*१२,१* यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः । नन्दन्ति सततं मुक्ताः संश्रये तं श्रियः पतिम् ॥ १ ॥ फलं निगद्यते ऽस्मिन्नध्याय इति भाष्यम् । फलनिरूपणस्येदानीं का सङ्गतिरित्यत आह समन्वयेति ॥ समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने । विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः
*12,1* yadīyacaraṇāmbhojacchāyāmāśritya nirvṛtāḥ / nandanti satataṃ muktāḥ saṃśraye taṃ śriyaḥ patim // 1 // phalaṃ nigadyate 'sminnadhyāya iti bhāṣyam / phalanirūpaṇasyedānīṃ kā saṅgatirityata āha samanvayeti // samanvayāvirodhābhyāṃ siddhe vastuni sādhane / vicāriteṣvaśeṣeṣu sādhaneṣu viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥। श्रवणादिसकृत्क्रिया
... śravaṇādisakṛtkriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवृत्तिर्वेति सन्देहे ॥।
āvṛttirveti sandehe ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोबर्रह्मत्वतः शतात् । शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः
liṅgāllātavyataḥ pūrvamṛjobarrahmatvataḥ śatāt / śuśrāvogratapā nāma yogyo rudrapadasya yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सार्द्धं परार्द्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्तया सदोद्यतः । तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः
sārddhaṃ parārddhaṃ viṣṇostu guṇān bhaktayā sadodyataḥ / tattribhāgamupāsāṃ ca cakre sambhṛtamānasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लातव्य आदातव्यः शिष्यैरुपासितव्यः । तस्मात् । ब्रह्मत्वत इति षष्ठीबहुवचनान्तात्तसिः । ब्रह्मत्वानां शतात्पूर्वमिति ऋजोर्विशेषणम् । यस्यैतस्माद्ब्रह्मकल्पादारभ्य ब्रह्मकल्पानां शते गते ब्रह्मत्वं भविष्यति तस्मादिति यावत् । सार्धं परार्धमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । तत्त्रिभागं तस्य श्रवणकालस्य, तृतीयभागं कालम् । उपासां मनननिदिध्यासनरूपाम् । सम्भृतमानस इति उपासितव्य एवार्थे धृतचित्तः । *१२,१४* दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः । पदयोग्यात् सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् । उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्ययम्
lātavya ādātavyaḥ śiṣyairupāsitavyaḥ / tasmāt / brahmatvata iti ṣaṣṭhībahuvacanāntāttasiḥ / brahmatvānāṃ śatātpūrvamiti ṛjorviśeṣaṇam / yasyaitasmādbrahmakalpādārabhya brahmakalpānāṃ śate gate brahmatvaṃ bhaviṣyati tasmāditi yāvat / sārdhaṃ parārdhamityatyantasaṃyoge dvitīyā / tattribhāgaṃ tasya śravaṇakālasya, tṛtīyabhāgaṃ kālam / upāsāṃ manananididhyāsanarūpām / sambhṛtamānasa iti upāsitavya evārthe dhṛtacittaḥ / *12,14* daśamanvantaraṃ śakrapadayogyo garutmataḥ / padayogyāt sumanasaḥ sunando nāma cāśṛṇot / upāsāṃ cakra udyukto manvantaracatuṣyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ । सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्ययम् । अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम्
sūryācandramasoścaiva padayogyau sutejasau / surūpaḥ śāntarūpaśca manvantaracatuṣyayam / aśṛṇvatāṃ sumanaso manvantaramupāsatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्तयोग्रतपआदयः । अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादेधिताः सदा । इत्युक्तं विष्णुना साक्षाद् ग्रन्थे सत्तत्वसञ्ज्ञिते
tataḥ proktāstu te sarve bhaktayogratapaādayaḥ / apaśyan paramaṃ viṣṇuṃ tatprasādedhitāḥ sadā / ityuktaṃ viṣṇunā sākṣād granthe sattatvasañjñite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भवत्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रे ऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । *१२,२०* किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ॥ आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः
ātmeti nāma kathitaṃ sākṣānnārāyaṇasya hi yasmādātmeti nāma sākṣāt mukhyayā vṛttyā nārāyaṇasya kathitam / mukhye ca sambhavatyamukhyaṃ na yujyate / tasmādatra sūtre 'pi ātmā janārdanaḥ ātmaśabdodito janārdana iti vakṣyamāṇenānvayaḥ / *12,20* kiṃ tadātmaśabdasya bhagavannāmatvakathanamityata āha ātmeti // ātmā brahma mahāṃstāraḥ parameśaḥ śuciśravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुर्नारायणो ऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते । इति पिङ्गश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः
viṣṇurnārāyaṇo 'nanta iti śrīpatirīryate / iti piṅgaśrutiścaiva tathaiva paramaśrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमित्येवशब्दः । तेन"क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषःऽ; इत्यादिविरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः । ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दो ऽक्षरः स्वराट् । विश्वत्राता नृसिंहो ऽजो नारायण उरुक्रमः
iti nāmabhiḥ / paiṅgiśrutiḥ ātmaśabdaṃ bhagavannāmatvenāha / caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ / śrutireva na tu mānuṣapraṇītamabhidhānamityevaśabdaḥ / tena"kṣetrajña ātmā puruṣaḥ'; ityādivirodho nāśaṅkanīyaḥ / omātmeti paramaśrutiḥ / omātmā bhagavān viṣṇurātmānando 'kṣaraḥ svarāṭ / viśvatrātā nṛsiṃho 'jo nārāyaṇa urukramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्
anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalmaṣān / dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते चात्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगो ऽस्ति । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थः । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थो ऽत्र)ण्यर्थो वात्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तद्धर्मो ऽन्ययोरप्युपचारादुच्यते । छत्रिण इति यथा । *१२,२५* अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथापि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति । तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा
iti bhāgavate caiva tasmādātmā janārdanaḥ ātmānandeti samastamekaṃ nāma / anasūyeti bhāgavate cātmaśabdasya bhagavatyeva prayogo 'sti / tathaiveti tatra prakṛtena samuccayārthaḥ / jajñe janayāmāsa / antarṇīta(ṇijartho 'tra)ṇyartho vātra janiḥ / ātmeśabrahmasambhavān viṣṇuśivabrahmasambhavān / saha bhavantīti sambhavāḥ / atra dattadūrvāsasau viṣṇuśivāveva / somo brahmaṇā sahabhūtaḥ / taddharmo 'nyayorapyupacārāducyate / chatriṇa iti yathā / *12,25* astvātmaśabdo viṣṇuparastathāpi kaḥ sūtrārtha ityata ātmetīti pratijñāṃśaṃ vyākhyāti(caṣṭe) tasmāditi / tasmādupāsyo viṣṇuriti jñātavyaḥ sajjanaiḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च । हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति ॥ तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽवृत्तिस्तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवोपासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिद्धौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च । तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् । *१२,२७* नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् । न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तिरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ॥ आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानाथर्त्वत आदानकर्तृत्वार्थत्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचनत्वात् । तथा चोक्तं"यच्चाप्नोति यदादत्तःऽ; इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते । *१२,२८* ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति ॥ स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा
yasmādātmaśabdo viṣṇuparastasmāt / ayaṃ pratijñārthaḥ / ātmā viṣṇuḥ ātmeti sajjanaiḥ sadā jñātavyaḥ upāsyo dhyeyaśca / hetvaṃśaṃ vyācaṣṭe tathaiveti // tathaivopāsate santastathaivopadiśanti ca anenātma(tmeti)śabdasyā'vṛttistuśabdaścāvadhāraṇārtha ityuktaṃ bhavati / satāmevopāsanopadeśau bhāṣyodāhṛtābhyāṃ śrutibhyāṃ siddhau / upagacchantītyetajjñānārthamupāsanārthaṃ ca / tatra jñānārthatvaṃ spaṣṭamityeka evārtho vyākhyātaḥ / ata eva prāk jñātavya upāsyaścetyuktam / *12,27* nanvanena viṣṇurviṣṇurityupāsya ityuktaṃ bhavati / tataśca kimanena kṛtaṃ syāt / na hyaviṣṇutvenopāstiratra prasaktetyata āha ādāneti // ādānārthatvataścāyamātmaśabdaḥ patiṃ vadet ayaṃ sūtragata ātmaśabdaḥ patiṃ ca vadet / katham / ādānāthartvata ādānakartṛtvārthatvāt / āṅpūrvāt dāñaḥ āto maninniti manin pratyayaḥ ākāralopo dasya taśca nirvacanatvāt / tathā coktaṃ"yaccāpnoti yadādattaḥ'; ityādi / patirhi svīyatayā bhṛtyānādatte / *12,28* tataḥ kimityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti svāmīti // svāmī me viṣṇurityeva nityadopāsyamañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोनुवादार्थो द्वितीयो विध्यथर्ः । आत्मात्मेत्युपास्य इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्यो ऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षितावयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवतीत्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथोपास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति । *१२,२९* अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ॥ स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः । कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्
atra sūtre dvāvātmaśabdau / ekonuvādārtho dvitīyo vidhyatharḥ / ātmātmetyupāsya iti dvāvapi viṣṇuviṣayau / tatrādyo 'vivakṣitāvayavārthaḥ saṃjñātvena vartate / dvitīyo vivakṣitāvayavārthaḥ svāminaṃ vadati / tathā cātmā viṣṇurātmeti svāmītyupāsya iti sūtrārtho bhavatītyarthaḥ / añjasā paramādareṇa / nanvetadānandādayaḥ pradhānasyetyanenaiva gatam / satyam / sarvathopāsyatvasya jñāpanāya punarvacanam / tadidamuktaṃ nityadaivāñjaseti / *12,29* asya sarvathopāsyatve kiṃ pramāṇamityata āha svāmīti // svāmī viṣṇuriti dhyānaṃ viśeṣaṇaviśeṣyataḥ / kartavyaṃ sarvathaivaitanna kathañcana vismaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् । मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च । इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः
iti sattattvavacanaṃ ṣāḍguṇyavacanaṃ param / mama svāmī harirnityaṃ sarvasya patireva ca / iti dhyeyaḥ sarvadaiva bhagavān viṣṇuravyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः । न हि स इति हेतुं व्याचष्टे प्रतीकमिति ॥ प्रतीकं नैव विष्णुर्यन् ॥। यद्यस्मात्प्रतीकं, ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुर्नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः । नन्वसङ्गतो ऽयं हेतुः । प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह मिथ्येति ॥ ॥। मिथ्योपासा ह्यनथर्दा
pratīkaviṣayatvena na kāryā viṣṇubhāvanā itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā / idaṃ manaādikaṃ viṣṇurityevaṃrūpopāsanā na kāryetyarthaḥ / na hi sa iti hetuṃ vyācaṣṭe pratīkamiti // pratīkaṃ naiva viṣṇuryan ... yadyasmātpratīkaṃ, brahmaṇaḥ pratimātmakaṃ, manaḥprabhṛti, sa viṣṇurnaiva tasmāditi pūrveṇānvayaḥ / nanvasaṅgato 'yaṃ hetuḥ / pratīkasya viṣṇoścābhedābhāvo hyabhedasya tatpramiteśca nivārako na tvabhedabhāvanāmātrasyetyata āha mithyeti // ... mithyopāsā hyanathardā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नहि स विष्णुः प्रतीकम् । अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना । सा चानर्थस्यैव हेतुः । अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमद्भावः सूत्रकृतो ऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् । अतो नासङ्गतिः । *१२,३१* मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे यो ऽन्यथेत्यादिना भगवन्प्रभुरित्यन्तेन ॥ यो ऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
nahi sa viṣṇuḥ pratīkam / atastayorabhedabhāvanā mithyopāsanā / sā cānarthasyaiva hetuḥ / ato na kartavyetyevaṃ hetuhetumadbhāvaḥ sūtrakṛto 'bhipreto na punaḥ sākṣāt / ato nāsaṅgatiḥ / *12,31* mithyopāsanasyānarthahetutvaṃ kuta ityatastadupapādanapūrvakamimameva sūtrābhiprāyaṃ spaṣṭamācaṣṭe yo 'nyathetyādinā bhagavanprabhurityantena // yo 'nyathā santamātmeśamanyathā pratipadyate / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा
yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇeśāpahāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्मचारिणा
yo 'nyathaiva sthitaṃ viṣṇumanyathā pratipadyate / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇa brahmacāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् । आत्मनां जीवानाम् ईशम् । अन्यथा प्रतीकत्वादिना । प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति च । चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति । अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात् । तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् । प्रतीकप्रविलये ऽप्यैश्वर्यापलापात्परमात्मापहारित्वमेव । आत्मानं परमात्मानम् । एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि । प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मनमिति वाक्यं पठितम् । स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा । चेतनाचेतनं वान्यद् ध्यायेद् यः केशवस्त्विति । किं तेन न कृतं पापं चारेणेशापहारिणा
anyathāsantaṃ pratīkabhinnatvādiprakāraṃ santam / ātmanāṃ jīvānām īśam / anyathā pratīkatvādinā / pratipadyate jānāti dhyāyati ca / coratvasyaiva vivaraṇaṃ ātmāpahāriṇeti / abhede khalvekāvaśeṣaḥ syāt / tatra pratīkāvaśeṣe dhyāte sphuṭaṃ paramātmāpahāritvam / pratīkapravilaye 'pyaiśvaryāpalāpātparamātmāpahāritvameva / ātmānaṃ paramātmānam / etāni trīṇi vākyāni viṣṇoḥ pratīkatādhyāne bādhakāni / pratīkasya viṣṇutvadhyāne tu na bādhakamityataḥ svātmanamiti vākyaṃ paṭhitam / svātmānaṃ pratimāṃ vāpi devatāntarameva vā / cetanācetanaṃ vānyad dhyāyed yaḥ keśavastviti / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ cāreṇeśāpahāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे । यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद् वा हरिं तथा । अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्
yo 'nyaditi trīṇyubhayārthe / yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyejjānīyād vā hariṃ tathā / andhe tamasi majjet sa yatra naivotthitiḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा । अन्यथा ध्यानदोषेण महातमसि मज्जति
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā / anyathā dhyānadoṣeṇa mahātamasi majjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा । महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā / mahātamasi magnasya tasya naivotthitiḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पतितस्य । अन्यथाध्यानमेव दोषो ऽन्यथाध्यानदोषः । यत्किञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि । यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा । ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः
yatra patitasya / anyathādhyānameva doṣo 'nyathādhyānadoṣaḥ / yatkiñcidityādīni prathamārtha eva kaimutyārthāni / yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā dhyātamañjasā / dhyāturmahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ज्ञातमञ्जसा । महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā / mahādoṣakaraṃ viṣṇuḥ kimu sarveśvareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ज्ञातमञ्जसा । अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā / anarthakāraṇaṃ loke kimu sarveśvareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् । किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित्
na kiñcidanyathā jñeyaṃ dhyeyaṃ vā tena kutracit / kimu sarvottamo viṣṇurjñeyo nīcatayā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा । कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्
tasmād vastu yathārūpaṃ jñeyaṃ dhyeyaṃ ca sarvadā / kāraṇaṃ puruṣārthasya nānyathā bhavati kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चिद्गङ्गोदकादिकमन्यथासंस्थं पवित्रं सत् अन्यथापवित्रं ध्यातं ध्यातुरञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिरप्रकृष्टतया ध्यातः । तेन अनर्थप्रसङ्गेन । इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता । ध्येया विष्णोः क्वचिद् यस्मान्मिथ्याज्ञानमनर्थदम्
yatkiñcidgaṅgodakādikamanyathāsaṃsthaṃ pavitraṃ sat anyathāpavitraṃ dhyātaṃ dhyāturañjasā mahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariraprakṛṣṭatayā dhyātaḥ / tena anarthaprasaṅgena / iti śrutipurāṇoktibalato na pratīkatā / dhyeyā viṣṇoḥ kvacid yasmānmithyājñānamanarthadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थपदं प्रतीयते यस्मात्तस्माद्विष्णोः प्रतीकता न ध्येयेति परम्परया हेतुहेतुमद्भावमभिप्रेत्य भगवान्सूत्रकारो न हि स इति हेतुमाह । अतो नासङ्गतिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् । ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात्सङ्कीर्णोक्तिः । *१२,३६* एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुतीनां को ऽर्थ इत्यत आह प्रतीकेति ॥ प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्नचान्यथा
ityabhipretya na hi sa ityāha bhagavān prabhuḥ iti śrutipurāṇoktibalato mithyājñānamanarthapadaṃ pratīyate yasmāttasmādviṣṇoḥ pratīkatā na dhyeyeti paramparayā hetuhetumadbhāvamabhipretya bhagavānsūtrakāro na hi sa iti hetumāha / ato nāsaṅgatirityarthaḥ / vakṣyamāṇaprakāreṇa dvirūpasyāpi dhyānasya sāmyāt balata ityuktam / dhyānasyāpi jñānaviśeṣatvātsaṅkīrṇoktiḥ / *12,36* evaṃ tarhi mano brahmetyādiśrutīnāṃ ko 'rtha ityata āha pratīketi // pratīkasaṃsthitatvena dhyeyo viṣṇurnacānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयान्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तो ऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्विष्णुर्ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाञ्जसेत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ॥ उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः ॥। यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बद्धयते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्मशब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ॥ *१२,३८* ॥। पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः
brahmeti ca sadā dhyeyo bhagavān viṣṇurañjasā atra caśabdaṃ prayuñjānenātmetyanena vyavahitenāpyasya yogyatayānvayaḥ / ātmaśabdaśca prathamāntaḥ prakṛtaḥ, saptamyantena cehārthaḥ / arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ / ataḥ saptamyanto 'tra anuvartata iti sūcitam / bhagavānviṣṇurbrahmeti dhyeya iti tātparyakathanaṃ, nākṣarārthaḥ / nanvetat bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvamityanenaiva gatamityataḥ sadāñjasetyuktam / utkarṣāditi hetuḥ / tatra na jñāyate kasyotkarṣa iti / ato vyācaṣṭe utkṛṣṭa iti // utkṛṣṭo brahmaśabdārthaḥ ... yata iti vakṣyamāṇamihāpi sambaddhayate / utkarṣādutkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvāditi sūtrakṛtotkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvamuktam / anuvyākhyānakṛtā tūtkarṣavān brahmaśabdābhidheya ityabhihitam / phalatastveka evārthaḥ / kathamutkarṣo brahmaśabdapravṛttinimittamityata āha pūrṇatvamiti // *12,38* ... pūrṇatvaṃ brahmatā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धयर्थात् बृहतेरन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्त इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरमागमश्च । वृद्धिः पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमद्भावश्च भाष्य एव समर्थितः । *१२,४०* ब्रह्मत्वस्य सर्वथार ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ॥ आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसो ऽपि तु । ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् । इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम्
vṛddhayarthāt bṛhateranyebhyo 'pi dṛśyanta iti maninpratyayaḥ dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātoramāgamaśca / vṛddhiḥ pūrṇatvamityeka evārthaḥ / brahmatā brahmaśabdapravṛttinimittam / pūrṇatvameva cotkarṣaḥ / hetuhetumadbhāvaśca bhāṣya eva samarthitaḥ / *12,40* brahmatvasya sarvathāra dhyeyatve kiṃ pramāṇamityata āha ādhivyādhīti // ādhivyādhinimittena vikṣiptamanaso 'pi tu / dhyeyaiva brahmatā nityaṃ viṣṇorbhaktayā nirantaram / iti prakāśikāyāṃ ca vacanaṃ viṣṇuneritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्यमेवैतत् । तस्मादात्मेत्येवेश्वरे मनो दधीतेति प्रथमसूत्रार्थः । *१२,४४फ़्।* मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किं तेष्वप्यात्मग्रहः कर्तव्यो न वेति । किं तावत्प्राप्तम् । तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्तः । कस्मात् । ब्रह्मण आत्मत्वात्, प्रतीकानामपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्यात्मत्वोपपत्तेरिति । ब्रूमः । न प्रतीकेष्वात्ममतिं बध्नीयात् । नहि स उपासकः प्रतीकानि यत्तान्यात्मत्वेनाकलयेत् । यत्पुनर्ब्रह्मविकारत्वात्प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततश्चात्मत्वमिति तदसत् । प्रतीकाभावप्रसङ्गात् । विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति । स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकस्वरूपत्वमात्मग्रहो वा । किञ्च यथा रुचकस्वस्तिकयोर्नेतरात्मत्वम् । द्वयोरपि विकारत्वात् । तथा प्रतीकात्मनोरपि । सुवर्णात्मनेव ब्रह्मात्मनैकत्वे प्रतीकाभावप्रसङ्गमवोचाम । अतो न प्रतीकेष्वात्मदृष्टिः कर्तव्येति द्वितीयसूत्रार्थः । *१२,४६* तेष्वेवोदाहरणेष्वन्यः संशयः । किमादित्यादिदृष्टयो ब्रह्मणि कार्याः किंवा ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिष्विति । सामानाधिकरण्यस्योभयथोपपत्तेः । तत्रानियमो नियमकारिणः शास्त्रस्याभावात् । अथवादित्यादिदृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्याः । एवं हि ब्रह्मोपासितं भवति । ब्रह्मोपासनं च फलवदिति प्राप्ते ब्रूमः । ब्रह्मदृष्टिरेवादित्यादिषु स्यात् । कस्मात् । उत्कर्षात् । एवमुत्कर्षेणादित्यादयो दृष्टा भवन्ति । तथा च लौकिको न्यायो ऽनुगतो भवति । क्षत्तरि खलु राजदृष्टिः क्रियते न तु राज्ञि क्षत्तृष्टिर्विपर्यये प्रत्यवायप्रसङ्गात् । यत्तु फलवत्त्वया ब्रहोपासनं युक्तमिति तदयुक्तम् । आदित्याद्युपासनस्यापि फलवत्त्वोपपत्तेः । ब्रह्मैव च सर्वाध्यक्षत्वात्फलं दास्यति । इदमेव च ब्रह्मोपासनं यदादित्यादिषु तद्दृष्टिः प्रतिमादिष्विव विष्ण्वादीनामिति तृतीयसूत्रा(स्या)र्थ इति । *१२,४८* तत्र तावत्प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यानं दूषयति नेति ॥ नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम्
iṣyamevaitat / tasmādātmetyeveśvare mano dadhīteti prathamasūtrārthaḥ / *12,44f.* mano brahmetyupāsītetyevamādiṣu pratīkopāsaneṣu saṃśayaḥ kiṃ teṣvapyātmagrahaḥ kartavyo na veti / kiṃ tāvatprāptam / teṣvapyātmagraha eva yuktaḥ / kasmāt / brahmaṇa ātmatvāt, pratīkānāmapi brahmavikāratvāt brahmatve satyātmatvopapatteriti / brūmaḥ / na pratīkeṣvātmamatiṃ badhnīyāt / nahi sa upāsakaḥ pratīkāni yattānyātmatvenākalayet / yatpunarbrahmavikāratvātpratīkānāṃ brahmatvaṃ tataścātmatvamiti tadasat / pratīkābhāvaprasaṅgāt / vikārasvarūpopamardena hi nāmādijātasya brahmatvamevāśritaṃ bhavati / svarūpopamarde ca nāmādīnāṃ kutaḥ pratīkasvarūpatvamātmagraho vā / kiñca yathā rucakasvastikayornetarātmatvam / dvayorapi vikāratvāt / tathā pratīkātmanorapi / suvarṇātmaneva brahmātmanaikatve pratīkābhāvaprasaṅgamavocāma / ato na pratīkeṣvātmadṛṣṭiḥ kartavyeti dvitīyasūtrārthaḥ / *12,46* teṣvevodāharaṇeṣvanyaḥ saṃśayaḥ / kimādityādidṛṣṭayo brahmaṇi kāryāḥ kiṃvā brahmadṛṣṭirādityādiṣviti / sāmānādhikaraṇyasyobhayathopapatteḥ / tatrāniyamo niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvāt / athavādityādidṛṣṭaya eva brahmaṇi kartavyāḥ / evaṃ hi brahmopāsitaṃ bhavati / brahmopāsanaṃ ca phalavaditi prāpte brūmaḥ / brahmadṛṣṭirevādityādiṣu syāt / kasmāt / utkarṣāt / evamutkarṣeṇādityādayo dṛṣṭā bhavanti / tathā ca laukiko nyāyo 'nugato bhavati / kṣattari khalu rājadṛṣṭiḥ kriyate na tu rājñi kṣattṛṣṭirviparyaye pratyavāyaprasaṅgāt / yattu phalavattvayā brahopāsanaṃ yuktamiti tadayuktam / ādityādyupāsanasyāpi phalavattvopapatteḥ / brahmaiva ca sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyati / idameva ca brahmopāsanaṃ yadādityādiṣu taddṛṣṭiḥ pratimādiṣviva viṣṇvādīnāmiti tṛtīyasūtrā(syā)rtha iti / *12,48* tatra tāvatprathamasūtrasyāpavyākhyānaṃ dūṣayati neti // nātmeti sūtramīśasya jīvatvapratipādakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशब्दादेव प्राणभृच्च नोक्त इति वेदराडेवात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयद्यतस्तस्मादात्मशब्दोदितो विष्णुरेव न चापरो जीव इति योजना । *१२,५०फ़्।* एतदुक्तं भवति । भवेदयं सूत्रार्थो यद्यात्मशब्दो जीववाची भवेत् । न चैवम् । सूत्रकारवचनसामर्थ्यादेव तस्य तद्वाचित्वाभावावगमात् । तथा हि । यस्मिन्द्यौरिति वाक्यमुदाहृत्य किमत्र द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रधानमुच्यते उत जीवः किंवा परमात्मेति संशये प्रधानादौ प्राप्ते सिद्धान्तितम् । "द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्ऽ; इति । स्वशब्दात्"तमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ; इति द्युभ्वाद्यायतने आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं परमात्मैवेति । ततो"नानुमानमतच्छब्दात्ऽ; इति प्रधानं निराकृत्य जीवनिराकरणार्थं सूत्रितम् । प्राणभृच्चेति । तत्र चशब्दो नेत्यस्य स्वशब्दादिति हेतोश्चानुकर्षणार्थः । ततश्चात्मशब्दाज्जीवो ऽपि नेत्यर्थः । यदेवमात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं निवारितवान्सूत्रकारः, तदन्यथानुपपत्त्या जानीमः सूत्रकारस्यात्मशब्दो न जीववाचीत्यभिप्रेतमिति । तथाच कथं स्वाचरितविरुद्धमिदानीमाचरेदिति । *१२,५१* एतदेव विशदयति यदीति ॥ यद्यात्मशब्दो जीवे ऽपि कथं स विनिवारयेत् । आत्मशब्दोदितस्तस्माद् विष्णुरेव नचापरः
svaśabdādeva prāṇabhṛcca nokta iti vedarāḍevātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayadyatastasmādātmaśabdodito viṣṇureva na cāparo jīva iti yojanā / *12,50f.* etaduktaṃ bhavati / bhavedayaṃ sūtrārtho yadyātmaśabdo jīvavācī bhavet / na caivam / sūtrakāravacanasāmarthyādeva tasya tadvācitvābhāvāvagamāt / tathā hi / yasmindyauriti vākyamudāhṛtya kimatra dyubhvādyāyatanatvena pradhānamucyate uta jīvaḥ kiṃvā paramātmeti saṃśaye pradhānādau prāpte siddhāntitam / "dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt'; iti / svaśabdāt"tamevaikaṃ jānatha ātmānam'; iti dyubhvādyāyatane ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ paramātmaiveti / tato"nānumānamatacchabdāt'; iti pradhānaṃ nirākṛtya jīvanirākaraṇārthaṃ sūtritam / prāṇabhṛcceti / tatra caśabdo netyasya svaśabdāditi hetoścānukarṣaṇārthaḥ / tataścātmaśabdājjīvo 'pi netyarthaḥ / yadevamātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nivāritavānsūtrakāraḥ, tadanyathānupapattyā jānīmaḥ sūtrakārasyātmaśabdo na jīvavācītyabhipretamiti / tathāca kathaṃ svācaritaviruddhamidānīmācarediti / *12,51* etadeva viśadayati yadīti // yadyātmaśabdo jīve 'pi kathaṃ sa vinivārayet / ātmaśabdoditastasmād viṣṇureva nacāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवे ऽपि वर्तत इति सूत्रकृतो ऽभिप्रेतमिति शेषः । तर्हि कथं सूत्रकारो जीवमात्मशब्देन विनिवारयेत् । नहि गन्धवत्त्वेन घटो निवारयितुं शक्यते । अथवा यद्यात्मशब्दो जीवे ऽपि वर्तेत तदा स आत्मशब्दः कथं जीवं निवारयेत् । प्रत्युत प्रतिपादयेदिति योजना । *१२,५२* आगमवाक्यमप्यत्र पठति आत्मेति ॥ आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् । न वदन्ति यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता । नारायणाध्यात्मगतमिति यद् वैष्णवं वचः
jīve 'pi vartata iti sūtrakṛto 'bhipretamiti śeṣaḥ / tarhi kathaṃ sūtrakāro jīvamātmaśabdena vinivārayet / nahi gandhavattvena ghaṭo nivārayituṃ śakyate / athavā yadyātmaśabdo jīve 'pi varteta tadā sa ātmaśabdaḥ kathaṃ jīvaṃ nivārayet / pratyuta pratipādayediti yojanā / *12,52* āgamavākyamapyatra paṭhati ātmeti // ātmabrahmādayaḥ śabdāstamṛte viṣṇumavyayam / na vadanti yato nāptā kvāpi tairguṇapūrṇatā / nārāyaṇādhyātmagatamiti yad vaiṣṇavaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यान्न वदन्ति कुतो यत आत्मादिशब्दाः पूर्तिवाचिनस्तैरन्यैर्गुणपूर्णता क्वाप्यवस्थायां न प्राप्ता । यत्किञ्चित्पूर्णतार्थत्वे चामुख्यार्थतापात इति । आत्मशब्दो ऽप्याङ्पूर्वात्तनोतेर्मनिन् प्रत्यये टिलोपे च सति निष्पन्नः पूर्णतावचनः । यद्यस्मादेवं वचो ऽस्ति तस्मादपीति पूर्वेणैव अन्वयः । *१२,५३* इदानीं वाक्यार्थं दूषयति यदीति ॥ यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते । आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः
anyānna vadanti kuto yata ātmādiśabdāḥ pūrtivācinastairanyairguṇapūrṇatā kvāpyavasthāyāṃ na prāptā / yatkiñcitpūrṇatārthatve cāmukhyārthatāpāta iti / ātmaśabdo 'pyāṅpūrvāttanotermanin pratyaye ṭilope ca sati niṣpannaḥ pūrṇatāvacanaḥ / yadyasmādevaṃ vaco 'sti tasmādapīti pūrveṇaiva anvayaḥ / *12,53* idānīṃ vākyārthaṃ dūṣayati yadīti // yadi jīveśayorvedapatiraikyaṃ ca manyate / ātmaśabdaṃ kathaṃ tasmānnivārayati yuktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्यते(अत्र) तत्र सूत्रे तदा तस्मात् जीवादात्मशब्दं कथं निवारयति । कुत्र निवारितवानित्यत उक्तम् युक्तित इति ॥ जीवनिराकरणयुक्तित्वेनोक्तत्वादिति यावत् । इदमुक्तं भवति । आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं न जीव इति आत्मशब्दं जीवनिवारणे हेतुं वदता सूत्रकारेणात्मशब्दो जीवान्निवारित इति गम्यते । नायं पुरुषो विषाणित्वादिति यथा । नहि तत्रस्थेन तन्निरासो युज्यते । नायं गौर्विषाणित्वादित्यपि प्रसङ्गात् । प्रथमसूत्रे च द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो न जीव आत्मशब्दादित्यात्मशब्दस्य परमेश्वरे प्रवृत्तिरभ्युपगता । अन्यथा तेन तत्साधनानुपपत्तेः । तत्र यदि जीवेश्वरावेकमेव तत्त्वमिति सूत्रकारस्य मतं स्यात् । तदा तेनात्मशब्दस्तत्रैव वर्तते, न वर्तते चेत्युक्तं भवति । नच व्याहतं सूत्रकारो भाषत इति युक्तम् । तस्मान्न जीवेश्वरैक्यं तस्य मतमिति गम्यत इति । उपलक्षणं चैतत् । द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो, न जीव इति, प्रतिज्ञाद्वयं च व्याहतमित्यपि द्रष्टव्यम् । *१२,५४* सूत्रान्तरविरोधं चाह भेदस्येति ॥ भेदस्य व्यपदेशं च स्थितिं चादनमेव च । भेददार्ढ्ये हेतुमाह सतात्पर्यं जगत्पतिः
manyate(atra) tatra sūtre tadā tasmāt jīvādātmaśabdaṃ kathaṃ nivārayati / kutra nivāritavānityata uktam yuktita iti // jīvanirākaraṇayuktitvenoktatvāditi yāvat / idamuktaṃ bhavati / ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ na jīva iti ātmaśabdaṃ jīvanivāraṇe hetuṃ vadatā sūtrakāreṇātmaśabdo jīvānnivārita iti gamyate / nāyaṃ puruṣo viṣāṇitvāditi yathā / nahi tatrasthena tannirāso yujyate / nāyaṃ gaurviṣāṇitvādityapi prasaṅgāt / prathamasūtre ca dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro na jīva ātmaśabdādityātmaśabdasya parameśvare pravṛttirabhyupagatā / anyathā tena tatsādhanānupapatteḥ / tatra yadi jīveśvarāvekameva tattvamiti sūtrakārasya mataṃ syāt / tadā tenātmaśabdastatraiva vartate, na vartate cetyuktaṃ bhavati / naca vyāhataṃ sūtrakāro bhāṣata iti yuktam / tasmānna jīveśvaraikyaṃ tasya matamiti gamyata iti / upalakṣaṇaṃ caitat / dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro, na jīva iti, pratijñādvayaṃ ca vyāhatamityapi draṣṭavyam / *12,54* sūtrāntaravirodhaṃ cāha bhedasyeti // bhedasya vyapadeśaṃ ca sthitiṃ cādanameva ca / bhedadārḍhye hetumāha satātparyaṃ jagatpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि जगत्पतिः सूत्रकारो जीवेश्वरयोरैक्यं मन्यते तर्हि कथं स एव"भेदव्यपदेशात्ऽ; इति भेदस्य व्यपदेशं च"स्थित्यदनाभ्यां चऽ; इति स्थितिं चादनं च सतात्पर्यं जीवेशभेदं दृढयितुं हेतुमाह । भेदस्य प्रागपि प्रतिपादितत्वाद्दर्ढ्य इत्युक्तम् । अत्राप्यनेकप्रमाणोपन्यासात्सतात्पर्यमिति । *१२,५५* न को ऽप्ययं विरोधो ऽस्ति । परमार्थतो जीवेशयोरेकत्वे ऽपि हि व्यावहारिकभेदो ऽस्ति तदपेक्षया तानि सूत्राणि । इदं तु परमार्थापेक्षयेति व्यवस्थोपपत्तेरित्याशयेन शङ्कते व्यावहारिकेति ॥ व्यावहारिकभेदश्चेत् ॥। अत्र व्यावहारिकशब्देन भ्रान्तिसिद्धो ऽभिप्रेयते । प्राक् प्रबोधादित्युक्तानुवादत्वात् । जीवेश्वरभेदो भ्रान्तिसिद्ध इति वदन्प्रष्टव्यः । किमयमेव भेदो भ्रान्तिसिद्धः किं वा भेदमात्रमिति । नाद्यः । अपसिद्धान्तात् । द्वितीये दोषमाह क्वेति ॥ ॥। क्वासावव्यावहारिकः भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वात् । जीवेश्वरभेदस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे क्वचित्सत्यो भेदो ऽङ्गीकर्तव्यः । क्वासौ न क्वापि । कुत्रापि भेदस्य सत्यत्वाङ्गीकारे जीवेशभेदारोपो ऽपि न सम्भवतीति भावः । *१२,५७* स्यादेतत् । नास्त्येव को ऽपि भेदः सत्यः । तथापि जीवेशभेदभ्रान्तिरुपपद्यते । भ्रान्तिर्हि संस्कारमपेक्ष्यते । संस्कारश्च ज्ञानमात्रम् । अतः पूर्वपूर्वमसंस्कारादुत्तरोत्तरभ्रान्त्युत्पादः । अनादिश्चायं संसार इति । मैवम् । भेदमात्रस्य मिथ्यात्वे प्रमिते खलु तद्बलादेषा कल्पनोपपद्यते । न चैवम् । सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति हि प्रतिज्ञैव तावद्वयहता । दूरे प्रमाणोपन्यास इत्याशयवान्सोपपत्तिकं तावत्पृच्छति व्यावहारिकमिति ॥ व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम्
yadi jagatpatiḥ sūtrakāro jīveśvarayoraikyaṃ manyate tarhi kathaṃ sa eva"bhedavyapadeśāt'; iti bhedasya vyapadeśaṃ ca"sthityadanābhyāṃ ca'; iti sthitiṃ cādanaṃ ca satātparyaṃ jīveśabhedaṃ dṛḍhayituṃ hetumāha / bhedasya prāgapi pratipāditatvāddarḍhya ityuktam / atrāpyanekapramāṇopanyāsātsatātparyamiti / *12,55* na ko 'pyayaṃ virodho 'sti / paramārthato jīveśayorekatve 'pi hi vyāvahārikabhedo 'sti tadapekṣayā tāni sūtrāṇi / idaṃ tu paramārthāpekṣayeti vyavasthopapatterityāśayena śaṅkate vyāvahāriketi // vyāvahārikabhedaścet ... atra vyāvahārikaśabdena bhrāntisiddho 'bhipreyate / prāk prabodhādityuktānuvādatvāt / jīveśvarabhedo bhrāntisiddha iti vadanpraṣṭavyaḥ / kimayameva bhedo bhrāntisiddhaḥ kiṃ vā bhedamātramiti / nādyaḥ / apasiddhāntāt / dvitīye doṣamāha kveti // ... kvāsāvavyāvahārikaḥ bhrānterabhrāntipūrvakatvāt / jīveśvarabhedasya bhrāntikalpitatve kvacitsatyo bhedo 'ṅgīkartavyaḥ / kvāsau na kvāpi / kutrāpi bhedasya satyatvāṅgīkāre jīveśabhedāropo 'pi na sambhavatīti bhāvaḥ / *12,57* syādetat / nāstyeva ko 'pi bhedaḥ satyaḥ / tathāpi jīveśabhedabhrāntirupapadyate / bhrāntirhi saṃskāramapekṣyate / saṃskāraśca jñānamātram / ataḥ pūrvapūrvamasaṃskārāduttarottarabhrāntyutpādaḥ / anādiścāyaṃ saṃsāra iti / maivam / bhedamātrasya mithyātve pramite khalu tadbalādeṣā kalpanopapadyate / na caivam / sarvo 'pi bhedo bhrānta iti hi pratijñaiva tāvadvayahatā / dūre pramāṇopanyāsa ityāśayavānsopapattikaṃ tāvatpṛcchati vyāvahārikamiti // vyāvahārikamityeva vacanaṃ vyāvahārikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत नेति विकल्पे तु ॥। भेदमात्रमिति शेषः । तिष्ठतु तावदन्यदित्येवार्थः । इति विकल्पे तु पक्षद्वैते (द्वये)(द्वैधे) सम्भवति कं पक्षमवलम्ब्य इति शेषः । अत्र सर्वत्र वचनशब्देन तदर्थो लक्ष्यते । सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्तिकल्पित इति वाक्यार्थो भ्रान्तिकल्पितो ऽथ परमार्थ इति प्रश्नार्थः । *१२,५८* आद्यं शङ्कते यदीति ॥ ॥। यदि स्याद् व्यावहारिकम् एतद्वचनमिति वर्तते । अत्रापि पृच्छामो वाक्यार्थो ऽयं बाध्यो न वेति । नेति पक्षे भ्रान्तिकल्पितो ऽपि न भवेत् । कुत्रापि कदापि केनाप्यबाध्यस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे ब्रह्मणो ऽपि तथात्वापत्तेः । प्रथमं शङ्कते तस्येति ॥ तस्यापि बाध्यता चेत् स्याद् ॥। तस्य वचनस्य न केवलं भ्रान्तिकल्पितत्वं किन्तु बाध्यतापि स्याच्चेदित्यर्थः । दूषयति भेद इति ॥ ॥। भेदः स्यात् पारमार्थिकः
uta neti vikalpe tu ... bhedamātramiti śeṣaḥ / tiṣṭhatu tāvadanyadityevārthaḥ / iti vikalpe tu pakṣadvaite (dvaye)(dvaidhe) sambhavati kaṃ pakṣamavalambya iti śeṣaḥ / atra sarvatra vacanaśabdena tadartho lakṣyate / sarvo 'pi bhedo bhrāntikalpita iti vākyārtho bhrāntikalpito 'tha paramārtha iti praśnārthaḥ / *12,58* ādyaṃ śaṅkate yadīti // ... yadi syād vyāvahārikam etadvacanamiti vartate / atrāpi pṛcchāmo vākyārtho 'yaṃ bādhyo na veti / neti pakṣe bhrāntikalpito 'pi na bhavet / kutrāpi kadāpi kenāpyabādhyasya bhrāntikalpitatve brahmaṇo 'pi tathātvāpatteḥ / prathamaṃ śaṅkate tasyeti // tasyāpi bādhyatā cet syād ... tasya vacanasya na kevalaṃ bhrāntikalpitatvaṃ kintu bādhyatāpi syāccedityarthaḥ / dūṣayati bheda iti // ... bhedaḥ syāt pāramārthikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सकल(लो)भेदः पारमार्थिकः स्यात् । *१२,६०* द्वितीयमाशङ्कते अव्यावहारिकत्वमिति ॥ अव्यावहारिकत्वं चेद् ॥। तस्य वचनस्येति वर्तते । निराकरोति भेद इति ॥ ॥। भेदो ऽयं सत्यतां गतः
sarvo 'pi bhedo bhrānta iti vākyārthasya bhrāntatve bādhyatve ca sakala(lo)bhedaḥ pāramārthikaḥ syāt / *12,60* dvitīyamāśaṅkate avyāvahārikatvamiti // avyāvahārikatvaṃ ced ... tasya vacanasyeti vartate / nirākaroti bheda iti // ... bhedo 'yaṃ satyatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौ द्वावेव विरुद्धौ तयोर्मध्ये एकस्यासत्यतायां सत्यामन्यस्य सत्यता स्यादेवेति व्याप्तिः केन निवार्यते । उपाधिव्यभिचारयोरभावान्न केनापि । पुरोवर्तिनः पुरुषत्वे ऽसति स्थाणुत्वमेव भवतीति नियमो नास्ति । वल्मीकत्वस्यापि सम्भवात् । अतो द्वयोरेव विरुद्धयोरित्युक्तम् । द्वयोरिति विशेषणस्यासमर्थतापरिहाराय विरुद्धग्रहणम् । यः पदार्थो द्वयोरेव विरुद्धयोरेकस्य असत्यत्ववान् असावन्यस्य सत्यत्ववानित्युक्तं भवति । *१२,६२* निदर्शनमाह अनित्यमिति ॥ असत्यं नोक्तमित्युक्ते सत्यमुक्तमिति प्रजाः । जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्ते ऽसत्यतामपि
yau dvāveva viruddhau tayormadhye ekasyāsatyatāyāṃ satyāmanyasya satyatā syādeveti vyāptiḥ kena nivāryate / upādhivyabhicārayorabhāvānna kenāpi / purovartinaḥ puruṣatve 'sati sthāṇutvameva bhavatīti niyamo nāsti / valmīkatvasyāpi sambhavāt / ato dvayoreva viruddhayorityuktam / dvayoriti viśeṣaṇasyāsamarthatāparihārāya viruddhagrahaṇam / yaḥ padārtho dvayoreva viruddhayorekasya asatyatvavān asāvanyasya satyatvavānityuktaṃ bhavati / *12,62* nidarśanamāha anityamiti // asatyaṃ noktamityukte satyamuktamiti prajāḥ / jānantyuktaṃ tu no satyamityukte 'satyatāmapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तेनोक्तमसत्यं नेत्युक्ते सत्युक्तं सत्यमिति प्रजा जानन्ति । तथा विप्रलम्भकेनोक्तं सत्यं नो इत्युक्ते तु तस्यासत्यतामपि जानन्ति । सत्यत्वासत्यत्वयोर्द्वयोरेव विरुद्धता । तत्र आप्तोक्ते ऽर्थे ऽसत्यतायामसत्यां सत्यतायाः सत्वमनाप्तोक्ते च सत्यतायामसत्यामसत्यतायाः सत्वं च प्रसिद्धमित्यर्थः । इत्युक्त इति प्रमितत्वोपलक्षणम् । प्रजा जानन्तीत्यनेन आविपालाङ्गनमेषा व्याप्तिः सिद्धा न केवलं परीक्षकाणामिति सूचयति । *१२,६४* ननु स्वप्ने ऽत्र घट इति दृष्ट्वा नात्र घट इत्यपि पश्यति । तत्र घटः तदभावश्च द्वयमपि मिथ्या । अतो व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह नेति ॥ न स्वप्ने ऽपि द्वयं मिथ्या ॥। तत्किं द्वयमपि सत्यमित्यत आह तत्रेति ॥ ॥। तत्रैकं सत्यमेव हि तत्र घटतदभावयोर्मध्ये । यदाभावस्यासत्यता तदा घटः सत्य एव । यदा च घटस्य असत्यता तदाभावः सत्य एवेत्यथर्ः । तस्मान्न व्याप्तिभङ्ग इति हिशब्दार्थः । कुतो न द्वयमपि मिथ्येत्यत आह भावेति ॥ *१२,६५* भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः
āptenoktamasatyaṃ netyukte satyuktaṃ satyamiti prajā jānanti / tathā vipralambhakenoktaṃ satyaṃ no ityukte tu tasyāsatyatāmapi jānanti / satyatvāsatyatvayordvayoreva viruddhatā / tatra āptokte 'rthe 'satyatāyāmasatyāṃ satyatāyāḥ satvamanāptokte ca satyatāyāmasatyāmasatyatāyāḥ satvaṃ ca prasiddhamityarthaḥ / ityukta iti pramitatvopalakṣaṇam / prajā jānantītyanena āvipālāṅganameṣā vyāptiḥ siddhā na kevalaṃ parīkṣakāṇāmiti sūcayati / *12,64* nanu svapne 'tra ghaṭa iti dṛṣṭvā nātra ghaṭa ityapi paśyati / tatra ghaṭaḥ tadabhāvaśca dvayamapi mithyā / ato vyāptibhaṅga ityata āha neti // na svapne 'pi dvayaṃ mithyā ... tatkiṃ dvayamapi satyamityata āha tatreti // ... tatraikaṃ satyameva hi tatra ghaṭatadabhāvayormadhye / yadābhāvasyāsatyatā tadā ghaṭaḥ satya eva / yadā ca ghaṭasya asatyatā tadābhāvaḥ satya evetyatharḥ / tasmānna vyāptibhaṅga iti hiśabdārthaḥ / kuto na dvayamapi mithyetyata āha bhāveti // *12,65* bhāvābhāvāvubhau tatra kathaṃ mithyā bhaviṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो यस्याभावो यश्च यस्याभावस्य प्रतियोगी तावुभावप्येकत्रैकदैव न मिथ्येति व्याप्तेः । स्वप्ने ऽपि घटतदभावौ कथं तथा भविष्यत इति भावः । व्याहतं च भावाभावयोरुभयोरसत्त्ववर्णनमित्याशयेनाह भावस्य हीति ॥ भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् हिशब्दो हेतौ । भावस्य निषेधे कृते तु अभावस्यैव विहितत्वात् । पुनर्नाभावस्य निषेधनं कर्तुं शक्यते व्याघातात् । एवमभावस्य निषेधे कृते ऽभावाभावो भाव एव तद्वयप्तो वेति भावस्य विहितत्वात् पुनर्न भावस्य निषेधनं युक्तं व्याहतत्वादिति । अस्त्वेवं व्याप्तिस्ततः किमित्यत आह स्ववच इति ॥ स्ववाचो ऽसत्यता चेत् स्यात् तस्माद् भेदस्य सत्यता
yo yasyābhāvo yaśca yasyābhāvasya pratiyogī tāvubhāvapyekatraikadaiva na mithyeti vyāpteḥ / svapne 'pi ghaṭatadabhāvau kathaṃ tathā bhaviṣyata iti bhāvaḥ / vyāhataṃ ca bhāvābhāvayorubhayorasattvavarṇanamityāśayenāha bhāvasya hīti // bhāvasya hi niṣedhe tu nābhāvasya niṣedhanam hiśabdo hetau / bhāvasya niṣedhe kṛte tu abhāvasyaiva vihitatvāt / punarnābhāvasya niṣedhanaṃ kartuṃ śakyate vyāghātāt / evamabhāvasya niṣedhe kṛte 'bhāvābhāvo bhāva eva tadvayapto veti bhāvasya vihitatvāt punarna bhāvasya niṣedhanaṃ yuktaṃ vyāhatatvāditi / astvevaṃ vyāptistataḥ kimityata āha svavaca iti // svavāco 'satyatā cet syāt tasmād bhedasya satyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशब्देन प्रतिवाद्युच्यते । तद्वागर्थस्य सकलभेदमिथ्यात्वस्य । तस्मात् व्याप्तिसद्भावात् मिथ्यात्वं सत्यत्वं च द्वौ विरुद्धधर्मौ । भेदे तयोः, मिथ्यात्वे ऽसति सत्यत्वं सत्स्यादेवोक्तव्याप्तिबलादित्यर्थः । *१२,७०* प्रकृतमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां प्रतीकाधिकरणान्यथाव्याख्यानिराकरणम् ॥ एवं प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यां प्रत्याख्याय द्वितीयस्यापि प्रत्याख्याति एतस्मादिति ॥ एतस्मादात्मशब्दो ऽयं परमात्माभिधा भवेत्
svaśabdena prativādyucyate / tadvāgarthasya sakalabhedamithyātvasya / tasmāt vyāptisadbhāvāt mithyātvaṃ satyatvaṃ ca dvau viruddhadharmau / bhede tayoḥ, mithyātve 'sati satyatvaṃ satsyādevoktavyāptibalādityarthaḥ / *12,70* prakṛtamupasaṃharati tasmāditi // tasmājjīveśayorbheda uktanyāyena gamyate // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇānyathāvyākhyānirākaraṇam // evaṃ prathamasūtrasyāpavyākhyāṃ pratyākhyāya dvitīyasyāpi pratyākhyāti etasmāditi // etasmādātmaśabdo 'yaṃ paramātmābhidhā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मादुक्तन्यायादात्मेति सूत्रगतो ऽयमात्मशब्दः परमात्माभिधा परमात्मन एवाभिधायकस्तावद्भवेत् । ततः किमित्यत आह प्रतीकेति ॥ प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तद् भवेत् तत् तस्मात्पूर्वसूत्रगतस्यात्मशब्दस्य परमात्मवाचित्वान्न प्रतीक इति प्रतिज्ञावाक्यस्य प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेदित्येवार्थः । इदमुक्तं भवति । न प्रतीक इत्यत्र तावदात्मेतीत्यनुवर्तनीयं पूर्वसूत्रात् । अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यस्यापरिपूर्णत्वात् । पूर्वसूत्रे चात्मशब्दो विष्णुविषय इति समर्थितम् । तथाच प्रतीकविषयाया विष्णुदृष्टेरेवायं प्रतिषेधो व्याख्येयः । न प्रतीकेषु जीवमतिं बध्नीयादिति तु प्रतिज्ञाव्याख्याने प्रकृतपरित्यागो ऽप्रकृतस्वीकारश्च प्रसज्येयातामिति । *१२,७२* मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यर्थत्वेन यत्प्रतीकसंस्थितत्वेनेत्युक्तम् । तदपि नोत्सूत्र(त्रित)म् । किन्तु प्रतीक इति सप्तम्यन्तं पदमावर्तते । तत्राद्यं विषयसप्तम्यन्तं नेत्यनेन सम्बद्धयते । द्वितीयमधिकरणसप्तम्यन्तं श्रुतिव्याख्यानम् । उभयत्रात्मेतीति पदद्वयं पूवर्सूत्रादनुवर्तत इत्याशयवान्प्रसङ्गाद् द्वितीयं व्याख्याति प्रतीक इति ॥ प्रतीके विष्णुरित्येव तस्मात् कार्या ह्युपासना
etasmāduktanyāyādātmeti sūtragato 'yamātmaśabdaḥ paramātmābhidhā paramātmana evābhidhāyakastāvadbhavet / tataḥ kimityata āha pratīketi // pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭirna tad bhavet tat tasmātpūrvasūtragatasyātmaśabdasya paramātmavācitvānna pratīka iti pratijñāvākyasya pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavedityevārthaḥ / idamuktaṃ bhavati / na pratīka ityatra tāvadātmetītyanuvartanīyaṃ pūrvasūtrāt / anyathā pratijñāvākyasyāparipūrṇatvāt / pūrvasūtre cātmaśabdo viṣṇuviṣaya iti samarthitam / tathāca pratīkaviṣayāyā viṣṇudṛṣṭerevāyaṃ pratiṣedho vyākhyeyaḥ / na pratīkeṣu jīvamatiṃ badhnīyāditi tu pratijñāvyākhyāne prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraśca prasajyeyātāmiti / *12,72* mano brahmetyādiśrutyarthatvena yatpratīkasaṃsthitatvenetyuktam / tadapi notsūtra(trita)m / kintu pratīka iti saptamyantaṃ padamāvartate / tatrādyaṃ viṣayasaptamyantaṃ netyanena sambaddhayate / dvitīyamadhikaraṇasaptamyantaṃ śrutivyākhyānam / ubhayatrātmetīti padadvayaṃ pūvarsūtrādanuvartata ityāśayavānprasaṅgād dvitīyaṃ vyākhyāti pratīka iti // pratīke viṣṇurityeva tasmāt kāryā hyupāsanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेत्तस्मादिति श्रुत्यर्थ इति शेषः । हिशब्देन प्रथमादिविभक्तेः सप्तम्यर्थवाचित्वं शाब्दिकानां प्रसिद्धमिति द्योतयति । *१२,७४* इतश्च नायं प्रतिज्ञार्थ इत्याह नचेति ॥ न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मान् ॥। नात्मेत्युपासनेत्येकदेशोत्कीर्तनेन"न प्रतीके न हि सःऽ; इति समग्रसूत्रार्थमनुवदति । प्रतीकेष्वात्मेति जीव इत्युपासना न कार्या । नहि स उपासकः प्रतीकानि इति पक्षो यदा इत्येवं पूर्वसूत्रव्याख्यानं यदा तदात्र प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिश्च विरुद्धयते । चशब्दो ऽपव्याख्याननिराससमुच्चये । *१२,७६* एतद्विवृणोति स इति ॥ स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुद्धता
yasmātpratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavettasmāditi śrutyartha iti śeṣaḥ / hiśabdena prathamādivibhakteḥ saptamyarthavācitvaṃ śābdikānāṃ prasiddhamiti dyotayati / *12,74* itaśca nāyaṃ pratijñārtha ityāha naceti // na ca viṣṇuḥ pratīkaṃ yat tasmān ... nātmetyupāsanetyekadeśotkīrtanena"na pratīke na hi saḥ'; iti samagrasūtrārthamanuvadati / pratīkeṣvātmeti jīva ityupāsanā na kāryā / nahi sa upāsakaḥ pratīkāni iti pakṣo yadā ityevaṃ pūrvasūtravyākhyānaṃ yadā tadātra pratīkeṣu brahmadṛṣṭiśca viruddhayate / caśabdo 'pavyākhyānanirāsasamuccaye / *12,76* etadvivṛṇoti sa iti // sa neti yuktistatrāpi sametyuktaviruddhatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्याकर्तव्यत्वे त्वया या तादात्म्याभावलक्षणा स नेति युक्तिरभिहिता सा तत्रापि ब्रह्मप्रतीकयोरपि समेति हेतोः प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रे व्याख्यायमाने सति उक्तयुक्तिविरुद्धता भवतीति । एतदुक्तं भवति । प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रव्याख्यानमसत् । प्रतीकं ब्रह्मतया नोपास्यम् । अब्रह्मत्वात् । यद्यन्न भवति न तत्तत्वेनोपास्यमिति युक्तिविरुद्धत्वात् । न चेयं युक्तिरप्रमा । प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्य अकर्तव्यतायां पूर्वसूत्रे परेणैवोपन्यस्तत्वात् । अन्यथानैकान्त्येन साधिका न स्यात् । नच ब्रह्मप्रतीकयोरभेदः ब्रह्मणः सत्यत्वात् प्रतीकानां कल्पितत्वात् । पारमार्थिकभेदाभावः तावदस्तीति चेत् । तर्हि जीवप्रतीकयोरपि स नास्तीत्यसिद्धिः स्यादिति । *१२,७७* स्यादेतत् । "नहि सःऽ; इति न निर्विशेषणो हेतुः सूत्रकारस्याभि(प्रेतो)मतो येन ब्रह्मदृष्टिः प्रतीकेषूक्तयुक्तिविरुद्धा स्यात् । किं तूपास्यस्योत्कर्षप्राप्त्यभावे सतीत्यनेन विशिष्यः । प्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासने तूत्कर्षप्राप्तिरस्ति । अतो ऽतद्भावे ऽप्युपासना (कार्या)युज्यत इत्यत आह यदीति ॥ यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतद्भवे ऽप्युपासना आद्ये ऽपिशब्दो ऽतिप्रसङ्गसमुच्चयार्थः । हिशब्दस्योत्तरार्धेनान्वयः । यदि विशिष्यहेतुं व्याख्याय प्रतीकानामतद्भावे ऽब्रह्मत्वे ऽप्युत्कर्षप्राप्तिमात्रेण ब्रह्मत्वेनोपासनाङ्गीक्रियते । तदा आत्मत्वेनापि तदुपासनमङ्गीकार्यं नतु निराकार्यम् । कुत इत्यत आह उत्कर्ष इति ॥ उत्कर्ष आत्मनो ऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् यस्माद्ब्रह्मवदात्मनो ऽपि प्रतीकादुत्कर्षो ऽस्ति । कथम् । आत्मनश्चेतनत्वात् । अचेतनं खलु प्रतीकम् । तस्यात्मत्वेनोपासनायामुत्कर्षप्रप्तिः स्यादिति । अतिप्रसङ्गस्य विपर्ययपयर्वसानमाह तस्मादिति ॥ तसमादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदो मतम्
pratīkānāmātmatvenopāsanasyākartavyatve tvayā yā tādātmyābhāvalakṣaṇā sa neti yuktirabhihitā sā tatrāpi brahmapratīkayorapi sameti hetoḥ pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtre vyākhyāyamāne sati uktayuktiviruddhatā bhavatīti / etaduktaṃ bhavati / pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtravyākhyānamasat / pratīkaṃ brahmatayā nopāsyam / abrahmatvāt / yadyanna bhavati na tattatvenopāsyamiti yuktiviruddhatvāt / na ceyaṃ yuktirapramā / pratīkānāmātmatvenopāsanasya akartavyatāyāṃ pūrvasūtre pareṇaivopanyastatvāt / anyathānaikāntyena sādhikā na syāt / naca brahmapratīkayorabhedaḥ brahmaṇaḥ satyatvāt pratīkānāṃ kalpitatvāt / pāramārthikabhedābhāvaḥ tāvadastīti cet / tarhi jīvapratīkayorapi sa nāstītyasiddhiḥ syāditi / *12,77* syādetat / "nahi saḥ'; iti na nirviśeṣaṇo hetuḥ sūtrakārasyābhi(preto)mato yena brahmadṛṣṭiḥ pratīkeṣūktayuktiviruddhā syāt / kiṃ tūpāsyasyotkarṣaprāptyabhāve satītyanena viśiṣyaḥ / pratīkānāṃ brahmatvenopāsane tūtkarṣaprāptirasti / ato 'tadbhāve 'pyupāsanā (kāryā)yujyata ityata āha yadīti // yadyapyutkarṣamātreṇa hyatadbhave 'pyupāsanā ādye 'piśabdo 'tiprasaṅgasamuccayārthaḥ / hiśabdasyottarārdhenānvayaḥ / yadi viśiṣyahetuṃ vyākhyāya pratīkānāmatadbhāve 'brahmatve 'pyutkarṣaprāptimātreṇa brahmatvenopāsanāṅgīkriyate / tadā ātmatvenāpi tadupāsanamaṅgīkāryaṃ natu nirākāryam / kuta ityata āha utkarṣa iti // utkarṣa ātmano 'pi syāccetanatvādacetanāt yasmādbrahmavadātmano 'pi pratīkādutkarṣo 'sti / katham / ātmanaścetanatvāt / acetanaṃ khalu pratīkam / tasyātmatvenopāsanāyāmutkarṣapraptiḥ syāditi / atiprasaṅgasya viparyayapayarvasānamāha tasmāditi // tasamādatattvaṃ nopāsyamiti vedavido matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद्विशिष्यहेतौ व्याख्यायमाने पूर्वसूत्रे ऽसिद्धिः स्यात् । तत एव प्रतीकेषु ब्रह्मोपासनवदात्मोपासनं च प्रसज्येत । तस्मात्, अतत्त्वं, यद्यन्न भवति तत्तत्वेन नोपास्यमिति सामान्यमेव सूत्रकारस्याभिमतम् । नतु विशेषणप्रक्षेपः । तथाच ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञा स्वोक्तयुक्तिविरुद्धैवेति । अत्र व्याप्तेर्निर्विशेषणत्वाभिधानस्य हेतोर्निर्विशेषणत्व एव तात्पर्यम् । स्पष्टत्वार्थं तु व्याप्त्यभिधानमिति वाच्यम् । *१२,८०* प्रतिज्ञाव्याख्यानमपाकृत्य उत्कर्षादिति हेतुव्याख्यानमपाकरोति उत्कर्षादिति ॥ उत्कर्षाद् ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा । ब्रह्मणो नीचताध्यानादनर्थः किं न जायते
yasmādviśiṣyahetau vyākhyāyamāne pūrvasūtre 'siddhiḥ syāt / tata eva pratīkeṣu brahmopāsanavadātmopāsanaṃ ca prasajyeta / tasmāt, atattvaṃ, yadyanna bhavati tattatvena nopāsyamiti sāmānyameva sūtrakārasyābhimatam / natu viśeṣaṇaprakṣepaḥ / tathāca brahmadṛṣṭiriti pratijñā svoktayuktiviruddhaiveti / atra vyāpternirviśeṣaṇatvābhidhānasya hetornirviśeṣaṇatva eva tātparyam / spaṣṭatvārthaṃ tu vyāptyabhidhānamiti vācyam / *12,80* pratijñāvyākhyānamapākṛtya utkarṣāditi hetuvyākhyānamapākaroti utkarṣāditi // utkarṣād brahmatādhyāne yadi syāt phalamañjasā / brahmaṇo nīcatādhyānādanarthaḥ kiṃ na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मताध्याने प्रतीकानामुत्कर्षादुत्कर्षस्य दृष्टत्वादञ्जसा फलं पुरुषार्थरूपं फलं यदि स्यात्तदा, तदेव ब्रह्मणो नीचताध्यानमिति, तस्मादनर्थः किं न जायते, जायत एवेति समव्ययफलत्वादकार्यमेवेदमिति । अभ्युपगम्येदं समव्ययफलत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु न पुरुषार्थः किं त्वनर्थ एवेत्याह अचेतनस्येति ॥ अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्यिर्नहि क्वचित् । नीचस्य स्वात्मताध्याने कुप्यति ब्रह्म लोकवत्
brahmatādhyāne pratīkānāmutkarṣādutkarṣasya dṛṣṭatvādañjasā phalaṃ puruṣārtharūpaṃ phalaṃ yadi syāttadā, tadeva brahmaṇo nīcatādhyānamiti, tasmādanarthaḥ kiṃ na jāyate, jāyata eveti samavyayaphalatvādakāryamevedamiti / abhyupagamyedaṃ samavyayaphalatvamuktam / vastutastu na puruṣārthaḥ kiṃ tvanartha evetyāha acetanasyeti // acetanasya brahmatvadhyāne tuṣyirnahi kvacit / nīcasya svātmatādhyāne kupyati brahma lokavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्ट्ययभावाच्च न पुरुषार्थलाभस्ततः । क्वचिदित्यनेन यदचेतनं तदुपचिकीर्षालक्षणतुष्यिरहितमिति व्याप्तिं सूचयति । नीचस्य प्रतीकस्य स्वात्मताध्यानाद्ब्रह्म कुप्यति । ततश्चानर्थं प्रयच्छति । तत्र दृष्टान्तो लोकवदिति । यथा लोके शिलादिकं राजत्वादिना चिन्तितं न प्रसीदति नापि पुरुषार्थं प्रयच्छति । यथा च राजा चण्डालत्वेन ध्यातः कुप्यति अनर्थं च ददाति तथेत्यर्थः । अनेन प्रतीकानामचेतनत्वे ऽपि ब्रह्मैव सर्वाध्यक्षत्वात्फलं दास्यतीति च प्रत्युक्तम् । तस्यानेनोपासनेन कुपितत्वात् । *१२,८२* न वयं ब्रह्मणि प्रतीकत्वोपासनं ब्रूमः । येन ब्रह्म कुपितमनर्थं प्रयच्छेत् किन्तु प्रतीके ब्रह्मत्वोपासनम् । ततः पुरुषार्थप्राप्तिरित्यत आह चण्डाल इति ॥ चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि । को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन
tuṣṭyayabhāvācca na puruṣārthalābhastataḥ / kvacidityanena yadacetanaṃ tadupacikīrṣālakṣaṇatuṣyirahitamiti vyāptiṃ sūcayati / nīcasya pratīkasya svātmatādhyānādbrahma kupyati / tataścānarthaṃ prayacchati / tatra dṛṣṭānto lokavaditi / yathā loke śilādikaṃ rājatvādinā cintitaṃ na prasīdati nāpi puruṣārthaṃ prayacchati / yathā ca rājā caṇḍālatvena dhyātaḥ kupyati anarthaṃ ca dadāti tathetyarthaḥ / anena pratīkānāmacetanatve 'pi brahmaiva sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyatīti ca pratyuktam / tasyānenopāsanena kupitatvāt / *12,82* na vayaṃ brahmaṇi pratīkatvopāsanaṃ brūmaḥ / yena brahma kupitamanarthaṃ prayacchet kintu pratīke brahmatvopāsanam / tataḥ puruṣārthaprāptirityata āha caṇḍāla iti // caṇḍālo nṛpa ityukte nṛpaścaṇḍāla ityapi / ko viśeṣaḥ parijñāte nṛpeṇa syāt kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डालमुद्दिश्य चण्डालो नृप इत्युक्ते तथा नृपमुद्दिश्य नृपश्चण्डाल इत्युक्ते नृपेण परिज्ञाते सत्यनर्थप्राप्तौ कथञ्चन को विशेषः स्यान्न कथञ्चित्को ऽपि । अत्रोक्तशब्देन ध्यानमुपलक्ष्यते । अज्ञातोपासनो राजा नानर्थं करोतीति नृपेण परिज्ञात इत्युक्तम् । तथाच प्रतीकं ब्रह्मेत्युपासने ब्रह्म प्रतीकमित्युपासने च सम एवानर्थ इति वाक्यशेषः । *१२,८२फ़्।* ननु क्षत्तरि राजदृष्टिः फलवती, राज्ञि क्षत्तृदृष्टिरनर्थहेतुर्दृष्टा । तत्कथमुभयस्य साम्यमुच्यत इति चेन्न । तत्र दृष्टेरभावात् । उक्तिमात्रं तूपचारेण । सिंहो देवदत्त इति यथा । दृष्टौ तु तत्राप्यनर्थसाम्यमेवेत्याशयेनाह पुरत इति ॥ *१२,८३* पुरतो नरदेवस्य चण्डालो यदि पूज्यते । राजवत् किं न कोपः स्याद् राज्ञो लोके हि पश्यति
caṇḍālamuddiśya caṇḍālo nṛpa ityukte tathā nṛpamuddiśya nṛpaścaṇḍāla ityukte nṛpeṇa parijñāte satyanarthaprāptau kathañcana ko viśeṣaḥ syānna kathañcitko 'pi / atroktaśabdena dhyānamupalakṣyate / ajñātopāsano rājā nānarthaṃ karotīti nṛpeṇa parijñāta ityuktam / tathāca pratīkaṃ brahmetyupāsane brahma pratīkamityupāsane ca sama evānartha iti vākyaśeṣaḥ / *12,82f.* nanu kṣattari rājadṛṣṭiḥ phalavatī, rājñi kṣattṛdṛṣṭiranarthaheturdṛṣṭā / tatkathamubhayasya sāmyamucyata iti cenna / tatra dṛṣṭerabhāvāt / uktimātraṃ tūpacāreṇa / siṃho devadatta iti yathā / dṛṣṭau tu tatrāpyanarthasāmyamevetyāśayenāha purata iti // *12,83* purato naradevasya caṇḍālo yadi pūjyate / rājavat kiṃ na kopaḥ syād rājño loke hi paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा यथा पूज्यते तथा । तदा राज्ञः कोपो न स्यात्किम् । लोके ऽभिपश्यति सतीति कोपातिशयप्रदर्शनार्थम् । पूजया दर्शनमुन्नीयत इत्यतः पूज्यत इत्युक्तम् । न केवलं दृष्टेरुन्नायिकायां पूजायामेव राजकोपः किन्तु तादृश्यामुक्तावपीत्याह राज्ञस्त्विति ॥ राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डालं नृप इत्यपि । आत्मानं स इति प्रोक्तमितिवद्धयेव कुप्यति
rājā yathā pūjyate tathā / tadā rājñaḥ kopo na syātkim / loke 'bhipaśyati satīti kopātiśayapradarśanārtham / pūjayā darśanamunnīyata ityataḥ pūjyata ityuktam / na kevalaṃ dṛṣṭerunnāyikāyāṃ pūjāyāmeva rājakopaḥ kintu tādṛśyāmuktāvapītyāha rājñastviti // rājñastu purataḥ prokte caṇḍālaṃ nṛpa ityapi / ātmānaṃ sa iti proktamitivaddhayeva kupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाज्ञाता प्रोक्तिः कोपजननीत्यतो राज्ञस्तु पुरत इत्युक्तम् । चण्डाले नृप इति प्रोक्ते ऽपि प्रकर्षेण न मयोपचारेणोच्यते अपि तु वस्तुत एवेत्युक्ते ऽपि राजा कुप्यत्येव हि । आत्मानं प्रति हि स चण्डाल इति प्रोक्तं प्रकर्षेणोक्तमितिवदित्यत्र यथा तथैवेत्यर्थः । पूजैव कोपकारणं न दशर्नमित्यशङ्कानिरासाय विवेकार्थमयं श्लोकः । *१२,८५* एवमुद्देशविधानोक्तया द्वैरूप्यमङ्गीकृत्य फलतः साम्यमुक्तम् । इदनीं तदपि नास्तीत्याह अभेदेनेति ॥ अभेदे नैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि
nājñātā proktiḥ kopajananītyato rājñastu purata ityuktam / caṇḍāle nṛpa iti prokte 'pi prakarṣeṇa na mayopacāreṇocyate api tu vastuta evetyukte 'pi rājā kupyatyeva hi / ātmānaṃ prati hi sa caṇḍāla iti proktaṃ prakarṣeṇoktamitivadityatra yathā tathaivetyarthaḥ / pūjaiva kopakāraṇaṃ na daśarnamityaśaṅkānirāsāya vivekārthamayaṃ ślokaḥ / *12,85* evamuddeśavidhānoktayā dvairūpyamaṅgīkṛtya phalataḥ sāmyamuktam / idanīṃ tadapi nāstītyāha abhedeneti // abhede naitayordhyāne ko viśeṣo vacasyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तिभेदेन दूषणपरिहारः स्यादित्यतो ऽयमित्युक्तम् । दूषणं नीचत्वलक्षणम् । द्वयोरभेदेन ध्याने दूषणं सम्भवत्येव । नचैवम् । प्रतीकस्य हि ब्रह्मत्वं भाव्यते । नतु ब्रह्मणः प्रतीकत्वमित्यत आह ध्यात इति ॥ ध्याते त्वेकस्य तद्भावे तद्भावो ऽन्यस्य किं न तत् तत्तयोर्ब्रह्मप्रतीकयोरेकस्य प्रतीकस्य तद्भावे ब्रह्मभावे ध्याते सत्यन्यस्य ब्रह्मणस्तद्भावः प्रतीकभावः ध्यातो न किम् । *१२,८६* एतदुक्तं भवति । भवेदयं परिहारो यदि प्रतीक(स्य) स्वरूपोपमर्देन तस्य ब्रह्मत्वमुपास्यमिति पक्षः स्यात् । न चैवम् । प्रतीकाभावप्रसङ्गस्य परेणैवोक्तत्वात् । भेदाभेदाभिप्रायेणायं परिहार इत्यपि नास्ति । नहि घटो मृदभिन्नो मृद्घटाद्भिन्नेति भेदाभेदौ किन्नाम परस्परम् । तस्मादनुपमर्दितस्वरूपस्य प्रतीकस्य ब्रह्मत्वे ध्याते ब्रह्मणो ऽपि प्रतीकत्वं ध्यातमेवेति युक्तमुक्तमिति । नन्वस्मिन्नुपासने ब्रह्मणा ज्ञाते ऽनर्थः स्यान्न त्वज्ञाते । अतस्तथोपासनं करिष्यत इत्यत आह न चैवेति ॥ नचैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित्
vyaktibhedena dūṣaṇaparihāraḥ syādityato 'yamityuktam / dūṣaṇaṃ nīcatvalakṣaṇam / dvayorabhedena dhyāne dūṣaṇaṃ sambhavatyeva / nacaivam / pratīkasya hi brahmatvaṃ bhāvyate / natu brahmaṇaḥ pratīkatvamityata āha dhyāta iti // dhyāte tvekasya tadbhāve tadbhāvo 'nyasya kiṃ na tat tattayorbrahmapratīkayorekasya pratīkasya tadbhāve brahmabhāve dhyāte satyanyasya brahmaṇastadbhāvaḥ pratīkabhāvaḥ dhyāto na kim / *12,86* etaduktaṃ bhavati / bhavedayaṃ parihāro yadi pratīka(sya) svarūpopamardena tasya brahmatvamupāsyamiti pakṣaḥ syāt / na caivam / pratīkābhāvaprasaṅgasya pareṇaivoktatvāt / bhedābhedābhiprāyeṇāyaṃ parihāra ityapi nāsti / nahi ghaṭo mṛdabhinno mṛdghaṭādbhinneti bhedābhedau kinnāma parasparam / tasmādanupamarditasvarūpasya pratīkasya brahmatve dhyāte brahmaṇo 'pi pratīkatvaṃ dhyātameveti yuktamuktamiti / nanvasminnupāsane brahmaṇā jñāte 'narthaḥ syānna tvajñāte / atastathopāsanaṃ kariṣyata ityata āha na caiveti // nacaiva tadavijñātaṃ sarvajñabrahmaṇā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् उपासनम् । ब्रह्मणो ऽज्ञाने सर्वाध्यक्षं ब्रह्मैव फलं दास्यतीति रिक्तं वचः स्यात् । *१२,८८* ननु श्रुतिविहितमाचरता कथं ब्रह्मकोपेनानर्थप्राप्तिरित्याशङ्कां परिहरन्नपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः सर्वमिति श्रुतिसूत्रव्याख्यानरूपम् । एतेन सालग्रामादौ विष्ण्वादिप्रतिपत्तिरपि परास्ता वेदितव्या । सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्यापव्याख्यानदूषणमसङ्गतमित्यतः स्वोक्तदार्ढ्यार्थमिति भावेनाह तस्मादिति ॥ तस्माद् यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः
tat upāsanam / brahmaṇo 'jñāne sarvādhyakṣaṃ brahmaiva phalaṃ dāsyatīti riktaṃ vacaḥ syāt / *12,88* nanu śrutivihitamācaratā kathaṃ brahmakopenānarthaprāptirityāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati tasmāditi // tasmādapeśalaṃ sarvamanyasya brahmatāvacaḥ sarvamiti śrutisūtravyākhyānarūpam / etena sālagrāmādau viṣṇvādipratipattirapi parāstā veditavyā / sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānadūṣaṇamasaṅgatamityataḥ svoktadārḍhyārthamiti bhāvenāha tasmāditi // tasmād yathoktamārgeṇa brahmopāsyaṃ mumukṣubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥। तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशो ऽप्यसङ्गता
... taddviṣaścaivaṃ puṇyanāśo 'pyasaṅgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मद्विषश्च । एवं ज्ञानिवत् । द्वेषपरिपूर्तेः पूर्वस्य पुण्यस्य नाशो भवत्युत्तरस्यासङ्गतापि । अत्र सूत्रं यदेव विद्ययेति हीति, तत्पुनरुक्तम् । एतदर्थस्य तच्छ्रुतेरिति सूत्रेण प्रागुक्तत्वादित्यत आह यदेवेति ॥ यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्टते स्वर्गादीति मोक्षेतरपुरुषार्थग्रहणम् । उत्तरसूत्रतात्पर्यमाह पश्चादिति ॥ ॥। पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति
brahmadviṣaśca / evaṃ jñānivat / dveṣaparipūrteḥ pūrvasya puṇyasya nāśo bhavatyuttarasyāsaṅgatāpi / atra sūtraṃ yadeva vidyayeti hīti, tatpunaruktam / etadarthasya tacchruteriti sūtreṇa prāguktatvādityata āha yadeveti // yadeva vidyayetyatra pūrvoktāddhi viśiṣṭate svargādīti mokṣetarapuruṣārthagrahaṇam / uttarasūtratātparyamāha paścāditi // ... paścānmokṣe vīryapradaṃ tviti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा । ब्रह्मद्विड् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः
tato bhogena puṇyaṃ ca kṣapayitvetarat tathā / brahmadviḍ brahmadarśī ca tamomokṣāvavāpnutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनारब्धक्षयानन्तरम् । इतरत्पापम् । *१२,९४* प्रारब्धकर्मणामनन्तत्वे भोगेन क्षयो न शक्य(ते)इत्याशङ्कामागमवाक्येन परिहरति ब्रह्मणामिति ॥ ब्रह्माणं शतकालात्तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः । ब्रह्मणस्त्वेव तावत्त्वं पञ्चाशद् ब्रह्मणस्तथा । रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश
anārabdhakṣayānantaram / itaratpāpam / *12,94* prārabdhakarmaṇāmanantatve bhogena kṣayo na śakya(te)ityāśaṅkāmāgamavākyena pariharati brahmaṇāmiti // brahmāṇaṃ śatakālāttu pūrvamārabdhasaṅkṣayaḥ / brahmaṇastveva tāvattvaṃ pañcāśad brahmaṇastathā / rudrasya viṃśadeva syādindrasyārkādike daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः । ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत् । इति सत्तत्त्ववचनं स्वयं भगवतोदितम्
anyeṣāṃ brahmamātrasya tvanta ārabdhasaṅkṣayaḥ / brahmaṇaiva sahātaśca paraṃ nārāyaṇaṃ vrajet / iti sattattvavacanaṃ svayaṃ bhagavatoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*१२,१०२* द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं"देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन्पाद उच्यतेऽ; इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तिभ्यां सम्बद्धयते तदा देवेभ्यो ऽन्येषां सशरीराणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चिन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बद्धयते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तिश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथाच प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मिन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथात्राप्युत्क्रान्तिरस्मिन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभागे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह देवानां चेति ॥ देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि । उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः
*12,102* dvitīyapādapratipādyapradarśanaparaṃ bhāṣyaṃ"devānāṃ mokṣa utkrāntiścāsminpāda ucyate'; iti / tatra devānāmityetadyadi mokṣotkrāntibhyāṃ sambaddhayate tadā devebhyo 'nyeṣāṃ saśarīrāṇāmevāvasthānamiti prāpnoti / anyatra vā taccharīraparityāgaprakāraścintanīyaḥ / acintane vā kāraṇaṃ vācyam / yadi ca mokṣeṇaiva sambaddhayate tadā devānāṃ mokṣa itareṣāmutkrāntiścetyuktaṃ bhavati / mokṣaśca prakaraṇavaśāddehāditi gamyate / tathāca prathamapāde karmanāśākhyaṃ phalamasminpāde ucyata iti yathā sāmānyenoktaṃ tathātrāpyutkrāntirasminpāda ucyata iti vaktavyam / kimanena vibhāge(netya)na kṛtaṃ syādityata āha devānāṃ ceti // devānāṃ ca manuṣyāṇāmetāvat samameva hi / utkrāntimārgau devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदतीतपादे चिन्तितं कर्मनाशाख्यं फलमेतावद्देवानां मनुष्याणां च सममेव । कर्मनाशाभावे तत्फलानुवृत्तेरावश्यकत्वात् । मनुष्यशब्दो देवव्यतिरिक्तान् लक्षयति । तस्मात् सामान्येन पूर्वपादप्रतिपाद्यमुक्तम् । एतत्पादप्रतिमाद्या देहादुत्क्रान्तिस्तृतीयपादप्रतिपाद्यो ऽर्चिरादिमार्गश्च देवानां न प्रायेण भविष्यतो ऽतो विभागेनोक्तिर्युक्तेति । अनेन"मार्गो गम्यं चास्मिन्पाद उच्यतेऽ; इत्येतद्भाष्यमपि देवव्यतिरिक्तानां मार्गः सर्वेषां गम्यं चेति व्याख्येयमिति सूचितं भवति । स्फुटं चैतद्वक्ष्यति । "उत्क्रान्तिमार्गश्च विमुक्तगम्यम्ऽ; इति । *१२,१०४* भवत्विदं प्रतिपाद्यं एत(त्पादप्रति)त्प्रतिपादने का सङ्गतिरित्यतः प्रसङ्गात्पादचतुष्ययस्यापि सङ्गतिमाह कर्मेति ॥ कर्मक्षयसतथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्ययम् । फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः
yadatītapāde cintitaṃ karmanāśākhyaṃ phalametāvaddevānāṃ manuṣyāṇāṃ ca samameva / karmanāśābhāve tatphalānuvṛtterāvaśyakatvāt / manuṣyaśabdo devavyatiriktān lakṣayati / tasmāt sāmānyena pūrvapādapratipādyamuktam / etatpādapratimādyā dehādutkrāntistṛtīyapādapratipādyo 'rcirādimārgaśca devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyato 'to vibhāgenoktiryukteti / anena"mārgo gamyaṃ cāsminpāda ucyate'; ityetadbhāṣyamapi devavyatiriktānāṃ mārgaḥ sarveṣāṃ gamyaṃ ceti vyākhyeyamiti sūcitaṃ bhavati / sphuṭaṃ caitadvakṣyati / "utkrāntimārgaśca vimuktagamyam'; iti / *12,104* bhavatvidaṃ pratipādyaṃ eta(tpādaprati)tpratipādane kā saṅgatirityataḥ prasaṅgātpādacatuṣyayasyāpi saṅgatimāha karmeti // karmakṣayasatathotkrāntirmārgo bhogaścatuṣyayam / phalaṃ mokṣa iti proktaḥ kramāt pādeṣu coditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिदस्रष्टृष्वपीति चशब्दः, तथाच न्यायविवरणे । ब्रह्मणो लये प्रत्यासन्ने सति प्रवेशार्थं तदभिसर्पणमेव मार्गगमनमित्यर्थः । तर्हि देवानां मार्गो नास्तीत्युक्तस्य को विषय इत्यत आह नेति ॥ ॥। नार्चिरादिर् ॥। देवानां देहादुत्क्रमो नास्तीत्युक्तम् । तत्कुतः । सदेहानामेवावस्थानप्रसक्तेरित्यत आह नचेति ॥ ॥। न चोत्क्रमः
kvacidasraṣṭṛṣvapīti caśabdaḥ, tathāca nyāyavivaraṇe / brahmaṇo laye pratyāsanne sati praveśārthaṃ tadabhisarpaṇameva mārgagamanamityarthaḥ / tarhi devānāṃ mārgo nāstītyuktasya ko viṣaya ityata āha neti // ... nārcirādir ... devānāṃ dehādutkramo nāstītyuktam / tatkutaḥ / sadehānāmevāvasthānaprasakterityata āha naceti // ... na cotkramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एवेत्युपस्कर्तव्यम् । चशब्देन सदेहानामवस्थानं समुच्चिनोति । एतदेव विवृणोति स्रष्टु(स्त्विति)रिति ॥ स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् । यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत्
ata evetyupaskartavyam / caśabdena sadehānāmavasthānaṃ samuccinoti / etadeva vivṛṇoti sraṣṭu(stviti)riti // sraṣṭustu grāsabhūtasya dehastatra layaṃ vrajet / yataḥ sṛjyasya devasya naivotkrāntistato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहश्चेतनाधिष्ठित एव । तत स्रष्टरि । उत्क्रान्तिः शरीरम् । चेतननिष्क्रमणात्प्रागेव सृज्यानां देहः स्रष्टृषु विलीयत यत इत्यर्थः । स्रष्टृषु लये निमित्तं स्रष्टुर्ग्रासभूतस्येति । देहस्त्विति सम्बन्धः । *१२,१११* देवानामर्चिरादिमार्गो नास्तीत्युक्तं तत्कुत इत्यतो यत्पुरा मार्गान्तरमुक्तं तत एवैतत्सिद्धमित्याशयवान्स्ततनुवादेन युक्तयन्तरमाह लयाच्चेति ॥ लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः । कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तमं स्वतः
dehaścetanādhiṣṭhita eva / tata sraṣṭari / utkrāntiḥ śarīram / cetananiṣkramaṇātprāgeva sṛjyānāṃ dehaḥ sraṣṭṛṣu vilīyata yata ityarthaḥ / sraṣṭṛṣu laye nimittaṃ sraṣṭurgrāsabhūtasyeti / dehastviti sambandhaḥ / *12,111* devānāmarcirādimārgo nāstītyuktaṃ tatkuta ityato yatpurā mārgāntaramuktaṃ tata evaitatsiddhamityāśayavānstatanuvādena yuktayantaramāha layācceti // layāccaivārcirādīnāṃ lokānāmapi sarvaśaḥ / kathaṃ mārgo bhavet teṣāṃ viśatāmuttamaṃ svataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतामुक्तेः प्रागेवेत्यर्थः । अर्चिरादीनां लोकानामिति व्यधिकरणे षष्ठयौ । सर्वेषामपि भवेत् अर्चिरादिरिति शेषः । स्वत(कं) उत्तरं विशतामित्युक्तानुवादः । ननु प्रायेणेत्युक्तत्वात्कदाचिद्देवानामुत्क्रान्तिमार्गावङ्गीकार्यौ । तत्रोक्तयुक्तिविरोध इत्यत आह जातानामिति ॥ जातानां मानुषे लोके देवानां च कदाचन । उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते
devatāmukteḥ prāgevetyarthaḥ / arcirādīnāṃ lokānāmiti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhayau / sarveṣāmapi bhavet arcirādiriti śeṣaḥ / svata(kaṃ) uttaraṃ viśatāmityuktānuvādaḥ / nanu prāyeṇetyuktatvātkadāciddevānāmutkrāntimārgāvaṅgīkāryau / tatroktayuktivirodha ityata āha jātānāmiti // jātānāṃ mānuṣe loke devānāṃ ca kadācana / utkrāntimārgau bhavato na tadā muktiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि भवतस्तथापि न तदा मुक्तिरिष्यते किन्तु ब्रह्मणा सहैव । अतो नोक्तयुक्तिविरोधः । एतदुक्तं भवति । उत्क्रान्तिमार्गसामान्यमपेक्ष्यैव प्रायेणेत्युक्तम् । नतु मुक्तिकालीनावुत्क्रान्तिमार्गौ । तस्य च व्यावर्त्यावमोक्षकालीनौ । युक्तिस्तु मुक्तिविषयेति न विरोध इति । *१२,११२* किं देवानामेव ब्रह्मणा सह मुक्तिः । अन्येषामपीति ब्रूमः । तर्हि"भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्ऽ; इत्यादिविरोध इत्यत आह अन्येषामपीति ॥ अन्येषामपि साक्षात्तु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् । सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः
yadyapi bhavatastathāpi na tadā muktiriṣyate kintu brahmaṇā sahaiva / ato noktayuktivirodhaḥ / etaduktaṃ bhavati / utkrāntimārgasāmānyamapekṣyaiva prāyeṇetyuktam / natu muktikālīnāvutkrāntimārgau / tasya ca vyāvartyāvamokṣakālīnau / yuktistu muktiviṣayeti na virodha iti / *12,112* kiṃ devānāmeva brahmaṇā saha muktiḥ / anyeṣāmapīti brūmaḥ / tarhi"bheje khagendradhvajapādamūlam'; ityādivirodha ityata āha anyeṣāmapīti // anyeṣāmapi sākṣāttu muktiḥ prāpyāpi taṃ harim / sahaiva brahmaṇā bhūyāditi śāstrasya nirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षान्मुक्तिः लिङ्गशरीरभङ्गलक्षणा । प्राप्यावस्थितानामपीति योज्यम् । तमिति वैकुण्ठादिस्थम् । छन्दस्युभयथेति अनाशीर्विषयस्यापि लिङ आर्धधातुकत्वाद्भूयादिति साधु । इतीश्वराशीरिति । अस्मिन्पक्षे साध्यमादौ पृथग्वाच्यं तस्य निमित्तं ज्ञापकं चानेनोच्यत इति । *१२,११५फ़्।* इति शास्त्रस्य निर्णय इत्युक्तमेव विवृणोति क्ष्मेति ॥ क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मनैन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः
sākṣānmuktiḥ liṅgaśarīrabhaṅgalakṣaṇā / prāpyāvasthitānāmapīti yojyam / tamiti vaikuṇṭhādistham / chandasyubhayatheti anāśīrviṣayasyāpi liṅa ārdhadhātukatvādbhūyāditi sādhu / itīśvarāśīriti / asminpakṣe sādhyamādau pṛthagvācyaṃ tasya nimittaṃ jñāpakaṃ cānenocyata iti / *12,115f.* iti śāstrasya nirṇaya ityuktameva vivṛṇoti kṣmeti // kṣmāmbhonalānilaviyanmanaindriyārthabhūtādibhiḥ parivṛtaḥ pratisañjighṛkṣuḥ / avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ paraṃ svamanubhūya paraḥ svayambhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः
evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ / tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānamupayāntyagatābhimānāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह । परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः
bhagavantamanuprāptā api tu brahmaṇā saha / paramaṃ mokṣamāyānti liṅgabhaṅgena yoginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः । आनन्दव्यक्तियायान्ति पूर्णां लिङ्गस्य भङ्गतः
prāptā api paraṃ devaṃ sahaiva brahmaṇā punaḥ / ānandavyaktiyāyānti pūrṇāṃ liṅgasya bhaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद् विज्ञायते च तत् भूतानामादिर्भूतादिः । क्ष्माऽदिपदैः पञ्चानां महाभूतानां, मनसो, दशानामिन्द्रियाणां, पञ्चानां विषयाणां, भूतादिपदोपलक्षितस्य त्रिविधस्याप्यहङ्कारस्याभिमानिनो देवा उच्यन्ते । अव्याकृतं परमेश्वरम् । यर्हि यदा । गुणत्रयस्यात्माभिमानी । परं परसङ्खयोपेतम् । परः क्ष्मादिभ्यः । एवं तदा । भगवन्तमिति तदीयं लोकम् । अगताभिमाना अगतजीवभावाः । परमं मोक्षमित्यस्यैव विवरणं लिङ्गभङ्गेनेति । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । यद्वा । लिङ्गभङ्गेन निमित्तेन परमं मोक्षमानन्दाविर्भावमायान्तीति व्याख्येयम् । तच्चेति चशब्देन स्रष्टृष्वेवेत्युक्तं समुच्चिनोति । श्रुत्यादिकं भाष्योदाहृतं ग्राह्यम् । *१२,११९* ननु यथा द्वितीयतृतीयपादप्रतिपाद्यमुत्क्रमादिकमसाधारणं तथा चतुर्थपादोदितो भोगः किमसाधारणः । किंवा प्रथमपादोदितकर्मक्षय इव साधारण इत्यपेक्षायामाह भोगस्त्विति ॥ भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते
iti śrutipurāṇoktibalād vijñāyate ca tat bhūtānāmādirbhūtādiḥ / kṣmā'dipadaiḥ pañcānāṃ mahābhūtānāṃ, manaso, daśānāmindriyāṇāṃ, pañcānāṃ viṣayāṇāṃ, bhūtādipadopalakṣitasya trividhasyāpyahaṅkārasyābhimānino devā ucyante / avyākṛtaṃ parameśvaram / yarhi yadā / guṇatrayasyātmābhimānī / paraṃ parasaṅkhayopetam / paraḥ kṣmādibhyaḥ / evaṃ tadā / bhagavantamiti tadīyaṃ lokam / agatābhimānā agatajīvabhāvāḥ / paramaṃ mokṣamityasyaiva vivaraṇaṃ liṅgabhaṅgeneti / itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā / yadvā / liṅgabhaṅgena nimittena paramaṃ mokṣamānandāvirbhāvamāyāntīti vyākhyeyam / tacceti caśabdena sraṣṭṛṣvevetyuktaṃ samuccinoti / śrutyādikaṃ bhāṣyodāhṛtaṃ grāhyam / *12,119* nanu yathā dvitīyatṛtīyapādapratipādyamutkramādikamasādhāraṇaṃ tathā caturthapādodito bhogaḥ kimasādhāraṇaḥ / kiṃvā prathamapādoditakarmakṣaya iva sādhāraṇa ityapekṣāyāmāha bhogastviti // bhogastu sarvadevānāṃ narādīnāṃ ca vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र द्वितीयपादे । प्रथममिति शेषः । उत्तरोत्तरतः उत्तरोत्तरेषु । अतः प्रथममसौ निर्दिष्य इति । *१२,१२०* नन्वयुक्तमेतत् । वाङ्मनसीत्यादिसूत्रेषु देवानामश्रवणात् । अथ वागादिशब्दास्तदभिमानिनामुपलक्षका इति मतं तदा, सति वाचके लाक्षणिकप्रयोगस्य प्रयोजनं वाच्यम् । यद्वा वाचका एवेति पक्षस्तथापि प्रसिद्धशब्दपरित्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगे प्रयोजनं वक्तव्यमेवेत्यत आह देहेति ॥ ॥। देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु
tatra dvitīyapāde / prathamamiti śeṣaḥ / uttarottarataḥ uttarottareṣu / ataḥ prathamamasau nirdiṣya iti / *12,120* nanvayuktametat / vāṅmanasītyādisūtreṣu devānāmaśravaṇāt / atha vāgādiśabdāstadabhimānināmupalakṣakā iti mataṃ tadā, sati vācake lākṣaṇikaprayogasya prayojanaṃ vācyam / yadvā vācakā eveti pakṣastathāpi prasiddhaśabdaparityāgenāprasiddhapadaprayoge prayojanaṃ vaktavyamevetyata āha deheti // ... dehagānāṃ ca vṛttīnāmevameva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणभेदो गुणविशेषः । हिशब्देन"ज्ञानं कर्म च कर्ताऽ; इत्यादिप्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति । एतद्विशदयति तमसैवेति ॥ ॥। तमसैवान्यथामतिः
guṇabhedo guṇaviśeṣaḥ / hiśabdena"jñānaṃ karma ca kartā'; ityādipramāṇaprasiddhiṃ dyotayati / etadviśadayati tamasaiveti // ... tamasaivānyathāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथा मतिः मिश्रज्ञाने ऽन्यथात्वं सम्यक्तवं चास्तीत्यतो ऽन्यथैवेत्युक्तम् । यथेति भिन्नं पदं सम्यग्वाची । तमोगुणः प्रमाणेषु चेतःप्रवृत्तिं प्रतिबध्याभासानां दोषानाच्छाद्य विपरीतज्ञान(मुत्पा)मप्युत्पादयतीत्यादि द्रष्टव्यम् । *१२,१२५* सम्यग्ज्ञानं सत्त्वगुणेन भवतीत्युक्तम् । तस्य मुक्तेषु तावदपवादमाह गुणेति ॥ गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धचितिर्यतः
rajasā miśrabuddhitvaṃ sattvenaiva yathā matiḥ miśrajñāne 'nyathātvaṃ samyaktavaṃ cāstītyato 'nyathaivetyuktam / yatheti bhinnaṃ padaṃ samyagvācī / tamoguṇaḥ pramāṇeṣu cetaḥpravṛttiṃ pratibadhyābhāsānāṃ doṣānācchādya viparītajñāna(mutpā)mapyutpādayatītyādi draṣṭavyam / *12,125* samyagjñānaṃ sattvaguṇena bhavatītyuktam / tasya mukteṣu tāvadapavādamāha guṇeti // guṇātītā vimuktānāṃ matiḥ śuddhacitiryataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम्यगेवाथ नित्या च ॥। यद्यपि विमुक्तानां मतिः सम्यगेव अथापि गुणातीता सत्त्वजन्या न भवति । कुतः शुद्धचितिः नित्या च यतः । जडं हि कुतश्चिज्जायते न चेतनम् । तथानित्यमेव न नित्यम् । दैत्यानां स्वरूपज्ञानेष्वविद्यमानं सम्यक्तवं तर्हि कथमित्यतः शुद्धेत्युक्तम् । स्वाभाविकदोषरहितेत्यर्थः । *१२,१२६* स्वरूपोपाधिगतदाषनिबन्धनं हि दैत्यानां ज्ञानानामसम्यक्त्वम् । करणनिमित्तो ज्ञानानां विषयनियमो वैशद्यभेदश्च । तत्र यदि मुक्तानां ज्ञानं नित्यं तर्हि निर्विषयं वा स्यात् सर्वविषयं वा । एवं वैशद्ये ऽपीति । तत्राह तत्तदिति ॥ ॥। तत्तन्माहात्म्ययोगतः । बहला चातिविशदा ॥। तेषां तेषां माहात्म्यं योग्यतारूपं तदेव योगो निमित्तं ततस्तदनुसारेण (बहुल)बहुलार्थविषयिण्यतिविशदा च । *१२,१२७* श्रीदेव्यामप्युक्तस्यापवादमाह स्पष्टा चेति ॥ *१२,१२८* ॥। स्पष्टा चैव श्रियो मतिः
sāmyagevātha nityā ca ... yadyapi vimuktānāṃ matiḥ samyageva athāpi guṇātītā sattvajanyā na bhavati / kutaḥ śuddhacitiḥ nityā ca yataḥ / jaḍaṃ hi kutaścijjāyate na cetanam / tathānityameva na nityam / daityānāṃ svarūpajñāneṣvavidyamānaṃ samyaktavaṃ tarhi kathamityataḥ śuddhetyuktam / svābhāvikadoṣarahitetyarthaḥ / *12,126* svarūpopādhigatadāṣanibandhanaṃ hi daityānāṃ jñānānāmasamyaktvam / karaṇanimitto jñānānāṃ viṣayaniyamo vaiśadyabhedaśca / tatra yadi muktānāṃ jñānaṃ nityaṃ tarhi nirviṣayaṃ vā syāt sarvaviṣayaṃ vā / evaṃ vaiśadye 'pīti / tatrāha tattaditi // ... tattanmāhātmyayogataḥ / bahalā cātiviśadā ... teṣāṃ teṣāṃ māhātmyaṃ yogyatārūpaṃ tadeva yogo nimittaṃ tatastadanusāreṇa (bahula)bahulārthaviṣayiṇyativiśadā ca / *12,127* śrīdevyāmapyuktasyāpavādamāha spaṣṭā ceti // *12,128* ... spaṣṭā caiva śriyo matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाशुद्धचितित्वेन ॥।
mahāśuddhacititvena ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ति निरन्तरा । निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी
sūryaprabhāvadakhilaṃ bhāsayanti nirantarā / nirlepā vītadoṣā ca nityamevāvikāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणमतिश्च सम्यक्तवे ऽपि परा गुणेभ्य इति शेषः । तत्र पूर्ववदेव हेतुः । ततः श्रियो ऽप्यतिशयेन महाशुद्धचितिः । विशिष्यन्त इति विशेषाः पदार्थाः । अशेषाणामुरूणामनन्तानां विशेषाणां दृशिर्विषयीकारिणी । अतिस्पष्टतयाशेषपदार्थविषयेत्येतदपि बहुला चातिविशदेतिवद्वयाख्येयम् । दृशिः साक्षात्कार इति वा । नित्यमेकप्रकारेत्युत्पत्तिविनाशरहितेत्ययमपि गुणातीतत्वे हेतुः । केचिदेकमेवेश्वरज्ञानमित्यास्थिताः । अपरे त्वनेकानीति । तद्विवेकार्थमुक्तं निरन्तरा निर्भेदेति । तर्हि किं तेषु तेषु पदार्थेषु ज्ञातेषु विक्रियते नेत्याह नित्यमविकारिण्येवेति । कथं तर्हि तत्तद्विषयीकरणमित्यत उक्तम् सूर्येति ॥ यथा सूर्यप्रभा स्वयं निर्विकारापि तांस्तान्प्राप्तान्विषयान्प्रकाशयति तथेयमपीत्यर्थः । अत्र च विशेष एव निर्वाहकः । अत एवैकेत्यनुक्तवा निरन्तरेत्युक्तम् । निर्लेपा वीतदोषा चेति शुद्धत्वव्याख्यानम् । लेपः कर्मसम्बन्धः । महच्छब्दव्याख्यानं पूर्ववत् । यद्वा नित्यमेवेति तदर्थमत्रापि योज्यम् । परा स्वतन्त्रेत्यतिशब्दस्य व्याख्यातत्वेनापि व्याख्येयम् । अत एव तत्तन्त्रत्वाच्चेति वक्ष्यति । *१२,१३४* एतानि विशेषणानि लक्ष्मीमाने ऽप्यतिदिशति विशेषानीति ॥ विशेषांसतद्गतांस्त्यक्तवा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः यथा भगवन्मतेर्निरतिशयस्पष्टत्वं तथैव । केवलं तत्तन्त्रत्वात् भगवन्मात्राधीनत्वात् । अत्र केवलमिति स्वरूपकथनम् । पराधीनत्वादित्येव हेतुः । तादृशी भगवन्मतिसदृशी । अतः प्राय इत्युक्तमिति भावः । *१२,१३५* लक्ष्मीमतिविशेषणानि मुक्तब्रह्ममतावतिदिशति ब्रह्मणस्त्विति ॥ ॥। ब्रह्मणस्तु प्राय एव श्रियो यथा
nārāyaṇamatiśca samyaktave 'pi parā guṇebhya iti śeṣaḥ / tatra pūrvavadeva hetuḥ / tataḥ śriyo 'pyatiśayena mahāśuddhacitiḥ / viśiṣyanta iti viśeṣāḥ padārthāḥ / aśeṣāṇāmurūṇāmanantānāṃ viśeṣāṇāṃ dṛśirviṣayīkāriṇī / atispaṣṭatayāśeṣapadārthaviṣayetyetadapi bahulā cātiviśadetivadvayākhyeyam / dṛśiḥ sākṣātkāra iti vā / nityamekaprakāretyutpattivināśarahitetyayamapi guṇātītatve hetuḥ / kecidekameveśvarajñānamityāsthitāḥ / apare tvanekānīti / tadvivekārthamuktaṃ nirantarā nirbhedeti / tarhi kiṃ teṣu teṣu padārtheṣu jñāteṣu vikriyate netyāha nityamavikāriṇyeveti / kathaṃ tarhi tattadviṣayīkaraṇamityata uktam sūryeti // yathā sūryaprabhā svayaṃ nirvikārāpi tāṃstānprāptānviṣayānprakāśayati tatheyamapītyarthaḥ / atra ca viśeṣa eva nirvāhakaḥ / ata evaiketyanuktavā nirantaretyuktam / nirlepā vītadoṣā ceti śuddhatvavyākhyānam / lepaḥ karmasambandhaḥ / mahacchabdavyākhyānaṃ pūrvavat / yadvā nityameveti tadarthamatrāpi yojyam / parā svatantretyatiśabdasya vyākhyātatvenāpi vyākhyeyam / ata eva tattantratvācceti vakṣyati / *12,134* etāni viśeṣaṇāni lakṣmīmāne 'pyatidiśati viśeṣānīti // viśeṣāṃsatadgatāṃstyaktavā prāyastallakṣaṇā śriyaḥ yathā bhagavanmaterniratiśayaspaṣṭatvaṃ tathaiva / kevalaṃ tattantratvāt bhagavanmātrādhīnatvāt / atra kevalamiti svarūpakathanam / parādhīnatvādityeva hetuḥ / tādṛśī bhagavanmatisadṛśī / ataḥ prāya ityuktamiti bhāvaḥ / *12,135* lakṣmīmativiśeṣaṇāni muktabrahmamatāvatidiśati brahmaṇastviti // ... brahmaṇastu prāya eva śriyo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणस्तु मतिः श्रियो यथैवं प्रायः । तथा वैशद्याद्यभावात्प्राय इत्युक्तम् । केवलमित्युक्तयभावाच्च । अत एव तत्र तदुक्तम् । ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह मुक्तानां त्विति ॥ मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरऌओपमा विशेषबलेन वृद्धिह्रासवतीत्यर्थः । यथोक्तं अवृद्धिह्रासरूपत्वमित्यादि । मुक्तग्रहणस्य तात्पर्यमाह अग्नीति ॥ अग्निज्वालावदेव स्यात् स्मृतिगानां दृशो भवः
brahmaṇastu matiḥ śriyo yathaivaṃ prāyaḥ / tathā vaiśadyādyabhāvātprāya ityuktam / kevalamityuktayabhāvācca / ata eva tatra taduktam / brahmaṇa iti viśiṣyābhidhāne ko heturityata āha muktānāṃ tviti // muktānāṃ tu tadanyeṣāṃ samudrataraḷopamā viśeṣabalena vṛddhihrāsavatītyarthaḥ / yathoktaṃ avṛddhihrāsarūpatvamityādi / muktagrahaṇasya tātparyamāha agnīti // agnijvālāvadeva syāt smṛtigānāṃ dṛśo bhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निज्वालाया अग्नेरिव संसारिणां दृशो ऽन्तःकरणाद्भव उत्पत्तिरेव स्यान्न तु व्यक्तिमात्रम् । *१२,१३७* भवत्वेवं ज्ञानानां गुणनिमित्तं नानाविधत्वम् । प्रकृते तु किमित्यत आह एवंविधेष्विति ॥ एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्यदृष्टयः
agnijvālāyā agneriva saṃsāriṇāṃ dṛśo 'ntaḥkaraṇādbhava utpattireva syānna tu vyaktimātram / *12,137* bhavatvevaṃ jñānānāṃ guṇanimittaṃ nānāvidhatvam / prakṛte tu kimityata āha evaṃvidheṣviti // evaṃvidheṣu jñāneṣu tamasā muṣyadṛṣṭayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथान्धतमसे खद्योता अपि भयहेतवस्तथा विपर्ययबहुलमल्पं सम्यग्ज्ञानमपि तामसमेव । यथोक्तम् । अतत्त्वार्थवदल्पं चेति । नानामतसमाश्रयान्नाना वदन्तीति योजना । ज्ञानानां गुणवशादनेकविधत्वोपपत्तेस्तमसाऽवृत्ता वादिनः प्रमाणावधीरणात्सम्यग्ज्ञानविकला आभासादरणादधिष्ठानसामान्यज्ञानवत्त्वाच्च विपरीतज्ञानिनो मोक्षं नानाविधमाचक्षत इत्यर्थः । कारणैकत्वान्मिथ्याज्ञानेनाप्येकविधेन भाव्यमिति चेन्न । सहकारिवैचित्र्याद्वैचित्र्योपपत्तेः । तदिदमुक्तम् नानामतमाश्रयादिति ॥ मतानां च प्रवाहेणानादित्वमुक्तम् । मूलकारणे तमोगुणे ऽपि वैचित्र्याच्च । अत एवोक्तम् गुणभेदत इति ॥ *१२,१३९* समधिगतमेतत् नानाविधेषु मोक्षवादेष्वेकः प्रमाणमूलो ऽन्ये मिथ्याज्ञानमूला इति । नतु विशेषो ऽतः पुनः संशय एवेत्यत परमतानां सर्वेषां हेयत्वं दिदर्शयिषुरादौ तावज्जिनोदितं मोक्षस्वरूपमनुवदति आश्रित्येति ॥ आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् तत्र तेषु वादिषु । वेदप्रामाण्या(स्या)नङ्गीकारादतितामसीमित्युक्तम् । किमाहेत्यत अह ज्ञानादिति ॥ ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद् देहाख्यपञ्जरात्
yathāndhatamase khadyotā api bhayahetavastathā viparyayabahulamalpaṃ samyagjñānamapi tāmasameva / yathoktam / atattvārthavadalpaṃ ceti / nānāmatasamāśrayānnānā vadantīti yojanā / jñānānāṃ guṇavaśādanekavidhatvopapattestamasā'vṛttā vādinaḥ pramāṇāvadhīraṇātsamyagjñānavikalā ābhāsādaraṇādadhiṣṭhānasāmānyajñānavattvācca viparītajñānino mokṣaṃ nānāvidhamācakṣata ityarthaḥ / kāraṇaikatvānmithyājñānenāpyekavidhena bhāvyamiti cenna / sahakārivaicitryādvaicitryopapatteḥ / tadidamuktam nānāmatamāśrayāditi // matānāṃ ca pravāheṇānāditvamuktam / mūlakāraṇe tamoguṇe 'pi vaicitryācca / ata evoktam guṇabhedata iti // *12,139* samadhigatametat nānāvidheṣu mokṣavādeṣvekaḥ pramāṇamūlo 'nye mithyājñānamūlā iti / natu viśeṣo 'taḥ punaḥ saṃśaya evetyata paramatānāṃ sarveṣāṃ heyatvaṃ didarśayiṣurādau tāvajjinoditaṃ mokṣasvarūpamanuvadati āśrityeti // āśritya pratibhāmāha jinastatrātitāmasīm tatra teṣu vādiṣu / vedaprāmāṇyā(syā)naṅgīkārādatitāmasīmityuktam / kimāhetyata aha jñānāditi // jñānāt karmakṣayānmokṣo bhaved dehākhyapañjarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानात्केषाञ्चित्कर्मणां क्षयो भवति । केषाञ्चिद्भोगात् । ततः कर्मक्षयात् पक्षिणः पञ्जरादिव आत्मनो देहान्मोक्षो भवेत् । देहावस्थानस्य कर्मनिमित्तत्वात् । ततः कथं वर्तत इत्यत आह पञ्जरेति ॥ पञ्जरोन्मुक्तखगवदलाकाकाशगोचरः । नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान्
jñānātkeṣāñcitkarmaṇāṃ kṣayo bhavati / keṣāñcidbhogāt / tataḥ karmakṣayāt pakṣiṇaḥ pañjarādiva ātmano dehānmokṣo bhavet / dehāvasthānasya karmanimittatvāt / tataḥ kathaṃ vartata ityata āha pañjareti // pañjaronmuktakhagavadalākākāśagocaraḥ / nityamūrdhvaṃ vrajatyeva pudgalo hastapādavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ॥। यथा पञ्जरोन्मुक्तः खग ऊर्ध्वं व्रजत्येवमेवोर्ध्वं व्रजति । अयं तु विशेषः । अलोकाकाशो गोचरो यस्य स तथोक्तः । नित्यमेवेति च । देहपरिमाणस्यात्मनो देहाभावे परिमाणाभावप्राप्तौ उक्तम् हस्तपादवानिति ॥ चरमदेहस्य यः सन्निवेशस्तथाभूत इत्यर्थः । इत्याहेति सम्बन्धः । अनूदितं दूषयति तदिति ॥ ॥। तत् केन मानेन मोक्षरूपं प्रदृश्यते
iti ... yathā pañjaronmuktaḥ khaga ūrdhvaṃ vrajatyevamevordhvaṃ vrajati / ayaṃ tu viśeṣaḥ / alokākāśo gocaro yasya sa tathoktaḥ / nityameveti ca / dehaparimāṇasyātmano dehābhāve parimāṇābhāvaprāptau uktam hastapādavāniti // caramadehasya yaḥ sanniveśastathābhūta ityarthaḥ / ityāheti sambandhaḥ / anūditaṃ dūṣayati taditi // ... tat kena mānena mokṣarūpaṃ pradṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन विप्रतिपन्नेति प्रतिज्ञायां सिद्धयति । हेतौ च चेतनाश्रितेति । तेनाचेतनगतौ बाधो, देवदत्तगतौ सिद्धार्थत्वं, अचेतनगतौ व्यभिचारश्च न सम्भवति । दुःखेनेता प्राप्ता दुःखेता । प्राप्तिश्च न साध्यसाधनभावलक्षणा । तथा सति देवदत्तस्य सुखार्थायां मन्दगतौ व्यभिचारापातात् । दूरत्वस्य चानियतत्वात् । तीव्रत्वस्याप्यपरिनिष्ठितत्वात् । किं तर्हि समानकालीनेन दुःखेन सहैकाधिकरणत्वलक्षणा । कदाचिद्देवदत्तः दुःखेन विनापि गच्छति तत्र व्यभिचार इति चेन्न । देवदत्तस्य कदापि निर्दुःखताया अनङ्गीकारात् । आध्यात्मिकादिष्वन्यतमेन महताल्पेन वायं खलु सदा संवलितः । चेतनशब्देन जाग्रतो ऽभिधानान्न सुप्तगतौ व्यभिचारः । सुखार्थापि गतिरल्पं दुःखमुत्पादयतीत्यभ्युपगम्य दुःखसाधनत्वं वा साध्यम् । लौकिकी देवदत्तादिगतिः । इति च प्रत्यनुमाने केनचिदुक्ते, एकं च तच्छरणं चैकशरणं अनुमानमेकशरणं यस्यासौ तथोक्तः । अन्यथा पूर्वकालैकेत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । *१२,१४५* प्रत्यनुमानस्योत्तरं शङ्कते अनूर्ध्वेति ॥ अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः ॥।
caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / tena vipratipanneti pratijñāyāṃ siddhayati / hetau ca cetanāśriteti / tenācetanagatau bādho, devadattagatau siddhārthatvaṃ, acetanagatau vyabhicāraśca na sambhavati / duḥkhenetā prāptā duḥkhetā / prāptiśca na sādhyasādhanabhāvalakṣaṇā / tathā sati devadattasya sukhārthāyāṃ mandagatau vyabhicārāpātāt / dūratvasya cāniyatatvāt / tīvratvasyāpyapariniṣṭhitatvāt / kiṃ tarhi samānakālīnena duḥkhena sahaikādhikaraṇatvalakṣaṇā / kadāciddevadattaḥ duḥkhena vināpi gacchati tatra vyabhicāra iti cenna / devadattasya kadāpi nirduḥkhatāyā anaṅgīkārāt / ādhyātmikādiṣvanyatamena mahatālpena vāyaṃ khalu sadā saṃvalitaḥ / cetanaśabdena jāgrato 'bhidhānānna suptagatau vyabhicāraḥ / sukhārthāpi gatiralpaṃ duḥkhamutpādayatītyabhyupagamya duḥkhasādhanatvaṃ vā sādhyam / laukikī devadattādigatiḥ / iti ca pratyanumāne kenacidukte, ekaṃ ca taccharaṇaṃ caikaśaraṇaṃ anumānamekaśaraṇaṃ yasyāsau tathoktaḥ / anyathā pūrvakālaiketyekaśabdasya pūrvanipātaḥ syāt / *12,145* pratyanumānasyottaraṃ śaṅkate anūrdhveti // anūrdhvagatitā tatra yadyupādhiḥ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिनोक्तानुमानानां प्रतिसाधनं खल्वस्माभिरुपन्यस्तम् । प्रतिसाधनरूपस्यानुमानस्य चोपाधिर्न दूषणम् । अतो ऽत्रोपाध्युद्भावनमेवासङ्गतं किं तद्दूषणगवेषणेन । पूर्वोपाधेस्त्वङ्गीकारेण दूषणमभिहितमिति । कुतो नेत्यत आह प्रतिरूपं हीति ॥ ॥। प्रतिरूपं हि साधनं तन्नचापरम्
jinoktānumānānāṃ pratisādhanaṃ khalvasmābhirupanyastam / pratisādhanarūpasyānumānasya copādhirna dūṣaṇam / ato 'tropādhyudbhāvanamevāsaṅgataṃ kiṃ taddūṣaṇagaveṣaṇena / pūrvopādhestvaṅgīkāreṇa dūṣaṇamabhihitamiti / kuto netyata āha pratirūpaṃ hīti // ... pratirūpaṃ hi sādhanaṃ tannacāparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदुपाधिर्नाम दूषणं तत्प्रतिरूपं साधनं न त्वनैकान्त्यादिकम् । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । *१२,१४८* एतदुक्तं भवति । उपाधिस्तावत्प्रतिपक्षोन्नायकः नेतरस्था दूषणम् । ततः प्रतिपक्षस्योपाधिमुद्भावयता प्रतिपक्ष एवोद्भावितो भवति । प्रतिपक्षश्च साधनाय प्रवृत्तं प्रतिबध्नाति न पुनः किञ्चित्साधयति । प्रथमेनैव प्रतिबद्धत्वात् । अतः प्रतिपक्षस्य प्रतिपक्षो ऽकिञ्चित्करत्वान्न दूषणम् । अत एवोपाधिरपीति । *१२,१५०* ननु पक्षादिप्रविभागोत्तरकालमुपाधिः प्रतिपक्षस्योन्नायको भवत्येव । प्राक्तु ततो ऽव्याप्तेरुन्नायकः । अतस्तदपेक्षया शरीर(रि)वृत्तित्वमुपाधिर्भवत्वित्यतो ऽभ्युपगम्य दूषयति अथापीति ॥ अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् यदि कयाचिद्विवक्षया प्रतिपक्षस्याप्युपाधिरुच्यते तथापि सशरीरत्वं शरीरेण सह वर्तमानत्वं शरीरसमानाश्रयत्वं शरीर(रि)वृत्तित्वमिति यावत् । न केवलमनूर्ध्वगतित्वमिति चशब्दः । अत्रास्मदुक्तानुमाने । वैशब्दो ऽवधारणे । कुतो न भवेदित्यत आह गतित्वमिति ॥ गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत् साधनानुगम्
yadupādhirnāma dūṣaṇaṃ tatpratirūpaṃ sādhanaṃ na tvanaikāntyādikam / hiśabdo yasmādityarthe / *12,148* etaduktaṃ bhavati / upādhistāvatpratipakṣonnāyakaḥ netarasthā dūṣaṇam / tataḥ pratipakṣasyopādhimudbhāvayatā pratipakṣa evodbhāvito bhavati / pratipakṣaśca sādhanāya pravṛttaṃ pratibadhnāti na punaḥ kiñcitsādhayati / prathamenaiva pratibaddhatvāt / ataḥ pratipakṣasya pratipakṣo 'kiñcitkaratvānna dūṣaṇam / ata evopādhirapīti / *12,150* nanu pakṣādipravibhāgottarakālamupādhiḥ pratipakṣasyonnāyako bhavatyeva / prāktu tato 'vyāpterunnāyakaḥ / atastadapekṣayā śarīra(ri)vṛttitvamupādhirbhavatvityato 'bhyupagamya dūṣayati athāpīti // athāpi saśarīratvaṃ cātropādhirna vai bhavet yadi kayācidvivakṣayā pratipakṣasyāpyupādhirucyate tathāpi saśarīratvaṃ śarīreṇa saha vartamānatvaṃ śarīrasamānāśrayatvaṃ śarīra(ri)vṛttitvamiti yāvat / na kevalamanūrdhvagatitvamiti caśabdaḥ / atrāsmaduktānumāne / vaiśabdo 'vadhāraṇe / kuto na bhavedityata āha gatitvamiti // gatitvaṃ yatra dehitvamiti yat sādhanānugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो वेदादिकमागममनुसृत्य मोक्षस्वरूपानुमाने ऽतिप्रसङ्गो ऽयमस्माभिरुक्तः यदि वेदादिनिरपेक्षस्त्वमेवमनुमिमीषे तदैवमपि कस्मान्नानुमिनुया इति । ततः कारणादपसिद्धान्ततादोषो न भवति । प्रसङ्गे ऽप्यपसिद्धान्तमुद्भावयन्तं बोधयितुमाह प्रसङ्ग इति ॥ ॥। प्रसङ्गे यदि सा भवेत् । तदैवातिप्रसङ्गः स्यान् ॥। सा अपसिद्धान्तता । भवेद्दोष इति शेषः । कथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह नेति ॥ ॥। न पसङ्गः क्वचिद् भवेत्
yato vedādikamāgamamanusṛtya mokṣasvarūpānumāne 'tiprasaṅgo 'yamasmābhiruktaḥ yadi vedādinirapekṣastvamevamanumimīṣe tadaivamapi kasmānnānuminuyā iti / tataḥ kāraṇādapasiddhāntatādoṣo na bhavati / prasaṅge 'pyapasiddhāntamudbhāvayantaṃ bodhayitumāha prasaṅga iti // ... prasaṅge yadi sā bhavet / tadaivātiprasaṅgaḥ syān ... sā apasiddhāntatā / bhaveddoṣa iti śeṣaḥ / kathamatiprasaṅga ityata āha neti // ... na pasaṅgaḥ kvacid bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिशब्दो ऽत्रान्ते ऽध्याहार्यः । सर्वेष्वपि प्रसङ्गेष्वपसिद्धान्तस्य कथञ्चिदुद्भावयितुं शक्यत्वादिति भावः । एतेन मुक्तानां सततोर्ध्वगतिः सिद्धा चेद्बाधो ऽन्यथाऽश्रयासिद्धिरित्यपि परास्तम् । परसिद्धाश्रये प्रतिपक्षस्य प्रसञ्जनात् । *१२,१५३* उपाध्यन्तरमाशङ्कते लोकेति ॥ लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः ॥। अत्र लोकाकाशसम्बन्धित्वमेवोपाधिः । साध्यव्यापकत्वात् । गतित्वं तु स्वरूपकथनम् । दूषयति साधनेति ॥ ॥। साधनानुगः । सो ऽपीत्युक्ते वदेत् किं स ॥। या गतिः सा लोकाकाशसम्बन्धिनीति सो ऽप्युपाधिः साधनमनुगच्छति व्याप्नोति । मुक्तगतावुपाधेरभावान्नेति चेन्न । तत्रापि गतित्वेन तत्साधनम् । एतेन शरीरिवृत्तित्वस्यापि साधनव्यापकत्वं समर्थितं वेदितव्यम् । तदिदमुक्तं इत्युक्ते वदेत्किं स इति । स्वाभिमते मोक्षे प्रमाणमुपदशर्यन्नुपसंहरति तस्मादिति ॥ ॥। तस्माद् वेदोदितो भवेत्
itiśabdo 'trānte 'dhyāhāryaḥ / sarveṣvapi prasaṅgeṣvapasiddhāntasya kathañcidudbhāvayituṃ śakyatvāditi bhāvaḥ / etena muktānāṃ satatordhvagatiḥ siddhā cedbādho 'nyathā'śrayāsiddhirityapi parāstam / parasiddhāśraye pratipakṣasya prasañjanāt / *12,153* upādhyantaramāśaṅkate loketi // lokākāśagatitvaṃ cedupādhiḥ ... atra lokākāśasambandhitvamevopādhiḥ / sādhyavyāpakatvāt / gatitvaṃ tu svarūpakathanam / dūṣayati sādhaneti // ... sādhanānugaḥ / so 'pītyukte vadet kiṃ sa ... yā gatiḥ sā lokākāśasambandhinīti so 'pyupādhiḥ sādhanamanugacchati vyāpnoti / muktagatāvupādherabhāvānneti cenna / tatrāpi gatitvena tatsādhanam / etena śarīrivṛttitvasyāpi sādhanavyāpakatvaṃ samarthitaṃ veditavyam / tadidamuktaṃ ityukte vadetkiṃ sa iti / svābhimate mokṣe pramāṇamupadaśaryannupasaṃharati tasmāditi // ... tasmād vedodito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्ष ॥। जिनोक्ते मोक्षस्वरूपे प्रमाणाभावात् । उक्तदोषातिदेशेन बौद्धेक्तमपि मोक्षं दूषयति एवमिति ॥ ॥। एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत्
mokṣa ... jinokte mokṣasvarūpe pramāṇābhāvāt / uktadoṣātideśena bauddhektamapi mokṣaṃ dūṣayati evamiti // ... evaṃ svayaṃ viṣṇuryadyapīśo hyaśeṣavit cakāra saugatamataṃ mohāyaiva cakāra yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् । अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित्
asurāṇāmayogyānāṃ vedamārge pravartatām / ato 'surādhikāratvānna grāhyaṃ tanmataṃ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाप्रामाणिकत्वाज्जैनमतं न ग्राह्यमेवं तन्मतं सौगतमतमपि क्वचिद् ग्राह्यं न भवति । ननु परमाप्तेन बुद्धरूपेण(पिणा) विष्णुना कृतमिदं कथं न ग्राह्यमित्यत उक्तम् स्वयमिति ॥ यद्यपि सौगतमतं स्वयं विष्णुश्चकार तथापि न ग्राह्यमिति सम्बन्धः । ईश इति करणपाटवमभ्युपैति । अशेषविदिति तत्त्वज्ञानम् । अभ्युपगमे कारणं प्रमाणप्रसिद्धिं हिशब्देनाह । तर्हि कुतो न ग्राह्यमित्यत उक्तम् मोहायैवेति ॥ यद्यस्मादसुराणां मोहायैव तच्चकार । अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यम् । अधिक्रियन्ते ऽस्मिन्नित्यधिकारः । असुराणामधिकारो ऽसुराधिकारस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । असुराः कुतो मोहनीया इत्यत उक्तम् अयोग्यानामिति ॥ वेदमार्ग इति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते । एतदुक्तं भवति । यद्यपि भगवान्बुद्धः पटुकरणस्तत्त्वज्ञानवांश्च श्रुत्यादिसिद्धः । ग्रन्थकरणादेव विवक्षुश्च । नैतावताप्याप्तः । विप्रलम्भकत्वात् । यथोक्तम्"ततः कलौ सम्प्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यतिऽ; इति । अतस्तदुक्तं मोक्षस्वरूपं हेयमेवेति । *१२,१५६* एवं सामान्यतो दूषितं बौद्धमतं विशेषतो निराकर्तुं तद्भेदानाह चतुरिति ॥ चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं ॥।
yathāprāmāṇikatvājjainamataṃ na grāhyamevaṃ tanmataṃ saugatamatamapi kvacid grāhyaṃ na bhavati / nanu paramāptena buddharūpeṇa(piṇā) viṣṇunā kṛtamidaṃ kathaṃ na grāhyamityata uktam svayamiti // yadyapi saugatamataṃ svayaṃ viṣṇuścakāra tathāpi na grāhyamiti sambandhaḥ / īśa iti karaṇapāṭavamabhyupaiti / aśeṣaviditi tattvajñānam / abhyupagame kāraṇaṃ pramāṇaprasiddhiṃ hiśabdenāha / tarhi kuto na grāhyamityata uktam mohāyaiveti // yadyasmādasurāṇāṃ mohāyaiva taccakāra / ato 'surādhikāratvānna grāhyam / adhikriyante 'sminnityadhikāraḥ / asurāṇāmadhikāro 'surādhikārastasya bhāvastattvaṃ tasmāt / asurāḥ kuto mohanīyā ityata uktam ayogyānāmiti // vedamārga iti pūrveṇottareṇa ca sambaddhayate / etaduktaṃ bhavati / yadyapi bhagavānbuddhaḥ paṭukaraṇastattvajñānavāṃśca śrutyādisiddhaḥ / granthakaraṇādeva vivakṣuśca / naitāvatāpyāptaḥ / vipralambhakatvāt / yathoktam"tataḥ kalau sampravṛtte saṃmohāya suradviṣām / buddho nāmnā jinasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati'; iti / atastaduktaṃ mokṣasvarūpaṃ heyameveti / *12,156* evaṃ sāmānyato dūṣitaṃ bauddhamataṃ viśeṣato nirākartuṃ tadbhedānāha caturiti // catuṣprakāraṃ taccoktaṃ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ॥।
iti ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु चतुर्षु । ये शून्यमेव तत्त्वं वदन्ति ते मायिना यथाभूतं मोक्षमाचक्षते तादृशमेव ब्रूयुः । इयांस्तु विशेषः । मायिनो वेदः प्रमाणमित्यभिमानात्"परमं साम्यमुपैतिऽ"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्ऽ; इत्यादेर्वेदाच्छङ्कमानास्तस्यान्यथाव्याख्यानं विधाय स्वाभिमतं मोक्षं प्रतिपादयन्ति । तमोगुणो लक्ष्यते । अज्ञानकारणत्वात् । "प्रमादमोहौ तमसो भवतो ऽज्ञानमेव चऽ; इति वचनात् । तेन मोहिताः । *१२,१६१* एवं सामान्येनोक्तं स्पष्टमाचष्टे न किञ्चिदिति ॥ न किञ्चिनमुक्तयवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा किञ्चिदित्यस्यैव विवरणम् । आत्माप्यथवाऽत्मीयमिति । आत्मेति (वि)ज्ञानमुच्यते । आत्मीयमिति ज्ञेयम् । तदुभयमपि मोक्षे नास्ति । *१२,१६२* शून्यवादो ऽपि द्विविधः । एकात्मवादो ऽनेकात्मवादश्चेति । तत्र प्रथम एव मुख्यसिद्धान्तः । मन्दानां तु बुद्धावारोहाय तु द्वितीयो ऽवतारितः । तदुभयसाधारणमुक्तवा विशेषं विवक्षुरादावाद्यमाह एकस्मिन्निति ॥ एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते
teṣu caturṣu / ye śūnyameva tattvaṃ vadanti te māyinā yathābhūtaṃ mokṣamācakṣate tādṛśameva brūyuḥ / iyāṃstu viśeṣaḥ / māyino vedaḥ pramāṇamityabhimānāt"paramaṃ sāmyamupaiti'"so 'śnute sarvānkāmān'; ityādervedācchaṅkamānāstasyānyathāvyākhyānaṃ vidhāya svābhimataṃ mokṣaṃ pratipādayanti / tamoguṇo lakṣyate / ajñānakāraṇatvāt / "pramādamohau tamaso bhavato 'jñānameva ca'; iti vacanāt / tena mohitāḥ / *12,161* evaṃ sāmānyenoktaṃ spaṣṭamācaṣṭe na kiñciditi // na kiñcinamuktayavasthāyāmātmātmīyamathāpi vā kiñcidityasyaiva vivaraṇam / ātmāpyathavā'tmīyamiti / ātmeti (vi)jñānamucyate / ātmīyamiti jñeyam / tadubhayamapi mokṣe nāsti / *12,162* śūnyavādo 'pi dvividhaḥ / ekātmavādo 'nekātmavādaśceti / tatra prathama eva mukhyasiddhāntaḥ / mandānāṃ tu buddhāvārohāya tu dvitīyo 'vatāritaḥ / tadubhayasādhāraṇamuktavā viśeṣaṃ vivakṣurādāvādyamāha ekasminniti // ekasmin saṃsṛtermukte na kiñcidavaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित् चेतनमचेतनं च । एकमुक्तौ कुत एतदित्यत आह तदिति ॥ तत्संवृत्यैव भेदो ऽयं चेतनाचेतनात्मकः । दृश्यते संवृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता
kiñcit cetanamacetanaṃ ca / ekamuktau kuta etadityata āha taditi // tatsaṃvṛtyaiva bhedo 'yaṃ cetanācetanātmakaḥ / dṛśyate saṃvṛterdhvaṃse nirviśeṣaiva śūnyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैकस्यैवात्मनः संवृत्याज्ञानेनैवायं परिदृश्यमानश्चेतनाचेतनात्मको, भिद्यत इति भेदः पदार्थसमूहो, दृश्यते । नतु परमार्थो नाप्यनेकाज्ञानकल्पितः । अतस्तस्यैकस्यैवात्मनः संवृतेर्ध्वंसे जाते सति शून्यतैव पारमार्थिकी (अव)विशिष्यत इति युक्तमेवेति । निर्विशेषेति शून्यस्य स्वरूपसङ्कीर्तनम् । संवृतेर्ध्वंस एव मोक्ष इति वक्ष्यति । निर्विशेषत्वमेव विवृणोति न सत्त्वमिति ॥ न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते । न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषो ऽपि कश्चन
tasyaikasyaivātmanaḥ saṃvṛtyājñānenaivāyaṃ paridṛśyamānaścetanācetanātmako, bhidyata iti bhedaḥ padārthasamūho, dṛśyate / natu paramārtho nāpyanekājñānakalpitaḥ / atastasyaikasyaivātmanaḥ saṃvṛterdhvaṃse jāte sati śūnyataiva pāramārthikī (ava)viśiṣyata iti yuktameveti / nirviśeṣeti śūnyasya svarūpasaṅkīrtanam / saṃvṛterdhvaṃsa eva mokṣa iti vakṣyati / nirviśeṣatvameva vivṛṇoti na sattvamiti // na sattvaṃ naiva cāsattvaṃ śūnyatattvasya vidyate / na sukhatvaṃ na duḥkhatvaṃ na viśeṣo 'pi kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं परसामान्यादिरूपम् । असत्त्वमभावप्रतियोगित्वम् । किंबहुना कश्चनापि विशेषो न विद्यते । *१२,१६४* ननु मोक्षस्तावदसन्न भवति । सदा संसारापत्तेः । अतः सता मोक्षेण सविशेषं शून्यमित्यत आह निर्विशेषमिति ॥ निर्विशेषं स्ययम्भातं निर्लेपमजरामरम् । शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम्
sattvaṃ parasāmānyādirūpam / asattvamabhāvapratiyogitvam / kiṃbahunā kaścanāpi viśeṣo na vidyate / *12,164* nanu mokṣastāvadasanna bhavati / sadā saṃsārāpatteḥ / ataḥ satā mokṣeṇa saviśeṣaṃ śūnyamityata āha nirviśeṣamiti // nirviśeṣaṃ syayambhātaṃ nirlepamajarāmaram / śūnyaṃ tattvamasambādhaṃ nānāsaṃvṛtivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यं तत्त्वमेवासद्भिर्मोक्ष इत्युच्यते । नतु शून्यातिरिक्तो मोक्षो ऽस्ति । अतो न तेन सविशेषत्वम् । तर्हि सर्वदा मोक्षभावाच्छून्यभावनादेर्वैयर्थ्यमित्यतो निर्विशेषमित्याद्युक्तम् । स्वयम्भातमित्यस्यैव विवरणं मनोवाचामगोचरमिति । निर्लेपं धर्माधर्मरहितं अजरं च तदमरं च अजरामरम् । सम्बाधो वस्त्वन्तरोपमर्दः । असम्बाधमद्वितीयमिति यावत् । दोषाः कामादयः । न, केवलं शून्यं, मोक्षः किन्तु नानासंवृतिवर्जितत्वाद्युपलक्षितम् । उपलक्षणनिष्पत्तये च भावनाद्युपयोग इति । *१२,१६५* अज्ञाननिवृत्त्याद्युपलक्षितं शून्यमेव मोक्ष इत्येतत्कुत इत्यत आह नानेति ॥ ॥। नानासंवृतिदूषितम्
śūnyaṃ tattvamevāsadbhirmokṣa ityucyate / natu śūnyātirikto mokṣo 'sti / ato na tena saviśeṣatvam / tarhi sarvadā mokṣabhāvācchūnyabhāvanādervaiyarthyamityato nirviśeṣamityādyuktam / svayambhātamityasyaiva vivaraṇaṃ manovācāmagocaramiti / nirlepaṃ dharmādharmarahitaṃ ajaraṃ ca tadamaraṃ ca ajarāmaram / sambādho vastvantaropamardaḥ / asambādhamadvitīyamiti yāvat / doṣāḥ kāmādayaḥ / na, kevalaṃ śūnyaṃ, mokṣaḥ kintu nānāsaṃvṛtivarjitatvādyupalakṣitam / upalakṣaṇaniṣpattaye ca bhāvanādyupayoga iti / *12,165* ajñānanivṛttyādyupalakṣitaṃ śūnyameva mokṣa ityetatkuta ityata āha nāneti // ... nānāsaṃvṛtidūṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसृत्यवस्थं विज्ञेया ॥।
saṃsṛtyavasthaṃ vijñeyā ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि शून्यमेव संसारो मोक्षश्च । तथापि संसृतिरिति मोक्ष इत्यपि विशिष्यत एव । कथम् । स्थितया च ध्वस्तया च संवृत्यैव । उपलक्षणभेदादर्थभेदे सति न शब्दपर्यायत्वादिकमिति भावः । *१२,१६७* एवमेकात्मवादमुपन्यस्यानेकात्मवादं दर्शयति केचिदिति ॥ केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः ॥।
yadyapi śūnyameva saṃsāro mokṣaśca / tathāpi saṃsṛtiriti mokṣa ityapi viśiṣyata eva / katham / sthitayā ca dhvastayā ca saṃvṛtyaiva / upalakṣaṇabhedādarthabhede sati na śabdaparyāyatvādikamiti bhāvaḥ / *12,167* evamekātmavādamupanyasyānekātmavādaṃ darśayati keciditi // kecit teṣvanyathā prāhuḥ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुशब्देनैकात्मवादं स्वाभाविकानेकात्मवादमुपाधिकृतानेकात्मवादं च व्यावर्तयति । संवृत्या नानाभूतया संवृत्यावच्छिन्नमेव नतु स्वभावतः । संवृतेस्तत्कृतावच्छेदानां च मिथ्यात्वान्नानापुद्गलशब्दितमित्युक्तं भवतीति शेषः । ततः किमित्यत आह यस्येति ॥ यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात् सा त्वपगच्छति । स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति
tuśabdenaikātmavādaṃ svābhāvikānekātmavādamupādhikṛtānekātmavādaṃ ca vyāvartayati / saṃvṛtyā nānābhūtayā saṃvṛtyāvacchinnameva natu svabhāvataḥ / saṃvṛtestatkṛtāvacchedānāṃ ca mithyātvānnānāpudgalaśabditamityuktaṃ bhavatīti śeṣaḥ / tataḥ kimityata āha yasyeti // yasya śūnyaikarasatā jñānāt sā tvapagacchati / sa pudgalatvanirmukto mahāśūnyatvameṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानाच्छून्याद्वितीयताज्ञानात्सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात्कर्तृत्वादिरूपान्निर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यतीव । यस्तु संवृत्यावच्छिन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखान्यलं परमार्थबुद्धयैवानुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः । *१२,१६९* ॥। एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः
tatrānekeṣvātmasu yasyātmanastu śūnyaikarasatājñānācchūnyādvitīyatājñānātsā saṃvṛtirapagacchati mūlasaṃvṛtirvyāvṛttā bhavati / anyā naśyati / sa pudgalatvātkartṛtvādirūpānnirmukto mahāśūnyatvameṣyatīva / yastu saṃvṛtyāvacchinna ātmā sa pudgalabhāvena duḥkhānyalaṃ paramārthabuddhayaivānubhavati / iti prāhuriti sambandhaḥ / *12,169* ... evaṃ māyinaścāhurekajīvatvavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुजीवमताश्चेति ॥। शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतो ऽपि निरस्तो भविष्यतीत्याशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिद्धान्तसाम्यं तदुपपादयति (इत्ये)एवमिति ॥ एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्चैवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः । एको जीवो यस्मिंल्लोके स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीत्येकजीवत्ववादिनः । बहवो जीवा यस्मिंस्तत्तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः । *१२,१७०* ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इत्याचक्षते । मायावादिनस्तु मायाहेतुको ऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति । अतो वैषम्यमित्यत आह मायेति ॥ ॥। माया तेषां तु संवृतिः या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया । अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः । शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म । अतो ऽस्ति वैषम्यमित्यत आह निर्विशेषत्वेति ॥ निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मैव नो भिदा
bahujīvamatāśceti ... śūnyavādyabhimatamokṣanirāsena māyāvādyabhimato 'pi nirasto bhaviṣyatītyāśayena yaduktaṃ māyino yatheti siddhāntasāmyaṃ tadupapādayati (itye)evamiti // ekajīvatvavādino bahujīvamatāśceti dvividhamāyinaścaivaṃ dvividhaśūnyavādivadeva mokṣasvarūpamāhuḥ / eko jīvo yasmiṃlloke sa tathoktastasya bhāvastattvaṃ tadvadantītyekajīvatvavādinaḥ / bahavo jīvā yasmiṃstattathoktaṃ bahujīvamataṃ yeṣāṃ te bahujīvamatāḥ / *12,170* nanu śūnyavādinaḥ saṃvṛtinibandhanaḥ saṃsārastannivṛttiśca mokṣa ityācakṣate / māyāvādinastu māyāhetuko 'yaṃ saṃsārastannivṛttiśca mokṣa iti / ato vaiṣamyamityata āha māyeti // ... māyā teṣāṃ tu saṃvṛtiḥ yā śūnyavādyabhyupagatā saṃvṛtiḥ saiva teṣāṃ māyināṃ māyā / anādyanirvācyatvalakṣaṇasya āvaraṇavikṣepādeḥ kāryasya caikatvāditi bhāvaḥ / śūnyavādinaḥ śūnyaṃ tattvamāhurmāyāvādinastu brahma / ato 'sti vaiṣamyamityata āha nirviśeṣatveti // nirviśeṣatvavācaiva śūnyaṃ brahmaiva no bhidā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यं ब्रह्मेति चैतयोर्भिदा नो विद्यते । कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयोर्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् । वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् । तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् । अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति । *१२,१७१* अथ मतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादिलक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति । सत्यम् । सदादिलक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति । तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवानाह सदिति ॥ सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतो ऽखण्डवादिनः सदादिकं च किमेव न किमपीत्यर्थः । तथाहि । सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् । आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः । अनेकपदवैयर्थ्यं च । न द्वितीयः । अखण्डवादित्वात् । यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तल्लक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न । अस्माभिः विशेषशक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् । परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् । मयापि विशेषो ऽङ्गीक्रियत इति चेत् । न । अखण्डवादित्वात् । *१२,१७२* यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः । तथापि व्यावर्त्यानामसत्त्वादीनामस्त्येव अतस्तद्वयावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वानेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इत्यभ्युपगमात्कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह व्यावर्त्येति ॥ व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः
śūnyaṃ brahmeti caitayorbhidā no vidyate / kutaḥ nirviśeṣatvasya vācaiva dvābhyāṃ dvayornirviśeṣatvenoktatvāt / vaidharmyaṃ khalu vastuno bhedakam / taccātra nāstīti dvayorapi sammatam / ataḥ śabdabhedamātraṃ na vastubheda iti / *12,171* atha matam / satyaṃ jñānamanantaṃ brahma vijñānamānandaṃ brahmaiveti śrutyaiva satyādilakṣaṇaṃ brahma sarvato vyāvartitaṃ tatkathaṃ śūnyaṃ brahmeti no bhidetyucyate iti / satyam / sadādilakṣaṇairbrahma śrutyā sarvato vyāvartitamiti / tattu māyāvādimate nopapadyata ityāśayavānāha saditi // saccitsukhādikaṃ caiva kiṃ kuto 'khaṇḍavādinaḥ sadādikaṃ ca kimeva na kimapītyarthaḥ / tathāhi / sadādikaṃ kiṃ brahmasvarūpamutānyat / ādye na lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ / anekapadavaiyarthyaṃ ca / na dvitīyaḥ / akhaṇḍavāditvāt / yathā bhavatāṃ satyatvādikaṃ brahmasvarūpamapi tallakṣaṇaṃ tathā mamāpi kiṃ na syāditi cenna / asmābhiḥ viśeṣaśaktayā tannirvāhāṅgīkārāt / pareṇa tu kuto nirvāhyametat / mayāpi viśeṣo 'ṅgīkriyata iti cet / na / akhaṇḍavāditvāt / *12,172* yadyapi satyādipadapratipādyavastuni na bhedaḥ / tathāpi vyāvartyānāmasattvādīnāmastyeva atastadvayāvṛttiprayojanāni tadvācīni vānekāni padāni brahmaṇi vartanta ityabhyupagamātkathamasmanmate śrutyarthānirvāha ityata āha vyāvartyeti // vyāvartyamātrabhedastu vidyate śūnyavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यावर्त्यमात्रभेदस्त्वित्येकदेशोत्कीर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति । एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनो ऽपि मते ऽस्त्येवातो नैतयापि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते । शून्यवादिनो ऽपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते । नेत्याह अनृतादेरिति ॥ अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः । मन्यते शून्यवादी । अपोहपदार्थवादिनो बौद्धा इति प्रसिद्धमेवेति हिशब्देनाह । "जाड्यसंवृविदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यद्ऽ; इति प्रसिद्धं च । आस्तां तावद्ब्रह्मशून्ययोर्विशेषप्रतिपादनं निर्विशेषयोः । विशेषो ऽस्तीति प्रतिज्ञैव तावदेषा नाङ्गं धत्ते । व्याहतत्वादिति भावेनाह निर्विशेषत्वत इति ॥ निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः
vyāvartyamātrabhedastvityekadeśotkīrtanena sakalamapyuktamupalakṣayati / eṣā prakriyā samastā śūnyavādino 'pi mate 'styevāto naitayāpi brahmaśūnyayorbhedo vaktuṃ śakyate / śūnyavādino 'pi vidyata iti kimāpādanenocyate / netyāha anṛtāderiti // anṛtāderapohaṃ tu svayameva hi manyate satyādipadārthatvena śūnyaviśeṣaṇatvena ceti śeṣaḥ / manyate śūnyavādī / apohapadārthavādino bauddhā iti prasiddhameveti hiśabdenāha / "jāḍyasaṃvṛviduḥkhāntapūrvadoṣavirodhi yad'; iti prasiddhaṃ ca / āstāṃ tāvadbrahmaśūnyayorviśeṣapratipādanaṃ nirviśeṣayoḥ / viśeṣo 'stīti pratijñaiva tāvadeṣā nāṅgaṃ dhatte / vyāhatatvāditi bhāvenāha nirviśeṣatvata iti // nirviśeṣatvato naiva viśeṣo brahmaśūnyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव प्रतिज्ञातुं शक्यत इति शेषः । *१२,१७३* ननु मायावादिना वेदस्य प्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं नित्यत्वं चाङ्गीकृत्य वेदवाक्यनिर्वाहो ऽयं कृतः । शून्यवादी तु वेदप्रामाण्यमेव नाङ्गीकुरुते । तत्कथमुक्तं व्यावर्त्यमात्रेति । तत्राह प्रामाण्यादीति ॥ प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि शब्दमात्रेण विषमम् । अर्थस्तु द्वयोरपि सम एव । तस्माद्वाक्यार्थनिर्वाहो ऽपि सम इत्युक्तमुपपन्नम् । वेदवाक्यपुरस्कारस्तु मायावादिनां छद्ममात्रं प्रमेयं तु समानमेवेति भावः । कथं फलतः समानमित्यत आह अतत्त्वावेदकमिति ॥ अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते वेद इति वर्तते । सर्वमपि प्रमाणमिति वा । तेन मायावादिना । कथ्यते अविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेत्यादाविति शेषः । अतत्त्वावेदकत्वे ऽङ्गीकृते ऽपि कुतः सममित्यत आह अतत्त्वावेदकत्वमिति ॥ *१२,१७४* अतत्त्वावेदकत्वं यदप्रामाण्यं सतां मतम्
naiva pratijñātuṃ śakyata iti śeṣaḥ / *12,173* nanu māyāvādinā vedasya prāmāṇyaṃ svataḥ prāmāṇyaṃ nityatvaṃ cāṅgīkṛtya vedavākyanirvāho 'yaṃ kṛtaḥ / śūnyavādī tu vedaprāmāṇyameva nāṅgīkurute / tatkathamuktaṃ vyāvartyamātreti / tatrāha prāmāṇyādīti // prāmāṇyādi ca vedasya phalataḥ samameva hi śabdamātreṇa viṣamam / arthastu dvayorapi sama eva / tasmādvākyārthanirvāho 'pi sama ityuktamupapannam / vedavākyapuraskārastu māyāvādināṃ chadmamātraṃ prameyaṃ tu samānameveti bhāvaḥ / kathaṃ phalataḥ samānamityata āha atattvāvedakamiti // atattvāvedakaṃ yasmāt pramāṇaṃ tena kathyate veda iti vartate / sarvamapi pramāṇamiti vā / tena māyāvādinā / kathyate avidyāvadviṣayāṇi pratyakṣādīni pramāṇāni śāstrāṇi cetyādāviti śeṣaḥ / atattvāvedakatve 'ṅgīkṛte 'pi kutaḥ samamityata āha atattvāvedakatvamiti // *12,174* atattvāvedakatvaṃ yadaprāmāṇyaṃ satāṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् यस्मात् सतां विदुषाम् । नानाविधानि लक्षणानि प्रणयन्तो ऽपि परीक्षका अतत्त्वावेदकव्यावृत्तये प्रयतन्त एव । अनुभूतिः प्रमाणमिति वदताप्यतत्त्वावेदकाभावाभिमानेनैव न प्रयत्नः कृतः । न पुनरतत्त्वावेदकस्यापि प्रामाण्याभिप्रायेण । अतो मायावादिनाभ्युपगतं वेदप्रामाण्यं नामाप्रामाण्यमेव । प्रामाण्याभावे च तत्स्वतस्त्वं दूरोत्सारितम् । नित्यत्वव्युत्पादनं च व्यर्थमेवेति । *१२,१७६* नन्वतत्त्वावेदकत्वे ऽपि यस्य विषयो ब्रह्मज्ञानात्प्रागेव बाध्यते तदप्रमाणम् । यस्य तु विषयो ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यस्तदतत्त्वावेदकं प्रमाणमिति विभागः । वेदविषयस्तु ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यते । अतस्तस्य प्रामाण्यमित्याशयेनाशङ्कते दीर्घेति ॥ दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा
yat yasmāt satāṃ viduṣām / nānāvidhāni lakṣaṇāni praṇayanto 'pi parīkṣakā atattvāvedakavyāvṛttaye prayatanta eva / anubhūtiḥ pramāṇamiti vadatāpyatattvāvedakābhāvābhimānenaiva na prayatnaḥ kṛtaḥ / na punaratattvāvedakasyāpi prāmāṇyābhiprāyeṇa / ato māyāvādinābhyupagataṃ vedaprāmāṇyaṃ nāmāprāmāṇyameva / prāmāṇyābhāve ca tatsvatastvaṃ dūrotsāritam / nityatvavyutpādanaṃ ca vyarthameveti / *12,176* nanvatattvāvedakatve 'pi yasya viṣayo brahmajñānātprāgeva bādhyate tadapramāṇam / yasya tu viṣayo brahmajñānenaiva bādhyastadatattvāvedakaṃ pramāṇamiti vibhāgaḥ / vedaviṣayastu brahmajñānenaiva bādhyate / atastasya prāmāṇyamityāśayenāśaṅkate dīrgheti // dīrghabhrāntikarī cet syādatattvāvedakapramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमस्य वेदस्य । कुतः । अल्पेन कालेनानिवर्त्यत्वाद्यो महान्मोहस्तत्प्रदत्वतः । अप्रामाण्ये विशेषाभावे ऽपि तद्धेतुकानर्थातिशयाभिप्रायेणाधिक्यादित्युक्तमिति भावः । द्वितीये अतिप्रसङ्गमाह तलेति ॥ तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतांव्रजेत् तलमिन्द्रनीलं तस्य नैल्यमिव नैल्यं तलनैल्यम् । आदिपदार्थं स्वयमेव भाष्यकृद्विवृणोति छत्रेति ॥ छत्राकारत्वविज्ञानंचन्द्रप्रादेशतामतिः
āgamasya vedasya / kutaḥ / alpena kālenānivartyatvādyo mahānmohastatpradatvataḥ / aprāmāṇye viśeṣābhāve 'pi taddhetukānarthātiśayābhiprāyeṇādhikyādityuktamiti bhāvaḥ / dvitīye atiprasaṅgamāha taleti // talanailyādivijñānamākāśe mānatāṃvrajet talamindranīlaṃ tasya nailyamiva nailyaṃ talanailyam / ādipadārthaṃ svayameva bhāṣyakṛdvivṛṇoti chatreti // chatrākāratvavijñānaṃcandraprādeśatāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा"न खलु नाग इति नग इति वा पदात्कुञ्जरं गिरिं वा प्रतिपद्यमाना भवन्ति भ्रान्ताऽ; इति वर्णदैर्घ्यादिज्ञानं कथमुदाहरेत् । *१२,१७९* किं चैवंविधं वेदप्रामाण्यं शून्यवादिनाप्यङ्गीकृतमेवेति कुतो ऽयं विशेषः । न सर्वस्यापि वेदस्य मायावादिनातत्त्वावेदकत्वमुच्यते । किं नाम विधिप्रतिषेधविषयस्य । अद्वितीयं तत्त्वं प्रतिपादयतस्तत्त्वमसीत्यादेर्महावाक्यस्य निर्विशेषं सच्चिदानन्दात्मकं तत्पदार्थं प्रतिपादयतो"यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम्ऽ"सत्यं ज्ञानम्ऽ; इत्यादेरवान्तरवाक्यस्य च तत्त्वावेदकत्वमङ्गीक्रियत एव, न चैवं शून्यवादिना, इत्यतः कथं साम्यमित्यतः शून्यवादिनाप्येवमेवाङ्गीक्रियते । तत्त्वावेदकत्वं हि न विषयविसंवादाभावातिरिक्तं किञ्चिदस्ति । वाक्यद्वयार्थस्य चाविसंवादः शून्यवादिनाप्यङ्गी(कृत)क्रियत एवेत्याशयवान्महावाक्यार्थाङ्गीकारं तावद्दर्शयति निर्भेदत्वं त्विति ॥ निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा तेन शून्यवादिना अपि, सदेत्यनेन स्वयमेव नास्मदापादनेनेति सूचयति । *१२,१८०* अवान्तरवाक्यार्थाङ्गीकारो ऽपि द्वयोः समान इति दर्शयन्निर्विशेषत्वं तावदुभयसम्मतमित्याह सत्त्वेति ॥ सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः
anyathā"na khalu nāga iti naga iti vā padātkuñjaraṃ giriṃ vā pratipadyamānā bhavanti bhrāntā'; iti varṇadairghyādijñānaṃ kathamudāharet / *12,179* kiṃ caivaṃvidhaṃ vedaprāmāṇyaṃ śūnyavādināpyaṅgīkṛtameveti kuto 'yaṃ viśeṣaḥ / na sarvasyāpi vedasya māyāvādinātattvāvedakatvamucyate / kiṃ nāma vidhipratiṣedhaviṣayasya / advitīyaṃ tattvaṃ pratipādayatastattvamasītyādermahāvākyasya nirviśeṣaṃ saccidānandātmakaṃ tatpadārthaṃ pratipādayato"yattadadreśyamagrāhyam'"satyaṃ jñānam'; ityāderavāntaravākyasya ca tattvāvedakatvamaṅgīkriyata eva, na caivaṃ śūnyavādinā, ityataḥ kathaṃ sāmyamityataḥ śūnyavādināpyevamevāṅgīkriyate / tattvāvedakatvaṃ hi na viṣayavisaṃvādābhāvātiriktaṃ kiñcidasti / vākyadvayārthasya cāvisaṃvādaḥ śūnyavādināpyaṅgī(kṛta)kriyata evetyāśayavānmahāvākyārthāṅgīkāraṃ tāvaddarśayati nirbhedatvaṃ tviti // nirbhedatvaṃ tu śūnyasya tenāpyaṅgīkṛtaṃ sadā tena śūnyavādinā api, sadetyanena svayameva nāsmadāpādaneneti sūcayati / *12,180* avāntaravākyārthāṅgīkāro 'pi dvayoḥ samāna iti darśayannirviśeṣatvaṃ tāvadubhayasammatamityāha sattveti // sattvāsattvādidharmāṇāmabhāva ubhayormataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वस्येति शेषः । उभयोर्मायावादिशून्यवादिनोर्मतः सम्मतः । सत्यत्वमपि शून्यवादिनाङ्गीक्रियत इत्याशयेन शून्यं नामासत्तस्य सत्त्वं कथमित्यत आह नहीति ॥ न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते सत्प्रतियोगित्वं सद्विरोधित्वमसत्त्वम् । तेन च शून्यवादिनापि । निर्विशेषत्वाभिप्रायेण शून्यमित्युच्यते नासत्त्वाभिप्रायेण । तत्त्वमित्यङ्गीकारादिति भावः । आनन्दतापि शून्यवादिना अभ्युपगम्यत इति वक्तुं मायावाद्यभ्युपगतानन्दतां तावदनुवदति नचेति ॥ न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते
tattvasyeti śeṣaḥ / ubhayormāyāvādiśūnyavādinormataḥ sammataḥ / satyatvamapi śūnyavādināṅgīkriyata ityāśayena śūnyaṃ nāmāsattasya sattvaṃ kathamityata āha nahīti // na hi satpratiyogitvaṃ śūnyatvaṃ tena ceṣyate satpratiyogitvaṃ sadvirodhitvamasattvam / tena ca śūnyavādināpi / nirviśeṣatvābhiprāyeṇa śūnyamityucyate nāsattvābhiprāyeṇa / tattvamityaṅgīkārāditi bhāvaḥ / ānandatāpi śūnyavādinā abhyupagamyata iti vaktuṃ māyāvādyabhyupagatānandatāṃ tāvadanuvadati naceti // na ca duḥkhavirodhitvādanyā hyānandateṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायिना ॥। दुःखविरोधित्वमेवानन्दत्वं नतु धर्मरूपं किमपीत्यर्थः । हिशब्देनानृतजडविरोधीत्यादितत्प्रसिद्धिं सूचयति । ततः किमित्यत आह शून्येति ॥ ॥। शून्यपक्षे ऽपि ॥। तत्समानमिति शेषः । "जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यद्ऽ; इत्यादितद्वचनात् । ज्ञानत्वाङ्गीकारं दर्शयति ज्ञानमिति ॥ ॥। ज्ञानं जाड्यविरोधि च ज्ञानं च जाड्यविरोधिस्वरूपमेवोच्यते मायिना । तच्छून्यवादिनो ऽपि समानमित्यर्थः । स्यादेतत् । मायावादिना ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादिकमङ्गीक्रियते शून्यवादिना तु शून्यस्य । तत्कथं साम्यमित्यतो मैवम् । ब्रह्मशून्ययोर्भेदाभावस्योक्तत्वादित्याह धर्मा इति ॥ धर्माः के ऽपि न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः
māyinā ... duḥkhavirodhitvamevānandatvaṃ natu dharmarūpaṃ kimapītyarthaḥ / hiśabdenānṛtajaḍavirodhītyāditatprasiddhiṃ sūcayati / tataḥ kimityata āha śūnyeti // ... śūnyapakṣe 'pi ... tatsamānamiti śeṣaḥ / "jāḍyasaṃvṛtiduḥkhāntapūrvadoṣavirodhi yad'; ityāditadvacanāt / jñānatvāṅgīkāraṃ darśayati jñānamiti // ... jñānaṃ jāḍyavirodhi ca jñānaṃ ca jāḍyavirodhisvarūpamevocyate māyinā / tacchūnyavādino 'pi samānamityarthaḥ / syādetat / māyāvādinā brahmaṇo nirviśeṣatvādikamaṅgīkriyate śūnyavādinā tu śūnyasya / tatkathaṃ sāmyamityato maivam / brahmaśūnyayorbhedābhāvasyoktatvādityāha dharmā iti // dharmāḥ ke 'pi na santyeva ko viśeṣastatastayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यपक्षसदृशपक्षाणाम् । कथम् । तद्विरुद्धस्य स्वपक्षस्य साधनेनैवार्थात् । एतदुक्तं भवति । नाद्वैतं सूत्रकारस्य सिद्धान्तः । तेन तस्य दूषितत्वात् । पृथगुपदेशादित्यादिना तद्विरुद्धाथर्स्य साधितत्वात् । नहि तस्य दुष्यतामननुसन्दधत्तद्विरुद्धं साधयतीति सम्भवतीति । न केवलमर्थाद्दूषणं कृतं किन्तु"नाभाव उपलब्धेःऽ; इत्याद्युक्तितो ऽपीत्याह नाभाव इति ॥ ॥। नाभाव इति चोक्तितः
śūnyapakṣasadṛśapakṣāṇām / katham / tadviruddhasya svapakṣasya sādhanenaivārthāt / etaduktaṃ bhavati / nādvaitaṃ sūtrakārasya siddhāntaḥ / tena tasya dūṣitatvāt / pṛthagupadeśādityādinā tadviruddhātharsya sādhitatvāt / nahi tasya duṣyatāmananusandadhattadviruddhaṃ sādhayatīti sambhavatīti / na kevalamarthāddūṣaṇaṃ kṛtaṃ kintu"nābhāva upalabdheḥ'; ityādyuktito 'pītyāha nābhāva iti // ... nābhāva iti coktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सप्रभेदं शून्यवाद्यभिमतं मोक्षमनूद्य साधारणदोषेण तावद्दूषयन् यः शून्यवादिना"प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन (भाविनः)ऽ; इत्यात्मविनाशो मोक्ष उक्तस्तं दूषयति आत्मेति ॥ आत्माभावे पुमर्थः क ॥। मोक्ष इति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनेहा(नेनेहा)पि सम्बद्धयते । आत्मनो ऽभावे विनाशे सति मोक्षः कः किंसम्बन्धी पुमर्थः । एतदुक्तं भवति । आत्मविनाशलक्षणो मोक्षः किमात्मनः फलमुतानात्मनः । नाद्यः । तस्याभावात् । नहि फलिनो ऽभावे फलमुपपद्यते । धर्मादिषु तथा दर्शनात् । न द्वितीयः । आत्मनाशे ऽनात्मनो ऽप्यभावात् । भावे ऽप्यपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । अनात्मनस्तेनोपकाराभावाच्चेति । नन्वात्मन एवायम् । धर्मादिवदभ्युदयत्वाभावादसमानकालताप्युपपद्यत इत्यत आह आत्मेति ॥ मोक्षः कः पुमर्थः पुमर्थो न भवेदित्यर्थः । तत्र हेतुमाह इष्यस्येति ॥ *१२,१८३* ॥। इष्टस्यात्मावधिर्यतः *१२,१८५* यद्वाऽत्माभावे सति मोक्षः कः पुमर्थः किमिष्यावाप्तिरूपो ऽथानिष्यनिवृत्तिरूप इत्यर्थः । नाद्यः । तत्र हेतुः इष्यस्येति ॥ सर्वस्याप्यात्मेतरस्येष्यस्यात्मावधिराश्रयो यतः । आत्मार्थं हि सर्वमिष्यम् । स चेन्न स्यात्तदा कस्यायं पुरुषार्थः स्यादित्यर्थः । न द्वितीयः । तत्र हेतुः इष्यस्येति ॥ अनिष्यनिवृत्तिरपि पुरुषार्थो भवन्ती तदा स्याद्यदीष्यं न विहन्यात् । तद्विधाते ऽपि वा यदि महतो ऽनिष्यस्य विघातिनी स्यात् । तथा लोके दर्शनात् । नहि कश्चिन्महदिष्यं विनाश्य अल्पानिष्यनिवृत्तिं कुर्वाणः प्रेक्षावानुपलभ्यते । आत्मा च सर्वतो ऽपीष्यतमः । तद्विघातेन भवन्त्यनिष्यनिवृत्तिः कथं पुरुषार्थो भवेत् । रोगादिपीडिता उद्बन्धादिनाऽत्मविनाशं कुर्वन्तो दृश्यन्त इति चेन्न । रोगाद्यायतनदेहपरित्यागेनात्मानं निर्दुःखीकर्तुमेव तेषां प्रवृत्तेः । निर्दुःखो भूयासमिति हि सर्वस्याशीः । नतु न भूयासमिति । देहात्मविवेकज्ञानविधुरास्त्वात्मनाशायैव प्रयतन्त इति चेन्न । तेषामप्रेक्षावत्त्वेनात्रानुदाहार्यत्वात् । उपपादितं चैतत् । यत्पशवो ऽपि देहात्मविवेकज्ञानवन्त इति । *१२,१८६फ़्।* ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तिस्तावदवश्यमेष्यव्या । सा च कारणनिवृत्त्यैव भवति नान्यथा । कारणं च दुःखस्यात्मैव । अधर्मार्जनादाधारत्वाच्च । तत्कथमात्मनाशेन शून्यभावापत्तिर्नेष्यत इति चेत् । मैवम् । न ह्यात्मैव दुःखकारणम् । किन्तु जागर एव भावात्सुप्तावभावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरेन्द्रियविषयवेदनादिकमपि । ततो ज्ञानभोगाभ्यां कर्मणि क्षीणे निर्बीजस्य देहादेरनुत्पादे सामग्रीवैकल्येन दुःखानुत्पादस्य सम्भवात्किमात्मनाशकल्पनया । कुतो विनिगमनमिति चेत् । सर्वस्याप्यात्मार्थत्वात् । आत्मनश्चात्यन्ताभ्यर्हितत्वादिति ब्रूमः । विप्रकृष्टव्ययेन हि साध्यासिद्धौ सन्निकृष्टव्ययं प्रेक्षावन्तः कुर्वन्ति । तस्मात्"आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्ऽ; इति न्यायेन दुःखं जिहासताऽत्मावधिकस्यैव कारणस्य मोक्ष एष्यव्यो न त्वात्मनो ऽपीति युक्तमुत्पश्यामः । तदेतत्सूचयन्विपक्षे बाधकमाह यदीति ॥ *१२,१८७* यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद् घटशून्यता यद्यस्मादभिमतप्रकारेणात्मावधिर्मोक्षो न भवेत् । आत्मव्यतिरिक्तानां दुःखकारणानां देहादीनामेव निवृत्तिरात्मनस्तु स्वरूपेणावस्थानमिति पक्षो यदि न स्यादित्यर्थः । आत्मनो ऽपि शून्यतापत्तिर्यदि स्यादिति यावत् । तदा घटशून्यतापि देवदत्तस्य मोक्षः स्यात् । तथाच साधनानुष्ठानवैयर्थ्यम् । घटशून्यतायाः पारिव्राज्यादिकारणानपेक्षत्वात् । *१२,१८८* ननु कुतो ऽयं प्रसङ्गो ऽविशेषादिति चेन्न । आत्मशून्यता घटशून्यतेति भवद्भिरेव विशेषस्योक्तत्वादित्यत आह कल्पितत्वादिति ॥ कल्पितत्वाद् विशेषाणां ॥। न खल्वत्र शून्यताशब्देनाभावो ऽभिधीयते । "भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः । यस्य"इत्यभिधानात् किन्तु (वि) नष्ट आत्मा घटश्च । तौ चाप्रामाणिकौ । नच तथाविधयोर्विशेषाः प्रामाणिकाः सम्भवन्ति । नहि तुरगृङ्गं शशृङ्गं च व्यावर्तकधर्मवती इति सम्भवतः । तस्मादात्मशून्यता घटशून्यतेति व्यवहर्तृभिः केवलं व्यवहारार्थं विशेषाः कल्पिता इत्यङ्गीकार्यम् । तथाच नाविशेषो ऽसिद्ध इति । दूषणातिदेशार्थं प्राङ्मतसाम्यमुपपादितम् । अतः शून्यवादिनां दूषणं मायावादिनामतिदिशति मायिनो ऽपीति ॥ ॥। मायिनो ऽपि समं हि तत्
evaṃ saprabhedaṃ śūnyavādyabhimataṃ mokṣamanūdya sādhāraṇadoṣeṇa tāvaddūṣayan yaḥ śūnyavādinā"pradīpasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya tāyina (bhāvinaḥ)'; ityātmavināśo mokṣa uktastaṃ dūṣayati ātmeti // ātmābhāve pumarthaḥ ka ... mokṣa iti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyenehā(nenehā)pi sambaddhayate / ātmano 'bhāve vināśe sati mokṣaḥ kaḥ kiṃsambandhī pumarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / ātmavināśalakṣaṇo mokṣaḥ kimātmanaḥ phalamutānātmanaḥ / nādyaḥ / tasyābhāvāt / nahi phalino 'bhāve phalamupapadyate / dharmādiṣu tathā darśanāt / na dvitīyaḥ / ātmanāśe 'nātmano 'pyabhāvāt / bhāve 'pyapuruṣārthatvaprasaṅgāt / anātmanastenopakārābhāvācceti / nanvātmana evāyam / dharmādivadabhyudayatvābhāvādasamānakālatāpyupapadyata ityata āha ātmeti // mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ pumartho na bhavedityarthaḥ / tatra hetumāha iṣyasyeti // *12,183* ... iṣṭasyātmāvadhiryataḥ *12,185* yadvā'tmābhāve sati mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ kimiṣyāvāptirūpo 'thāniṣyanivṛttirūpa ityarthaḥ / nādyaḥ / tatra hetuḥ iṣyasyeti // sarvasyāpyātmetarasyeṣyasyātmāvadhirāśrayo yataḥ / ātmārthaṃ hi sarvamiṣyam / sa cenna syāttadā kasyāyaṃ puruṣārthaḥ syādityarthaḥ / na dvitīyaḥ / tatra hetuḥ iṣyasyeti // aniṣyanivṛttirapi puruṣārtho bhavantī tadā syādyadīṣyaṃ na vihanyāt / tadvidhāte 'pi vā yadi mahato 'niṣyasya vighātinī syāt / tathā loke darśanāt / nahi kaścinmahadiṣyaṃ vināśya alpāniṣyanivṛttiṃ kurvāṇaḥ prekṣāvānupalabhyate / ātmā ca sarvato 'pīṣyatamaḥ / tadvighātena bhavantyaniṣyanivṛttiḥ kathaṃ puruṣārtho bhavet / rogādipīḍitā udbandhādinā'tmavināśaṃ kurvanto dṛśyanta iti cenna / rogādyāyatanadehaparityāgenātmānaṃ nirduḥkhīkartumeva teṣāṃ pravṛtteḥ / nirduḥkho bhūyāsamiti hi sarvasyāśīḥ / natu na bhūyāsamiti / dehātmavivekajñānavidhurāstvātmanāśāyaiva prayatanta iti cenna / teṣāmaprekṣāvattvenātrānudāhāryatvāt / upapāditaṃ caitat / yatpaśavo 'pi dehātmavivekajñānavanta iti / *12,186f.* nanu duḥkhātyantanivṛttistāvadavaśyameṣyavyā / sā ca kāraṇanivṛttyaiva bhavati nānyathā / kāraṇaṃ ca duḥkhasyātmaiva / adharmārjanādādhāratvācca / tatkathamātmanāśena śūnyabhāvāpattirneṣyata iti cet / maivam / na hyātmaiva duḥkhakāraṇam / kintu jāgara eva bhāvātsuptāvabhāvādanvayavyatirekābhyāṃ śarīrendriyaviṣayavedanādikamapi / tato jñānabhogābhyāṃ karmaṇi kṣīṇe nirbījasya dehāderanutpāde sāmagrīvaikalyena duḥkhānutpādasya sambhavātkimātmanāśakalpanayā / kuto vinigamanamiti cet / sarvasyāpyātmārthatvāt / ātmanaścātyantābhyarhitatvāditi brūmaḥ / viprakṛṣṭavyayena hi sādhyāsiddhau sannikṛṣṭavyayaṃ prekṣāvantaḥ kurvanti / tasmāt"ātmārthe pṛthivīṃ tyajet'; iti nyāyena duḥkhaṃ jihāsatā'tmāvadhikasyaiva kāraṇasya mokṣa eṣyavyo na tvātmano 'pīti yuktamutpaśyāmaḥ / tadetatsūcayanvipakṣe bādhakamāha yadīti // *12,187* yadi nātmāvadhirmokṣo mokṣaḥ syād ghaṭaśūnyatā yadyasmādabhimataprakāreṇātmāvadhirmokṣo na bhavet / ātmavyatiriktānāṃ duḥkhakāraṇānāṃ dehādīnāmeva nivṛttirātmanastu svarūpeṇāvasthānamiti pakṣo yadi na syādityarthaḥ / ātmano 'pi śūnyatāpattiryadi syāditi yāvat / tadā ghaṭaśūnyatāpi devadattasya mokṣaḥ syāt / tathāca sādhanānuṣṭhānavaiyarthyam / ghaṭaśūnyatāyāḥ pārivrājyādikāraṇānapekṣatvāt / *12,188* nanu kuto 'yaṃ prasaṅgo 'viśeṣāditi cenna / ātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti bhavadbhireva viśeṣasyoktatvādityata āha kalpitatvāditi // kalpitatvād viśeṣāṇāṃ ... na khalvatra śūnyatāśabdenābhāvo 'bhidhīyate / "bhāvārthapratiyogitvaṃ bhāvatvaṃ vā na tattvataḥ / yasya"ityabhidhānāt kintu (vi) naṣṭa ātmā ghaṭaśca / tau cāprāmāṇikau / naca tathāvidhayorviśeṣāḥ prāmāṇikāḥ sambhavanti / nahi turagṛṅgaṃ śaśṛṅgaṃ ca vyāvartakadharmavatī iti sambhavataḥ / tasmādātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti vyavahartṛbhiḥ kevalaṃ vyavahārārthaṃ viśeṣāḥ kalpitā ityaṅgīkāryam / tathāca nāviśeṣo 'siddha iti / dūṣaṇātideśārthaṃ prāṅmatasāmyamupapāditam / ataḥ śūnyavādināṃ dūṣaṇaṃ māyāvādināmatidiśati māyino 'pīti // ... māyino 'pi samaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवलितरूपे तदप्यस्तीत्यत इयमाशीरिति चासत् । तस्य सर्वथाप्यबुद्धिस्थत्वात् । आशासनं च साकारमेव । निराकारस्य तदनुपपत्तेः । नचान्यस्यान्यस्मिन्निरुपाधिकः प्रेमा सम्भवतीतीदमेवेष्यतमम् । एवं तर्हि देहादिसहितत्वस्यापीष्टत्वात्तन्नाशेन भवतामपि मोक्षस्यापुरुषार्थत्वं स्यादिति चेन्न । परमेष्यलाभहेतोरल्पेष्टनाशस्यापि पुरुषार्थत्वेन लोके दृष्टत्वात् । ब्रह्मभावश्च न शून्यभावाद्भिद्यत इत्युपपादितम् । आनन्दरूपता च वाङ्मात्रमित्युक्तमेव । किं चानन्दत्वमपि न पुरुषार्थः । नहि कश्चिदानन्दो भूयासमित्याशास्ते । किन्तु तमनुभूयासमिति । नचानुभाव्यत्वं परेणेष्यते । अनुभवितुरन्यस्याभावात् । स्वस्मिन्कर्मकर्तृभावानभ्युपगमात् । *१२,१९१* अपि चानन्दत्वं प्राक् सिद्धमिति न पुरुषेणार्थनीयम् । प्रागविद्यावृतं न प्रकाशते पश्चादविद्यावरणापगमे प्रकाशते ऽतो नैवमिति चेन्न । प्रागपि स्वरूपस्य स्वयंप्रकाशमानताभ्युपगमात् । तन्मात्रस्य चानन्दस्याप्रकाशानुपपत्तेः । प्रकाशमानो ऽप्यानन्दो न विशदः प्रकाशत इति चेन्न । निर्विशेषत्वात् । वैशद्यावैशद्ययोश्च विशेषनिबन्धनत्वात् । यद्धि सह विशेषैः प्रकाशते तद्विशदमुच्यते । यत्तु साधारणधर्मैः सह तदविशदमिति । अविद्यावरणापगमे प्रकाशत इति च को ऽर्थः । किं प्रतीयत इति उत प्रत्येतीति । नोभावपि । अनङ्गीकारात् । प्रदीपः प्रकाशत इति को ऽथर् इति चेत् । भास्वररूपवान्वर्तत इति न किञ्चिदेतत् । तदिदं सूचितं हिशब्देन । *१२,१९५* ननु निर्विशेषां शून्यतां मोक्षमाचक्ष्महे । तल्प्रत्ययो ऽपि हि व्यवहारार्थमेव उपादीयते नतु कमपि धर्मं प्रतिपादयति । घटशून्यता तु सविशेषा घटेन विशेषितत्वात् । तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेन्न । विवक्षिताया अपि शून्यताया एवमेवात्मशून्यतेत्यात्ना विशेषितत्वेन सविशेषत्वदर्शनादमोक्षत्वप्रसङ्गात् । अथैवमात्मशून्यताया विशेषे दृश्यमाने ऽपि केनचिदभिसन्धिना निर्विशेषतोच्यते तत्राह दृश्यमान इति ॥ दृश्यमाने विशेषे ऽपि यदि चेदविशेषता । घटाभावो ऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः
saṃvalitarūpe tadapyastītyata iyamāśīriti cāsat / tasya sarvathāpyabuddhisthatvāt / āśāsanaṃ ca sākārameva / nirākārasya tadanupapatteḥ / nacānyasyānyasminnirupādhikaḥ premā sambhavatītīdameveṣyatamam / evaṃ tarhi dehādisahitatvasyāpīṣṭatvāttannāśena bhavatāmapi mokṣasyāpuruṣārthatvaṃ syāditi cenna / parameṣyalābhahetoralpeṣṭanāśasyāpi puruṣārthatvena loke dṛṣṭatvāt / brahmabhāvaśca na śūnyabhāvādbhidyata ityupapāditam / ānandarūpatā ca vāṅmātramityuktameva / kiṃ cānandatvamapi na puruṣārthaḥ / nahi kaścidānando bhūyāsamityāśāste / kintu tamanubhūyāsamiti / nacānubhāvyatvaṃ pareṇeṣyate / anubhavituranyasyābhāvāt / svasminkarmakartṛbhāvānabhyupagamāt / *12,191* api cānandatvaṃ prāk siddhamiti na puruṣeṇārthanīyam / prāgavidyāvṛtaṃ na prakāśate paścādavidyāvaraṇāpagame prakāśate 'to naivamiti cenna / prāgapi svarūpasya svayaṃprakāśamānatābhyupagamāt / tanmātrasya cānandasyāprakāśānupapatteḥ / prakāśamāno 'pyānando na viśadaḥ prakāśata iti cenna / nirviśeṣatvāt / vaiśadyāvaiśadyayośca viśeṣanibandhanatvāt / yaddhi saha viśeṣaiḥ prakāśate tadviśadamucyate / yattu sādhāraṇadharmaiḥ saha tadaviśadamiti / avidyāvaraṇāpagame prakāśata iti ca ko 'rthaḥ / kiṃ pratīyata iti uta pratyetīti / nobhāvapi / anaṅgīkārāt / pradīpaḥ prakāśata iti ko 'thar iti cet / bhāsvararūpavānvartata iti na kiñcidetat / tadidaṃ sūcitaṃ hiśabdena / *12,195* nanu nirviśeṣāṃ śūnyatāṃ mokṣamācakṣmahe / talpratyayo 'pi hi vyavahārārthameva upādīyate natu kamapi dharmaṃ pratipādayati / ghaṭaśūnyatā tu saviśeṣā ghaṭena viśeṣitatvāt / tatkathamatiprasaṅga iti cenna / vivakṣitāyā api śūnyatāyā evamevātmaśūnyatetyātnā viśeṣitatvena saviśeṣatvadarśanādamokṣatvaprasaṅgāt / athaivamātmaśūnyatāyā viśeṣe dṛśyamāne 'pi kenacidabhisandhinā nirviśeṣatocyate tatrāha dṛśyamāna iti // dṛśyamāne viśeṣe 'pi yadi cedaviśeṣatā / ghaṭābhāvo 'viśeṣaḥ syāt pāścātyaścedanāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षत्वेनाभिमतस्य शून्यभावस्येति शेषः । चेच्छब्दः स्यादित्यर्थे । भावशब्दः कर्तृसाधनः । एवं तर्हि घटशून्यतापि तेनैवाभिसन्धिना निर्विशेषा स्यादित्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्यमिति । पूर्वपक्षिणो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति पाश्चात्यश्चेदिति ॥ आत्मशून्यभावः । पाश्चात्यो विशेषरहित इति चेदित्यर्थः । पाश्चात्यत्वं चात्र व्यवहारापेक्षया । *१२,१९६* ततश्चैतदुक्तं भवति । इदानीं निरूपणसमये व्यवहारार्थं कल्पितेनैव विशेषेणात्मशून्यभावः सविशेष इवाभाति । अक्रियमाणे तु निरूपणे स्वरूपेण निर्विशेष एवेति । सिद्धान्तिनो ऽभिसन्धिमुद्घाटति आत्मगत इति ॥ एवं तर्हि घटशून्यभावो ऽपि निरूपण एव सविशेषो दृश्यते । निरूपणमनागतो ऽप्राप्तस्तु निर्विशेष एवेत्यस्माभिरपि शक्यते वक्तुमित्यर्थः । *१२,१९७फ़्।* किञ्चोक्तरूपे शून्यवादिमयावादिभ्यामुत्प्रेक्षिते मोक्षे न किञ्चित्प्रमाणमस्ति । तथाहि । न तावदत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । प्रत्यक्षाविषयत्वादस्याथर्स्य । नाप्यागमः । वेदाद्यागमस्य शून्यवादिना प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । तदीयागमस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वात् । मायावादिनं प्रति तु वक्ष्यामः । तस्मादात्मशून्यता पुरुषार्थो दुःखनिवृत्त्युपयोगित्वाच्छरीरादिशून्यतावदित्यनुमानमेव वक्तव्यम् । यथोक्तम् । "न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत्ते ऽपि तादृशाः । निर्देषं द्वयमप्येवं वैराग्यं च द्वयोस्ततःऽ; इति । तदिदं सत्प्रतिपक्षतया नानुमानमित्याह न मोक्ष इति ॥ *१२,१९८* न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता । यथेत्युक्ते वदेत् किं स यो ऽनुमामात्रमानकः
mokṣatvenābhimatasya śūnyabhāvasyeti śeṣaḥ / cecchabdaḥ syādityarthe / bhāvaśabdaḥ kartṛsādhanaḥ / evaṃ tarhi ghaṭaśūnyatāpi tenaivābhisandhinā nirviśeṣā syādityatiprasaṅgatādavasthyamiti / pūrvapakṣiṇo 'bhisandhimudghāṭayati pāścātyaścediti // ātmaśūnyabhāvaḥ / pāścātyo viśeṣarahita iti cedityarthaḥ / pāścātyatvaṃ cātra vyavahārāpekṣayā / *12,196* tataścaitaduktaṃ bhavati / idānīṃ nirūpaṇasamaye vyavahārārthaṃ kalpitenaiva viśeṣeṇātmaśūnyabhāvaḥ saviśeṣa ivābhāti / akriyamāṇe tu nirūpaṇe svarūpeṇa nirviśeṣa eveti / siddhāntino 'bhisandhimudghāṭati ātmagata iti // evaṃ tarhi ghaṭaśūnyabhāvo 'pi nirūpaṇa eva saviśeṣo dṛśyate / nirūpaṇamanāgato 'prāptastu nirviśeṣa evetyasmābhirapi śakyate vaktumityarthaḥ / *12,197f.* kiñcoktarūpe śūnyavādimayāvādibhyāmutprekṣite mokṣe na kiñcitpramāṇamasti / tathāhi / na tāvadatra pratyakṣaṃ pramāṇam / pratyakṣāviṣayatvādasyātharsya / nāpyāgamaḥ / vedādyāgamasya śūnyavādinā pramāṇatvenānabhyupagamāt / tadīyāgamasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāt / māyāvādinaṃ prati tu vakṣyāmaḥ / tasmādātmaśūnyatā puruṣārtho duḥkhanivṛttyupayogitvāccharīrādiśūnyatāvadityanumānameva vaktavyam / yathoktam / "na tairvinā duḥkhaheturātmā cette 'pi tādṛśāḥ / nirdeṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyaṃ ca dvayostataḥ'; iti / tadidaṃ satpratipakṣatayā nānumānamityāha na mokṣa iti // *12,198* na mokṣo vimato yasmādadeho ghaṭaśūnyatā / yathetyukte vadet kiṃ sa yo 'numāmātramānakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमतः शून्यभावो ब्रह्मभावो वा न मोक्ष इति प्रतिज्ञा । यस्माददेह इति हेतुः अदेहत्वादिति । घटशून्यता यथेति दृष्टान्तः । यो ऽनुमामात्रमानकः स इत्युक्ते किं वदेदित्यनेनोक्तविधया प्रमाणान्तराभावं तत एव स्वानुमानस्याबाधितविषयत्वं च सूचयति । न च मायी वदेत् तत्र ॥। अत्रानुमानविषये श्रुतिमालम्ब्य दूषणं न वदेत् । तथात्र स्वाभिमते मोक्षे श्रुतिं प्रमाणं नैव वदेदित्यर्थः । कुत इत्यत आह पूर्वेति ॥ ॥। पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । अमानत्वाच्छ्रुतेस्तस्य ॥। तस्य मायावादिनो मते श्रुतेरमानत्वात् । कथम् । "प्रामाण्यादि च वेदस्यऽ; इत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । ननु न सर्वो वेदो ऽतत्त्वावेदकः किन्तु विधिनिषेधात्मक एव । अतथाभूतास्तु वेदान्तास्तत्त्वावेदका इति चेन्न । सर्वधर्मोज्झितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यत इत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मनात्र तत्त्वे श्रुतेरमानत्वात् । अस्तु वा कथञ्चित् श्रुतिः प्रमाणम् । तथापि नास्मदनुमानस्य तद्बाध इत्याह न चेति ॥ ॥। नचादेहत्ववादिनी
vimataḥ śūnyabhāvo brahmabhāvo vā na mokṣa iti pratijñā / yasmādadeha iti hetuḥ adehatvāditi / ghaṭaśūnyatā yatheti dṛṣṭāntaḥ / yo 'numāmātramānakaḥ sa ityukte kiṃ vadedityanenoktavidhayā pramāṇāntarābhāvaṃ tata eva svānumānasyābādhitaviṣayatvaṃ ca sūcayati / na ca māyī vadet tatra ... atrānumānaviṣaye śrutimālambya dūṣaṇaṃ na vadet / tathātra svābhimate mokṣe śrutiṃ pramāṇaṃ naiva vadedityarthaḥ / kuta ityata āha pūrveti // ... pūrvoktenaiva vartmanā / amānatvācchrutestasya ... tasya māyāvādino mate śruteramānatvāt / katham / "prāmāṇyādi ca vedasya'; ityādinā pūrvoktenaiva vartmanā / nanu na sarvo vedo 'tattvāvedakaḥ kintu vidhiniṣedhātmaka eva / atathābhūtāstu vedāntāstattvāvedakā iti cenna / sarvadharmojjhitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyata ityādinā pūrvoktenaiva vartmanātra tattve śruteramānatvāt / astu vā kathañcit śrutiḥ pramāṇam / tathāpi nāsmadanumānasya tadbādha ityāha na ceti // ... nacādehatvavādinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिः काचिद् ॥। मुक्ताविति शेषः । तथा तदभिमतमोक्षवादिनीत्यपि ग्राह्यम् । "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ; इत्यादिश्रुतिसद्भावात्कथमदेहत्ववादिनी श्रुतिर्नास्तीत्युच्यत इत्यत आह अदेहत्वमिति ॥ ॥। अदेहत्वमप्राकृतशरीरगा यदस्यां श्रुतावदेहत्वमुच्यते तत्प्राकृतशरीरराहित्यमेव । नतु सर्वथाप्यदेहत्वम् । प्राकृतशब्देन जडमुपलक्ष्यते । तद्राहित्यं च चतुर्थपादोदितप्रकारेण ज्ञातव्यम् । एवं"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इत्यादिश्रुतिराशङ्कय व्याख्यातव्या च । अशरीरत्वश्रुतेः कुतो ऽर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह मोक्ष इति ॥ मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः
śrutiḥ kācid ... muktāviti śeṣaḥ / tathā tadabhimatamokṣavādinītyapi grāhyam / "aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ'; ityādiśrutisadbhāvātkathamadehatvavādinī śrutirnāstītyucyata ityata āha adehatvamiti // ... adehatvamaprākṛtaśarīragā yadasyāṃ śrutāvadehatvamucyate tatprākṛtaśarīrarāhityameva / natu sarvathāpyadehatvam / prākṛtaśabdena jaḍamupalakṣyate / tadrāhityaṃ ca caturthapādoditaprakāreṇa jñātavyam / evaṃ"brahma veda brahmaiva bhavati'; ityādiśrutirāśaṅkaya vyākhyātavyā ca / aśarīratvaśruteḥ kuto 'rthasaṅkocaḥ kriyata ityata āha mokṣa iti // mokṣe bhogaṃ yato brūte jakṣan krīḍanniti śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वाऽ; इति श्रुतिर्मोक्षे स्त्र्यादिभोगं ब्रूते । न चाशरीरस्यासौ सम्भवतीत्यतः सङ्कोच इत्यर्थः । *१२,२०३* परकीयानुमानस्य प्रतिपक्षान्तरमाह निर्दुःखत्वादिति *१२,२०४* निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च । अनुमादूषणं किं स्याद् वादिनोः शून्यमायिनोः
"sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvājñātibhirvā'; iti śrutirmokṣe stryādibhogaṃ brūte / na cāśarīrasyāsau sambhavatītyataḥ saṅkoca ityarthaḥ / *12,203* parakīyānumānasya pratipakṣāntaramāha nirduḥkhatvāditi *12,204* nirduḥkhatvānna tanmokṣaḥ pratipannaṃ yatheti ca / anumādūṣaṇaṃ kiṃ syād vādinoḥ śūnyamāyinoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छून्यत्वं ब्रह्मत्वं वा मोक्षो न भवति निर्दुःखत्वात् प्रतिपन्नं घटशून्यत्वं यथेति चानुमायाः किं दूषणं स्यान्न किमपि । शून्यशब्देन तदङ्गीकारवान् लक्ष्यते । शू(न्यं च मा)न्यश्च मायी चेति द्वन्द्वः । यद्वा शून्यं च माया चेति द्वन्द्वः । ते विद्येते ययोरिति व्रीह्यादिलक्षण इनिः । तत्र च तदन्तविधिरिष्यते । *१२,२०५* प्रतिपक्षान्तरमाह दुःखमिति । दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षो ऽपि स्यादसंशयम् मोक्ष इति शून्यं ब्रह्म चोच्यते । प्रतिवादिभ्यां तथाभ्युपगतत्वात् । स मोक्षो दुःखात्मा स्यात् दुःखादभिन्नत्वात् । दुःखप्रतियोगिकभेद(रहितत्वा)शून्यत्वात्प्रसिद्धदुःखवत् इत्यर्थः । शून्यब्रह्मणोर्दुःखत्वे तद्भावापत्तिर्न पुरुषार्थ इति सिद्धयति । अपिशब्दः प्रतिपक्षान्तरसमुच्चयार्थः । असंशयमिति व्याप्तेर्निश्चितत्वमाचष्टे । दुःखप्रतियोगिकभेदाभावः कुत इत्यत आह भेद इति ॥ भेदे सद्वैततैव स्याद् ॥।
tacchūnyatvaṃ brahmatvaṃ vā mokṣo na bhavati nirduḥkhatvāt pratipannaṃ ghaṭaśūnyatvaṃ yatheti cānumāyāḥ kiṃ dūṣaṇaṃ syānna kimapi / śūnyaśabdena tadaṅgīkāravān lakṣyate / śū(nyaṃ ca mā)nyaśca māyī ceti dvandvaḥ / yadvā śūnyaṃ ca māyā ceti dvandvaḥ / te vidyete yayoriti vrīhyādilakṣaṇa iniḥ / tatra ca tadantavidhiriṣyate / *12,205* pratipakṣāntaramāha duḥkhamiti / duḥkhaṃ duḥkhādabhinnatvānmokṣo 'pi syādasaṃśayam mokṣa iti śūnyaṃ brahma cocyate / prativādibhyāṃ tathābhyupagatatvāt / sa mokṣo duḥkhātmā syāt duḥkhādabhinnatvāt / duḥkhapratiyogikabheda(rahitatvā)śūnyatvātprasiddhaduḥkhavat ityarthaḥ / śūnyabrahmaṇorduḥkhatve tadbhāvāpattirna puruṣārtha iti siddhayati / apiśabdaḥ pratipakṣāntarasamuccayārthaḥ / asaṃśayamiti vyāpterniścitatvamācaṣṭe / duḥkhapratiyogikabhedābhāvaḥ kuta ityata āha bheda iti // bhede sadvaitataiva syād ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.