यश्चेति वाक्यस्य प्रकृतादन्यो विषय इत्येतच्च चशब्देनैव गम्यते । किमुतैकवाक्यगतायामुक्तानुपपत्त्येत्येवार्थः । चशब्दो ह्ययं समुच्चयस्य द्योतकः प्रतीयते । देवदत्तो धनिको यज्ञदत्तश्चेति तथा । नचैकविषयतायामेवं युज्यते । नहि भवति वसिष्ठो ब्रह्मिष्ठो ऽरुन्धतीपतिश्च तथेति प्रयोगः । विशेषणसमुच्चये चशब्दः किन्न स्यादिति चेन्न । मुख्यार्थे बाधकाभावेन त्यागायोगात् । वचनव्यत्ययश्चैकवाक्यतायां स्फुट एव । तथात्वे खलु ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एक आजान(ज)देवानामानन्दो ये श्रोत्रिया अवृजिना अकामहताश्चेति स्यात् । तथा तेत ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः श्रोत्रियाणामकामहतानामिति भवेत् । *११,५७* नन्वेवं तर्हि कथं बृहदारण्यकवाक्यं भाष्ये मुक्तमात्रविषयं व्याख्यातम् । यश्चेति विशेषणसमुच्चयपरमुक्तम् । अयमभिप्रायो भाष्यकारस्य । सर्वथा वाक्यद्वयमेवेदं भिन्नविषयम् । एकवाक्यताश्रद्धायामपि मुक्तमात्रविषयमस्तु । तत्रानुपपत्तीनामल्पत्वात् । नामुक्तमात्रविषयम् अनुपपत्तिबाहुल्यादिति । *११,५८* मानुषादिहिरण्यगर्मान्तानाममुक्तानां मुक्तानां चोत्तरोत्तरं शतगुणानन्दत्वं श्रुतिद्वयमाहेत्ययुक्तम् । मानुषानन्दनिर्देशो मुक्तज्ञापकाभावात् । नहि तत्राकामहतत्वादिकमन्यद्वा किमपि श्रूयते इत्याशङ्कां निराकुर्वन् श्रुत्यर्थं विवृणोति । राद्ध इतयादिनाभिवीक्षत इत्यन्तेन । तत्र तावत् बृहदारण्यके मनुष्यमुक्तस्य ज्ञापकं दर्शयति राद्ध इति ॥ राद्धः संसिद्ध इत्येव मुक्त एवावगम्यते । साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवतीत्युपक्रमवाक्ये राद्ध इति पदेन मुक्त एव गृह्यते नामुक्तः । कया वृत्त्याभिधयैव न तूपचर्यते । येन मुख्यार्थानुपपत्त्यादिकं व्युत्पादनीयं स्यात् । कथम्? संसिद्ध इति । एतदुक्तं भवति । राध साध संसिद्धाविति पठ्यते । राधधातोश्च"गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थाऽसवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्चऽ; इत्यकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः । ततो राद्धः संसिद्ध इत्युक्तं भवति । संसिद्धिश्च मुक्तिरेव नित्यत्वेन दुःखासम्भिन्नत्वेन च समीचीनसिद्धित्वात् । नेतरा, अनित्यत्वेन दुःखसम्भिन्नत्वेन चासमीचीनत्वात् । नच मुख्ये सम्भवत्यमुख्यार्थो ऽङ्गीकर्तुं शक्यत इति । एवं समृद्धशब्दो ऽपि मुक्तस्यैव वाचकः । मुक्तिं विना सम्यगृद्धेरभावात् । अन्येषामधिपतिरित्यादिकं तु मुक्तामुक्तसाधारणम् । यथा च मुक्ते सम्भवति तथोक्तं भाष्ये । *११,६०* इदानीं तैत्तिरीयश्रुतौ मुक्तमनुष्यज्ञापकं दर्शयन्युवा स्यादित्यादीनि पदानि व्याचष्टे साधुनेति ॥ साधुना विष्णुना युक्तो मुक्तः साधुयुवा मतः
yaśceti vākyasya prakṛtādanyo viṣaya ityetacca caśabdenaiva gamyate / kimutaikavākyagatāyāmuktānupapattyetyevārthaḥ / caśabdo hyayaṃ samuccayasya dyotakaḥ pratīyate / devadatto dhaniko yajñadattaśceti tathā / nacaikaviṣayatāyāmevaṃ yujyate / nahi bhavati vasiṣṭho brahmiṣṭho 'rundhatīpatiśca tatheti prayogaḥ / viśeṣaṇasamuccaye caśabdaḥ kinna syāditi cenna / mukhyārthe bādhakābhāvena tyāgāyogāt / vacanavyatyayaścaikavākyatāyāṃ sphuṭa eva / tathātve khalu te ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ / sa eka ājāna(ja)devānāmānando ye śrotriyā avṛjinā akāmahatāśceti syāt / tathā teta ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyāṇāmakāmahatānāmiti bhavet / *11,57* nanvevaṃ tarhi kathaṃ bṛhadāraṇyakavākyaṃ bhāṣye muktamātraviṣayaṃ vyākhyātam / yaśceti viśeṣaṇasamuccayaparamuktam / ayamabhiprāyo bhāṣyakārasya / sarvathā vākyadvayamevedaṃ bhinnaviṣayam / ekavākyatāśraddhāyāmapi muktamātraviṣayamastu / tatrānupapattīnāmalpatvāt / nāmuktamātraviṣayam anupapattibāhulyāditi / *11,58* mānuṣādihiraṇyagarmāntānāmamuktānāṃ muktānāṃ cottarottaraṃ śataguṇānandatvaṃ śrutidvayamāhetyayuktam / mānuṣānandanirdeśo muktajñāpakābhāvāt / nahi tatrākāmahatatvādikamanyadvā kimapi śrūyate ityāśaṅkāṃ nirākurvan śrutyarthaṃ vivṛṇoti / rāddha itayādinābhivīkṣata ityantena / tatra tāvat bṛhadāraṇyake manuṣyamuktasya jñāpakaṃ darśayati rāddha iti // rāddhaḥ saṃsiddha ityeva mukta evāvagamyate / sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavatītyupakramavākye rāddha iti padena mukta eva gṛhyate nāmuktaḥ / kayā vṛttyābhidhayaiva na tūpacaryate / yena mukhyārthānupapattyādikaṃ vyutpādanīyaṃ syāt / katham? saṃsiddha iti / etaduktaṃ bhavati / rādha sādha saṃsiddhāviti paṭhyate / rādhadhātośca"gatyarthākarmakaśliṣaśīṅsthā'savasajanaruhajīryatibhyaśca'; ityakarmakatvātkartari ktaḥ / tato rāddhaḥ saṃsiddha ityuktaṃ bhavati / saṃsiddhiśca muktireva nityatvena duḥkhāsambhinnatvena ca samīcīnasiddhitvāt / netarā, anityatvena duḥkhasambhinnatvena cāsamīcīnatvāt / naca mukhye sambhavatyamukhyārtho 'ṅgīkartuṃ śakyata iti / evaṃ samṛddhaśabdo 'pi muktasyaiva vācakaḥ / muktiṃ vinā samyagṛddherabhāvāt / anyeṣāmadhipatirityādikaṃ tu muktāmuktasādhāraṇam / yathā ca mukte sambhavati tathoktaṃ bhāṣye / *11,60* idānīṃ taittirīyaśrutau muktamanuṣyajñāpakaṃ darśayanyuvā syādityādīni padāni vyācaṣṭe sādhuneti // sādhunā viṣṇunā yukto muktaḥ sādhuyuvā mataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.