अप्येकम्वाच्सख्येस्थिरपीतमाहूरममाणम्विपीतअर्थम्,।देवसख्येरमणीयेस्थानैतिवा विज्ञातअर्थम्यम्नआप्नुवन्तिवाच्ज्ञेयेषुबलवत्स्वप्य् अधेन्वाह्येषचरतिमाययावाच्प्रतिरूपया नअस्मैकामान्दुग्धेवाच्दोह्यान्देवमनुष्यस्थानेषुयोवाचम्श्रुतवान्भवत्यफलामपुष्पामित्य् अफलाअस्माअपुस्पावाग्भवतिइतिवा किंचित्पुष्पफलाइतिवा अर्थम्वाचःपुष्पफलमाह याज्ञदैवतेपुष्पफलेदेवताअध्यात्मेवा साक्षात्कृतधर्माणऋषयोबभूवुः तेअवरेभ्योअसाक्षात्कृतधर्मभ्यौपदेशेनमन्त्रान्त्सम्प्रादुः उपदेशायग्लायन्तोअवरेबिल्मग्रहनायैमम्ग्रन्थम्समाम्नासिषुर्वेदंश्चवेदअङ्गानिच बिल्मम्भिल्मम्भासनमितिवा एतावन्तःसमानकर्माणोधातवोधातुर्दधातेः एतावन्त्यस्यसत्त्वस्यनामधेयानि एतावतामर्थानामिदमभिधानम् नैघण्टुकमिदम्देवतानामप्राधान्येनैदमिति तद्यदन्यदेवतेमन्त्रेनिपततिनैघण्टुकम्तत् ऽऽ।अश्वम्नत्वावारवन्तम्।ऽऽ।(ऋव्,१,२७,१;।ष्व्।१,१७;।२,९८४) अश्वमिवत्वावालवन्तम् वालादंशवारणअर्थाभवन्तिदंशोदशतेः ऽऽ।मृगोनभीमःकुचरोगिरिष्ठाः।ऽऽ।(ऋव्।१,१५४,२;।X,१८०,२) मृगैवभीमःकुचरोगिरिष्ठाः मृगोमार्ष्टेर्गतिकर्मणः भीमोबिभ्यत्यस्माद्भीष्मोअप्येतस्मादेव कुचरैतिचरतिकर्मकुत्सितम् अथचेद्देवताअभिधानम्क्वअयम्नचरतिइति गिरिष्ठागिरिस्थायी गिरिःपर्वतःसमुद्गीर्णोभवति पर्ववान्पर्वतःपर्वपुनःपृणातेःप्रीणातेर्वा अर्धमासपर्वदेवानस्मिन्प्रीणन्तिइति तत्प्रकृतिइतरत्सन्धिसामान्यात् मेघस्थायीमेघोअपिगिरिरेतस्मादेव तद्यानिनामानिप्राधान्यस्तुतीनाम्देवतानाम्तद्दैवतमित्याचक्षते तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः नैघण्टुकानिनैगमानिइहैह
apy.ekam.vāc.sakhye.sthira.pītam.āhū.ramamāṇam.vipīta.artham,.deva.sakhye.ramaṇīye.sthāna.iti.vā vijñāta.artham.yam.na.āpnuvanti.vāc.jñeyeṣu.balavatsv.apy adhenvā.hy.eṣa.carati.māyayā.vāc.pratirūpayā na.asmai.kāmān.dugdhe.vāc.dohyān.deva.manuṣya.sthāneṣu.yo.vācam.śrutavān.bhavaty.aphalām.apuṣpām.ity aphalā.asmā.apuspā.vāg.bhavati.iti.vā kiṃcit.puṣpa.phalā.iti.vā artham.vācaḥ.puṣpa.phalam.āha yājña.daivate.puṣpa.phale.devatā.adhyātme.vā sākṣāt.kṛta.dharmāṇa.ṛṣayo.babhūvuḥ te.avarebhyo.asākṣāt.kṛta.dharmabhya.upadeśena.mantrānt.samprāduḥ upadeśāya.glāyanto.avare.bilma.grahanāya.imam.grantham.samāmnāsiṣur.vedaṃś.ca.veda.aṅgāni.ca bilmam.bhilmam.bhāsanam.iti.vā etāvantaḥ.samāna.karmāṇo.dhātavo.dhātur.dadhāteḥ etāvanty.asya.sattvasya.nāmadheyāni etāvatām.arthānām.idam.abhidhānam naighaṇṭukam.idam.devatā.nāma.prādhānyena.idam.iti tad.yad.anya.devate.mantre.nipatati.naighaṇṭukam.tat ``.aśvam.na.tvā.vāravantam.''.(ṛV,1,27,1;.ṣV.1,17;.2,984) aśvam.iva.tvā.vālavantam vālā.daṃśa.vāraṇa.arthā.bhavanti.daṃśo.daśateḥ ``.mṛgo.na.bhīmaḥ.kucaro.giriṣṭhāḥ.''.(ṛV.1,154,2;.X,180,2) mṛga.iva.bhīmaḥ.kucaro.giriṣṭhāḥ mṛgo.mārṣṭer.gati.karmaṇaḥ bhīmo.bibhyaty.asmād.bhīṣmo.apy.etasmād.eva kucara.iti.carati.karma.kutsitam atha.ced.devatā.abhidhānam.kva.ayam.na.carati.iti giriṣṭhā.giri.sthāyī giriḥ.parvataḥ.samudgīrṇo.bhavati parvavān.parvataḥ.parva.punaḥ.pṛṇāteḥ.prīṇāter.vā ardha.māsa.parva.devān.asmin.prīṇanti.iti tat.prakṛti.itarat.sandhi.sāmānyāt megha.sthāyī.megho.api.girir.etasmād.eva tad.yāni.nāmāni.prādhānya.stutīnām.devatānām.tad.daivatam.ity.ācakṣate tad.upariṣṭād.vyākhyāsyāmaḥ naighaṇṭukāni.naigamāni.iha.iha
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.