Yāska: Nirukta 1

समाम्नायःसमाम्नातःसव्याख्यातव्यः तमिमम्समाम्नायम्निघण्टवैत्याचक्षते निघण्टवःकस्मान्निगमाइमेभवन्ति छन्दोभ्यःसमाहृत्यसमाहृत्य।(समाहत्यऋ)।समाम्नाताः तेनिगन्तवएवसन्तोनिगमनान्निघण्टवौच्यन्तैत्यौपमन्यवः अपिवाहननादेवस्युःसमाहताभवन्ति यद्वासमाहृताभवन्ति तद्यान्य्।[एतानिभ्]।चत्वारिपदजातानिनामआख्यातेचौपसर्गनिपाताश्चतानिइमानिभवन्ति तत्रएतन्नामआख्यातयोर्लक्षणम्प्रदिशन्ति भावप्रधानमाख्यातम्सत्त्वप्रधानानिनामानि तद्यत्रौभेभावप्रधानेभवतः पूर्वअपरीभूतम्भावमाख्यातेनआचष्टेव्रजतिपचतिइति उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम्मूर्तम्सत्त्वभूतम्सत्त्वनामभिर्व्रज्यापक्तिरिति अदैतिसत्त्वानामुपदेशोगौरश्वःपुरुषोहस्तीइति भवतिइतिभावस्यआस्तेशेतेव्रजतितिष्ठतिइति इन्द्रियनित्यम्वचनमौदुम्बरायणः

samāmnāyaḥ.samāmnātaḥ.sa.vyākhyātavyaḥ tam.imam.samāmnāyam.nighaṇṭava.ity.ācakṣate nighaṇṭavaḥ.kasmān.nigamā.ime.bhavanti chandobhyaḥ.samāhṛtya.samāhṛtya.(samāhatya.ṛ).samāmnātāḥ te.nigantava.eva.santo.nigamanān.nighaṇṭava.ucyanta.ity.aupamanyavaḥ api.vā.hananād.eva.syuḥ.samāhatā.bhavanti yad.vā.samāhṛtā.bhavanti tad.yāny.[etāni.Bh].catvāri.pada.jātāni.nāma.ākhyāte.ca.upasarga.nipātāś.ca.tāni.imāni.bhavanti tatra.etan.nāma.ākhyātayor.lakṣaṇam.pradiśanti bhāva.pradhānam.ākhyātam.sattva.pradhānāni.nāmāni tad.yatra.ubhe.bhāva.pradhāne.bhavataḥ pūrva.aparī.bhūtam.bhāvam.ākhyātena.ācaṣṭe.vrajati.pacati.iti upakrama.prabhṛty.apavarga.paryantam.mūrtam.sattva.bhūtam.sattva.nāmabhir.vrajyā.paktir.iti ada.iti.sattvānām.upadeśo.gaur.aśvaḥ.puruṣo.hastī.iti bhavati.iti.bhāvasya.āste.śete.vrajati.tiṣṭhati.iti indriya.nityam.vacanam.audumbarāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रचतुष्ट्वम्नौपपद्यते अयुगपद्।(युगपद्भ्)।उत्पन्नानाम्वाशब्दानामितरेतरौपदेशःशास्त्रकृतोयोगश्च व्याप्तिमत्त्वात्तुशब्दस्यअणीयस्त्वाच्चशब्देनसञ्ज्ञाकरणम्व्यवहारअर्थम्लोके तेषाम्मनुष्यवद्देवताअभिधानम् पुरुषविद्याअनित्यत्वात्कर्मसम्पत्तिर्मन्त्रोवेदे षड्भावविकाराभवन्तिइतिवार्ष्यायणिर् जायतेअस्तिविपरिणमतेवर्धतेअपक्षीयतेविनश्यतिइति जायतैतिपूर्वभावस्यआदिमाचष्टेनअपरभावमाचष्टेनप्रतिषेधति अस्तिइत्युत्पन्नस्यसत्त्वस्यअवधारणम् विपरिणमतैत्यप्रच्यवमानस्यतत्त्वाद्विकारम् वर्धतैतिस्वअङ्गअभ्युच्चयम्साम्यौगिकानाम्वाअर्थानाम् वर्धतेविजयेनैतिवावर्धतेशरीरेणैतिवा अपक्षीयतैत्येतेनएवव्याख्यातःप्रतिलोमम् विनश्यतिइत्यपरभावस्यआदिमाचष्टेनपूर्वभावमाचष्टेनप्रतिषेधति

tatra.catuṣṭvam.na.upapadyate ayugapad.(yugapad.Bh).utpannānām.vā.śabdānām.itaretara.upadeśaḥ.śāstra.kṛto.yogaś.ca vyāptimattvāt.tu.śabdasya.aṇīyastvāc.ca.śabdena.sañjñā.karaṇam.vyavahāra.artham.loke teṣām.manuṣyavad.devatā.abhidhānam puruṣa.vidyā.anityatvāt.karma.sampattir.mantro.vede ṣaḍ.bhāva.vikārā.bhavanti.iti.vārṣyāyaṇir jāyate.asti.vipariṇamate.vardhate.apakṣīyate.vinaśyati.iti jāyata.iti.pūrva.bhāvasya.ādim.ācaṣṭe.na.apara.bhāvam.ācaṣṭe.na.pratiṣedhati asti.ity.utpannasya.sattvasya.avadhāraṇam vipariṇamata.ity.apracyavamānasya.tattvād.vikāram vardhata.iti.sva.aṅga.abhyuccayam.sāmyaugikānām.vā.arthānām vardhate.vijayena.iti.vā.vardhate.śarīreṇa.iti.vā apakṣīyata.ity.etena.eva.vyākhyātaḥ.pratilomam vinaśyati.ity.apara.bhāvasya.ādim.ācaṣṭe.na.pūrva.bhāvam.ācaṣṭe.na.pratiṣedhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोअन्येभावविकाराएतेषामेवविकाराभवन्तिइतिहस्मआहतेयथावचनमभ्यूहितव्याः ननिर्बद्धाउपसर्गाअर्थान्निराहुरितिशाकटायनः नामआख्यातयोस्तुकर्मौपसम्योगद्योतकाभवन्त्य् उच्चअवचाःपदअर्थाभवन्तिइतिगार्ग्यस् तद्यएषुपदअर्थःप्राहुरिमेतम्नामआख्यातयोरर्थविकरणम् आइत्यर्वागर्थेप्रपराइत्येतस्यप्रातिलोम्यम् अभिइत्याभिमुख्यम्प्रतिइत्येतस्यप्रातिलोम्यम् अतिसुइत्यभिपूजितअर्थेनिर्दुरित्येतयोःप्रातिलोम्यम् न्यवैतिविनिग्रहअर्थीयाउदित्येतयोःप्रातिलोम्यम् समित्येकीभावम्व्यपैत्येतस्यप्रातिलोम्यम् अन्वितिसादृश्यअपरभावम् अपिइतिसंसर्गम् उपैत्युपजनम् परिइतिसर्वतोभावम् अधिइत्युपरिभावमैश्वर्यम्वा एवमुच्चअवचानर्थान्प्राहुस्तौपेक्षितव्याः

ato.anye.bhāva.vikārā.eteṣām.eva.vikārā.bhavanti.iti.ha.sma.āha.te.yathā.vacanam.abhyūhitavyāḥ na.nirbaddhā.upasargā.arthān.nirāhur.iti.śākaṭāyanaḥ nāma.ākhyātayos.tu.karma.upasamyoga.dyotakā.bhavanty ucca.avacāḥ.pada.arthā.bhavanti.iti.gārgyas tad.ya.eṣu.pada.arthaḥ.prāhur.ime.tam.nāma.ākhyātayor.artha.vikaraṇam ā.ity.arvāg.arthe.pra.parā.ity.etasya.prātilomyam abhi.ity.ābhimukhyam.prati.ity.etasya.prātilomyam ati.su.ity.abhipūjita.arthe.nir.dur.ity.etayoḥ.prātilomyam ny.ava.iti.vinigraha.arthīyā.ud.ity.etayoḥ.prātilomyam sam.ity.ekī.bhāvam.vy.apa.ity.etasya.prātilomyam anv.iti.sādṛśya.apara.bhāvam api.iti.saṃsargam upa.ity.upajanam pari.iti.sarvato.bhāvam adhi.ity.upari.bhāvam.aiśvaryam.vā evam.ucca.avacān.arthān.prāhus.ta.upekṣitavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथनिपाताउच्चअवचेष्वर्थेषुनिपतन्ति अप्युपमाअर्थेअपिकर्मौपसंग्रहअर्थेअपिपदपूरणाः तेषामेतेचत्वारौपमाअर्थेभवन्ति इवैतिभाषायांश्चअन्वध्यायंश्च ऽऽ।अग्निरिव।ऽऽ।(ऋव्X,८४,२;।१०६,३)।ऽऽ।इन्द्रैव।ऽऽ।(ऋव्X,८४,५;।१६६,२;।१७३,२)।इति नैतिप्रतिषेधअर्थीयोभाषायामुभयमन्वध्यायम् ऽऽ।नैन्द्रम्देवममंसत।ऽऽ।(ऋव्X,८६,१)।इतिप्रतिषेधअर्थीयः पुरस्तादुपाचारस्तस्ययत्प्रतिषेधति ऽऽ।दुर्मदासोनसुरायाम्।ऽऽ।(ऋव्व्२१,२,१२)।इत्युपमाअर्थीय उपरिष्टादुपाचारस्तस्ययेनौपमिमीते चिदित्येषोअनेककर्माआचार्यश्चिदिदम्ब्रूयादितिपूजायाम् आचार्यःकस्मादाचार्यआचारम्ग्राहयत्याचिनोत्यर्थानाचिनोतिबुद्धिमितिवा दधिचिदित्युपमाअर्थे कुल्माषांश्चिदाहरैत्यवकुत्सिते कुल्माषाःकुलेषुसीदन्ति नुइत्येषोअनेककर्माइदम्नुकरिष्यतिइतिहेत्वपदेशः कथम्नुकरिष्यतिइत्यनुपृष्टेनन्वेतदकार्षीदितिचअथअप्युपमाअर्थेभवति ऽऽ।वृक्षस्यनुतेपुरुहूतवयाः।ऽऽ।(ऋव्व्१,२४,३) वृक्षस्यैवतेपुरुहूतशाखा वयाःशाखावेतेर्वातअयनाभवन्ति शाखाःखशयाःशक्नोतेर्वा अथयस्यआगमादर्थपृथक्त्वमहविज्ञायतेनत्वौद्देशिकमिवविग्रहेणपृथक्त्वात्सकर्मौपसंग्रहः चैतिसमुच्चयअर्थौभाभ्याम्सम्प्रयुज्यते ऽऽ।अहंश्चत्वंश्चवृत्रहन्।ऽऽ।(ऋव्व्२१,६२,११)।इत्येतस्मिन्नेवअर्थे ऽऽ।देवेभ्यश्चपितृभ्यआ।ऽऽ।(ऋव्X,१६,११)।इतिआकारस् वाइतिविचारणअर्थे ऽऽ।हन्तअहम्पृथिवीमिमाम्निदधानिइहवाइहवा।ऽऽ।(ऋव्X,११९,९)।इति अथअपिसमुच्चयअर्थेभवति

atha.nipātā.ucca.avaceṣv.artheṣu.nipatanti apy.upamā.arthe.api.karma.upasaṃgraha.arthe.api.pada.pūraṇāḥ teṣām.ete.catvāra.upamā.arthe.bhavanti iva.iti.bhāṣāyāṃś.ca.anvadhyāyaṃś.ca ``.agnir.iva.''.(ṛV.X,84,2;.106,3).``.indra.iva.''.(ṛV.X,84,5;.166,2;.173,2).iti na.iti.pratiṣedha.arthīyo.bhāṣāyām.ubhayam.anvadhyāyam ``.na.indram.devam.amaṃsata.''.(ṛV.X,86,1).iti.pratiṣedha.arthīyaḥ purastād.upācāras.tasya.yat.pratiṣedhati ``.durmadāso.na.surāyām.''.(ṛV.V21,2,12).ity.upamā.arthīya upariṣṭād.upācāras.tasya.yena.upamimīte cid.ity.eṣo.aneka.karmā.ācāryaś.cid.idam.brūyād.iti.pūjāyām ācāryaḥ.kasmād.ācārya.ācāram.grāhayaty.ācinoty.arthān.ācinoti.buddhim.iti.vā dadhi.cid.ity.upamā.arthe kulmāṣāṃś.cid.āhara.ity.avakutsite kulmāṣāḥ.kuleṣu.sīdanti nu.ity.eṣo.aneka.karmā.idam.nu.kariṣyati.iti.hetv.apadeśaḥ katham.nu.kariṣyati.ity.anupṛṣṭe.nanv.etad.akārṣīd.iti.ca.atha.apy.upamā.arthe.bhavati ``.vṛkṣasya.nu.te.puru.hūta.vayāḥ.''.(ṛV.V1,24,3) vṛkṣasya.iva.te.puru.hūta.śākhā vayāḥ.śākhā.veter.vāta.ayanā.bhavanti śākhāḥ.khaśayāḥ.śaknoter.vā atha.yasya.āgamād.artha.pṛthaktvam.aha.vijñāyate.na.tv.auddeśikam.iva.vigraheṇa.pṛthaktvāt.sa.karma.upasaṃgrahaḥ ca.iti.samuccaya.artha.ubhābhyām.samprayujyate ``.ahaṃś.ca.tvaṃś.ca.vṛtrahan.''.(ṛV.V21,62,11).ity.etasminn.eva.arthe ``.devebhyaś.ca.pitṛbhya.ā.''.(ṛV.X,16,11).iti.ā.kāras vā.iti.vicāraṇa.arthe ``.hanta.aham.pṛthivīm.imām.ni.dadhāni.iha.vā.iha.vā.''.(ṛV.X,119,9).iti atha.api.samuccaya.arthe.bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।वायुर्वात्वामनुर्वात्वा।ऽऽ।(ट्ष्।१,७,७,२;।क्ष्।१३,१४)।इति अहैतिचहैतिचविनिग्रहअर्थीयौपूर्वेनसम्प्रयुज्येते अयमहैदम्करोत्वयमिदमिदम्हकरिष्यतिइदम्नकरिष्यतिइति अथअप्युकारएतस्मिन्नेवअर्थौत्तरेण मृषाइमेवदन्तिसत्यमुतेवदन्तिइति अथअपिपदपूरण ऽऽ।इदमु।ऽऽ।(ऋव्।१व्,५१,१)।ऽऽ।तदु।ऽऽ।(ऋव्।१,६२,६) हिइत्येषोअनेककर्मा इदम्हिकरिष्यतिइतिहेतुअपदेशे कथम्हिकरिष्यतिइत्यनुपृष्टे कथम्हिव्याकरिष्यतिइत्यसूयायाम् किलैतिविद्याप्रकर्षएवम्किलैति अथअपिनननुइत्येताभ्याम्सम्प्रयुज्यतेअनुपृष्टे नकिलएवम्ननुकिलएवम् माइतिप्रतिषेधेमाकार्षीर्माहार्षीरितिच खल्वितिचखलुकृत्वाखलुकृतम् अथअपिपदपूरणएवम्खलुतद्बभूवैति शश्वदितिविचिकित्साअर्थीयोभाषायाम् शश्वदेवमित्यनुपृष्टे एवम्शश्वदित्यस्वयम्पृष्टे नूनमितिविचिकित्साअर्थीयोभाषायाम् उभयमन्वध्यायम्विचिकित्साअर्थीयश्चपदपूरणश्च अगस्त्यैन्द्रायहविर्निरूप्य।(निरुप्यभ्)।मरुद्भ्यःसम्प्रदित्साम्चकार सैन्द्रएत्यपरिदेवयाम्चक्रे

``.vāyur.vā.tvā.manur.vā.tvā.''.(ṭṣ.1,7,7,2;.Kṣ.13,14).iti aha.iti.ca.ha.iti.ca.vinigraha.arthīyau.pūrvena.samprayujyete ayam.aha.idam.karotv.ayam.idam.idam.ha.kariṣyati.idam.na.kariṣyati.iti atha.apy.u.kāra.etasminn.eva.artha.uttareṇa mṛṣā.ime.vadanti.satyam.u.te.vadanti.iti atha.api.pada.pūraṇa ``.idam.u.''.(ṛV.1V,51,1).``.tad.u.''.(ṛV.1,62,6) hi.ity.eṣo.aneka.karmā idam.hi.kariṣyati.iti.hetu.apadeśe katham.hi.kariṣyati.ity.anupṛṣṭe katham.hi.vyākariṣyati.ity.asūyāyām kila.iti.vidyā.prakarṣa.evam.kila.iti atha.api.na.nanu.ity.etābhyām.samprayujyate.anupṛṣṭe na.kila.evam.nanu.kila.evam mā.iti.pratiṣedhe.mā.kārṣīr.mā.hārṣīr.iti.ca khalv.iti.ca.khalu.kṛtvā.khalu.kṛtam atha.api.pada.pūraṇa.evam.khalu.tad.babhūva.iti śaśvad.iti.vicikitsā.arthīyo.bhāṣāyām śaśvad.evam.ity.anupṛṣṭe evam.śaśvad.ity.asvayam.pṛṣṭe nūnam.iti.vicikitsā.arthīyo.bhāṣāyām ubhayam.anvadhyāyam.vicikitsā.arthīyaś.ca.pada.pūraṇaś.ca agastya.indrāya.havir.nirūpya.(nirupya.Bh).marudbhyaḥ.sampraditsām.cakāra sa.indra.etya.paridevayām.cakre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।ननूनमस्तिनोश्वःकस्तद्वेदयदद्भुतम्।ऽऽ।(ऋव्।१,१७०,१) ऽऽ।अन्यस्यचित्तमभिसञ्चरेण्यमुतअधीतम्विनश्यति।ऽऽ।(ऋव्।१,१७०,१) ननूनमस्त्यद्यतनम्नोएवश्वस्तनम् अद्यअस्मिन्द्यवि द्युरित्यह्नोनामधेयम्द्योततैतिसतः श्वौपाशंसनीयःकालःह्योहीनःकालः ऽऽ।कस्तद्वेदयदद्भुतम्ऽऽ।कस्तद्वेदयदभूतम् इदमपिइतरदद्भुतमभूतमिव ऽऽ।अन्यस्यचित्तमभिसञ्चरेण्यम्ऽऽ।अभिसञ्चार्यन्योनआनेयस् चित्तंश्चेततेः ऽऽ।उतअधीतम्विनश्यतिऽऽ।इत्यप्यध्यातम्विनश्यत्यध्यातमभिप्रेतम् अथअपिपदपूरणः

``.na.nūnam.asti.no.śvaḥ.kas.tad.veda.yad.adbhutam.''.(ṛV.1,170,1) ``.anyasya.cittam.abhisañcareṇyam.uta.adhītam.vi.naśyati.''.(ṛV.1,170,1) na.nūnam.asty.adyatanam.no.eva.śvastanam adya.asmin.dyavi dyur.ity.ahno.nāmadheyam.dyotata.iti.sataḥ śva.upāśaṃsanīyaḥ.kālaḥ.hyo.hīnaḥ.kālaḥ ``.kas.tad.veda.yad.adbhutam''.kas.tad.veda.yad.abhūtam idam.api.itarad.adbhutam.abhūtam.iva ``.anyasya.cittam.abhisañcareṇyam''.abhisañcāry.anyo.na.āneyas cittaṃś.cetateḥ ``.uta.adhītam.vinaśyati''.ity.apy.adhyātam.vinaśyaty.adhyātam.abhipretam atha.api.pada.pūraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।नूनम्सातेप्रतिवरम्जरित्रेदुहीयदिन्द्रदक्षिणामघोनी।ऽऽ।(ऋव्।२,११,२१) ऽऽ।शिक्षास्तोतृभ्योमातिधग्भगोनोबृहद्वदेमविदथेसुवीराः।ऽऽ।(ऋव्।२,११,२१) सातेप्रतिदुग्धाम्वरम्जनित्रे वरोवरयितव्योभवति जरितागरिता दक्षिणामघोनीमघवती मघमितिधननामधेयम्मंहतेर्दानकर्मणः दक्षिणादक्षतेःसमर्धयतिकर्मणःव्यृद्धम्समर्धयतिइति अपिवाप्रदक्षिणआगमनात् दिशमभिप्रेत्यदिघस्तप्रकृतिर्दाक्षिनोहस्तः दक्षतेरुत्साहकर्मणोदाशतेर्वास्यात् हस्तोहन्तेर्प्राशुर्हनने देहिस्तोतृभ्यःकामान् माअस्मानतिदंहीः माअस्मानतिहायदाः भगोनोअस्तु बृहद्वदेमस्वेवेदने भगोभजतेर् बृहदित्य्महतोनामधेयम्परिवृऌहम्।(परिवृढम्भ्)।भवति वीरवन्तःकल्याणवीरावा वीरोवीरयत्यमित्रान्वेतेर्वास्याद्गतिकर्मणोवीरयतेर्वा सीमितिपरिग्रहअर्थीयोवापदपूरणोवा ऽऽ।प्रसीमादित्योअसृजत्।ऽऽ।(ऋव्।२,२८,४) प्रासृजदितिवाप्रासृजत्सर्वतैतिवा ऽऽ।विसीमतःसुरुचोवेनआवः।ऽऽ।(अव्।४,१,१;।५,६,१;।ष्व्।१,३२१;।व्ष्।१३,३)।इतिच व्यवृणोत्सर्वतआदित्यः सुरुचआदित्यरश्मयःसुरोचनात् अपिवासीमाइत्येतदनर्थकमुपबन्धमाददीतपञ्चमीकर्माणम् सीम्नःसीमतःसीमातोमर्यादातः सीमामर्यादाविषीव्यतिदेशाविति त्वैतिविनिग्रहअर्थीयम्सर्वनामअनुदात्तम्,।अर्धनामैत्येके

``.nūnam.sā.te.prati.varam.jaritre.duhīyad.indra.dakṣiṇā.maghonī.''.(ṛV.2,11,21) ``.śikṣā.stotṛbhyo.māti.dhagbhago.no.bṛhad.vadema.vidathe.suvīrāḥ.''.(ṛV.2,11,21) sā.te.prati.dugdhām.varam.janitre varo.varayitavyo.bhavati jaritā.garitā dakṣiṇā.maghonī.maghavatī magham.iti.dhana.nāmadheyam.maṃhater.dāna.karmaṇaḥ dakṣiṇā.dakṣateḥ.samardhayati.karmaṇaḥ.vyṛddham.samardhayati.iti api.vā.pradakṣiṇa.āgamanāt diśam.abhipretya.dig.hasta.prakṛtir.dākṣino.hastaḥ dakṣater.utsāha.karmaṇo.dāśater.vā.syāt hasto.hanter.prāśur.hanane dehi.stotṛbhyaḥ.kāmān mā.asmān.atidaṃhīḥ mā.asmān.atihāya.dāḥ bhago.no.astu bṛhad.vadema.sve.vedane bhago.bhajater bṛhad.ity.mahato.nāmadheyam.parivṛḷham.(parivṛḍham.Bh).bhavati vīravantaḥ.kalyāṇa.vīrā.vā vīro.vīrayaty.amitrān.veter.vā.syād.gati.karmaṇo.vīrayater.vā sīm.iti.parigraha.arthīyo.vā.pada.pūraṇo.vā ``.pra.sīm.ādityo.asṛjat.''.(ṛV.2,28,4) prāsṛjad.iti.vā.prāsṛjat.sarvata.iti.vā ``.vi.sīm.ataḥ.suruco.vena.āvaḥ.''.(AV.4,1,1;.5,6,1;.ṣV.1,321;.Vṣ.13,3).iti.ca vyavṛṇot.sarvata.ādityaḥ suruca.āditya.raśmayaḥ.surocanāt api.vā.sīmā.ity.etad.anarthakam.upabandham.ādadīta.pañcamī.karmāṇam sīmnaḥ.sīmataḥ.sīmāto.maryādātaḥ sīmā.maryādā.viṣīvyati.deśāv.iti tva.iti.vinigraha.arthīyam.sarvanāma.anudāttam,.ardhanāma.ity.eke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।ऋचाम्त्वःपोषमास्तेपुपुष्वान्गायत्रम्त्वोगायतिशक्वरीषु।ऽऽ।(ऋव्X,७१,११) ऽऽ।ब्रह्मात्वोवदतिजातविद्याम्यज्ञस्यमात्राम्विमिमीतौत्वः।ऽऽ।(ऋव्X,७१,११) इत्यृत्विक्कर्मणाम्विनियोगमाचष्टे ऋचामेकःपोषमास्तेपुपुष्वान्होताऋगर्चनी गायत्रमेकोगायतिशक्वरीषुउद्गाता गायत्रम्गायतेःस्तुतिकर्मणः शक्वर्यऋचःशक्नोतेः ऽऽ।तद्यदाभिर्वृत्रमशकधन्तुम्तच्शक्वरीणाम्शक्वरीत्वम्।ऽऽ।(क्ब्।२३,२;।अब्।५,७,३)।इतिविज्ञायते ब्रह्माएकोजातेजातेविद्याम्वदति ब्रह्मासर्वविद्यःसर्वम्वेदितुमर्हति ब्रह्मापरिवृऌहः।(परिवृढःभ्)।श्रुततोब्रह्मपरिवृऌहम्।(परिवृढम्भ्)।सर्वतः यज्ञस्यमात्राम्विमिमीतएकः अध्वर्युरध्वर्युरध्वरयुरध्वरम्युनक्त्यध्वरस्यनेताअध्वरम्कामयतैतिवा अपिवाअधीयानेयुरुपबन्धस् अध्वरैतियज्ञनामध्वरतिर्हिंसाकर्मातत्प्रतिषेधः निपातैत्येकेतत्कथमनुदात्तप्रकृतिनामस्याद्दृष्टव्ययम्तुभवति ऽऽ।उतत्वम्सख्येस्थिरपीतमाहुः।ऽऽ।(ऋव्X,७१,५)।इतिद्वितीयायाम् ऽऽ।उतोत्वस्मैतन्वम्विसस्रे।ऽऽ।(ऋव्X,७१,४)।इतिचतुर्थ्याम् अथअपिप्रथमाबहुवचने

``.ṛcām.tvaḥ.poṣam.āste.pupuṣvān.gāyatram.tvo.gāyati.śakvarīṣu.''.(ṛV.X,71,11) ``.brahmā.tvo.vadati.jāta.vidyām.yajñasya.mātrām.vi.mimīta.u.tvaḥ.''.(ṛV.X,71,11) ity.ṛtvik.karmaṇām.viniyogam.ācaṣṭe ṛcām.ekaḥ.poṣam.āste.pupuṣvān.hotā.ṛg.arcanī gāyatram.eko.gāyati.śakvarīṣu.udgātā gāyatram.gāyateḥ.stuti.karmaṇaḥ śakvarya.ṛcaḥ.śaknoteḥ ``.tad.yad.ābhir.vṛtram.aśakad.hantum.tac.śakvarīṇām.śakvarītvam.''.(KB.23,2;.AB.5,7,3).iti.vijñāyate brahmā.eko.jāte.jāte.vidyām.vadati brahmā.sarvavidyaḥ.sarvam.veditum.arhati brahmā.parivṛḷhaḥ.(parivṛḍhaḥ.Bh).śrutato.brahma.parivṛḷham.(parivṛḍham.Bh).sarvataḥ yajñasya.mātrām.vimimīta.ekaḥ adhvaryur.adhvaryur.adhvarayur.adhvaram.yunakty.adhvarasya.netā.adhvaram.kāmayata.iti.vā api.vā.adhīyāne.yur.upabandhas adhvara.iti.yajña.nāma.dhvaratir.hiṃsā.karmā.tat.pratiṣedhaḥ nipāta.ity.eke.tat.katham.anudātta.prakṛti.nāma.syād.dṛṣṭa.vyayam.tu.bhavati ``.uta.tvam.sakhye.sthira.pītam.āhuḥ.''.(ṛV.X,71,5).iti.dvitīyāyām ``.uto.tv.asmai.tanvam.vi.sasre.''.(ṛV.X,71,4).iti.caturthyām atha.api.prathamā.bahuvacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।अक्षण्वन्तःकर्णवन्तःसखायोमनोजवेष्वसमाबभूवुः।ऽऽ।(ऋव्X,७१,७) ऽऽ।आदघ्नासौपकक्षासौत्वेह्रदाइवस्नात्वाउत्वेददृश्रे।ऽऽ।(ऋव्X,७१,७) अक्षिमन्तःकर्णवन्तःसखायः अक्षिचस्तेरनक्तेरित्याग्रायणः ऽऽ।तस्मादेतेव्यक्ततरेइवभवतः।ऽऽ।(उन्त्रचेद्)।इतिहविज्ञायते कर्णःकृण्ततेर्निकृत्तद्वारोभवत्यृच्छतेरित्याग्रायणः ऽऽ।ऋच्छन्तिइवखेउदगन्ताम्ऽऽ।इतिहविज्ञायते मनसाम्प्रजवेष्वसमाबभूवुरास्यदघ्नाअपरौपकक्षदघ्नाअपरे आस्यमस्यतेरास्यन्दतएनदन्नमितिवा दघ्नम्दघ्यतेःस्रवतिकर्मणोदस्यतेर्वास्याद्विदस्ततरम्भवति प्रस्नेयाह्रदाइवएकेददृशिरेप्रस्नेया।(प्रस्नेयाददृशिरेभ्)।स्नानअर्हा ह्रदोह्रादतेःशब्दकर्मणोह्लादतेर्वास्याच्शीतीभावकर्मणः अथअपिसमुच्चयअर्थेभवति ऽऽ।पर्यायाइवत्वदाश्विनम्।ऽऽ।(ंब्।१७,४) आश्विनंश्चपर्यायाश्चैति अथयेप्रवृत्तेअर्थेअमितअक्षरेषुग्रन्थेषुवाक्यपूरणाआगच्छन्तिपदपूरणास्तेमितअक्षरेष्वनर्थकाःकमीमिद्विति

``.akṣaṇvantaḥ.karṇavantaḥ.sakhāyo.manojaveṣv.asamā.babhūvuḥ.''.(ṛV.X,71,7) ``.ādaghnāsa.upakakṣāsa.u.tve.hradā.iva.snātvā.u.tve.dadṛśre.''.(ṛV.X,71,7) akṣimantaḥ.karṇavantaḥ.sakhāyaḥ akṣi.caster.anakter.ity.āgrāyaṇaḥ ``.tasmād.ete.vyaktatare.iva.bhavataḥ.''.(untraced).iti.ha.vijñāyate karṇaḥ.kṛṇtater.nikṛtta.dvāro.bhavaty.ṛcchater.ity.āgrāyaṇaḥ ``.ṛcchanti.iva.khe.udagantām''.iti.ha.vijñāyate manasām.prajaveṣv.asamā.babhūvur.āsya.daghnā.apara.upakakṣa.daghnā.apare āsyam.asyater.āsyandata.enad.annam.iti.vā daghnam.daghyateḥ.sravati.karmaṇo.dasyater.vā.syād.vidastataram.bhavati prasneyā.hradā.iva.eke.dadṛśire.prasneyā.(prasneyā.dadṛśire.Bh).snāna.arhā hrado.hrādateḥ.śabda.karmaṇo.hlādater.vā.syāc.śītī.bhāva.karmaṇaḥ atha.api.samuccaya.arthe.bhavati ``.paryāyā.iva.tvad.āśvinam.''.(ṃB.17,4) āśvinaṃś.ca.paryāyāś.ca.iti atha.ye.pravṛtte.arthe.amita.akṣareṣu.grantheṣu.vākya.pūraṇā.āgacchanti.pada.pūraṇās.te.mita.akṣareṣv.anarthakāḥ.kam.īm.id.v.iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।निष्ट्वक्त्रासश्चिदिन्नरोभूरितोकावृकादिव।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) ऽऽ।बिभ्यस्यन्तोववाशिरेशिशिरम्जीवनायकम्।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) शिशिरम्जीवनायशिशिरम्शृणातेःशम्नातेर्वा ऽऽ।आईमेनम्सृजतासुते।ऽऽ।(ऋव्।१,९,२) आसृजतएनम्सुते ऽऽ।तमिद्वर्धन्तुनोगिरः।ऽऽ।(ऋव्व्२१,९२,२१;।१X,६१,१४) तम्वर्धयन्तुनोगिरःस्तुतयःगिरोगृणातेः ऽऽ।अयमुतेसमतसि।ऽऽ।(ऋव्।१,३०,४) अयम्तेसमतसि इवोअपिदृश्यतेसुविदुरिवसुविज्ञायेतेइव अथअपिनैत्येषैदित्येतेनसम्प्रयुज्यतेपरिभये

``.niṣṭvaktrāsaś.cid.in.naro.bhūri.tokā.vṛkād.iva.''.(untraced) ``.bibhyasyanto.vavāśire.śiśiram.jīvanāya.kam.''.(untraced) śiśiram.jīvanāya.śiśiram.śṛṇāteḥ.śamnāter.vā ``.ā.īm.enam.sṛjatā.sute.''.(ṛV.1,9,2) āsṛjata.enam.sute ``.tam.id.vardhantu.no.giraḥ.''.(ṛV.V21,92,21;.1X,61,14) tam.vardhayantu.no.giraḥ.stutayaḥ.giro.gṛṇāteḥ ``.ayam.u.te.samatasi.''.(ṛV.1,30,4) ayam.te.samatasi ivo.api.dṛśyate.su.vidur.iva.su.vijñāyete.iva atha.api.na.ity.eṣa.id.ity.etena.samprayujyate.paribhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।हविर्भिरेकेस्वरितःसचन्तेसुन्वन्तएकेसवनेषुसोमान्।ऽऽ।(ऋव्क्ह्।१०,१०६,१) ऽऽ।शचीर्मदन्तौतदक्षिणाभिर्नैज्जिह्मायन्त्योनरकम्पताम।ऽऽ।(ऋव्क्ह्।१०,१०६,१) नरकम्न्यरकम्नीचैर्गमनम्नअस्मिन्रमणम्स्थानमल्पमप्यस्तिइतिवा अथअपिनचैत्येषैदित्येतेनसम्प्रयुज्यतेअनुपृष्टेनचैत्सुराम्पिबन्तिइति सुरासुनोतेः एवमुच्चअवचेष्वर्थेष्व्निपतन्तितौपेक्षितव्याः

``.havirbhir.eke.svaritaḥ.sacante.sunvanta.eke.savaneṣu.somān.''.(ṛVKH.10,106,1) ``.śacīr.madanta.uta.dakṣiṇābhir.na.ij.jihmāyantyo.narakam.patāma.''.(ṛVKH.10,106,1) narakam.nyarakam.nīcair.gamanam.na.asmin.ramaṇam.sthānam.alpam.apy.asti.iti.vā atha.api.na.ca.ity.eṣa.id.ity.etena.samprayujyate.anupṛṣṭe.na.ca.it.surām.pibanti.iti surā.sunoteḥ evam.ucca.avaceṣv.artheṣv.nipatanti.ta.upekṣitavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिइमानिचत्वारिपदजातान्यनुक्रान्तानिनामआख्यातेचौपसर्गनिपाताश्च तत्रनामान्याख्यातजानिइतिशाकटायनोनैरुक्तसमयश्च नसर्वाणिइतिगार्ग्योवैयाकरणानांश्चएके तद्यत्रस्वरसंस्कारौसमर्थौप्रादेशिकेनविकारेण।(गुनेनभ्)।अन्वितौस्याताम् संविज्ञातानितानियथागौरश्वःपुरुषोहस्तीइति अथचेत्सर्वाण्याख्यातजानिनामानिस्युः यःकश्चतत्कर्मकुर्यात्सर्वम्तत्सत्त्वम्तथाआचक्षीरन् यःकश्चअध्वानमश्नुवीतअश्वःसवचनीयःस्यात् यत्किंचित्तृन्द्यात्तृणम्तद् अथअपिचेत्सर्वाण्याख्यातजानिनामानिस्युः यावद्भिर्भावैःसम्प्रयुज्येततावद्भ्योनामधेयप्रतिलम्भःस्यात् तत्रएवम्स्थूणादरशयावासञ्जनीचस्यात्

iti.imāni.catvāri.pada.jātāny.anukrāntāni.nāma.ākhyāte.ca.upasarga.nipātāś.ca tatra.nāmāny.ākhyātajāni.iti.śākaṭāyano.nairukta.samayaś.ca na.sarvāṇi.iti.gārgyo.vaiyākaraṇānāṃś.ca.eke tad.yatra.svara.saṃskārau.samarthau.prādeśikena.vikāreṇa.(gunena.Bh).anvitau.syātām saṃvijñātāni.tāni.yathā.gaur.aśvaḥ.puruṣo.hastī.iti atha.cet.sarvāṇy.ākhyātajāni.nāmāni.syuḥ yaḥ.kaś.ca.tat.karma.kuryāt.sarvam.tat.sattvam.tathā.ācakṣīran yaḥ.kaś.ca.adhvānam.aśnuvīta.aśvaḥ.sa.vacanīyaḥ.syāt yat.kiṃcit.tṛndyāt.tṛṇam.tad atha.api.cet.sarvāṇy.ākhyātajāni.nāmāni.syuḥ yāvadbhir.bhāvaiḥ.samprayujyeta.tāvadbhyo.nāmadheya.pratilambhaḥ.syāt tatra.evam.sthūṇā.dara.śayā.vā.sañjanī.ca.syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथअपियएषाम्न्यायवान्कार्मनामिकःसंस्कारः यथाचअपिप्रतीतअर्थानिस्युस्तथाएनान्याचक्षीरन् पुरुषम्पुरिशयैत्याचक्षीरनष्टाइत्यश्वम्तर्दनमितितृणम् अथअपिनिष्पन्नेअभिव्याहारेअभिविचारयन्ति प्रथनात्पृथिवीइत्याहुःकएनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चैति अथअनन्वितेअर्थेअप्रादेशिकेविकारेपदेभ्यःपदैतरअर्धान्त्सञ्चस्कारशाकटायनः एतेःकारितंश्चयकारआदिम्चअन्तकरणमस्तेःशुद्धंश्चसकारआदिम्च अथअपिसत्त्वपूर्वोभावैत्याहुः अपरस्माद्भावात्पूर्वस्यप्रदेशोनौपपद्यतैति तदेतन्नौपपद्यते

atha.api.ya.eṣām.nyāyavān.kārmanāmikaḥ.saṃskāraḥ yathā.ca.api.pratīta.arthāni.syus.tathā.enāny.ācakṣīran puruṣam.puriśaya.ity.ācakṣīran.aṣṭā.ity.aśvam.tardanam.iti.tṛṇam atha.api.niṣpanne.abhivyāhāre.abhivicārayanti prathanāt.pṛthivī.ity.āhuḥ.ka.enām.aprathayiṣyat.kim.ādhāraś.ca.iti atha.ananvite.arthe.aprādeśike.vikāre.padebhyaḥ.pada.itara.ardhānt.sañcaskāra.śākaṭāyanaḥ eteḥ.kāritaṃś.ca.ya.kāra.ādim.ca.anta.karaṇam.asteḥ.śuddhaṃś.ca.sa.kāra.ādim.ca atha.api.sattva.pūrvo.bhāva.ity.āhuḥ aparasmād.bhāvāt.pūrvasya.pradeśo.na.upapadyata.iti tad.etan.na.upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोहिनुवाएतत् तद्यत्रस्वरसंस्कारौसमर्थौप्रादेशिकेनविकारेण।(गुणेनभ्)।अन्वितौस्याताम् सर्वम्प्रादेशिकमित्येवम्सत्यनुपालम्भएषभवति यथोएतद्यःकश्चतत्कर्मकुर्यात्सर्वम्तत्सत्त्वम्तथाआचक्षीरन्निति पश्यामःसमानकर्मणाम्नामधेयप्रतिलम्भमेकेसाम्नएकेसाम् यथातक्षापरिव्राजकोजीवनोभूमिजैत्येतेनएवौत्तरःप्रत्युक्तः यथोएतद्यथाचअपिप्रतीतअर्थानिस्युस्तथाएनान्याचक्षीरन्निति।१,१४:सन्त्यल्पप्रयोगाःकृतोअप्यैकपदिकायथाव्रततिर्दमूनाजाट्यआट्णारोजागरूकोदर्विहोमीइति यथोएतत्निष्पन्नेअभिव्याहारेअभिविचारयन्तिइति भवतिहिनिष्पन्नेअभ्य्व्याहारेयोगपरीष्टिः प्रथनात्पृथिवीइत्याहुःकएनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चैति अथवैदर्शनेनपृथुरप्रथिताचेदप्यन्यैः अथअप्येवम्सर्वएवदृष्टप्रवादाउपालभ्यन्ते यथोएतत्पदेभ्यःपदैतरअर्धान्त्सञ्चस्कारैति योअनन्वितेअर्थेसञ्चस्कारसतेनगर्ह्यःसाएषापुरुषगर्हानशास्त्रगर्हाइति यथोएतदपरस्माद्भावात्पूर्वस्यप्रदेशोनौपपद्यतैति पश्यामःपूर्वौत्पन्नानाम्सत्त्वानामपरस्माद्भावान्नामधेयप्रतिलम्भमेकेषाम्नएकेषाम्यथाबिल्वअदोलम्बचूडकैति बिल्वम्भरणाद्वाभेदनाद्वा

yatho.hi.nu.vā.etat tad.yatra.svara.saṃskārau.samarthau.prādeśikena.vikāreṇa.(guṇena.Bh).anvitau.syātām sarvam.prādeśikam.ity.evam.saty.anupālambha.eṣa.bhavati yatho.etad.yaḥ.kaś.ca.tat.karma.kuryāt.sarvam.tat.sattvam.tathā.ācakṣīrann.iti paśyāmaḥ.samāna.karmaṇām.nāmadheya.pratilambham.ekesām.na.ekesām yathā.takṣā.parivrājako.jīvano.bhūmija.ity.etena.eva.uttaraḥ.pratyuktaḥ yatho.etad.yathā.ca.api.pratīta.arthāni.syus.tathā.enāny.ācakṣīrann.iti.1,14:santy.alpa.prayogāḥ.kṛto.apy.aikapadikā.yathā.vratatir.damūnā.jāṭya.āṭṇāro.jāgarūko.darvihomī.iti yatho.etat.niṣpanne.abhivyāhāre.abhivicārayanti.iti bhavati.hi.niṣpanne.abhyvyāhāre.yoga.parīṣṭiḥ prathanāt.pṛthivī.ity.āhuḥ.ka.enām.aprathayiṣyat.kim.ādhāraś.ca.iti atha.vai.darśanena.pṛthur.aprathitā.ced.apy.anyaiḥ atha.apy.evam.sarva.eva.dṛṣṭa.pravādā.upālabhyante yatho.etat.padebhyaḥ.pada.itara.ardhānt.sañcaskāra.iti yo.ananvite.arthe.sañcaskāra.sa.tena.garhyaḥ.sā.eṣā.puruṣa.garhā.na.śāstra.garhā.iti yatho.etad.aparasmād.bhāvāt.pūrvasya.pradeśo.na.upapadyata.iti paśyāmaḥ.pūrva.utpannānām.sattvānām.aparasmād.bhāvān.nāmadheya.pratilambham.ekeṣām.na.ekeṣām.yathā.bilva.ado.lamba.cūḍaka.iti bilvam.bharaṇād.vā.bhedanād.vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथअपिइदमन्तरेणमन्त्रेष्वर्थप्रत्ययोनविद्यते अर्थमप्रतियतोनअत्यन्तम्स्वरसंस्कारौद्देशः तदिदम्विद्यास्थानम्व्याकरणस्यकार्त्स्न्यम्स्वअर्थसाधकंश्च यदिमन्त्रअर्थप्रत्ययायअनर्थकम्भवतिइतिकौत्सोअनर्थकाहिमन्त्राः तदेतेनौपेक्षितव्यम्नियतवाचोयुक्तयोनियतआनुपूर्व्याभवन्ति अथअपिब्राह्मणेनरूपसम्पन्नविधीयन्ते ऽऽ।उरुप्रस्थस्व।ऽऽ।(व्ष्।१,२२;।ट्षि-१,८,१;।वि-२,७,३;।क्ष्।१,८;।३१,७;।ंसि-१,९)।इतिप्रथयति ऽऽ।प्रोहाणि।ऽऽ।(उन्त्रचेद्)।इतिप्रोहति अथअप्यनुपपन्नअर्थाभवन्ति ऽऽ।ओषधेत्रायस्वएनम्।ऽऽ।(ट्षि-२,१,१;।३,५,१;।वि-३,३,२;।क्ष्।२,१;।ंसि-१,९) ऽऽ।स्वधितेमाएनम्हिंसीः।ऽऽ।(व्ष्।४,१;।५,४२;।६,१५;।ट्षि-२,१,१;।३,५,१;।वि-३,३,२;।क्ष्।२,१;।ंसि-२,१;।ईइ-९,३)।इत्याहहिंसन् अथअपिविप्रतिषिद्धअर्थाभवन्ति ऽऽ।एकएवरुद्रोअवतस्थेनद्वितीयः।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) ऽऽ।असङ्ख्यातासहस्राणियेरुद्राअधिभूम्याम्।ऽऽ।(व्ष्।१६,५४;।ंसी-९,९) ऽऽ।अशत्रुरिन्द्रजज्ञिषे।ऽऽ।(ऋव्X,१३३,२;।ष्व्।२,११५२) ऽऽ।शतम्सेनाअजयत्साकमिन्द्रः।ऽऽ।(ऋव्X,१०३,१;।ष्व्।२,११९९;।व्ष्।१७,३३)।इति अथअपिजानन्तम्सम्प्रेष्यति ऽऽ।अग्नयेसमिध्यमानायअनुब्रूहि।ऽऽ।(ट्ष्वि-३,७,१;।ंस्।१,४,११;।ट्ब्।२१,३,७,१;।ण्बी-५,२,९)।इति अथअप्याहअदितिःसर्वमिति ऽऽ।अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षम्।ऽऽ।(ऋव्।१,८९,१०)।इति तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्मामः अथअप्यविस्पष्टअर्थाभवन्त्य् ऽऽ।अम्यक्।ऽऽ।(ऋव्।१,१६९,३)।ऽऽ।यादृश्मिन्।ऽऽ।(ऋव्व्,४४,८)।ऽऽ।जारयायि।ऽऽ।(ऋव्व्१,१२,४)।ऽऽ।काणुका।ऽऽ।(ऋव्व्२१,७७,४)।इति

atha.api.idam.antareṇa.mantreṣv.artha.pratyayo.na.vidyate artham.apratiyato.na.atyantam.svara.saṃskāra.uddeśaḥ tad.idam.vidyā.sthānam.vyākaraṇasya.kārtsnyam.sva.artha.sādhakaṃś.ca yadi.mantra.artha.pratyayāya.anarthakam.bhavati.iti.kautso.anarthakā.hi.mantrāḥ tad.etena.upekṣitavyam.niyata.vāco.yuktayo.niyata.ānupūrvyā.bhavanti atha.api.brāhmaṇena.rūpa.sampanna.vidhīyante ``.uru.prasthasva.''.(Vṣ.1,22;.ṭṣ.i-1,8,1;.vi-2,7,3;.Kṣ.1,8;.31,7;.ṃs.i-1,9).iti.prathayati ``.prohāṇi.''.(untraced).iti.prohati atha.apy.anupapanna.arthā.bhavanti ``.oṣadhe.trāyasva.enam.''.(ṭṣ.i-2,1,1;.3,5,1;.vi-3,3,2;.Kṣ.2,1;.ṃs.i-1,9) ``.svadhite.mā.enam.hiṃsīḥ.''.(Vṣ.4,1;.5,42;.6,15;.ṭṣ.i-2,1,1;.3,5,1;.vi-3,3,2;.Kṣ.2,1;.ṃs.i-2,1;.īi-9,3).ity.āha.hiṃsan atha.api.vipratiṣiddha.arthā.bhavanti ``.eka.eva.rudro.avatasthe.na.dvitīyaḥ.''.(untraced) ``.asaṅkhyātā.sahasrāṇi.ye.rudrā.adhi.bhūmyām.''.(Vṣ.16,54;.ṃs.ī-9,9) ``.aśatrur.indra.jajñiṣe.''.(ṛV.X,133,2;.ṣV.2,1152) ``.śatam.senā.ajayat.sākam.indraḥ.''.(ṛV.X,103,1;.ṣV.2,1199;.Vṣ.17,33).iti atha.api.jānantam.sampreṣyati ``.agnaye.samidhyam.ānāya.anu.brūhi.''.(ṭṣ.vi-3,7,1;.ṃs.1,4,11;.ṭB.21,3,7,1;.ṆB.ī-5,2,9).iti atha.apy.āha.aditiḥ.sarvam.iti ``.aditir.dyaur.aditir.antarikṣam.''.(ṛV.1,89,10).iti tad.upariṣṭād.vyākhyāsmāmaḥ atha.apy.avispaṣṭa.arthā.bhavanty ``.amyak.''.(ṛV.1,169,3).``.yādṛśmin.''.(ṛV.V,44,8).``.jārayāyi.''.(ṛV.V1,12,4).``.kāṇukā.''.(ṛV.V21,77,4).iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थवन्तःशब्दसामान्यात् ऽऽ।एतद्वैयज्ञस्यस्मृद्धम्यद्रूपसमृद्धम्यत्कर्मक्रियमाणमृग्यजुर्वाअभिवदति।ऽऽ।(ङ्ब्।२,२,६)।इतिचब्राह्मणम् ऽऽ।क्रीऌअन्तौपुत्रैर्नप्तृभिः।ऽऽ।(ऋव्X,८५,४२)।इति यथोएतन्नियतवाचोयुक्तयोनियतआनुपूर्व्याभवन्तिइतिलौकिकेष्वप्येतद् यथाइन्द्राग्नीपितापुत्राविति यथोएतद्ब्राह्मणेनरूपसम्पन्नाविधीयन्तैत्युदितअनुवादःसभवति यथोएतदनुपपन्नअर्थाभवन्तिइत्याम्नायवचनादहिंसाप्रतीयेत यथोएतद्विप्रतिषिद्धअर्थाभवन्तिइतिलौकिकेष्वप्येतद् यथाअसपत्नोअयम्ब्राह्मणोअनमित्रस्राजाइति यथोएतत्जानन्तम्सम्प्रेष्यतिइतिजानन्तमभिवादयतेजानतेमधुपर्कम्प्राहैति यथोएतददितिःसर्वमितिलौकिकेष्वप्येतद् यथासर्वरसाअनुप्राप्ताःपानीयमिति यथोएतदविस्पष्टअर्थाभवन्तिइतिनएषस्थानोरपराधोयदेनमन्धोनपश्यतिपुरुषअपराधःसभवति यथाजानपदीषुविद्यातःपुरुषविशेषोभवतिपारोवर्यवित्सुतुखलुवेदितृषुभूयोविद्यःप्रशस्योभवति

arthavantaḥ.śabda.sāmānyāt ``.etad.vai.yajñasya.smṛddham.yad.rūpa.samṛddham.yat.karma.kriyamāṇam.ṛg.yajur.vā.abhivadati.''.(ṅB.2,2,6).iti.ca.brāhmaṇam ``.krīḷantau.putrair.naptṛbhiḥ.''.(ṛV.X,85,42).iti yatho.etan.niyata.vāco.yuktayo.niyata.ānupūrvyā.bhavanti.iti.laukikeṣv.apy.etad yathā.indrāgnī.pitāputrāv.iti yatho.etad.brāhmaṇena.rūpa.sampannā.vidhīyanta.ity.udita.anuvādaḥ.sa.bhavati yatho.etad.anupapanna.arthā.bhavanti.ity.āmnāya.vacanād.ahiṃsā.pratīyeta yatho.etad.vipratiṣiddha.arthā.bhavanti.iti.laukikeṣv.apy.etad yathā.asapatno.ayam.brāhmaṇo.anamitras.rājā.iti yatho.etat.jānantam.sampreṣyati.iti.jānantam.abhivādayate.jānate.madhu.parkam.prāha.iti yatho.etad.aditiḥ.sarvam.iti.laukikeṣv.apy.etad yathā.sarva.rasā.anuprāptāḥ.pānīyam.iti yatho.etad.avispaṣṭa.arthā.bhavanti.iti.na.eṣa.sthānor.aparādho.yad.enam.andho.na.paśyati.puruṣa.aparādhaḥ.sa.bhavati yathā.jānapadīṣu.vidyātaḥ.puruṣa.viśeṣo.bhavati.pārovaryavitsu.tu.khalu.veditṛṣu.bhūyovidyaḥ.praśasyo.bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथअपिइदमन्तरेणपदविभागोनविद्यते ऽऽअवसायपद्वतेरुद्रमृऌए।ऽऽ।(ऋव्X,१६९,१)।इति पद्वदवसम्गावःपथ्यदनमवतेर्गतिअर्थस्यअसोनामकरणस्तस्मान्नअवगृह्णन्ति ऽऽअवसायअश्वान्ऽऽ।इति स्यतिरुपसृष्टोविमोचनेतस्मादवगृह्णन्ति ऽऽदूतोनिरृत्याइदमाजगाम।ऽऽ।(ऋव्X,१६५,१)।इति पञ्चमीअर्थप्रेक्षावाषष्थीअर्थप्रेक्षावाआःकारअन्तम् ऽऽपरोनिरृत्याआचक्ष्व।ऽऽ।(ऋव्X,१६४,१)।इतिचतुर्थीअर्थप्रेक्षाऐकारअन्तम् परःसम्निकर्षःसंहिता पदप्रकृतिःसंहिता पदप्रकृतीनिसर्वचरणानाम्पार्षदानि अथअपियाज्ञेदैवतेनबहवःप्रदेशाभवन्तितदेतेनौपेक्षितव्यम् तेचेद्ब्रूयुर्लिङ्गज्ञाअत्रस्मैति ऽऽ।इन्द्रम्नत्वाशवसादेवतावायुम्पृणन्ति।ऽऽ।(ऋव्व्१,४,७;।व्ष्।३३,१३)।इति वायुलिङ्गंश्चैन्द्रलिङ्गंश्चआग्नेयेमन्त्रे ऽऽ।अग्निरिवमन्योत्विषितःसहस्व।ऽऽ।(ऋव्X,८४,२)।इति तथाअग्निर्मान्यवेमन्त्रे त्विषितोज्वलितस्त्विषिरित्यप्यस्यदीप्तिनामभवति अथअपिज्ञानप्रशंसाभवत्यज्ञाननिन्दाच

atha.api.idam.antareṇa.pada.vibhāgo.na.vidyate ``avasāya.padvate.rudra.mṛḷe.''.(ṛV.X,169,1).iti padvad.avasam.gāvaḥ.pathyadanam.avater.gati.arthasya.aso.nāma.karaṇas.tasmān.na.avagṛhṇanti ``ava.sāya.aśvān''.iti syatir.upasṛṣṭo.vimocane.tasmād.avagṛhṇanti ``dūto.nirṛtyā.idam.ā.jagāma.''.(ṛV.X,165,1).iti pañcamī.artha.prekṣā.vā.ṣaṣthī.artha.prekṣā.vā.āḥ.kāra.antam ``paro.nirṛtyā.ā.cakṣva.''.(ṛV.X,164,1).iti.caturthī.artha.prekṣā.ai.kāra.antam paraḥ.samnikarṣaḥ.saṃhitā pada.prakṛtiḥ.saṃhitā pada.prakṛtīni.sarva.caraṇānām.pārṣadāni atha.api.yājñe.daivatena.bahavaḥ.pradeśā.bhavanti.tad.etena.upekṣitavyam te.ced.brūyur.liṅgajñā.atra.sma.iti ``.indram.na.tvā.śavasā.devatā.vāyum.pṛṇanti.''.(ṛV.V1,4,7;.Vṣ.33,13).iti vāyu.liṅgaṃś.ca.indra.liṅgaṃś.ca.āgneye.mantre ``.agnir.iva.manyo.tviṣitaḥ.sahasva.''.(ṛV.X,84,2).iti tathā.agnir.mānyave.mantre tviṣito.jvalitas.tviṣir.ity.apy.asya.dīpti.nāma.bhavati atha.api.jñāna.praśaṃsā.bhavaty.ajñāna.nindā.ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।स्थाणुरयम्भारहारःकिलअभूदधीत्यवेदम्नविजानातियोअर्थम्।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) ऽऽ।योअर्थज्ञैत्सकलम्भद्रमश्नुतेनाकमेतिज्ञानविधूतपाप्मा।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) ऽऽ।यद्गृहीतमविज्ञातम्निगदेनएवशब्द्यते।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) ऽऽ।अनग्नाविवशुष्कएधोनतज्ज्वलतिकर्हिचित्।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) स्थाणुस्तिष्ठतेरर्थोअर्तेररणस्थोवा

``.sthāṇur.ayam.bhāra.hāraḥ.kila.abhūd.adhītya.vedam.na.vijānāti.yo.artham.''.(untraced) ``.yo.arthajña.it.sakalam.bhadram.aśnute.nākam.eti.jñāna.vidhūta.pāpmā.''.(untraced) ``.yad.gṛhītam.avijñātam.nigadena.eva.śabdyate.''.(untraced) ``.anagnāv.iva.śuṣka.edho.na.taj.jvalati.karhicit.''.(untraced) sthāṇus.tiṣṭhater.artho.arter.araṇastho.vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽ।उतत्वःपश्यन्नददर्शवाचमुतत्वःशृण्वन्नशृणोत्येनाम्।ऽऽ।(ऋव्X,७१,४) ऽऽ।उतोत्वस्मैतन्वम्विसस्रेजायाइवपत्यौशतीसुवासाः।ऽऽ।(ऋव्X,७१,४) अप्येकःपश्यन्नपश्यतिवाचमपिचशृण्वन्नशृणोत्येनामित्यविद्वांसमाहअर्धम् अप्येकस्मैतन्वम्विवस्रैतिस्वमात्मानम्विवृणुते ज्ञानम्प्रकाशनमर्थस्यआहअनयावाचा,।उपमाउत्तमयावाचा जायाइवपत्येकामयमानासुवासाऋतुकालेषुसुवासाःकल्याणवासाःकामयमानाः ऋतुकालेषुयथासएनाम्पश्यतिसशृणोतिइत्यर्थज्ञप्रशंसा तस्यौत्तराभूयसेनिर्वचनाय ऽऽउतत्वम्सख्येस्थिरपीतमाहुर्नएनम्हिन्वन्त्यपिवाजिनेषु।ऽऽ।(ऋव्X,७१,५) ऽऽ।अधेन्वाचरतिमाययाएषवाचम्शुश्रुवामफलामपुष्पाम्।ऽऽ।(ऋव्X,७१,५)

``.uta.tvaḥ.paśyan.na.dadarśa.vācam.uta.tvaḥ.śṛṇvan.na.śṛṇoty.enām.''.(ṛV.X,71,4) ``.uto.tv.asmai.tanvam.vi.sasre.jāyā.iva.patya.uśatī.suvāsāḥ.''.(ṛV.X,71,4) apy.ekaḥ.paśyan.na.paśyati.vācam.api.ca.śṛṇvan.na.śṛṇoty.enām.ity.avidvāṃsam.āha.ardham apy.ekasmai.tanvam.vivasra.iti.svam.ātmānam.vivṛṇute jñānam.prakāśanam.arthasya.āha.anayā.vācā,.upamā.uttamayā.vācā jāyā.iva.patye.kāmayamānā.suvāsā.ṛtu.kāleṣu.suvāsāḥ.kalyāṇa.vāsāḥ.kāmayamānāḥ ṛtu.kāleṣu.yathā.sa.enām.paśyati.sa.śṛṇoti.ity.arthajña.praśaṃsā tasya.uttarā.bhūyase.nirvacanāya ``uta.tvam.sakhye.sthira.pītam.āhur.na.enam.hinvanty.api.vājineṣu.''.(ṛV.X,71,5) ``.adhenvā.carati.māyayā.eṣa.vācam.śuśruvām.aphalām.apuṣpām.''.(ṛV.X,71,5)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्येकम्वाच्सख्येस्थिरपीतमाहूरममाणम्विपीतअर्थम्,।देवसख्येरमणीयेस्थानैतिवा विज्ञातअर्थम्यम्नआप्नुवन्तिवाच्ज्ञेयेषुबलवत्स्वप्य् अधेन्वाह्येषचरतिमाययावाच्प्रतिरूपया नअस्मैकामान्दुग्धेवाच्दोह्यान्देवमनुष्यस्थानेषुयोवाचम्श्रुतवान्भवत्यफलामपुष्पामित्य् अफलाअस्माअपुस्पावाग्भवतिइतिवा किंचित्पुष्पफलाइतिवा अर्थम्वाचःपुष्पफलमाह याज्ञदैवतेपुष्पफलेदेवताअध्यात्मेवा साक्षात्कृतधर्माणऋषयोबभूवुः तेअवरेभ्योअसाक्षात्कृतधर्मभ्यौपदेशेनमन्त्रान्त्सम्प्रादुः उपदेशायग्लायन्तोअवरेबिल्मग्रहनायैमम्ग्रन्थम्समाम्नासिषुर्वेदंश्चवेदअङ्गानिच बिल्मम्भिल्मम्भासनमितिवा एतावन्तःसमानकर्माणोधातवोधातुर्दधातेः एतावन्त्यस्यसत्त्वस्यनामधेयानि एतावतामर्थानामिदमभिधानम् नैघण्टुकमिदम्देवतानामप्राधान्येनैदमिति तद्यदन्यदेवतेमन्त्रेनिपततिनैघण्टुकम्तत् ऽऽ।अश्वम्नत्वावारवन्तम्।ऽऽ।(ऋव्,१,२७,१;।ष्व्।१,१७;।२,९८४) अश्वमिवत्वावालवन्तम् वालादंशवारणअर्थाभवन्तिदंशोदशतेः ऽऽ।मृगोनभीमःकुचरोगिरिष्ठाः।ऽऽ।(ऋव्।१,१५४,२;।X,१८०,२) मृगैवभीमःकुचरोगिरिष्ठाः मृगोमार्ष्टेर्गतिकर्मणः भीमोबिभ्यत्यस्माद्भीष्मोअप्येतस्मादेव कुचरैतिचरतिकर्मकुत्सितम् अथचेद्देवताअभिधानम्क्वअयम्नचरतिइति गिरिष्ठागिरिस्थायी गिरिःपर्वतःसमुद्गीर्णोभवति पर्ववान्पर्वतःपर्वपुनःपृणातेःप्रीणातेर्वा अर्धमासपर्वदेवानस्मिन्प्रीणन्तिइति तत्प्रकृतिइतरत्सन्धिसामान्यात् मेघस्थायीमेघोअपिगिरिरेतस्मादेव तद्यानिनामानिप्राधान्यस्तुतीनाम्देवतानाम्तद्दैवतमित्याचक्षते तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामः नैघण्टुकानिनैगमानिइहैह

apy.ekam.vāc.sakhye.sthira.pītam.āhū.ramamāṇam.vipīta.artham,.deva.sakhye.ramaṇīye.sthāna.iti.vā vijñāta.artham.yam.na.āpnuvanti.vāc.jñeyeṣu.balavatsv.apy adhenvā.hy.eṣa.carati.māyayā.vāc.pratirūpayā na.asmai.kāmān.dugdhe.vāc.dohyān.deva.manuṣya.sthāneṣu.yo.vācam.śrutavān.bhavaty.aphalām.apuṣpām.ity aphalā.asmā.apuspā.vāg.bhavati.iti.vā kiṃcit.puṣpa.phalā.iti.vā artham.vācaḥ.puṣpa.phalam.āha yājña.daivate.puṣpa.phale.devatā.adhyātme.vā sākṣāt.kṛta.dharmāṇa.ṛṣayo.babhūvuḥ te.avarebhyo.asākṣāt.kṛta.dharmabhya.upadeśena.mantrānt.samprāduḥ upadeśāya.glāyanto.avare.bilma.grahanāya.imam.grantham.samāmnāsiṣur.vedaṃś.ca.veda.aṅgāni.ca bilmam.bhilmam.bhāsanam.iti.vā etāvantaḥ.samāna.karmāṇo.dhātavo.dhātur.dadhāteḥ etāvanty.asya.sattvasya.nāmadheyāni etāvatām.arthānām.idam.abhidhānam naighaṇṭukam.idam.devatā.nāma.prādhānyena.idam.iti tad.yad.anya.devate.mantre.nipatati.naighaṇṭukam.tat ``.aśvam.na.tvā.vāravantam.''.(ṛV,1,27,1;.ṣV.1,17;.2,984) aśvam.iva.tvā.vālavantam vālā.daṃśa.vāraṇa.arthā.bhavanti.daṃśo.daśateḥ ``.mṛgo.na.bhīmaḥ.kucaro.giriṣṭhāḥ.''.(ṛV.1,154,2;.X,180,2) mṛga.iva.bhīmaḥ.kucaro.giriṣṭhāḥ mṛgo.mārṣṭer.gati.karmaṇaḥ bhīmo.bibhyaty.asmād.bhīṣmo.apy.etasmād.eva kucara.iti.carati.karma.kutsitam atha.ced.devatā.abhidhānam.kva.ayam.na.carati.iti giriṣṭhā.giri.sthāyī giriḥ.parvataḥ.samudgīrṇo.bhavati parvavān.parvataḥ.parva.punaḥ.pṛṇāteḥ.prīṇāter.vā ardha.māsa.parva.devān.asmin.prīṇanti.iti tat.prakṛti.itarat.sandhi.sāmānyāt megha.sthāyī.megho.api.girir.etasmād.eva tad.yāni.nāmāni.prādhānya.stutīnām.devatānām.tad.daivatam.ity.ācakṣate tad.upariṣṭād.vyākhyāsyāmaḥ naighaṇṭukāni.naigamāni.iha.iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.