तथाप्युपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इति नियमभङ्गो नास्ति । अयं खल्वस्य नियमस्यार्थः । परीक्षया शोधितमुपजीव्यं विरोध्युपजीवकं बाधते स्वयं तेन न बाध्यत इति । नतु यथाश्रुतः । अस्य तु तदा भङ्गः स्यात् । यदि परीक्षितमुपजीव्यं विरोधिनोपजीवकेन बाध्यं (बाधितं) क्वचिदुपलभेमहि । नचैवम् । इदं रजतमिति ज्ञानं तु न शोधितम् । ततस्तस्मिन्नुपजीवकेन बाधिते न नियमभङ्गः । नहि निर्विशेषणस्य व्यभिचारे विशिष्यं व्यभिचरत्यतिप्रसङ्गात् । नच वाच्यं विशिष्यस्य प्रयोजकताकल्पनं निर्मूलमिति । उभयथा(पि) बाध्यबाधकभावदर्शनात् । विशेषणानपेक्षायामव्यवस्थापातात् । ननु परीक्षायामङ्गीकृतायां तयैवालम् । परीक्षितेनापरीक्षितं बाध्यत इत्येतावतः क्वचिद्वयभिचाराभावात्किमुपजीव्योपजीवकभावेन । उच्यते । भवेदेवं यद्यात्यन्तिकीं परीक्षामत्राङ्गीकुर्मः । नचैवम् । किन्तु यावच्छक्तिपरीक्षामेव । नच तावन्मात्रस्य बाधकत्वनियमो ऽस्ति । यावच्छक्तिपरीक्षितस्यापि बाधदर्शनात् । अतो युक्तं विशिष्यस्योपादानम् । आत्यन्तिकपरीक्षैव बाधकत्वोपयोगिनी भवतु किमुपजीव्यत्वेनेत्यपि न वाच्यम् । तस्यापि सांव्यावहारिकत्वात् । यथोक्तम् । "सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्यऽ; इति । प्रकृते तु वेदः परीक्षित उपजीव्यश्चेति । *११,२४१* द्वितीये परिहारमाह भ्रमे ऽपीति ॥ भ्रमे ऽप्यभ्रमभागो ऽस्ति ॥। हीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । यद्यप्येकमेवेदं रजतमिति ज्ञानं तथापि विषयोपाधिवशाद् विभागम् । तत्र प्रकारे भ्रमत्वे ऽपि स्वरूपे ऽभ्रमत्वमेव । तत्र कदापि बाधाभावात् । तथान्येप्याहुः । सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति । भागाभ्युपगमादेव न विरोधचोदनावकाशः । ततः किमित्यत आह तन्मात्रमिति ॥ ॥। तन्मात्रमुपजीव्य हि । बाधकज्ञानवृत्तिः स्यान् ॥। अभ्रमभागमात्रम् । तेनैव धर्मिणः सिद्धेः । रजताकारस्य निषेध्यत्वेन धर्मित्वाभावादिति हिशब्दार्थः । एतदुक्तं भवति । अस्मिन्पक्षे यदुपजीव्यं न तदुपजीवकेन बाध्यते यच्च बाध्यते न तदुपजीव्यमित्यतो नेदमस्मदीयनियमभङ्गस्योदाहरणमिति । *११,२४१फ़्।* अत्रान्तरे मायावादिनश्चोदयन्ति । यदुक्तमुपजीव्यविरोधादद्वैतश्रुतीनामप्रामाण्यमिति । तदसत् । तत्राप्यस्य समाधानस्य सुवचत्वात् । तथाहि । यः सर्वज्ञ इत्यादीनां तत्त्वमस्यादीनां च कथमुपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् । सिद्धं न निवर्तकत्वादित्यादिवचनात् । तत्त्वमस्यादिवाकयमैक्यविरोधिनां सावर्ज्ञादीनां दुःखादीनां च प्रतिषेधकमङ्गीकृतम् । नच प्राप्तिं विना प्रतिषेधो ऽस्तीति प्राप्तिरूपं यः सर्वज्ञ इत्यादिकमुपजीव्यम्, तत्त्वमस्यादिकं तूपजीवकमिति वा, असिद्धे धमिर्णि प्रतिषेधानुपपत्तेर्धर्मिप्रतिपादकमाद्यमुपजीव्यमुपजीवकं चोत्तरमिति वा । आद्ये रजतज्ञानस्येवापरीक्षितत्वादुपजीव्यस्यापि प्रथमस्योत्तरेण बाधे न काप्यनुपपत्तिः । द्वितीये शुक्तिस्वरूपमात्रमिव ब्रह्मस्वरूपमात्रमुपजीव्यं न सार्वज्ञादिविशिष्यम् । तथाच यदुपजीव्यं न तदुत्तरेण बाध्यते । यद्बाध्यते सार्वज्ञादिकं न तदुपजीव्यमिति न कश्चिद्विरोध इति । *११,२४२* अत्र परिहारद्वयमपि प्रतिषेधति नचैवमिति ॥ ॥। नचैवं ॥। प्रसिद्धयोर्भ्रान्तिबाधयोरिवात्र समाधानं न वक्तुं शक्यते । वैषम्यादिति भावः । *११,२४४* तत्कथमित्यतः प्रथमपक्षे तावद्वैषम्यं दर्शयति सुपरीक्षित इति ॥ ॥। सुपरीक्षिते प्रथमप्रमाणे सुपरीक्षिते सति न चैवमिति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । इदं रजतमिति ज्ञानमुपजीव्यमप्यपरीक्षितत्वादुपजीवकेन नेदं रजतमति ज्ञानेन बाध्यते । उपजीव्योपजीवकन्यायस्य यावच्छक्तिपरीक्षाविषयत्वाति ह्यस्माभिरभिहितम् । अस्मन्न्यायेन च परेण प्रत्यवस्थायते । नच तद्युक्तम् । यः सर्वज्ञ इत्यादीनामहं दुःखीत्यादीनां च सुपरीक्षितत्वात् । उपपादितं खलु यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतीनां तत्त्वावेदकत्वं साक्षिणश्च नियमेनाव्यभिचारित्वमिति । द्वितीयपक्षे वैषम्यं दर्शयति सर्वमिति ॥ सर्वं तदुपजीव्यैव प्रमाणं वर्तते यतः
tathāpyupajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata iti niyamabhaṅgo nāsti / ayaṃ khalvasya niyamasyārthaḥ / parīkṣayā śodhitamupajīvyaṃ virodhyupajīvakaṃ bādhate svayaṃ tena na bādhyata iti / natu yathāśrutaḥ / asya tu tadā bhaṅgaḥ syāt / yadi parīkṣitamupajīvyaṃ virodhinopajīvakena bādhyaṃ (bādhitaṃ) kvacidupalabhemahi / nacaivam / idaṃ rajatamiti jñānaṃ tu na śodhitam / tatastasminnupajīvakena bādhite na niyamabhaṅgaḥ / nahi nirviśeṣaṇasya vyabhicāre viśiṣyaṃ vyabhicaratyatiprasaṅgāt / naca vācyaṃ viśiṣyasya prayojakatākalpanaṃ nirmūlamiti / ubhayathā(pi) bādhyabādhakabhāvadarśanāt / viśeṣaṇānapekṣāyāmavyavasthāpātāt / nanu parīkṣāyāmaṅgīkṛtāyāṃ tayaivālam / parīkṣitenāparīkṣitaṃ bādhyata ityetāvataḥ kvacidvayabhicārābhāvātkimupajīvyopajīvakabhāvena / ucyate / bhavedevaṃ yadyātyantikīṃ parīkṣāmatrāṅgīkurmaḥ / nacaivam / kintu yāvacchaktiparīkṣāmeva / naca tāvanmātrasya bādhakatvaniyamo 'sti / yāvacchaktiparīkṣitasyāpi bādhadarśanāt / ato yuktaṃ viśiṣyasyopādānam / ātyantikaparīkṣaiva bādhakatvopayoginī bhavatu kimupajīvyatvenetyapi na vācyam / tasyāpi sāṃvyāvahārikatvāt / yathoktam / "sannipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya'; iti / prakṛte tu vedaḥ parīkṣita upajīvyaśceti / *11,241* dvitīye parihāramāha bhrame 'pīti // bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti ... hīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / yadyapyekamevedaṃ rajatamiti jñānaṃ tathāpi viṣayopādhivaśād vibhāgam / tatra prakāre bhramatve 'pi svarūpe 'bhramatvameva / tatra kadāpi bādhābhāvāt / tathānyepyāhuḥ / sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti / bhāgābhyupagamādeva na virodhacodanāvakāśaḥ / tataḥ kimityata āha tanmātramiti // ... tanmātramupajīvya hi / bādhakajñānavṛttiḥ syān ... abhramabhāgamātram / tenaiva dharmiṇaḥ siddheḥ / rajatākārasya niṣedhyatvena dharmitvābhāvāditi hiśabdārthaḥ / etaduktaṃ bhavati / asminpakṣe yadupajīvyaṃ na tadupajīvakena bādhyate yacca bādhyate na tadupajīvyamityato nedamasmadīyaniyamabhaṅgasyodāharaṇamiti / *11,241f.* atrāntare māyāvādinaścodayanti / yaduktamupajīvyavirodhādadvaitaśrutīnāmaprāmāṇyamiti / tadasat / tatrāpyasya samādhānasya suvacatvāt / tathāhi / yaḥ sarvajña ityādīnāṃ tattvamasyādīnāṃ ca kathamupajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam / siddhaṃ na nivartakatvādityādivacanāt / tattvamasyādivākayamaikyavirodhināṃ sāvarjñādīnāṃ duḥkhādīnāṃ ca pratiṣedhakamaṅgīkṛtam / naca prāptiṃ vinā pratiṣedho 'stīti prāptirūpaṃ yaḥ sarvajña ityādikamupajīvyam, tattvamasyādikaṃ tūpajīvakamiti vā, asiddhe dhamirṇi pratiṣedhānupapatterdharmipratipādakamādyamupajīvyamupajīvakaṃ cottaramiti vā / ādye rajatajñānasyevāparīkṣitatvādupajīvyasyāpi prathamasyottareṇa bādhe na kāpyanupapattiḥ / dvitīye śuktisvarūpamātramiva brahmasvarūpamātramupajīvyaṃ na sārvajñādiviśiṣyam / tathāca yadupajīvyaṃ na taduttareṇa bādhyate / yadbādhyate sārvajñādikaṃ na tadupajīvyamiti na kaścidvirodha iti / *11,242* atra parihāradvayamapi pratiṣedhati nacaivamiti // ... nacaivaṃ ... prasiddhayorbhrāntibādhayorivātra samādhānaṃ na vaktuṃ śakyate / vaiṣamyāditi bhāvaḥ / *11,244* tatkathamityataḥ prathamapakṣe tāvadvaiṣamyaṃ darśayati suparīkṣita iti // ... suparīkṣite prathamapramāṇe suparīkṣite sati na caivamiti sambandhaḥ / etaduktaṃ bhavati / idaṃ rajatamiti jñānamupajīvyamapyaparīkṣitatvādupajīvakena nedaṃ rajatamati jñānena bādhyate / upajīvyopajīvakanyāyasya yāvacchaktiparīkṣāviṣayatvāti hyasmābhirabhihitam / asmannyāyena ca pareṇa pratyavasthāyate / naca tadyuktam / yaḥ sarvajña ityādīnāmahaṃ duḥkhītyādīnāṃ ca suparīkṣitatvāt / upapāditaṃ khalu yaḥ sarvajña ityādiśrutīnāṃ tattvāvedakatvaṃ sākṣiṇaśca niyamenāvyabhicāritvamiti / dvitīyapakṣe vaiṣamyaṃ darśayati sarvamiti // sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.