यत् यस्माज्ज्ञानरूपस्तावदात्मा तस्य च विज्ञाननाशो नाम तन्नाश एव । नचात्मनाशो ऽस्ति । तथा सति मुक्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । अतो न ज्ञाननाशो ऽस्ति । अत एव न मद्वचनं तदर्थम्, किं त्वमुक्तानां मुक्तविषये संज्ञा नास्ति, मुक्तानामेव वा वृत्तिरूपा संज्ञा नास्तीत्यादिरेव मद्वचनार्थ इत्यभिप्रायवान्स्वरूपानाशमूचिवानिति सम्बन्धः । *१२,२८१* अस्त्वेवं सङ्गतिस्तथापि ज्ञानं न नश्यतीति साक्षादनुक्त्वैवं वचनं किमर्थमित्यत आह शून्येति ॥ ॥। शून्यमतोच्छित्त्यै ॥। न केवलमत्र प्रमेयनिरूपणमात्रार्थं प्रवृत्तो याज्ञवल्क्यः किन्तु परी(क्षायां)क्षया । अत एव न प्रेत्य ज्ञायत इति विशदमनुक्त्वा शङ्कोत्पादनाय न प्रेत्य संज्ञास्तीति साधारणं वाक्यमाह । परीक्षा च स्वानभिमतनिरासरूपा । अत एवमुत्तरे दत्ते शून्यमतस्यात्मनाशलक्षणस्य निरसो ऽपि कृतो भवतीति तदर्थं स्वरूपानाशमूचिवान् । यदर्थमादितो वाक्यं व्याख्यातं तदिदानीमनुच्छित्तिधर्मेत्येतद्वयाचष्टे पुनरिति ॥ ॥। पुनरानन्दपूर्वकान् । धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस् ॥। स्वरूपानाशमुक्त्वा पुनरपि मुक्तस्यानन्दपूवर्कान्धर्माननुच्छिन्नानाह याज्ञवल्क्यः । स्वरूपानाशोक्त्यैव धर्मानुच्छित्तिसिद्धौ पुनरुक्तिरियमित्यत उक्तमानन्दपूर्वकानिति । वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकानिति । वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकाणाम् । अतः स्वरूपानाशोक्त्या विज्ञानाविनाश एव सुज्ञानो नानन्दाद्यविनाशः । अतस्ते ऽपि विज्ञानवत् आत्मस्वरूपभूता एव नोच्छिद्यन्ते इत्यर्थप्रतिपत्त्यर्थमिदं वाक्यमिति । *१२,२८२* तात्पर्यान्तरं सूचयति तार्किकैरिति । ॥। तार्किकैर्विनिवारितान् उक्तमेतत्परीक्षायां प्रवृत्तो याज्ञवल्क्य इति । अतः स्वरूपाविनाशमङ्गीकृत्य ये तार्किका बुद्धिसुखादीन्धर्मान्मुक्तस्य विनिवारयन्ति ते ऽप्यसमीचीनवादिन इति ज्ञापनायेदं वाक्यमिति न पौनरुक्त्यदोषः । ननु स्वरूपाविनाशोक्त्या धर्माविनाशो ऽपि सिद्ध एव । सत्यम् । स्वमतरीत्या तत् । तार्किकास्तु न ज्ञानसुखादीनामात्मस्वरूपत्वं मन्यन्ते । अतः किमिदानीं मोक्षप्रसङ्गे तेषामात्मस्वरूपत्वोपपादनेन । आत्मस्वरूपप्रक्रियायां तदपि वक्तव्यमित्याशयेनानुच्छित्तिरेवोक्तेति । इदमत्राकूतम् । अनुच्छित्तिधर्मेति यदि सङ्खयादिधर्माणामनुच्छित्तिरुक्ता स्यात् तदा असङ्गतमिदं वाक्यमापद्येत । ज्ञानविनाशवचनं मोह इत्याक्षेपे सङ्खयाद्यविनाशकथनस्य सङ्गत्यदर्शनात् । यदि च स्वरूपाविनाशो ऽनेनोक्त इति स्यात्तदा तस्य पूर्ववाक्येनैवोक्तत्वात् पुनरुक्तिदोषः स्यात् । अस्मत्पक्षे त्वस्ति सर्वेषां वाक्यानामुक्तरीत्या साफल्यम् । तस्माज्ज्ञानानन्दादिगुणानामेवानुच्छित्तिमाहेदं वाक्यमिति गम्यते । तद्बलाच्च न प्रेत्य संज्ञास्तीत्येतदपि उक्तार्थमेवेति । *१२,२८३* इतश्चैतदुक्ताथर्मेवेत्याह मात्रेति ॥ मात्रासंसर्गमप्याह तथा ॥। यथा धर्मानुच्छित्तिमाह तथा मीयन्त इति मात्रा रूपादयो विषयास्तेषां संसर्गमुपभोगलक्षणमप्यस्याह"मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतिऽ; इति वाक्येन । ततो न ज्ञानविलोपो व्याख्यातुं शक्यते । नेदं वाक्यं श्रुतावुपलभ्यत इत्यत उक्तम् माध्यन्दिनश्रुतिरिति ॥ ॥। माध्यन्दिनश्रुतिः
yat yasmājjñānarūpastāvadātmā tasya ca vijñānanāśo nāma tannāśa eva / nacātmanāśo 'sti / tathā sati mukterapuruṣārthatvaprasaṅgāt / ato na jñānanāśo 'sti / ata eva na madvacanaṃ tadartham, kiṃ tvamuktānāṃ muktaviṣaye saṃjñā nāsti, muktānāmeva vā vṛttirūpā saṃjñā nāstītyādireva madvacanārtha ityabhiprāyavānsvarūpānāśamūcivāniti sambandhaḥ / *12,281* astvevaṃ saṅgatistathāpi jñānaṃ na naśyatīti sākṣādanuktvaivaṃ vacanaṃ kimarthamityata āha śūnyeti // ... śūnyamatocchittyai ... na kevalamatra prameyanirūpaṇamātrārthaṃ pravṛtto yājñavalkyaḥ kintu parī(kṣāyāṃ)kṣayā / ata eva na pretya jñāyata iti viśadamanuktvā śaṅkotpādanāya na pretya saṃjñāstīti sādhāraṇaṃ vākyamāha / parīkṣā ca svānabhimatanirāsarūpā / ata evamuttare datte śūnyamatasyātmanāśalakṣaṇasya niraso 'pi kṛto bhavatīti tadarthaṃ svarūpānāśamūcivān / yadarthamādito vākyaṃ vyākhyātaṃ tadidānīmanucchittidharmetyetadvayācaṣṭe punariti // ... punarānandapūrvakān / dharmānāhāpyanucchinnāṃs ... svarūpānāśamuktvā punarapi muktasyānandapūvarkāndharmānanucchinnānāha yājñavalkyaḥ / svarūpānāśoktyaiva dharmānucchittisiddhau punaruktiriyamityata uktamānandapūrvakāniti / vākyopakrame vijñānaghana eveti vijñānasyātmasvarūpatvamuktaṃ na punarānandapūrvakāniti / vākyopakrame vijñānaghana eveti vijñānasyātmasvarūpatvamuktaṃ na punarānandapūrvakāṇām / ataḥ svarūpānāśoktyā vijñānāvināśa eva sujñāno nānandādyavināśaḥ / ataste 'pi vijñānavat ātmasvarūpabhūtā eva nocchidyante ityarthapratipattyarthamidaṃ vākyamiti / *12,282* tātparyāntaraṃ sūcayati tārkikairiti / ... tārkikairvinivāritān uktametatparīkṣāyāṃ pravṛtto yājñavalkya iti / ataḥ svarūpāvināśamaṅgīkṛtya ye tārkikā buddhisukhādīndharmānmuktasya vinivārayanti te 'pyasamīcīnavādina iti jñāpanāyedaṃ vākyamiti na paunaruktyadoṣaḥ / nanu svarūpāvināśoktyā dharmāvināśo 'pi siddha eva / satyam / svamatarītyā tat / tārkikāstu na jñānasukhādīnāmātmasvarūpatvaṃ manyante / ataḥ kimidānīṃ mokṣaprasaṅge teṣāmātmasvarūpatvopapādanena / ātmasvarūpaprakriyāyāṃ tadapi vaktavyamityāśayenānucchittirevokteti / idamatrākūtam / anucchittidharmeti yadi saṅkhayādidharmāṇāmanucchittiruktā syāt tadā asaṅgatamidaṃ vākyamāpadyeta / jñānavināśavacanaṃ moha ityākṣepe saṅkhayādyavināśakathanasya saṅgatyadarśanāt / yadi ca svarūpāvināśo 'nenokta iti syāttadā tasya pūrvavākyenaivoktatvāt punaruktidoṣaḥ syāt / asmatpakṣe tvasti sarveṣāṃ vākyānāmuktarītyā sāphalyam / tasmājjñānānandādiguṇānāmevānucchittimāhedaṃ vākyamiti gamyate / tadbalācca na pretya saṃjñāstītyetadapi uktārthameveti / *12,283* itaścaitaduktātharmevetyāha mātreti // mātrāsaṃsargamapyāha tathā ... yathā dharmānucchittimāha tathā mīyanta iti mātrā rūpādayo viṣayāsteṣāṃ saṃsargamupabhogalakṣaṇamapyasyāha"mātrāsaṃsargastvasya bhavati'; iti vākyena / tato na jñānavilopo vyākhyātuṃ śakyate / nedaṃ vākyaṃ śrutāvupalabhyata ityata uktam mādhyandinaśrutiriti // ... mādhyandinaśrutiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.