Nārada Purāṇa 1.33

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भवाटवीनिरुपणं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde bhavāṭavīnirupaṇaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca bhagavansarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ viduṣā tvayā / saṃsārapāśabaddhānāṃ duḥkhāni subahūni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन

asya saṃsārapāśasya cchedakaḥ katamaḥ smṛtaḥ / yenopāyena mokṣaḥ syāttanme brūhi tapodhana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियन्ते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यन्ते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत्

prāṇibhiḥ karmajālāni kriyante pratyahaṃ bhṛśam / bhujyante ca muniśreṣṭha teṣāṃ nāśaḥ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा देहमान्पोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः

karmaṇā dehamānpoti dehī kāmena badhyate / kāmāllobhābhibhūtaḥ syāllobhātkrodhaparāyaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च

krodhāñca dharmanāśaḥ syāddharmanāśānmatibhramaḥ / pranaṣṭabuddhirmanujaḥ punaḥ pāpaṃ karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद

tasmāddehaṃ pāpamūlaṃ pāpakarmarataṃ tathā / yathā dehabhramatyaktvā mokṣabhāksyāttathā vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनक उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि

sanaka uvāca sādhu sādhu mahāprājña matiste vimalorjitā / yasmātsaṃsāraduḥkhānno mokṣopāyamabhīpsasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः

yasyājñayā jagatsarvaṃ brahmnā sṛjati suvrata / hariśca pālako rudro nāśakaḥ sa hi mokṣadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमादिविशेषान्ता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम्

ahamādiviśeṣāntā jātāyasya prabhāvatagaḥ / taṃ vidyānmokṣadaṃ viṣṇuṃ nārāyaṇamanāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गद्यञ्च नेङ्गति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते

yasyābhinnamidaṃ sarvaṃ yacceṅgadyañca neṅgati / tamugramajaraṃ devaṃ dhyātvā duḥkhātpramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । ज्ञानरुपं सदानन्दं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम्

avikāramajaṃ śuddhaṃ svaprakāśaṃ nirañjanam / jñānarupaṃ sadānandaṃ prāhurvaimokṣasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयन्ति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम्

yasyāvatārarupāṇi brahmādyā devatāgaṇāḥ / samarcayanti taṃ vidyācchāśvatasthānadaṃ harim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यन्ति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम्

jitaprāṇā jitāhārāḥ sadā dhyānaparāyaṇāḥ / hṛdi paśyanti yaṃ satyaṃ taṃ jāmīhi sukhāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणो ऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम्

nirguṇo 'pi guṇādhāro lokānugraharupadhṛk / ākāśamadhyagaḥ pūrṇastaṃ prāhurmokṣadaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमो ऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत्

adhyakṣaḥ sarvakāryāṇāṃ dehino hṛdaye sthitaḥ / anūpamo 'khilādhārastāṃ devaṃ śaraṇaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं संगृह्य कल्पान्ते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

sarvaṃ saṃgṛhya kalpānte śete yastu jale svayam / taṃ prāhurmokṣadaṃ viṣṇuṃ munayastattvadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदो ऽकामकर्मणाम्

vedārthavidbhiḥ karmajñairijyate vividhairmakhaiḥ / sa eva karmaphalado mokṣado 'kāmakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुङ्क्ते य ईश्वरो ऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम्

havyakavyādidāneṣu devatāpitṛrūpadhṛk / bhuṅkte ya īśvaro 'vyaktastaṃ prāhurmokṣadaṃ prabhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत्

dhyātaḥ praṇamito vāpi pūjito vāpi bhaktitaḥ / dadāti śāśvataṃ sthānaṃ taṃ dayāluṃ samarcayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सो ऽव्ययो हरिः

ādhāraḥ sarvabhūtānāṃmeko yaḥ puruṣaḥ paraḥ / jarāmaraṇanirmukto mokṣadaḥ so 'vyayo hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनो ऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजन्त्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम्

saṃpūjya yasya pādābjaṃ dehino 'pi munīśvara / amṛtatvaṃ bhajantyāśu taṃ viduḥ puruṣottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम्

ānandamajaraṃ brahma paraṃ jyotiḥ sanātanam / parātparataraṃ yañca tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम्

advayaṃ niguṇaṃ nityamadvitīyamanaupamam / paripūrṇaṃ jñānamayaṃ vidurmokṣapratādhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम्

evaṃbhūtaṃ paraṃ vastu yogamārgavidhānataḥ / ya upāste sadā yogī sa yāti paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम्

parisarvasaṃgaparityāgī śamādiguṇasaṃyutaḥ / kāmardyaivarjitoyogī labhate paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारद उवाच कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर

nārada uvāca karmaṇā kena yogasya siddhirbhavati yoginām / tadupāyaṃ yathātattvaṃ brūhi me vadatāṃ vara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनक उवाच ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिन्तकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा

sanaka uvāca jñānalabhyaṃ paraṃ mokṣaṃ prāhustattvārthacintakāḥ / yajjñānaṃ bhaktimūlaṃ ca bhaktiḥ karmavatāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ

dānāni yajñā vividhāstīrthayātrādayaḥ kṛtāḥ / yena janmasahasreṣu tasya bhaktirbhaveddharau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति

akṣayaḥ paramo dharmo bhaktileśena jāyate / śraddhayā parayā caiva sarvaṃ pāpaṃ praṇaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः

sarvapāpeṣu naṣṭeṣu buddhirbhavati nirmalā / saiva buddhiḥ samākhyātā jñānaśabdena sūribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः

jñānaṃ ca mokṣadaṃ prāhustajjñānaṃ yogināṃ bhavet / yogastu dvividhaḥ proktaḥ karmajñānaprabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत्

kriyāyogaṃ vinā nṝṇāṃ jñānayogo na sidhyati / kriyāyogaratastasmācchraddhayā harimarcayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः

dvijabhūmyagnisūryāmbudhātuhṛñcitrasaṃjñitāḥ / pratimāḥ keśavasyaitā pūjya etāsu bhaktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः

karmaṇā manasā vācā paripīḍāparāṅmukhaḥ / tasmātsarvagataṃ viṣṇuṃ pūjayedbhaktisaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः

ahiṃsā satyamakrodho brahmacaryāparigrahau / anīrṣyā ca dayā caiva yogayorūbhayoḥ samāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत्

carācarātmakaṃ viśvaṃ viṣṇureva sanātanaḥ / iti niścitya manasā yogadvitayamabhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यन्ते मनीषिणः । ते जानन्ति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः

ātmavatsarvabhūtāni ye manyante manīṣiṇaḥ / te jānanti paraṃ bhāvaṃ devadevasya cakriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः

yadi krodhādiduṣṭātmā pūjādhyānaparo bhavet / na tasya tuṣyate viṣṇuryato dharmapatiḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः

yadi kāmādiduṣṭātmā deva pūjāparo bhavet / daṃbhācāraḥ sa vijñeyaḥ sarvapātakibhiḥ samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम्

tapaḥ pūjādhyānaparoyastvasūyārato bhavet / tattapaḥ sā ca pūjā ca taddhyānaṃ hi nirarthakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः

tasmātsarvātmakaṃ viṣṇuṃ śamādiguṇatatparaḥ / muktayarthamarcayetsamyak kriyāyogaparo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते

karmaṇā manasā vācā sarvalokahite rataḥ / samarcayati deveśaṃ kriyāyogaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारायणं जगद्योनिं सर्वान्तयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते

nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sarvāntayaryāmiṇaṃ harim / stotrādyaiḥ stauti yo viṣṇuṃ karmayogī sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः

upavāsādibhiścaiva purāṇaśravaṇādibhiḥ / puṣpādyaiścārcanaṃ viṣṇoḥ kriyāyoga udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यन्ति पूर्वजन्मार्जितानि वै

evaṃ bhaktimatāṃ viṣṇau kriyāyogaratātmanām / sarvapāpāni naśyanti pūrvajanmārjitāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वाञ्छति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते

pāpakṣayācchudvamatirvāñchati jñānamuttamam / jñānaṃ hi mokṣadaṃ jñeyaṃ tadupāyaṃ vadāmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः

carācarātmake loke nityaṃ cānityameva ca / samyag vicārayeddhīmānsadbhiḥ śāstrārthakovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत्

anityāstu padārthā vai nityameko hariḥ smṛtaḥ / anityāni parityajya nityameva samāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते

ihāmutra ca bhogeṣu viraktaśca tathā bhavet / avirakto bhavedyastu sa saṃsāre pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते

anityeṣu padārtheṣu yastu rāgī bhavennaraḥ / tasya saṃsāravicchittiḥ kadācinnaiva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति

śamādiguṇasaṃpanno mumukṣurjñānamabhyaset / śamādiguṇahīnasya jñānaṃ naiva ca sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते

rāgadveṣavihīno yaḥ śamādiguṇasaṃyutaḥ / haridhyānaparo nityaṃ mumukṣurabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः

caturbhiḥ sādhanairebhirviśuddhamatirucyate / sarvagaṃ bhāvayedviṣṇuṃ sarvabhūtadayāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः

kṣarākṣarātmakaṃ viśvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ / iti jānāti yo vipratajjñānaṃ yogajaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः

yogopāyamato vakṣye saṃsāravinivarttakam / yogo jñānaṃ viśuddhaṃ syāttajjñānaṃ mokṣadaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः

ātmānaṃ dvividhaṃ prāhuḥ parāparavibhedataḥ / dve brahmaṇī veditavye iti cātharvarṇī śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहॄङ्कारयुतो ऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते

parastu nirguṇaḥ prokto hyahṝṅkārayuto 'paraḥ / tayorabhedavijñānaṃ yoga ityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः

pañcabhūtātmake dehe yaḥ sākṣī hṛdaye sthitaḥ / aparaḥ procyate sadbhiḥ paramātmā paraḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः

śarīraṃ kṣevramityāhustatsthaḥ kṣetrajña ucyate / avyaktaḥ paramaḥ śuddhaḥ paripūrṇa udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदो ऽपरात्मनः

yadā tvabhedavijñānaṃ jīvātmaparamātmanoḥ / bhavettadā muniśreṣṭha pāśacchedo 'parātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ paramātmā jaganmayaḥ / nṛṇāṃ vijñānabhedena bhedavāniva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदान्तैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज

ekamevādvitīyaṃ yatparaṃ brahma sanātanam / gīyamānaṃ ca vedāntaistasmānnāsti paraṃ dvija

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः

na tasya karma kāryaṃ vā rupaṃ varṇamathāpi vā / karttṛtvaṃ vāpi bhoktṛtvaṃ nirguṇasya parātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे

nidānaṃ sarvahetūnāṃ tejo yattejasāṃ param / kimapyanyadyato nāsti tajjñeyaṃ muktihetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम्

śabdabrahmamayaṃ yattanmahāvākyādikaṃ dvija / tadvicārodbhavaṃ jñānaṃ paraṃ mokṣasya sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज

samyagjñānavihīnānāṃ dṛśyate vividhaṃ jagatag / paramajñānināmetatparabrahmātmakaṃ dvija

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरो ऽव्ययः

eka eva parānando nirguṇaḥ parataḥ paraḥ / bhāti vijñānabhedena bahurupadharo 'vyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम्

māyino māyayā bhedaṃ paśyanti paramātmani / tasmānmāyāṃ tyajedyogānmumukṣurdvijasattam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी

nāsadrūpāna sadrūpā māyā naivobhayātmikā / anirvācyā tato jñeyā bhedabuddhipradāryinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम्

māyaiva jñānaśabdena buddhyate munisattama / tasmādajñānavicchedo bhavedraujitamāyinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम्

sanātanaṃ paraṃ brahma jñānaśabdena kathyate / jñānināṃ paramātmā vai hṛdi bhāti nirantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टाङ्गैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

ajñānaṃ nāśayedyogī yogena munisattama / aṣṭāṅgaiḥ siddhyate yogastāni vakṣyāmi tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च

yamāśca niyamāścaiva āsanāni ca sattama / prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधिश्च मुनिश्रेष्ठ योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर

samādhiśca muniśreṣṭha yogāṅgāni yathākramam / eṣāṃ saṃkṣepato vakṣye lakṣaṇāni munīśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधश्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau / akrodhaścānasūyā ca proktāḥ saṃkṣepato yamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी

sarveṣāmeva bhūtānāmakleśajananaṃ hi yat / ahiṃsā kathitā sadbhiryogasiddhipradāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ठ अस्तेयं शृणु साम्प्रतम्

yathārthakathanaṃ yañca dharmādharmavivekataḥ / satyaṃ prāhurmuniśreṣṭha asteyaṃ śṛṇu sāmpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम्

cauryeṇa vā balenāpi parasvaharaṇaṃ hi yat / steyamityucyate sadbhirasteyaṃ tadviparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी

sarvatra maithunatyāgo brahmacaryaṃ prakīrttitam / brahmacaryaparityāgājjñānavānapi pātakī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चण्डालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः

sarvasaṃgaparityāgī maithuneyastu varttate / sa caṇḍālasamo jñeyaḥ sarvavarṇabahiṣkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम्

yastu yogarato vipra viṣayeṣu spṛhānvitaḥ / tatsaṃbhāṣaṇamātreṇa brahmahatyā bhavennṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक्

sarvasaṃgaparityāgī punaḥ saṃgī bhavedyadi / tatsaṃgasaṃgināṃ saṃgānmahāpātakadoṣabhāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः

anādānaṃ hi dravyāṇāmāpadyapi munīśvara / aparigraha ityukto yogasaṃsiddhikārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः

ātmanastu samutkarṣādatiniṣṭhurabhāṣaṇam / krodhamāhurdharmavido hyakrodhastadviparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता

dhanādyairadhikaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ manasi tāpanam / asūyā kīrtitā sadbhistattyāgo hyanasūyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद

evaṃ saṃkṣepataḥ proktā yamā vibudhasattama / niyamānapi vakṣyāmitubhyaṃ tāñchṛṇu nārada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः

tapaḥsvādhyāyasaṃtoṣāḥ śaucaṃ ca haripūjanam / saṃdhyopāsanamukhyāśca niyamāḥ parikīrttitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चान्द्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम्

cāndrāyaṇādibhiryatra śarīrasya viśoṣaṇam / tapo nigaditaṃ sadbhiryogasādhanamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य महावाक्यचयस्य च

praṇavasyopaniṣadāṃ dvādaśārṇasya ca dvija / aṣṭākṣarasya mantrasya mahāvākyacayasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति

japaḥ svādhyāya udito yogasādhanamuttamam / svādhyāyaṃ yastyajenmūḍhastasya yogo na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदन्ति हि देवताः

yogaṃ vināpi svādhyāyātpāpanāśo bhavennṛṇām / svādhyāyaistoṣyamāṇāśca prasīdanti hi devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधे ऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः

japastu trividhaḥ prokto vācikopāṃśumānasaḥ / trividhe 'pi ca viprendra pūrvātpūrvātparo varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः

mantrasyoccāraṇaṃ samyaksphuṭākṣarapadaṃ yathā / japastu vācikaḥ proktaḥ sarvayajñaphalapradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रस्योच्चारणे किञ्चित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणो ऽधिकः

mantrasyoccāraṇe kiñcitpadātpadavivecanam / sa tūpāṃśurjapaḥ proktaḥ pūrvasmāddviguṇo 'dhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः

vidhāya hyakṣaraśreṇyāṃ tattadarthavicāraṇam / sa japomānasaḥ prokto yogasiddhipradāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान्

japena devatā nityaṃ stuvataḥ saṃprasīdati / tasmātsvādhyāyasaṃpanno labhetsarvānmanorathān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित्

yadṛcchālābhasaṃtuṣṭiḥ saṃtoṣa iti gīyate / saṃtoṣahīnaḥ puruṣo na labheccharma kutracit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतो ऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते

na jātukāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati / ito 'dhikaṃ kadā lapsya iti kāmastu varddhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः

tasmātkāmaṃ parityajya dehasaṃśoṣakāraṇam / yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo bhaveddharmaparāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम्

bāhyābhyantarabhedena śaucaṃ tu dvividhaṃ smṛtam / mṛjjalābhyāṃ bahiḥ śuddhirbhāvaśuddhistathāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु ये ऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलन्ति मुनीश्रेष्ठ भस्मनि न्यस्तहव्यवत्

antaḥśuddhivihīnaistu ye 'dhvarā vividhāḥ kṛtāḥ / na phalanti munīśreṣṭha bhasmani nyastahavyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत्

bhāvaśuddhivihīnānāṃ samastaṃ karmaniṣphalam / tasmādrāgādikaṃ sarvaṃ parityajya sukhī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदाभारसहस्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचो ऽपि दुष्टात्मा चण्डालसदृशः स्मृतः

mṛdābhārasahasraistu kumbhakoṭijalaistathā / kṛtaśauco 'pi duṣṭātmā caṇḍālasadṛśaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हॄन्ति नरकं च प्रपद्यते

antaḥśuddhivihīnastu devapūjāparo yadi / tameva daivataṃ hṝnti narakaṃ ca prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलङ्कृतः सुराभाण्ड इव शान्तिं न गच्छति

antaḥśuddhivihīnaśca bahiḥśuddhiṃ karoti yaḥ / alaṅkṛtaḥ surābhāṇḍa iva śāntiṃ na gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनःशुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभाण्डमिवापगा

manaḥśuddhivihīnā ye tīrthayātrāṃ prakurvate / na tānpuṃnati tīrthāni surābhāṇḍamivāpagā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ठ महापातकिनां वरम्

vācā dharmānpravaladati manasā pāpamicchati / jānīyāttaṃ muniśreṣṭha mahāpātakināṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वन्ति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम्

viśuddhamānasā ye tu dharmamātramanuttamam / kurvanti tatphalaṃ vidyādakṣayaṃ sukhadāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते

karmaṇā manasā vācā stutiśravaṇa pūjanaiḥ / haribhaktirdṛḍhā yasya haripūjeti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः

yamāśca niyamāścaiva saṃkṣepeṇa prabodhitāḥ / ebhirviśuddhamanasāṃ mokṣaṃ hastagataṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम्

yamaiśca niyamaiścaiva sthirabuddhirjitendriyaḥ / abhyasedāsanaṃsamyagyogasādhanamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकैञ्जरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम्

padmakaṃ svastikaṃ pīṭhaṃ saiṃhaṃ kaukkuṭakaiñjare / kaurmaṃvajrāsanaṃ caiva vārāhaṃ mṛgacailikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचन्द्रकम्

krauñcaṃ ca nālikaṃ caiva sarvatobhadrameva ca / vārṣabhaṃ nāgamātsye ca vaiyānghaṃ cārddhacandrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा

daṇḍavātāsanaṃ śailaṃ svabhraṃ maudgarameva ca / mākaraṃ traipathaṃ kāṣṭhaṃ sthāṇuṃ vaikarṇikaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै

bhaumaṃ vīrāsanaṃ caiva yogasādhanakāraṇam / triṃśatsaṃkhyānyāsanāni munīndraiḥ kathitāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः

eṣāmekatamaṃ baddhā gurubhaktiparāyaṇaḥ / upāsako jayetprāṇāndvandvātīto vimatsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखो ऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते

prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā pratyaṅmukho 'pi vā / abhyāsena jayetprāṇānniḥśabde janavarjite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः

prāṇo vāyuḥ śarīrastha āyāmastasya nigrahaḥ / prāṇāyāma iti prokto dvividhaḥ sa prakīrttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः

agarbhaśca sagarbhaśca dvitīyastu tayorvaraḥ / jayadhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः

recakaḥ pūrakaścaiva kuṃbhakaḥ śūnyakastathā / evaṃ caturvidhaḥ proktaḥ prāṇāyāmo manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.