्रतीयते । अत्र विशेषणद्वयेन वैराग्यभक्ती कथ्येते । इयं विसृष्टिर्यत आ बभूव यदि वा दधे यदि वा न । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद
muktānāmiti bhāgavatavākye muktānāṃ śarīrādyabhimānarahitānāṃ siddhānāṃ jñānināṃ koṭiṣvapi nārāyaṇaparāyaṇaḥ praśāntātmā sudurlabhaḥ kaścideva / "nārāyaṇāyanāḥ śāntātmānastu sarve 'pīti'; sphuṭaṃ sādhanatāratamyaṃ pratīyate / atra viśeṣaṇadvayena vairāgyabhaktī kathyete / iyaṃ visṛṣṭiryata ā babhūva yadi vā dadhe yadi vā na / yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman tso aṅga veda yadi vā na veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं विसृष्टिरिति मन्त्रस्यायमर्थः । इयं प्रत्यक्षादिसिद्धा विविधा सृष्टिर्यतो हिरण्यगर्भादा समन्ताद्बभूव । यश्चास्य प्रपञ्चस्याध्यक्षो ऽधिपतिः सो ऽपि परमात्मानं परमे व्योमन् व्याम्नि हृदयाकाशे यदि वा दधे यदि वा न तथा वेद यदि वा न । अङ्गेति कस्यचित्सम्बुद्धिः । इतरापेक्षयाऽधिक्येन ध्यायति जानाति च कार्त्स्येन तु न ध्यायति न जानाति चेति । व्योमन्निति सप्तम्या लुक् यो अस्य सो अङ्गेति प्रकृत्यान्तःपादमव्यपर इति प्रकृतिभावः । यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतो नाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः । ब्रह्मापि यं वेत्ति नैवेह सम्यगन्ये कुतो देवमुनीन्द्रमर्त्याः
iyaṃ visṛṣṭiriti mantrasyāyamarthaḥ / iyaṃ pratyakṣādisiddhā vividhā sṛṣṭiryato hiraṇyagarbhādā samantādbabhūva / yaścāsya prapañcasyādhyakṣo 'dhipatiḥ so 'pi paramātmānaṃ parame vyoman vyāmni hṛdayākāśe yadi vā dadhe yadi vā na tathā veda yadi vā na / aṅgeti kasyacitsambuddhiḥ / itarāpekṣayā'dhikyena dhyāyati jānāti ca kārtsyena tu na dhyāyati na jānāti ceti / vyomanniti saptamyā luk yo asya so aṅgeti prakṛtyāntaḥpādamavyapara iti prakṛtibhāvaḥ / yaḥ svātmamāyāvibhavaṃ svayaṃ gato nāhaṃ nabhasvāṃstamathāpare kutaḥ / brahmāpi yaṃ vetti naiveha samyaganye kuto devamunīndramartyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स्वात्ममायेत्यादिषु भागवतवचनेषु कैमुत्योक्त्या ज्ञानतारतम्यमवगम्यते । यो भगवान्स्वात्ममायाया विभवं स्वरूपमहिम्नो विस्तरं स्वयमेव गतो ज्ञानवान् । ब्रह्मवाक्यमिदम् । यं हरिमिह जीवेषु । नमस्ते ऽमिततत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च सत्काष्ठां नाहं वेदापरे कुतः
yaḥ svātmamāyetyādiṣu bhāgavatavacaneṣu kaimutyoktyā jñānatāratamyamavagamyate / yo bhagavānsvātmamāyāyā vibhavaṃ svarūpamahimno vistaraṃ svayameva gato jñānavān / brahmavākyamidam / yaṃ harimiha jīveṣu / namaste 'mitatattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye / nirguṇāya ca satkāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वं स्वरूपम् । सूतिः कारणम् । यस्य सत्काष्ठां सम्यग्दिङ्मात्रम् । ब्रह्मवाक्यमिदम् । नाहं परायुर् ऋषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसङ्गाः । यन्मायया मुषितचेतस ईशदैत्यमर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः
tattvaṃ svarūpam / sūtiḥ kāraṇam / yasya satkāṣṭhāṃ samyagdiṅmātram / brahmavākyamidam / nāhaṃ parāyur ṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasaṅgāḥ / yanmāyayā muṣitacetasa īśadaityamartyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं परायुरिति शिववचनम् । यद्विरचितं यस्य चरित्रम् । ईशेति भगवत्सम्बुद्धिः । *११,१०२फ़्।* अहं महेन्द्रो निरृतिः प्रचेताः सोमो ऽग्निरीशः पवनो ऽर्को विरिञ्चः । आदित्यविश्वे वसवो ऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः
nāhaṃ parāyuriti śivavacanam / yadviracitaṃ yasya caritram / īśeti bhagavatsambuddhiḥ / *11,102f.* ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano 'rko viriñcaḥ / ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये च ये विश्वसृजो ऽमरेशा भृग्वादयो ऽस्पृष्टरजस्तमस्काः । यस्येहितं न विदुः स्पृष्टृमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततो ऽन्ये
anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ / yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭṛmāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवर्स्यादौ स्मृतो ब्रह्मा तस्माद् देवादनन्तरः । जानाति देवप्रवरं भूयश्चातो ऽधिकं नृप
savarsyādau smṛto brahmā tasmād devādanantaraḥ / jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto 'dhikaṃ nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहमिति यमवचनम् । ईहितं चेष्यितम् । सर्वस्य प्रपञ्चस्यादौ स्मृतः । आद्यतया प्रमितः । अतो ज्ञानिवर्गात् । भूयो ऽधिकमतिशयेनाधिकम् । न त्वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन । मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वानतिशयिष्यसि
ahamiti yamavacanam / īhitaṃ ceṣyitam / sarvasya prapañcasyādau smṛtaḥ / ādyatayā pramitaḥ / ato jñānivargāt / bhūyo 'dhikamatiśayenādhikam / na tvāmatiśayiṣyanti muktāvapi kathañcana / madbhaktiyogājjñānācca sarvānatiśayiṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा भक्तिविशेषो ऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे । तथा मुक्तिविशेषो ऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने
yathā bhaktiviśeṣo 'tra dṛśyate puruṣottame / tathā muktiviśeṣo 'pi jñānināṃ liṅgabhedane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सायुज्यं समनुप्राप्ता अपि देवादयो ऽखिलाः । तारतम्याद्धि तिष्ठन्ति तारतम्यं हि साधने
sāyujyaṃ samanuprāptā api devādayo 'khilāḥ / tāratamyāddhi tiṣṭhanti tāratamyaṃ hi sādhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye / yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्वामिति ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यम् । अत्र संसारे । लिङ्गभेदने लिङ्गशरीरभङ्गे जाते सति । सिद्धये ज्ञानस्य । यततामपि मध्ये केचित्सिद्धा भवन्ति । सिद्धानां मध्य इति योज्यम् । तत्त्वतः प्राचुर्येण । एकं च तत्त्वतो ज्ञातुमिति यथा । *११,१०३फ़्।* य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः
na tvāmiti brahmāṇaṃ prati bhagavadvākyam / atra saṃsāre / liṅgabhedane liṅgaśarīrabhaṅge jāte sati / siddhaye jñānasya / yatatāmapi madhye kecitsiddhā bhavanti / siddhānāṃ madhya iti yojyam / tattvataḥ prācuryeṇa / ekaṃ ca tattvato jñātumiti yathā / *11,103f.* ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati / bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि
na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ / bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ / jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रद्धावाननसूयुश्च शृणुयादपि यो नरः । सो ऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम्
śraddhāvānanasūyuśca śṛṇuyādapi yo naraḥ / so 'pi muktaḥ śubhān lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याख्यानादिप्राचुर्यं च प्रत्येकं मोक्षसाधनमित्यन्यत्रोक्तम् । ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्खयेन योगेन कर्मयोगेन चापरे
vyākhyānādiprācuryaṃ ca pratyekaṃ mokṣasādhanamityanyatroktam / dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā / anye sāṅkhayena yogena karmayogena cāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । ते ऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate / te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानेनेत्यस्य भगवत्पादकृतं गीतातात्पर्यगतं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । सुसूक्ष्मैरप्यशेषैश्च विशेषैः सह पश्यति । स्वात्मानं भगवान् विष्णुः सर्वरूपो ऽपि सर्वदा
dhyānenetyasya bhagavatpādakṛtaṃ gītātātparyagataṃ vyākhyānaṃ draṣṭavyam / susūkṣmairapyaśeṣaiśca viśeṣaiḥ saha paśyati / svātmānaṃ bhagavān viṣṇuḥ sarvarūpo 'pi sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवर्त्र चान्यदप्येवं तेनादृष्टं न हि क्वचित् । सर्वत्र सर्वदैवेशं पश्यत्येव रमापि तु
savartra cānyadapyevaṃ tenādṛṣṭaṃ na hi kvacit / sarvatra sarvadaiveśaṃ paśyatyeva ramāpi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नतु सर्वैर्विशेषैस्तं पश्यन्त्यप्यन्यतो ऽधिकम् । स्वात्मानमन्यच्चाशेषं पश्यत्येव हि सर्वदा
natu sarvairviśeṣaistaṃ paśyantyapyanyato 'dhikam / svātmānamanyaccāśeṣaṃ paśyatyeva hi sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा तु सर्वगं पश्येद् गुणानप्यतो ऽधिकम् । नतु सर्वेषु कालेषु तथा पश्यत्यमुक्तिगः
brahmā tu sarvagaṃ paśyed guṇānapyato 'dhikam / natu sarveṣu kāleṣu tathā paśyatyamuktigaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तस्तु सर्वदा पश्येत् सर्वगत्वेन चापि तु । न रमावद् विशेषाणां दर्शनं शक्नुयात् क्वचित्
muktastu sarvadā paśyet sarvagatvena cāpi tu / na ramāvad viśeṣāṇāṃ darśanaṃ śaknuyāt kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषैरखिलैरपि । पश्यन्त्यञ्जस्तथा वाणी विशोषांस्तावतो नतु । त्रैगुण्यात् परतः पश्येद् व्याप्तं शतगुणं हरिम्
svātmānamanyacca sadā viśeṣairakhilairapi / paśyantyañjastathā vāṇī viśoṣāṃstāvato natu / traiguṇyāt parataḥ paśyed vyāptaṃ śataguṇaṃ harim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुसूक्ष्मैरित्यादिना सर्वेषां ज्ञानतारतम्यमुच्यते । स्वतो ऽन्यद्विश्वमप्येवं पश्यति । अपि तु किन्तु । तर्हि भगवत्समाना किमिति प्रश्नार्थः । अन्यतो ज्ञानवर्गादधिकं पश्यन्त्यपि सर्वैर्विशेषैर्युक्तं तं नैव पश्यति विष्णोः स्वस्माच्चान्यदशेषम् । अन्यतः सरस्वत्यादेरधिकं पश्येत् । ब्रह्मणो ऽप्यवस्थाभेदेन विशेष उच्यते नतु सर्वेष्विति । तथा सर्वगतत्वेन सरस्वत्यादिदृष्टाधिकगुणत्वेन सवर्गतत्वेन चेति । चशब्देनोक्तगुणवत्त्वं समुच्चिनोति । तर्हि मुक्तस्य ब्रह्मणो रमासाम्यं किमिति प्रश्नः अपि त्विति ॥ दर्शनं कर्तुम् । अन्यत् भगवतः । यथ ब्रह्म रमादृष्टान्न पश्यति तथा । यावन्तो ब्रह्मदृष्टास्तावतः । *११,१०५* गिरिशो गरुडश्चैव तमोमात्रगतं हरिम् । पश्येद् विशेषानपि हि वाणीदृष्टान् न पश्यति
susūkṣmairityādinā sarveṣāṃ jñānatāratamyamucyate / svato 'nyadviśvamapyevaṃ paśyati / api tu kintu / tarhi bhagavatsamānā kimiti praśnārthaḥ / anyato jñānavargādadhikaṃ paśyantyapi sarvairviśeṣairyuktaṃ taṃ naiva paśyati viṣṇoḥ svasmāccānyadaśeṣam / anyataḥ sarasvatyāderadhikaṃ paśyet / brahmaṇo 'pyavasthābhedena viśeṣa ucyate natu sarveṣviti / tathā sarvagatatvena sarasvatyādidṛṣṭādhikaguṇatvena savargatatvena ceti / caśabdenoktaguṇavattvaṃ samuccinoti / tarhi muktasya brahmaṇo ramāsāmyaṃ kimiti praśnaḥ api tviti // darśanaṃ kartum / anyat bhagavataḥ / yatha brahma ramādṛṣṭānna paśyati tathā / yāvanto brahmadṛṣṭāstāvataḥ / *11,105* giriśo garuḍaścaiva tamomātragataṃ harim / paśyed viśeṣānapi hi vāṇīdṛṣṭān na paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उमा सुपर्णी च महत्तत्त्वं यावत् प्रपश्यति । रुद्रदृष्टान् विशेषांश्च नैव पश्येत् कदाचन
umā suparṇī ca mahattattvaṃ yāvat prapaśyati / rudradṛṣṭān viśeṣāṃśca naiva paśyet kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरूपमन्यरूपं च मुक्ता देवाः समस्तशः । जानन्तीन्द्रश्च कामश्च ब्रह्म यावदहङ्कृतिः
svarūpamanyarūpaṃ ca muktā devāḥ samastaśaḥ / jānantīndraśca kāmaśca brahma yāvadahaṅkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्यन्तो मनुदक्षाद्या बुद्धितत्त्वस्थितं हरिम् । पश्यन्ति सोमसूर्यौ तु मनस्थं परमेश्वरम्
paśyanto manudakṣādyā buddhitattvasthitaṃ harim / paśyanti somasūryau tu manasthaṃ parameśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये भूतस्थितं विष्णुं देवाः पश्यन्ति सर्वदा । बहुसाहस्रवर्षेण महत्तत्त्वे क्वचित् क्वचित्
anye bhūtasthitaṃ viṣṇuṃ devāḥ paśyanti sarvadā / bahusāhasravarṣeṇa mahattattve kvacit kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये चैव यथायोग्यमण्डान्तर्वर्तिनं हरिम् । श्वेतद्वीपपतिं चैव हृद्येवान्ये तु केचन । कदाचिदेव तत्रापि केचित् पश्यन्ति केशवम्
anye caiva yathāyogyamaṇḍāntarvartinaṃ harim / śvetadvīpapatiṃ caiva hṛdyevānye tu kecana / kadācideva tatrāpi kecit paśyanti keśavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमोगुणमात्रगतमेवेति सम्बन्धः । पश्येदित्यादेः प्रत्येकं सम्बन्धः । अन्यरूपं स्वाधमरूपम् । बहुसाहस्रवर्षेणेति । बहुसहस्रवर्षानुष्ठितसाधनेन । क्वचित्क्वचिदिति महत्तत्त्वप्रविभागानभिप्रैति । यथायोगमेव केचन (तु) श्वेतद्वीपपतिमेव । तत्राप हृद्यपि । *११,११६* परिमाणदर्शनवद्विशेषदर्शने तारतम्यं न विस्पष्टमुक्तमत आह उमेति ॥ उमा यावदनन्तांशान् पूर्वदृष्टेभ्य एव तु । विशेषान् वासुदेवस्य पश्चादुक्ता विचक्षते
tamoguṇamātragatameveti sambandhaḥ / paśyedityādeḥ pratyekaṃ sambandhaḥ / anyarūpaṃ svādhamarūpam / bahusāhasravarṣeṇeti / bahusahasravarṣānuṣṭhitasādhanena / kvacitkvaciditi mahattattvapravibhāgānabhipraiti / yathāyogameva kecana (tu) śvetadvīpapatimeva / tatrāpa hṛdyapi / *11,116* parimāṇadarśanavadviśeṣadarśane tāratamyaṃ na vispaṣṭamuktamata āha umeti // umā yāvadanantāṃśān pūrvadṛṣṭebhya eva tu / viśeṣān vāsudevasya paścāduktā vicakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्रकामादयश्चैव विशेषान् ब्रह्मणि स्थितान् । उमादिभिः प्रबुद्धेभ्यः शतांशानेव चक्षते
śakrakāmādayaścaiva viśeṣān brahmaṇi sthitān / umādibhiḥ prabuddhebhyaḥ śatāṃśāneva cakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उमापर्यन्तं तु पश्चात्पश्चादुक्ताः पूर्वपूर्वैर्दृष्टेभ्यो दृष्टानामनन्तांशानेव वासुदेवस्य विशेषशन्विचक्षते । शक्रकामादयश्चेति चस्त्वर्थः । एवशब्दस्योमादिभिरेवेत्यन्वयः । प्रबुद्धेभ्य इति पूर्ववत् षष्ठयर्थे । चक्षते पश्यन्ति । *११,१२१* उदाहृतानां वचनानां प्रयोजनमाह इत्यादीति ॥ इत्यादिवेदस्मृतिगवचनेभ्यो यथार्थतः । तारतम्यं विमुक्तानां साधनानां च दृश्यते
umāparyantaṃ tu paścātpaścāduktāḥ pūrvapūrvairdṛṣṭebhyo dṛṣṭānāmanantāṃśāneva vāsudevasya viśeṣaśanvicakṣate / śakrakāmādayaśceti castvarthaḥ / evaśabdasyomādibhirevetyanvayaḥ / prabuddhebhya iti pūrvavat ṣaṣṭhayarthe / cakṣate paśyanti / *11,121* udāhṛtānāṃ vacanānāṃ prayojanamāha ityādīti // ityādivedasmṛtigavacanebhyo yathārthataḥ / tāratamyaṃ vimuktānāṃ sādhanānāṃ ca dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथार्थत इति ॥ न परमतानुवादरूपेणेत्यर्थः । मुक्तानां च साधनानां चेति योजना । साधनतारतम्यप्रतिपादनायोदाहृतेष्वेवे केषुचिद्वाक्येषु मुक्तानां तारतम्यं प्रतीयते । तदपि प्रकृतत्वाद् ग्राह्यमित्यर्थः । *११,१२२* अस्तु मुमुक्षूणां साधनेषु तारतम्यं मा च भूम्नोक्षे तारतम्यमित्याशङ्कायां प्राग्बाधकमुक्तम् । इदानीं शङ्कैवैषा नोपपद्यते दूरे दूषणाभिधानमित्याह साध्येति ॥ साध्यसाधनवैरूप्यम् ॥। साध्यमविचित्रं साधनं विचित्रमिति साध्यसाधनयोर्वैरूप्यं केन बीजेन कल्प्यते शङ्कयते न केनापि । अयमभिसन्धिः । पक्षे विपक्षत्वशङ्का खलु केनचिद्बीजेन स्यात् । निर्बीजं शङ्कमानो न लौकिको नापि परीक्षक इत्युन्मत्त इवोपेक्षणीयः । बीजं च व्यभिचारदर्शनं वोपाधिदशर्नं वा तयोरन्यतरशङ्का वा । तत्राद्यं तावदिह नास्ति । तदिदमाह अदृष्टमिति ॥ ॥। अदृष्टं केन कल्प्यते नापि द्वितीयम् । पक्षे साध्यसद्भावस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वेन यस्य कस्यचिदाशङ्कयमानस्यावश्यं साध्यव्यापकत्वाभावेनोपाधित्वासम्भवात् । पक्षे ऽपि तद्वृत्तौ साधनव्यापकत्वात् । अत एवोपाधिशङ्कापि निरस्ता । ततो व्यभिचारशङ्कापि । उदाहृतवाक्यैर्व्याप्तेरुक्तत्वात् । अतो बीजाभावाच्छङ्कैवैषानुपपन्नेति । *११,१२३* ईश्वरो मुमुक्षुभ्यो विचित्रं फलं ददाति विचित्रसाधनैराराधितत्वात् । विचित्रसाधनान्यपेक्ष्य फलदातृत्वादित्यनुमानान्तरं हृदि निधायान्यथासिसिद्धिनिरासार्थं विपक्षे बाधकमाह वैषम्यमिति ॥ वैषम्यं निर्घृणत्वं च तेन स्यातां परस्य च तेन साध्यसाधनवैरूप्येण । द्वितीयश्चशब्दः प्रमाणान्तरसूचनार्थः । यदीश्वरो ऽनुष्ठिताल्पसाधनायानुष्ठितमहासाधनसमानफलं दद्यात् । तदासौ विषमः प्रसज्येत । यदि वानुष्ठितमहासाधनायानुष्ठिताल्पसाधनसमानफलं दद्यात् । तदा निर्घृणः स्यादित्यर्थः । ईश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तिर्नानिष्या । दुःखाद्यहेतुत्वादित्यत आह सापेक्षत्वादिति ॥ *११,१२४* सापेक्षत्वादिति च तौ विद्याधीशेन वारितौ
yathārthata iti // na paramatānuvādarūpeṇetyarthaḥ / muktānāṃ ca sādhanānāṃ ceti yojanā / sādhanatāratamyapratipādanāyodāhṛteṣveve keṣucidvākyeṣu muktānāṃ tāratamyaṃ pratīyate / tadapi prakṛtatvād grāhyamityarthaḥ / *11,122* astu mumukṣūṇāṃ sādhaneṣu tāratamyaṃ mā ca bhūmnokṣe tāratamyamityāśaṅkāyāṃ prāgbādhakamuktam / idānīṃ śaṅkaivaiṣā nopapadyate dūre dūṣaṇābhidhānamityāha sādhyeti // sādhyasādhanavairūpyam ... sādhyamavicitraṃ sādhanaṃ vicitramiti sādhyasādhanayorvairūpyaṃ kena bījena kalpyate śaṅkayate na kenāpi / ayamabhisandhiḥ / pakṣe vipakṣatvaśaṅkā khalu kenacidbījena syāt / nirbījaṃ śaṅkamāno na laukiko nāpi parīkṣaka ityunmatta ivopekṣaṇīyaḥ / bījaṃ ca vyabhicāradarśanaṃ vopādhidaśarnaṃ vā tayoranyataraśaṅkā vā / tatrādyaṃ tāvadiha nāsti / tadidamāha adṛṣṭamiti // ... adṛṣṭaṃ kena kalpyate nāpi dvitīyam / pakṣe sādhyasadbhāvasya śrutyādisiddhatvena yasya kasyacidāśaṅkayamānasyāvaśyaṃ sādhyavyāpakatvābhāvenopādhitvāsambhavāt / pakṣe 'pi tadvṛttau sādhanavyāpakatvāt / ata evopādhiśaṅkāpi nirastā / tato vyabhicāraśaṅkāpi / udāhṛtavākyairvyāpteruktatvāt / ato bījābhāvācchaṅkaivaiṣānupapanneti / *11,123* īśvaro mumukṣubhyo vicitraṃ phalaṃ dadāti vicitrasādhanairārādhitatvāt / vicitrasādhanānyapekṣya phaladātṛtvādityanumānāntaraṃ hṛdi nidhāyānyathāsisiddhinirāsārthaṃ vipakṣe bādhakamāha vaiṣamyamiti // vaiṣamyaṃ nirghṛṇatvaṃ ca tena syātāṃ parasya ca tena sādhyasādhanavairūpyeṇa / dvitīyaścaśabdaḥ pramāṇāntarasūcanārthaḥ / yadīśvaro 'nuṣṭhitālpasādhanāyānuṣṭhitamahāsādhanasamānaphalaṃ dadyāt / tadāsau viṣamaḥ prasajyeta / yadi vānuṣṭhitamahāsādhanāyānuṣṭhitālpasādhanasamānaphalaṃ dadyāt / tadā nirghṛṇaḥ syādityarthaḥ / īśvarasya vaiṣamyādyāpattirnāniṣyā / duḥkhādyahetutvādityata āha sāpekṣatvāditi // *11,124* sāpekṣatvāditi ca tau vidyādhīśena vāritau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन"वैषम्यनैर्घण्ये वा सापेक्षत्वात्ऽ; इति सूत्रमुपादत्ते । तौ चेति सम्बन्धः । तौ वैषम्यनैर्घण्यलक्षणौ दोषौ । यद्धि प्रमाणविरुद्धमप्रामाणिकं वा तदुच्यते ऽनिष्यमिति । वैषम्यं(म्यादिकं)चे(मी)श्वरस्य सूत्रकारेण वारितत्वात्प्रमाणविरुद्धमिति कथं नानिष्यम् । अङ्गीकृतसूत्रप्रामाण्यान्प्रत्ययं यत्न इति नासङ्गतिः । ये तु सूत्रप्रामाण्यमनङ्गीकृत्येश्वरस्य वैषम्याद्यापत्तेरिष्टत्वं मन्यन्ते । तान्प्रति वेदाप्रामाण्यहेतुत्वेन वैषम्यादेर्देषत्वं सूचयितुं पुल्लिङ्गनिर्देशः । अन्यथा प्रकरणात्ते वारिते इत्यवक्ष्यत् । नपुंसकप्रयोगे ऽपि दूषणे इति शक्यते ज्ञातुमिति चेन्न । ते वैषम्यनैर्घृण्ये इति निराकाङ्क्षत्वात् । *११,१२७* प्रसङ्गस्य विपर्यये पयर्वसानमुपपादयति तारतम्यादिति ॥ तारतम्यात् साधनानां साध्यतादृक्तवमीशतः । अवैषम्यादिहेतुः स्यात् सदैव परमेश्वरे
anena"vaiṣamyanairghaṇye vā sāpekṣatvāt'; iti sūtramupādatte / tau ceti sambandhaḥ / tau vaiṣamyanairghaṇyalakṣaṇau doṣau / yaddhi pramāṇaviruddhamaprāmāṇikaṃ vā taducyate 'niṣyamiti / vaiṣamyaṃ(myādikaṃ)ce(mī)śvarasya sūtrakāreṇa vāritatvātpramāṇaviruddhamiti kathaṃ nāniṣyam / aṅgīkṛtasūtraprāmāṇyānpratyayaṃ yatna iti nāsaṅgatiḥ / ye tu sūtraprāmāṇyamanaṅgīkṛtyeśvarasya vaiṣamyādyāpatteriṣṭatvaṃ manyante / tānprati vedāprāmāṇyahetutvena vaiṣamyāderdeṣatvaṃ sūcayituṃ pulliṅganirdeśaḥ / anyathā prakaraṇātte vārite ityavakṣyat / napuṃsakaprayoge 'pi dūṣaṇe iti śakyate jñātumiti cenna / te vaiṣamyanairghṛṇye iti nirākāṅkṣatvāt / *11,127* prasaṅgasya viparyaye payarvasānamupapādayati tāratamyāditi // tāratamyāt sādhanānāṃ sādhyatādṛktavamīśataḥ / avaiṣamyādihetuḥ syāt sadaiva parameśvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वातन्त्र्यं प्रयोजककर्तृत्वात् । वैचित्र्यं साधनादेः । अपेक्ष्य प्रेरणादिति शेषः । दोषो वैषम्यादिः । तद्वचः सूत्रकृतो वचो ऽस्ति । *११,१२९* नन्वेवं सवर्त्र सापेक्षस्य हरेः स्वातन्त्र्यहानिर्देषः स्यादित्यत आह स्वतन्त्र्य इति ॥ अयमपि दोषो नास्ति । कथम् । परेशितुः साधनादौ स्वातन्त्र्ये विद्यमाने ऽपि स्वेच्छयानादिवैचित्र्यमपेक्ष्य प्रेरकत्वमित्येतदर्थप्रतिपादकं तद्वचो ऽस्ति यत इति । किं तद्वच इत्यतः क्रमेण सूत्रद्वयं पठति नानादित्वादिति ॥ नानादित्वादिति ह्युक्तमुपपद्यत इत्यपि
svātantryaṃ prayojakakartṛtvāt / vaicitryaṃ sādhanādeḥ / apekṣya preraṇāditi śeṣaḥ / doṣo vaiṣamyādiḥ / tadvacaḥ sūtrakṛto vaco 'sti / *11,129* nanvevaṃ savartra sāpekṣasya hareḥ svātantryahānirdeṣaḥ syādityata āha svatantrya iti // ayamapi doṣo nāsti / katham / pareśituḥ sādhanādau svātantrye vidyamāne 'pi svecchayānādivaicitryamapekṣya prerakatvamityetadarthapratipādakaṃ tadvaco 'sti yata iti / kiṃ tadvaca ityataḥ krameṇa sūtradvayaṃ paṭhati nānāditvāditi // nānāditvāditi hyuktamupapadyata ityapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथास्थितिर्विषमतेश्वरेण क्रियत इति साध्यमानेति शेषः । मया प्रमाणेन । कया न कयापि । परमं साम्यमित्यादेरन्यथाव्याख्यातत्वदिति भावः । अनुमानादेर्व्याप्तिप्रतिपत्तये दृष्टान्तमाह राजादाविति ॥ *११,१३०* ॥। राजादावपि दृश्यते
tathāsthitirviṣamateśvareṇa kriyata iti sādhyamāneti śeṣaḥ / mayā pramāṇena / kayā na kayāpi / paramaṃ sāmyamityāderanyathāvyākhyātatvaditi bhāvaḥ / anumānādervyāptipratipattaye dṛṣṭāntamāha rājādāviti // *11,130* ... rājādāvapi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र साध्यसाधनैकरूप्यस्य दृष्टत्वात्तद्वैरूप्यस्य क्वाप्यदृष्टत्वात्प्रकृतवैरूप्यं शङ्कमानस्य दृष्टत्यागो ऽदृष्टकल्पना चेति दोषौ प्रसज्येते । नच स्यातां ताविति शक्यते वक्तुम् । प्रेक्षावता केनाप्यनङ्गीकृतत्वादित्याह सुदुष्करमिति ॥ मायावादिनो दृष्टं प्रपञ्चस्य सत्यत्वादिकं त्यजन्ति । अदृष्टमनिर्वाच्यादिकं कल्पयन्ति । अतो मायिभ्यो ऽन्येनेत्युक्तम् । अस्य चोत्तरत्रोपयोगः । अन्यैरकृतमपि दृष्टत्यागादिकं कुर्वतां को दोष इत्यत आह तत्किमिति ॥ ॥। तत् किमन्यैश्च वादिभिः
sarvatra sādhyasādhanaikarūpyasya dṛṣṭatvāttadvairūpyasya kvāpyadṛṣṭatvātprakṛtavairūpyaṃ śaṅkamānasya dṛṣṭatyāgo 'dṛṣṭakalpanā ceti doṣau prasajyete / naca syātāṃ tāviti śakyate vaktum / prekṣāvatā kenāpyanaṅgīkṛtatvādityāha suduṣkaramiti // māyāvādino dṛṣṭaṃ prapañcasya satyatvādikaṃ tyajanti / adṛṣṭamanirvācyādikaṃ kalpayanti / ato māyibhyo 'nyenetyuktam / asya cottaratropayogaḥ / anyairakṛtamapi dṛṣṭatyāgādikaṃ kurvatāṃ ko doṣa ityata āha tatkimiti // ... tat kimanyaiśca vādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायिनो ऽत्रानुगम्यन्ते ॥।
māyino 'trānugamyante ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तत्र प्रकृतदोषेषु । ततो दृष्टत्यागादेषः । अधिका बहिर्भूताः । दृष्टत्यागादिकं कुर्वाणेनान्यदपि प्रमितं त्याज्यं स्यात् । अदृष्टकल्पनादिकं च कुर्वताप्रामाणिकमन्यदपि कल्पनीयं भवेदिति(त्यर्थः) भावः । *११,१३३* स्यादेतत् । यदि मुक्तास्तारतम्योपेताः स्युस्तदा परस्परं द्वेषवन्तः स्युरिति प्रतिकूलतर्कपराहतं मुक्ततारतम्यानुमानमित्यत आह निश्शेषेति ॥ निश्शेषगतदोषाणां बहुभिर्जन्मभिः पुनः । स्यादापरोक्ष्यं हि हरेर्द्वेषेर्ष्यादिस्ततः कुतः
tat tatra prakṛtadoṣeṣu / tato dṛṣṭatyāgādeṣaḥ / adhikā bahirbhūtāḥ / dṛṣṭatyāgādikaṃ kurvāṇenānyadapi pramitaṃ tyājyaṃ syāt / adṛṣṭakalpanādikaṃ ca kurvatāprāmāṇikamanyadapi kalpanīyaṃ bhavediti(tyarthaḥ) bhāvaḥ / *11,133* syādetat / yadi muktāstāratamyopetāḥ syustadā parasparaṃ dveṣavantaḥ syuriti pratikūlatarkaparāhataṃ muktatāratamyānumānamityata āha niśśeṣeti // niśśeṣagatadoṣāṇāṃ bahubhirjanmabhiḥ punaḥ / syādāparokṣyaṃ hi harerdveṣerṣyādistataḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्शेषेण गता अपगता दोषा येभ्यास्ते तथोक्ताः । पुनः श्रवणादिमतामिति शेषः । तेषां हरेरापरोक्ष्यमिति तान्प्रति हरेरापरोक्ष्य(रपरोक्षत्व)मित्यर्थः । अनुबन्धादिभ्य इत्यत्र प्रतिपादितो ऽयमर्थ इति हिशब्दः । यस्मादित्यर्थे वा । द्वेषेर्ष्यादिदोषस्ततस्तस्मात्कुतो मुक्तानां नापादयितुं शक्यत इत्यर्थः । *११,१३४* एतदुक्तं भवति । ये तारतम्योपेतास्ते द्वेषादिमन्तो दृष्टा यथा लौकिकाः पुरुषा इति खल्वत्र व्याप्तिरभिधातव्या । नचैवम् । लौकिकानां द्वेषादिमत्त्वे दोषित्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । यत्र द्वेषादिमत्त्वं तत्र दोषित्वमित व्याप्तेर्दर्शनम् । नच दोषित्वं मुक्तेषु सम्भवति । औपाधिका हि तेषु दोषा वक्तव्याः । स्वाभाविकानां शङ्कितुमशक्यत्वात् । ते च भगवत्साक्षात्कारोदयात्प्रागेव प्राचुर्येण गताः । साक्षात्कारेण च समूलघातं हताः । मुक्तौ चोपाधेरेवापगतत्वान्नेषदपि स्थातुमर्हति । अतो व्यापकाभावाद्वयाप्यस्याप्यभाव इति । ननु परेणापि न मुक्तेषु द्वेषादिमत्त्वं साध्यते किन्त्वापाद्यत इति । ततस्स्तेभ्यस्तद्वयावृत्तिसाधनमसङ्गतम् । मैवम् । तर्कमूलभूतव्याप्तावुपाधिः खल्वत्र कथितः । तस्य च पक्षाद्वयावृत्तिः स्वव्यावृत्त्या विवक्षितधर्मव्यावर्तनशक्तिश्चावश्यकेति तद्व्युत्पादनस्य क्रियमाणत्वात् । अत्र द्वेषेर्ष्यासन्तापपरेष्यप्रतिघातप्रयत्नेच्छा व्याप्याः । अविद्याहङ्काराद्या व्यापका इति विवेकः । *११,१३६* दोषाणामेव द्वेषादौ प्रयोजकत्वमित्येतमर्थं परेणापि स्वीकारयितुं प्रतिबन्दी गृह्णाति भवेयुरिति ॥ भवेयुर्यदि चेर्ष्याद्याः समेष्वपि कुतो न ते
niśśeṣeṇa gatā apagatā doṣā yebhyāste tathoktāḥ / punaḥ śravaṇādimatāmiti śeṣaḥ / teṣāṃ harerāparokṣyamiti tānprati harerāparokṣya(raparokṣatva)mityarthaḥ / anubandhādibhya ityatra pratipādito 'yamartha iti hiśabdaḥ / yasmādityarthe vā / dveṣerṣyādidoṣastatastasmātkuto muktānāṃ nāpādayituṃ śakyata ityarthaḥ / *11,134* etaduktaṃ bhavati / ye tāratamyopetāste dveṣādimanto dṛṣṭā yathā laukikāḥ puruṣā iti khalvatra vyāptirabhidhātavyā / nacaivam / laukikānāṃ dveṣādimattve doṣitvasyaiva prayojakatvāt / yatra dveṣādimattvaṃ tatra doṣitvamita vyāpterdarśanam / naca doṣitvaṃ mukteṣu sambhavati / aupādhikā hi teṣu doṣā vaktavyāḥ / svābhāvikānāṃ śaṅkitumaśakyatvāt / te ca bhagavatsākṣātkārodayātprāgeva prācuryeṇa gatāḥ / sākṣātkāreṇa ca samūlaghātaṃ hatāḥ / muktau copādherevāpagatatvānneṣadapi sthātumarhati / ato vyāpakābhāvādvayāpyasyāpyabhāva iti / nanu pareṇāpi na mukteṣu dveṣādimattvaṃ sādhyate kintvāpādyata iti / tatasstebhyastadvayāvṛttisādhanamasaṅgatam / maivam / tarkamūlabhūtavyāptāvupādhiḥ khalvatra kathitaḥ / tasya ca pakṣādvayāvṛttiḥ svavyāvṛttyā vivakṣitadharmavyāvartanaśaktiścāvaśyaketi tadvyutpādanasya kriyamāṇatvāt / atra dveṣerṣyāsantāpapareṣyapratighātaprayatnecchā vyāpyāḥ / avidyāhaṅkārādyā vyāpakā iti vivekaḥ / *11,136* doṣāṇāmeva dveṣādau prayojakatvamityetamarthaṃ pareṇāpi svīkārayituṃ pratibandī gṛhṇāti bhaveyuriti // bhaveyuryadi cerṣyādyāḥ sameṣvapi kuto na te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समसत्तामात्रं नापादकत्वेन विवक्षितम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु समदर्शनमेवेत्याशयेनोक्तम् समान्दृष्ट्वेति ॥ प्रतिबन्दीग्रहणस्य प्रयोजनमाह दोषा इति ॥ दोषाणां समुदितानामेव कारणत्वमित्येकवचनम् । एवमस्माभिः साम्यवादिनं प्रत्यतिप्रसङ्गे ऽभिहिते तेनैतदेव वक्तव्यम् । अत्र लोके दोषा एव द्वेषादेः कारणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तन्निश्चयात् । नतु साम्यम् । सत्यपि साम्ये सखिष्वभावात् । असत्यपि क्वचिद्भावात् । नच मुक्तेषु दोषास्सन्ति । अतः साम्ये ऽपि न (द्वै)दोषादिप्रसङ्ग इति । *११,१३७* अतः किमित्यत आह यदीति ॥ यदि निर्दोषता तत्र किमाधिक्येन दूष्यते यद्येवं दोषाणामेव द्वेषादिकारणत्वम् । तत्र मुक्तेषु । निर्देषता चाङ्गीकृता । तदा आधिक्येन हीनाधिकभावेनाङ्गीकृतेन । किं दूष्यते न किमपि । साम्यमङ्गीकुर्वाणेनापि निर्देषतयैव द्वेषादिप्रसङ्गो वारणीयः । तारतम्यमङ्गीकुर्वाणैरस्माभिरपि तथैव निराकरिष्यते । इयांस्तु विशेषः । यत्तारतम्यं प्रमितं न साम्यमिति समुदायार्थः । शङ्कते यदीति ॥ यद्यन्यदर्शनाभावादीर्ष्यादिर्विनिवार्यते भवेदेतद्यदि साम्येन प्रसक्तं द्वेषादिकं निर्देषतया निवारयामः । नचैवम् । किन्नाम समसत्तामात्रं हि न द्वेषादिकारणमतिप्रसङ्गात् । अपि तर्हि समदर्शनम् । नच मुक्तः समं मुक्तान्तरं पश्यत्यतो न द्वेषादीति । एवं तर्हि न तारतम्यसत्तामात्रं द्वेषादिकारणं किन्तु स्वतो ऽधिकदर्शनमेव । नच मुक्तः स्वतो ऽधिकं मुक्तान्तरं पश्यति । तस्मात्सत्यपि तारतम्ये न द्वेषादिप्रसङ्ग इति कुतो न सन्तोष्यव्यमिति परिहारो ऽत्र शक्यते वक्तुम् । तथापि नासौ तात्त्विक इत्यन्यदर्शनाभावमेव दूषयति अदर्शनादिति ॥ अदर्शनादरत्यादिः कथं तेन निवार्यते
samasattāmātraṃ nāpādakatvena vivakṣitam / atiprasaṅgāt / kintu samadarśanamevetyāśayenoktam samāndṛṣṭveti // pratibandīgrahaṇasya prayojanamāha doṣā iti // doṣāṇāṃ samuditānāmeva kāraṇatvamityekavacanam / evamasmābhiḥ sāmyavādinaṃ pratyatiprasaṅge 'bhihite tenaitadeva vaktavyam / atra loke doṣā eva dveṣādeḥ kāraṇam / anvayavyatirekābhyāṃ tanniścayāt / natu sāmyam / satyapi sāmye sakhiṣvabhāvāt / asatyapi kvacidbhāvāt / naca mukteṣu doṣāssanti / ataḥ sāmye 'pi na (dvai)doṣādiprasaṅga iti / *11,137* ataḥ kimityata āha yadīti // yadi nirdoṣatā tatra kimādhikyena dūṣyate yadyevaṃ doṣāṇāmeva dveṣādikāraṇatvam / tatra mukteṣu / nirdeṣatā cāṅgīkṛtā / tadā ādhikyena hīnādhikabhāvenāṅgīkṛtena / kiṃ dūṣyate na kimapi / sāmyamaṅgīkurvāṇenāpi nirdeṣatayaiva dveṣādiprasaṅgo vāraṇīyaḥ / tāratamyamaṅgīkurvāṇairasmābhirapi tathaiva nirākariṣyate / iyāṃstu viśeṣaḥ / yattāratamyaṃ pramitaṃ na sāmyamiti samudāyārthaḥ / śaṅkate yadīti // yadyanyadarśanābhāvādīrṣyādirvinivāryate bhavedetadyadi sāmyena prasaktaṃ dveṣādikaṃ nirdeṣatayā nivārayāmaḥ / nacaivam / kinnāma samasattāmātraṃ hi na dveṣādikāraṇamatiprasaṅgāt / api tarhi samadarśanam / naca muktaḥ samaṃ muktāntaraṃ paśyatyato na dveṣādīti / evaṃ tarhi na tāratamyasattāmātraṃ dveṣādikāraṇaṃ kintu svato 'dhikadarśanameva / naca muktaḥ svato 'dhikaṃ muktāntaraṃ paśyati / tasmātsatyapi tāratamye na dveṣādiprasaṅga iti kuto na santoṣyavyamiti parihāro 'tra śakyate vaktum / tathāpi nāsau tāttvika ityanyadarśanābhāvameva dūṣayati adarśanāditi // adarśanādaratyādiḥ kathaṃ tena nivāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमन्यदर्शनाभावेन द्वेषादिकं निवारयता तेनादर्शनात्प्रसक्तमरत्यादिकं कथं निवार्यते । अरतिः सुखाभावः । आदिपदेन तन्द्री भयं च गृह्यते । एतदुक्तं भवति । स्यादयं परिहारो यदि मुक्तस्यान्यदर्शनाभावः सम्भवेत् । नचैवम् । मुक्तो हि न तावदचेतनः । अपसिद्धान्तप्रसङ्गात् । ततश्चेतनस्य सतो ऽन्यदर्शनाभावे ऽरत्यादिकं प्रसज्यत इति । ननु बहिर्मुखा एवान्यदर्शनाभावे ऽरत्यादिकं प्राप्नुवन्ति नच मुक्तास्तथातो नारत्यादिप्रसङ्ग इत्यत आह ब्रह्मणो ऽपीति ॥ ब्रह्मणो ऽप्यरतिर्दृष्ट्वा पूर्वमेकाकिनः श्रुतौ
evamanyadarśanābhāvena dveṣādikaṃ nivārayatā tenādarśanātprasaktamaratyādikaṃ kathaṃ nivāryate / aratiḥ sukhābhāvaḥ / ādipadena tandrī bhayaṃ ca gṛhyate / etaduktaṃ bhavati / syādayaṃ parihāro yadi muktasyānyadarśanābhāvaḥ sambhavet / nacaivam / mukto hi na tāvadacetanaḥ / apasiddhāntaprasaṅgāt / tataścetanasya sato 'nyadarśanābhāve 'ratyādikaṃ prasajyata iti / nanu bahirmukhā evānyadarśanābhāve 'ratyādikaṃ prāpnuvanti naca muktāstathāto nāratyādiprasaṅga ityata āha brahmaṇo 'pīti // brahmaṇo 'pyaratirdṛṣṭvā pūrvamekākinaḥ śrutau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छदिति वाक्यमुपादत्ते । स्यादेतत् । यद्यन्यदर्शनाभावमात्रमरत्यादेः कारणं स्यात् । नचैवम् । किन्त्वन्यदर्शनेच्छायां तदभावः । मुक्तस्य त्विच्छैव नास्त्यतो ऽन्यदर्शनाभावे ऽपि नारत्यादिकं प्रसज्यत इत्याशङ्कयाह यदीति ॥ यदीच्छा तत्र नैवास्तीत्येव तत् कल्प्यते मृषा । श्रुत्युक्तनिर्दोषतैव किं नाङ्गीक्रियते स्वयम्
anena sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchaditi vākyamupādatte / syādetat / yadyanyadarśanābhāvamātramaratyādeḥ kāraṇaṃ syāt / nacaivam / kintvanyadarśanecchāyāṃ tadabhāvaḥ / muktasya tvicchaiva nāstyato 'nyadarśanābhāve 'pi nāratyādikaṃ prasajyata ityāśaṅkayāha yadīti // yadīcchā tatra naivāstītyeva tat kalpyate mṛṣā / śrutyuktanirdoṣataiva kiṃ nāṅgīkriyate svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तत्र मुक्तौ । तत्र अन्यदर्शनविषये । इच्छा नैवास्तीति मृषैव कल्प्य तेयदीति योजना । भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुत्युक्ता । स्वयं साक्षाच्छत्युक्तेति सम्बन्धः । तर्हीति शेषः । तच्छब्दो वा तर्ह्यर्थः । इदमुक्तं भवति । मुक्तानां साम्यमङ्गीकृत्यान्यदर्शनाभावेन द्वेषादिपरिहृत्यान्यदर्शनेच्छाभावेन चारत्यादिकं परिहरतो ऽप्रामाणिकानेककल्पनं प्रामाणिकपरित्यागश्च स्याताम् । *११,१४०* सामान्यदर्शनाभावेनाभाववतदिच्छाभावानामप्रामाणिकत्वात् । तारतम्यादेः प्रामाणिकत्वात् । ततो वरं तारतम्यमङ्गीकृत्य द्वेषादिनिरासाय श्रौतनिर्देषतास्वीकार इति । एतेन तारतम्यं साम्यं वाङ्गीकृत्य निर्देषत्वेन द्वेषादिसमाधानं विधातव्यमिति सन्देहो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः । उक्तमेव स्पष्टमाह तारतम्यं चेति ॥ तारतम्यं च कामं च श्रुतमेवातिहाय तु । अश्रुता समता केन कल्प्यते युक्तिमानिना
tat tatra muktau / tatra anyadarśanaviṣaye / icchā naivāstīti mṛṣaiva kalpya teyadīti yojanā / bhidyate hṛdayagranthirityādiśrutyuktā / svayaṃ sākṣācchatyukteti sambandhaḥ / tarhīti śeṣaḥ / tacchabdo vā tarhyarthaḥ / idamuktaṃ bhavati / muktānāṃ sāmyamaṅgīkṛtyānyadarśanābhāvena dveṣādiparihṛtyānyadarśanecchābhāvena cāratyādikaṃ pariharato 'prāmāṇikānekakalpanaṃ prāmāṇikaparityāgaśca syātām / *11,140* sāmānyadarśanābhāvenābhāvavatadicchābhāvānāmaprāmāṇikatvāt / tāratamyādeḥ prāmāṇikatvāt / tato varaṃ tāratamyamaṅgīkṛtya dveṣādinirāsāya śrautanirdeṣatāsvīkāra iti / etena tāratamyaṃ sāmyaṃ vāṅgīkṛtya nirdeṣatvena dveṣādisamādhānaṃ vidhātavyamiti sandeho 'pi nirasto veditavyaḥ / uktameva spaṣṭamāha tāratamyaṃ ceti // tāratamyaṃ ca kāmaṃ ca śrutamevātihāya tu / aśrutā samatā kena kalpyate yuktimāninā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यदर्शनं चेत्यपि ग्राह्यम् । "स यो मनुष्याणां राद्धः । कामस्य यत्राप्ताः कामाः । अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायःऽ; इत्याद्यौ श्रुतम् । न ह्यन्यदर्शनाभावे सख्यं सम्भवति । समतेत्यन्यदर्शनाभावेच्छाभावयोरप्युपलक्षणम् । युक्तिं मन्यत इति युक्तमानी । युक्तौ बहुमानवता केनाप्येवं न कल्प्यत इत्यर्थः । प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकस्वीकारप्रसङ्गो हि तर्कापरनामिका युक्तिः । ननु समताया अश्रुतत्वे ऽपि नाप्रामाणिकत्वम् । नहि श्रुतिरेव प्रमाणमित्यत आह किं तदिति ॥ किं तन्मानं समत्वे ते मुक्तानामुपलभ्यते न किञ्चित्तच्छतेरन्यत् । अतः प्रमाणान्तराभावे ऽश्रुतत्वेनाप्रामाणिकत्वमेव सिद्धयति । यद्यन्यदर्शनाभावादित्यादिनोक्तमुपसंहरति वृथेति ॥ वृथायमाग्रहः केन श्रुतहान्यश्रुतग्रहे
anyadarśanaṃ cetyapi grāhyam / "sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ / kāmasya yatrāptāḥ kāmāḥ / akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ sakhāyaḥ'; ityādyau śrutam / na hyanyadarśanābhāve sakhyaṃ sambhavati / samatetyanyadarśanābhāvecchābhāvayorapyupalakṣaṇam / yuktiṃ manyata iti yuktamānī / yuktau bahumānavatā kenāpyevaṃ na kalpyata ityarthaḥ / prāmāṇikaparityāgāprāmāṇikasvīkāraprasaṅgo hi tarkāparanāmikā yuktiḥ / nanu samatāyā aśrutatve 'pi nāprāmāṇikatvam / nahi śrutireva pramāṇamityata āha kiṃ taditi // kiṃ tanmānaṃ samatve te muktānāmupalabhyate na kiñcittacchateranyat / ataḥ pramāṇāntarābhāve 'śrutatvenāprāmāṇikatvameva siddhayati / yadyanyadarśanābhāvādityādinoktamupasaṃharati vṛtheti // vṛthāyamāgrahaḥ kena śrutahānyaśrutagrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केन न केनापि कारणेन । श्रुतहान्यश्रुतग्रह इति द्वन्द्वैकवद्भावः । श्रुतहानिसहितो ऽश्रुतग्रह इति वा । विषयसप्तमीयम् । ततो न कार्य इति भावः । मुक्तानां तारतम्ये ऽनुमानान्तरमाह मोक्षे ऽपीति ॥ *११,१४२* मोक्षे ऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वात् पुरा यथा तारतम्येनेतः प्राप्तस्तारतम्यवानिति यावत् । पुरा संसारे । नन्वत्र संसारे वर्तमानं कमपि पक्षीकृत्यायं तारतम्येत इति साध्यते तत्र च मोक्षे ऽपीति सिद्धसाधनतापरिहाराय विशेषणमुपादीयत इति वा । मोक्षे ऽपीत्यनेन मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति वा । मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति साध्यते । तत्र प्राचीनेन तारतम्येन सिद्धसाधनतापरिहाराय मोक्षे ऽपीति विशेषणमुपादीयत इति वा । नाद्यः । तस्य नित्यसंसारित्वस्यापि सम्भवेन बाधापत्तेः । निश्चितमोक्षपुरुषविशेषपक्षीकारे ऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । नहि संसारी मुक्तिगततारतम्योपेतः । द्वितीये अपिपदवैयर्थ्यम् । प्राक्तनतारतम्योपेतत्वेन सिद्धसाधनता च । तृतीये ऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलतैव । तारतम्योपेतत्वं च हीनाधिकसद्भावो वान्यतरसद्भावो वा । *११,१४३* आद्ये परमेश्वरे ऽनैकान्त्यम् । द्वितीये सिद्धसाधनता । मुक्तानामप्यमुक्तेभ्यो ऽधिकत्वस्य परेणाङ्गीकृतत्वात् । मुक्ताधिकत्वसाधने देवदत्ते व्यभिचारस्तत्कथमेतत् । उच्यते । मुक्तास्तदानीन्तनेन परस्परं तारतम्येनोपेताश्चेतनत्वात्संसारिणो यथेत्ययमर्थो ऽत्र विवक्षितः । तारतम्यं च कुतश्चिद्धीनत्वं कुतश्चिदधिकत्वमित्येतयोरन्यतरदिति नोक्तदोषः । सामान्यस्य च विशेषनिरासेनापाकरणे चातिप्रसङ्गः । यद्वा मक्त्युत्तरक्षणवर्ती मुक्तः प्राग् यतो ऽधिकत्वहीनत्वाभ्यामुपेतस्वरूपो ऽभूदिदानीमपि ताभ्यामुपेत इति प्रतिज्ञार्थो वणर्नीयः । सामान्यत एव व्याप्तिरभिधातव्येति । *११,१४७* आभासानुद्धरति इत्युक्त इति ॥ इत्युक्त उत्तरं किं ते ॥। उक्ते प्रत्युक्ते । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः प्रमितत्वान्न किमप्युत्तरमस्तीति भावः । बाधितविषयमनुमानमित्यत आह कल्पनेति ॥ ॥। कल्पनामात्रवादिनः
kena na kenāpi kāraṇena / śrutahānyaśrutagraha iti dvandvaikavadbhāvaḥ / śrutahānisahito 'śrutagraha iti vā / viṣayasaptamīyam / tato na kārya iti bhāvaḥ / muktānāṃ tāratamye 'numānāntaramāha mokṣe 'pīti // *11,142* mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā tāratamyenetaḥ prāptastāratamyavāniti yāvat / purā saṃsāre / nanvatra saṃsāre vartamānaṃ kamapi pakṣīkṛtyāyaṃ tāratamyeta iti sādhyate tatra ca mokṣe 'pīti siddhasādhanatāparihārāya viśeṣaṇamupādīyata iti vā / mokṣe 'pītyanena muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti vā / muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti sādhyate / tatra prācīnena tāratamyena siddhasādhanatāparihārāya mokṣe 'pīti viśeṣaṇamupādīyata iti vā / nādyaḥ / tasya nityasaṃsāritvasyāpi sambhavena bādhāpatteḥ / niścitamokṣapuruṣaviśeṣapakṣīkāre 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt / nahi saṃsārī muktigatatāratamyopetaḥ / dvitīye apipadavaiyarthyam / prāktanatāratamyopetatvena siddhasādhanatā ca / tṛtīye 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalataiva / tāratamyopetatvaṃ ca hīnādhikasadbhāvo vānyatarasadbhāvo vā / *11,143* ādye parameśvare 'naikāntyam / dvitīye siddhasādhanatā / muktānāmapyamuktebhyo 'dhikatvasya pareṇāṅgīkṛtatvāt / muktādhikatvasādhane devadatte vyabhicārastatkathametat / ucyate / muktāstadānīntanena parasparaṃ tāratamyenopetāścetanatvātsaṃsāriṇo yathetyayamartho 'tra vivakṣitaḥ / tāratamyaṃ ca kutaściddhīnatvaṃ kutaścidadhikatvamityetayoranyataraditi noktadoṣaḥ / sāmānyasya ca viśeṣanirāsenāpākaraṇe cātiprasaṅgaḥ / yadvā maktyuttarakṣaṇavartī muktaḥ prāg yato 'dhikatvahīnatvābhyāmupetasvarūpo 'bhūdidānīmapi tābhyāmupeta iti pratijñārtho vaṇarnīyaḥ / sāmānyata eva vyāptirabhidhātavyeti / *11,147* ābhāsānuddharati ityukta iti // ityukta uttaraṃ kiṃ te ... ukte pratyukte / vyāptipakṣadharmatvayoḥ pramitatvānna kimapyuttaramastīti bhāvaḥ / bādhitaviṣayamanumānamityata āha kalpaneti // ... kalpanāmātravādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पनामात्रेण वदतीति तथोक्तः । पूर्वेणैव सम्बन्धः । श्रुतीनामन्यार्थत्वात्प्रमाणान्तरस्य चाभावात्स्वोत्प्रेक्षयैव मुक्तानां तारतम्याभावं वदतस्तवोत्तरं किमिति । यद्येवमनुमीयेत तदा मुक्ता दुःखाद्युपेताश्चेतनत्वात्संसारिवदित्यप्यनुमीयेतेत्यतिप्रसङ्गपराहतमनुमानमित्यत आह नचेति ॥ न च दुःखादिकं कल्प्यं ॥। कल्प्यं अनुमेयं मुक्तस्य । आदिपदेनापरिपूर्णानन्दत्वादेः सङ्ग्रहः । कुत इत्यत आह निर्दुःखत्वेति ॥ ॥। निर्दुःखत्वश्रुतेर्बलात् अत्राप्यादिपदं ग्राह्यम् । अयमभिसन्धिः । समानयोगक्षेमत्वाभिप्रायेण खल्वयमतिप्रसङ्गो वाच्यो नान्यथा व्याप्त्यभावात् । नच प्रकृते तदस्ति । दुःखादिसाधकस्य निर्दुःखत्वादिकं प्रतिपादयन्त्या श्रुत्या बाधितत्वात् । श्रुतेरपौरुषेयत्वेन धर्मिग्राहकत्वेन चानुमानतो बलवत्त्वात् । तारतम्यानुमानस्य चाबाधितत्वादिति । *११,१४८* एतदेव विवृण्वन्मुक्तस्य निर्दुःखत्वादि प्रतिपादयन्तीः श्रुतीस्तावत्पठित्वा तासां तात्पर्यमाह शोकमिति । *११,१४९* शोकं तरत्यात्मवेत्ता तीर्णः सर्वानदुःखभाक्
kalpanāmātreṇa vadatīti tathoktaḥ / pūrveṇaiva sambandhaḥ / śrutīnāmanyārthatvātpramāṇāntarasya cābhāvātsvotprekṣayaiva muktānāṃ tāratamyābhāvaṃ vadatastavottaraṃ kimiti / yadyevamanumīyeta tadā muktā duḥkhādyupetāścetanatvātsaṃsārivadityapyanumīyetetyatiprasaṅgaparāhatamanumānamityata āha naceti // na ca duḥkhādikaṃ kalpyaṃ ... kalpyaṃ anumeyaṃ muktasya / ādipadenāparipūrṇānandatvādeḥ saṅgrahaḥ / kuta ityata āha nirduḥkhatveti // ... nirduḥkhatvaśruterbalāt atrāpyādipadaṃ grāhyam / ayamabhisandhiḥ / samānayogakṣematvābhiprāyeṇa khalvayamatiprasaṅgo vācyo nānyathā vyāptyabhāvāt / naca prakṛte tadasti / duḥkhādisādhakasya nirduḥkhatvādikaṃ pratipādayantyā śrutyā bādhitatvāt / śruterapauruṣeyatvena dharmigrāhakatvena cānumānato balavattvāt / tāratamyānumānasya cābādhitatvāditi / *11,148* etadeva vivṛṇvanmuktasya nirduḥkhatvādi pratipādayantīḥ śrutīstāvatpaṭhitvā tāsāṃ tātparyamāha śokamiti / *11,149* śokaṃ taratyātmavettā tīrṇaḥ sarvānaduḥkhabhāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनानन्द्येव भवति न शोचति कदाचन । किल्बिषस्पृत् पितुषणिररं हित इहेश्वरः
yenānandyeva bhavati na śocati kadācana / kilbiṣaspṛt pituṣaṇiraraṃ hita iheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं यमन्तमभिप्रेप्सुः स सङ्कल्पाद् भवेदिह । इत्यादिश्रुतयो मानं निर्दुःखत्वादिसम्पदि
yaṃ yamantamabhiprepsuḥ sa saṅkalpād bhavediha / ityādiśrutayo mānaṃ nirduḥkhatvādisampadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*११,१५४* ततः किमित्यत आह अत इति ॥ अतो दुःखाद्यनुमया नावकाशो ऽत्र लभ्यते श्रुतिबाधितत्वादित्यर्थः । अत्र मुक्तेषु । मुक्ता दुःखाद्युपेता इति प्रतिज्ञायाः स्वव्याहतत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । ततो ऽपि किमित्यत आह तारतम्येति ॥ तारतम्यानुमा तेन भवेन्नातिप्रसङ्गिनी
*11,154* tataḥ kimityata āha ata iti // ato duḥkhādyanumayā nāvakāśo 'tra labhyate śrutibādhitatvādityarthaḥ / atra mukteṣu / muktā duḥkhādyupetā iti pratijñāyāḥ svavyāhatatvāccetyapi draṣṭavyam / tato 'pi kimityata āha tāratamyeti // tāratamyānumā tena bhavennātiprasaṅginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् बाधाभावेन समानयोगक्षेमत्वाभावात् । *११,१५५* मुक्ततारतम्यसाधनमुपसंहरति श्रुतीति ॥ श्रुतियुक्तिबलादेवं तारतम्यं विभाव्यते । मुक्तावपि ततः के ऽत्र विरोधं कर्तुमीशते
tasmāt bādhābhāvena samānayogakṣematvābhāvāt / *11,155* muktatāratamyasādhanamupasaṃharati śrutīti // śrutiyuktibalādevaṃ tāratamyaṃ vibhāvyate / muktāvapi tataḥ ke 'tra virodhaṃ kartumīśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादियोग्यतां चैव कलिवाणीश्वरावधिम् । को निवारयितुं शक्तो युक्तयागमबलोद्धताम्
anādiyogyatāṃ caiva kalivāṇīśvarāvadhim / ko nivārayituṃ śakto yuktayāgamabaloddhatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केवलं मुक्तानां तारतम्यमिति चार्थः । अनेन मुक्ततारतम्यस्यापीदं साधकमित्युक्तं भवति । अनादेर्नित्यत्वात् । एवशब्दस्य क एवेति सम्बन्धः । कलिवाणीश्वरावधी यस्याः सा तथोक्ता । योग्यतापकर्षपरम्परायाः कलिरवधिस्तदुत्कर्षपरम्पराया वाणीश्वरः । उद्धतां अप्रतिहताम् । कथं युक्त्यागमसिद्धेत्यत आगमानां सावकाशत्वाभिमानेन युक्तावेव बहुमानवन्तं प्रत्यादौ तामाह ब्रह्मण इति ॥ ब्रह्मणो ऽन्यत्र आधिक्ययुक्तः कालो विवादवान् । कालो ह्ययं यथेत्यादि मानुमामानिनो भवेत्
na kevalaṃ muktānāṃ tāratamyamiti cārthaḥ / anena muktatāratamyasyāpīdaṃ sādhakamityuktaṃ bhavati / anādernityatvāt / evaśabdasya ka eveti sambandhaḥ / kalivāṇīśvarāvadhī yasyāḥ sā tathoktā / yogyatāpakarṣaparamparāyāḥ kaliravadhistadutkarṣaparamparāyā vāṇīśvaraḥ / uddhatāṃ apratihatām / kathaṃ yuktyāgamasiddhetyata āgamānāṃ sāvakāśatvābhimānena yuktāveva bahumānavantaṃ pratyādau tāmāha brahmaṇa iti // brahmaṇo 'nyatra ādhikyayuktaḥ kālo vivādavān / kālo hyayaṃ yathetyādi mānumāmānino bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तमानकाले ब्रह्मा सर्वाधिक इति सम्प्रतिपन्नम् । अतो विवादवान्विवादविषयः काल इत्युक्तम् । वर्तमानमहाकल्पव्यतिरिक्तो ऽतीतो ऽनागतश्च काल एतस्य ब्रह्मणो यदन्यत आधिक्यं तेन युक्तः । कालो हीति कालत्वादित्यर्थः । अयं वर्तमानः कालो यथा । आदिपदेनायं ब्रह्मातीतादिकाले ऽप्यन्यतो ऽधिको ब्रह्मत्वात्तत्कालवर्तिब्रह्मवदित्यादेः सङ्ग्रहः । अनुमामानिनो ऽनुमायां बहुमानवतो बोधाय प्रयोक्तव्या भवेत् । अनुमामानिनः प्रतीतिं वा । ब्रह्मगतेनाधिक्येन कालस्य सम्बन्धाभावात्कथमनुमानमिति चेन्न । परम्परासम्बन्धेनानुमानप्रामाण्यवादिभिरयं कालो वेदव्यतिरिक्तेदानीन्तनत्वरहितपौरुषेयवानित्याद्यनुमानाप्रवृत्तेः अङ्गीकृतत्वात् । तदिदमुक्तमनुमामानिन इति । ब्रह्मण पदाद्यभावकाले ऽपि सर्वोत्कर्षसिद्धौ योग्यतैव सर्वोत्कृष्टानादिनित्या सिद्धा भवति । *११,१५९* स्यादेतत् । प्रमाणबाधितेयं प्रतिज्ञा । दृष्टान्तश्च साध्यविकलः । अन्यशब्दो ह्ययं प्रकरणाद्ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्वमाह । तत्र हरेर्महालक्ष्म्या ऋजुभ्यश्चाधिक्यं ब्रह्मणः कालत्रये ऽपि नास्ति । हरेःश्रियश्चाधिकत्वेन ऋजूनां समत्वेन प्रमितत्वादित्यत आह अन्यशब्द इति ॥ अन्यशब्दो हरिश्रीस्वसमेभ्यो ऽन्यविवक्षया । प्रयुक्तो नैव दोषाय ॥। स्वशब्देन ब्रह्मोच्यते । स चावर्तनीयः । स्वश्च स्वसमाश्चेति । यदा वक्ता स्वविवक्षां स्वयमेव व्याख्याति कात्र प्रकरणाद्यपेक्षा । तदभावे तस्योपयोगात् । कथायां तु व्यक्तमेव वक्तव्यम् । अन्यथा प्रतिज्ञान्तरादीनामप्येवं परिहारप्रसङ्गात् । नैव दोषाय बाधादिहेतुर्नैव भवति । *११,१६१* उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति रुद्रादिषु चेति ॥ ॥। रुद्रादिषु च युक्तितः
vartamānakāle brahmā sarvādhika iti sampratipannam / ato vivādavānvivādaviṣayaḥ kāla ityuktam / vartamānamahākalpavyatirikto 'tīto 'nāgataśca kāla etasya brahmaṇo yadanyata ādhikyaṃ tena yuktaḥ / kālo hīti kālatvādityarthaḥ / ayaṃ vartamānaḥ kālo yathā / ādipadenāyaṃ brahmātītādikāle 'pyanyato 'dhiko brahmatvāttatkālavartibrahmavadityādeḥ saṅgrahaḥ / anumāmānino 'numāyāṃ bahumānavato bodhāya prayoktavyā bhavet / anumāmāninaḥ pratītiṃ vā / brahmagatenādhikyena kālasya sambandhābhāvātkathamanumānamiti cenna / paramparāsambandhenānumānaprāmāṇyavādibhirayaṃ kālo vedavyatiriktedānīntanatvarahitapauruṣeyavānityādyanumānāpravṛtteḥ aṅgīkṛtatvāt / tadidamuktamanumāmānina iti / brahmaṇa padādyabhāvakāle 'pi sarvotkarṣasiddhau yogyataiva sarvotkṛṣṭānādinityā siddhā bhavati / *11,159* syādetat / pramāṇabādhiteyaṃ pratijñā / dṛṣṭāntaśca sādhyavikalaḥ / anyaśabdo hyayaṃ prakaraṇādbrahmavyatiriktaṃ sarvamāha / tatra harermahālakṣmyā ṛjubhyaścādhikyaṃ brahmaṇaḥ kālatraye 'pi nāsti / hareḥśriyaścādhikatvena ṛjūnāṃ samatvena pramitatvādityata āha anyaśabda iti // anyaśabdo hariśrīsvasamebhyo 'nyavivakṣayā / prayukto naiva doṣāya ... svaśabdena brahmocyate / sa cāvartanīyaḥ / svaśca svasamāśceti / yadā vaktā svavivakṣāṃ svayameva vyākhyāti kātra prakaraṇādyapekṣā / tadabhāve tasyopayogāt / kathāyāṃ tu vyaktameva vaktavyam / anyathā pratijñāntarādīnāmapyevaṃ parihāraprasaṅgāt / naiva doṣāya bādhādiheturnaiva bhavati / *11,161* uktanyāyamanyatrāpyatidiśati rudrādiṣu ceti // ... rudrādiṣu ca yuktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽन्यशब्दव्याख्याने ते ऽपि कुतो न गृह्यन्त इत्यत आह उत्तमत्वं त्विति ॥ उत्तमत्वं तु मुक्तानामपि न ब्रह्मणो भवेत् अतस्तदग्रहे न दोष इति शेषः । तत्कथमित्यत आह व्यक्तिरिति ॥ व्यक्तिः सुखस्य तु भवेन्नत्वाधिक्यं सुखस्य च
ato 'nyaśabdavyākhyāne te 'pi kuto na gṛhyanta ityata āha uttamatvaṃ tviti // uttamatvaṃ tu muktānāmapi na brahmaṇo bhavet atastadagrahe na doṣa iti śeṣaḥ / tatkathamityata āha vyaktiriti // vyaktiḥ sukhasya tu bhavennatvādhikyaṃ sukhasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यस्तुशब्दो ऽवधारणाथर्ः । व्यक्तिरेवेति सम्बद्धयते । चशब्दो गुणान्तरसमुच्चयाथर् उभयत्रान्वेति । प्राग्विद्यमानस्यैव स्वरूपसुखादेर्मुक्तावविद्याद्यावरणापायेन व्यक्तिरनुभवलक्षणा भवेन्न तु किमप्यधिकमुत्पद्यते । तथा सत्यनित्यत्वप्रसङ्गात् । नच ब्रह्मणः स्वरूपादितरेषां स्वरूपमधिकम् । नच निर्णिक्तं कांस्यमनिर्णिक्तात्सुवर्णादधिकं भवति । एतेन मुक्तत्वहेतुरपि प्रत्युक्तः । *११,१६२* न केवलं मुक्तानां ब्रह्मणो ऽधिकत्वं नास्ति किं तर्हीत्यत आह बलेति ॥ बलज्ञानाधिकत्वं च तेभ्यो हि ब्रह्मणः सदा गुणान्तरोपलक्षणमेतत् । सदा संसारे मुक्तौ च । एतेन समशब्देनापि तत्परिग्रहो निरस्तः । *११,१६३* नन्वेवमनुमाने विमतः कालो ऽस्य राज्ञः सम्प्रतिपन्नाधिक्येन युक्तः कालत्वात्सम्प्रतिपन्नकालवदित्यप्यनुमानप्रसङ्ग इत्यत आह आधिक्यस्येति ॥ आधिक्यस्य त्वनित्यत्वे न किञ्चिन्मानमीयते
ādyastuśabdo 'vadhāraṇātharḥ / vyaktireveti sambaddhayate / caśabdo guṇāntarasamuccayāthar ubhayatrānveti / prāgvidyamānasyaiva svarūpasukhādermuktāvavidyādyāvaraṇāpāyena vyaktiranubhavalakṣaṇā bhavenna tu kimapyadhikamutpadyate / tathā satyanityatvaprasaṅgāt / naca brahmaṇaḥ svarūpāditareṣāṃ svarūpamadhikam / naca nirṇiktaṃ kāṃsyamanirṇiktātsuvarṇādadhikaṃ bhavati / etena muktatvaheturapi pratyuktaḥ / *11,162* na kevalaṃ muktānāṃ brahmaṇo 'dhikatvaṃ nāsti kiṃ tarhītyata āha baleti // balajñānādhikatvaṃ ca tebhyo hi brahmaṇaḥ sadā guṇāntaropalakṣaṇametat / sadā saṃsāre muktau ca / etena samaśabdenāpi tatparigraho nirastaḥ / *11,163* nanvevamanumāne vimataḥ kālo 'sya rājñaḥ sampratipannādhikyena yuktaḥ kālatvātsampratipannakālavadityapyanumānaprasaṅga ityata āha ādhikyasyeti // ādhikyasya tvanityatve na kiñcinmānamīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मण इति शेषः । अनित्यत्व इति सादित्वस्याप्युपलक्षणम् । तुशब्दो राजाद्याधिक्यस्य व्यावर्तकः । बाधकभावाभावाभ्यां विशेषान्नातिप्रसङ्ग इति भावः । *११,१६४* एवं ब्रह्मादिजीवेष्वनादिनित्यं नानाविधां योग्यतां प्रसाध्येदानीमागमेनापि साधयन्नादौ तावत् श्रुतीः पठति शृण्वे वीर इति ॥ शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमतिनेनीयमानः । एधमानद्विऌउभयस्य राजा चोष्कूयते विश इन्द्रो मनुष्यान्
brahmaṇa iti śeṣaḥ / anityatva iti sāditvasyāpyupalakṣaṇam / tuśabdo rājādyādhikyasya vyāvartakaḥ / bādhakabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣānnātiprasaṅga iti bhāvaḥ / *11,164* evaṃ brahmādijīveṣvanādinityaṃ nānāvidhāṃ yogyatāṃ prasādhyedānīmāgamenāpi sādhayannādau tāvat śrutīḥ paṭhati śṛṇve vīra iti // śṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyamatinenīyamānaḥ / edhamānadviḷubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीरो ऽध्यवसितान्तगामी । इन्द्रः परमेश्वरः । उग्रमुग्रं सर्वान्दुष्यप्रकृतीन्दमयन्नित्यनरकं प्रापयन्नन्यमन्यं सर्वान्सत्स्वभावानतिनेनीयमानः संसारं भृशमतिक्रामयन् स्वयोग्यतातिरेकेणैधमानं द्वेष्यीत्येधमानद्विट् । शृण्वे श्रूयते । कुत उभयस्य देवतासुरवर्गस्य राजा यतः । किञ्च मनुष्यान्विशः प्रजाश्चोष्कूयते नित्यं परिवर्तयति । परा पूर्वेषां सख्या वृणक्ति वितर्तुराणो अपरेभिरेति । अनानुभूतीरवधून्वानः पूर्वीतिन्द्रः शरदस्तर्तरीति
vīro 'dhyavasitāntagāmī / indraḥ parameśvaraḥ / ugramugraṃ sarvānduṣyaprakṛtīndamayannityanarakaṃ prāpayannanyamanyaṃ sarvānsatsvabhāvānatinenīyamānaḥ saṃsāraṃ bhṛśamatikrāmayan svayogyatātirekeṇaidhamānaṃ dveṣyītyedhamānadviṭ / śṛṇve śrūyate / kuta ubhayasya devatāsuravargasya rājā yataḥ / kiñca manuṣyānviśaḥ prajāścoṣkūyate nityaṃ parivartayati / parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti / anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvītindraḥ śaradastartarīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परा पूर्वेषाम् । अतीतमन्त्रे पूर्वेषां पूर्वनिर्दिष्यानामुग्राणां सख्या सख्यानि परावृणक्ति परित्यजति । अपरेभिरपरैः साधुभिः सह सख्यानि वितर्तुराणो ऽतिशयेन त्वरमाण एत्यानानुभूतीः सम्यगनुभवरहितानवधून्वानो ऽवमे संसारे वर्तयन्निन्द्रः पूर्वीः शरदो ऽतीतान्संवत्सरांस्तीर्णो वर्तमानांश्च तर्तरीति । आगामिनश्च तरिष्यतीति । अत्र मन्त्रद्वये ऽसुराणामनादितो भगवद्भजनाभावो नित्यनरकावाप्तिश्च श्रूयते । देवानां सदा भगवद्भजनं मोक्षावाप्तिश्च । मनुष्याणां सर्वदा संसार इति । दिवेदिवे सदृशीरन्यमर्धं कृष्णा असेधदप सद्मनो जाः । अहन् दासा वृषभो वस्नयन्तोदव्रजे वर्चिनं शम्बरं च
parā pūrveṣām / atītamantre pūrveṣāṃ pūrvanirdiṣyānāmugrāṇāṃ sakhyā sakhyāni parāvṛṇakti parityajati / aparebhiraparaiḥ sādhubhiḥ saha sakhyāni vitarturāṇo 'tiśayena tvaramāṇa etyānānubhūtīḥ samyaganubhavarahitānavadhūnvāno 'vame saṃsāre vartayannindraḥ pūrvīḥ śarado 'tītānsaṃvatsarāṃstīrṇo vartamānāṃśca tartarīti / āgāminaśca tariṣyatīti / atra mantradvaye 'surāṇāmanādito bhagavadbhajanābhāvo nityanarakāvāptiśca śrūyate / devānāṃ sadā bhagavadbhajanaṃ mokṣāvāptiśca / manuṣyāṇāṃ sarvadā saṃsāra iti / divedive sadṛśīranyamardhaṃ kṛṣṇā asedhadapa sadmano jāḥ / ahan dāsā vṛṣabho vasnayantodavraje varcinaṃ śambaraṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवे दिवे वर्षणाद्वृषभः परमेश्वरो दिवे दिवे सर्वदा सदृशीश्चेतनत्वमात्रेण कृष्णास्तमोमयीर्जाः प्रजाः कास्ता देवेभ्यो ऽन्यमर्धं स्वीयात्सद्मनोपासेधत् । निवर्तयति । किञ्च दासौ दस्यू वस्नयन्ता जगच्छायदन्तौ वर्चिनं शम्बरं चोदव्रजे जलराशौ समुद्रतीरे ऽहन्हिंसितवानिति । अत्र दैत्यानां कदापि न मोक्ष इति प्रतीयते । *११,१६४फ़्।* तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे ते बभूवुस्तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूभ्रूरित्येव प्रश्वसित्यभूतिरित्यसुरास्ते ह पराबभूवुः
dive dive varṣaṇādvṛṣabhaḥ parameśvaro dive dive sarvadā sadṛśīścetanatvamātreṇa kṛṣṇāstamomayīrjāḥ prajāḥ kāstā devebhyo 'nyamardhaṃ svīyātsadmanopāsedhat / nivartayati / kiñca dāsau dasyū vasnayantā jagacchāyadantau varcinaṃ śambaraṃ codavraje jalarāśau samudratīre 'hanhiṃsitavāniti / atra daityānāṃ kadāpi na mokṣa iti pratīyate / *11,164f.* taṃ bhūtiriti devā upāsāñcakrire te babhūvustasmāddhāpyetarhi supto bhūbhrūrityeva praśvasityabhūtirityasurāste ha parābabhūvuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् यथा पेशस्करी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयितवान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पितृयं पितृयं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम्
tad yathā peśaskarī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitavānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitṛyaṃ pitṛyaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं भूतिरिति । तं परमेश्वरम् । भूतिरैश्वर्यरूपः । बभूवुर्मुक्ता इति शेषः । एतर्हीदानीं सुप्तः सुप्तस्थो वायुः । पराबभूवुर्नित्यनिरयं प्राप्ताः । अत्र देवासुराणां सम्यग्विपरीतोपासनाभ्यां मोक्षतमसोः प्राप्तिः श्रूयते । तेन देवत्वमसुरत्वं च सहजमिति ज्ञायते । तद्यथा तद्वक्ष्यमाणं निदर्शनं यथा । पेशस्कारी सुवर्णकारः पेशसः सुवर्णस्य मात्रामंशम् । अन्यदिव नवतरं प्रागननुभवात् । कल्याणतरं मलापकर्षात् । रूपं रुचकादिकम् । आत्मा परमात्मा । अन्येषां भूतानां मनुष्योत्तमानाम् । अत्र सुवर्णस्यैव यथा रुचिकादिभावः सुवर्णकारेण क्रियते न यस्य कस्यचिद्द्रव्यस्य तथा मुक्तियोग्यानामेवेश्वरेण मुक्तत्वं क्रियते नान्येषामिति प्रतीयते । *११,१७०* अधुनात्रैव स्मृतीः पठति प्रयान्तीति ॥ प्रयान्ति परमां सिद्धिमैहिकामुष्मिकीं द्रुतम् । या न प्राप्यासुरैः सर्वैरक्षया क्लेशवर्जिता । न तां गतिं प्रपद्यन्ते विना भागवतान् नरान्
taṃ bhūtiriti / taṃ parameśvaram / bhūtiraiśvaryarūpaḥ / babhūvurmuktā iti śeṣaḥ / etarhīdānīṃ suptaḥ suptastho vāyuḥ / parābabhūvurnityanirayaṃ prāptāḥ / atra devāsurāṇāṃ samyagviparītopāsanābhyāṃ mokṣatamasoḥ prāptiḥ śrūyate / tena devatvamasuratvaṃ ca sahajamiti jñāyate / tadyathā tadvakṣyamāṇaṃ nidarśanaṃ yathā / peśaskārī suvarṇakāraḥ peśasaḥ suvarṇasya mātrāmaṃśam / anyadiva navataraṃ prāgananubhavāt / kalyāṇataraṃ malāpakarṣāt / rūpaṃ rucakādikam / ātmā paramātmā / anyeṣāṃ bhūtānāṃ manuṣyottamānām / atra suvarṇasyaiva yathā rucikādibhāvaḥ suvarṇakāreṇa kriyate na yasya kasyaciddravyasya tathā muktiyogyānāmeveśvareṇa muktatvaṃ kriyate nānyeṣāmiti pratīyate / *11,170* adhunātraiva smṛtīḥ paṭhati prayāntīti // prayānti paramāṃ siddhimaihikāmuṣmikīṃ drutam / yā na prāpyāsuraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā / na tāṃ gatiṃ prapadyante vinā bhāgavatān narān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरा सत्ये युग इति प्रकृतानां देवतास्वभावानां प्रयान्तीत्यनेन मोक्षादिफलप्राप्तिमुक्त्वा या न प्राप्येत्यसुराणां न तां गतिमिति मनुष्याणां च कदाचित्तत्प्राप्तिर्नास्तीत्युच्यते । अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्
purā satye yuga iti prakṛtānāṃ devatāsvabhāvānāṃ prayāntītyanena mokṣādiphalaprāptimuktvā yā na prāpyetyasurāṇāṃ na tāṃ gatimiti manuṣyāṇāṃ ca kadācittatprāptirnāstītyucyate / avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam / paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः
moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ / rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवजानन्तीत्यनेन भगवदवज्ञादिलक्षणराक्षसादिस्वभाववतां कदापि पुरुषार्थावाप्तिर्नास्तीवति कथ्यते । प्रकृतिः स्वभावः । महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्
avajānantītyanena bhagavadavajñādilakṣaṇarākṣasādisvabhāvavatāṃ kadāpi puruṣārthāvāptirnāstīvati kathyate / prakṛtiḥ svabhāvaḥ / mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ / bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महात्मन इत्यत्र भगवद्भजनादिलक्षणदेवत्वं स्वभाव इति प्रतीयते । अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्
mahātmana ityatra bhagavadbhajanādilakṣaṇadevatvaṃ svabhāva iti pratīyate / abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ / dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam / dayā bhūteṣvalolutvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत
tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā / bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
डम्भो दर्पो ऽतिमाश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्
ḍambho darpo 'timāśca krodhaḥ pāruṣyameva ca / ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.