P 1.1.49 — Patanjali: Vyakaranamahabhasya

P 1.1.49.2

क्अ इ,११८।८-११९।२८ रो इ,३६०-३६४ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । षष्ठ्याः स्थानेयोगवचनम् नियमार्थम् । नियमाऋथः अयम् आरम्भः । एकशतम् षष्ठ्यर्थाः यावन्तः वा ते सर्वे षष्ठ्याम् उच्चारितायाम् प्राप्नुवन्ति । इष्यते च व्याकरणे या षष्ठी सा स्थानेयोगा एव स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति षष्ठ्याः स्थानेयोगवचनम् नियमार्थम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । अवयवषष्ठ्यादिषु अतिप्रसङ्गः शासः गोहः इति । अवयवषष्ठ्यादयः तु न सिध्यन्ति । तत्र कः दोषः । शासः इत् अङ्हलोः इति शासेः च अन्त्यस्य स्यात् उपधामात्रस्य च । ऊत् उपधायाः गोहः इति गोहः च अन्त्यस्य स्यात् उपधामात्रस्य च । अवयवषष्ठ्यादीनाम् च अप्राप्तिः योगस्य असन्दिग्धत्वात् । अवयवषष्ठ्यादीनाम् च नियमस्य अप्राप्तिः । किम् कारणम् । योगस्य असन्दिग्धत्वात् । सन्देहे नियमः न च अवयवषष्ठ्यादिषु सन्देहः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते। लौकिकः अयम् दृष्टाण्तः । तत् यथा लोके : कम् चित् कः चित् पृच्छति : ग्रामान्तरम् गमिष्यामि पन्थानम् मे भवान् उपदिशतु इति । सः तस्मै आचष्टे । अमुष्मिन् अवकाशे हस्तदक्षिणः ग्रहीतव्यः अमुष्मिन् अवकाशे हस्तवामः इति । यः तु अत्र तिर्यक्पथः भवति न तस्मिन् सन्देहः इति कृत्वा न असौ उपदिश्यते । एवम् इह अपि सन्देहे नियमः न च अवयवषष्ठ्यादिषु सन्देहः । अथ वा स्थाने अयोगा स्थानेयोगा किम् इदम् अयोगा इति । अव्यक्तयोगा अयोगा । अथ वा योगवती योगा । का पुनः योगवती । यस्याः बहवः योगाः । कुतः एतत् । भूम्नि हि मतुप् भवति । विशिष्टा वा षष्ठी स्थानेयोगा । अथ वा किम् चिद् लिङ्गम् आसज्य वक्ष्यामि : इत्थंलिङ्गा षष्ठी स्थानेयोगा भवति इति । न तत् लिङ्गम् अवयवषष्ठ्यादिषु करिष्यते । यदि एवम् शासः इत् अङ्हलोः शा हौ शासिग्रहणम् कर्तव्यम् स्थानेयोगार्थम् लिङ्गम् आसङ्क्ष्यामि इति । न कर्तव्यम् । यत् एव अदः पुरस्तात् अवयवषष्ठ्यर्थम् प्रकृतम् एतत् उत्तरत्र अनुवृत्तम् सत् स्थानेयोगार्थम् भविष्यति । कथम् । अधिकारः नाम त्रिप्रकारः । कः चित् एकदेशस्थः सर्वम् शास्त्रम् अभिज्वलयति यथा प्रदीपः सुप्रविज्वलितः सर्वम् वेश्म अभिज्वलयति । अपरः अधिकारः यथा रज्ज्वा अयसा वा बद्धम् काष्ठम् अनुकृष्यते तद्वत् अनुकृष्यते चकारेण । अपरः अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते । तत् यदा एषः पक्षः अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति तदा हि यत् एव अदः पुरस्तात् अवयवषष्ठ्यर्थम् प्रकऋतम् एतत् उत्तरत्र अनुवृत्तम् सत् स्थानेयोगार्थम् भविष्यति । सम्प्रत्ययमात्रम् एतत् भवति । न हि अनुच्चार्य शब्दम् लिङ्गम् शक्यम् आसङ्क्तुम् । एवम् तर्हि आदेशे तत् लिङ्गम् करिष्यते तत् प्रकृतिम् आस्कन्त्स्यति । यदि नियमः क्रियते यत्र एका षष्ठी अनेकम् च विशेष्यम् तत्र न सिध्यति : अङ्गस्य , हलः , अणः , सम्प्रसारणस्य इति । हल् अपि विशेष्यः अण् अपि विशेष्यः सम्प्रसारणम् अपि विशेष्यम् । असति पुनः नियमे कामचारः एकया षष्थ्या अनेकम् विशेषयितुम् । तत् यथा । देवदत्तस्य पुत्रः पाणिः कम्बलः इति । तस्मात् न अर्थः नियमेन । ननु च उक्तम् एकशतम् षष्ठ्यर्थाः यावन्तः वा ते सर्वे षष्ठ्याम् उच्चारितायाम् प्राप्नुवन्ति इति । न एषः दोषः । यदि अपि लोके बहवः अभिसम्बन्धाः आर्थाः यौनाः मौखाः स्रौवाः च शब्दस्य तु शब्देन कः अन्यः अभिसम्बन्धः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः स्थानात् । शब्दस्य अपि शब्देन अनन्तरादयः अभिसम्बन्धाः । अस्तेः भूः भवति इति सन्देहः : स्थाने अनन्तरे समीपे इति । सन्देहमात्रम् एतत् भवति । सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते : व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । स्थाने इति व्याख्यास्यामः । न तर्हि इदानीम् अयम् योगः वक्तव्यः । वक्तव्यः च । किम् प्रयोजनम् । षष्ठ्यन्तम् स्थानेन यथा युज्येत यतः षष्ठी उच्चारिता । किम् कृतम् भवति । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एषा परिभाषा न कर्तव्या भवति ।

KA I,118.8-119.28 Ro I,360-364 kimartham punaḥ idam ucyate . ṣaṣṭhyāḥ sthāneyogavacanam niyamārtham . niyamāṛthaḥ ayam ārambhaḥ . ekaśatam ṣaṣṭhyarthāḥ yāvantaḥ vā te sarve ṣaṣṭhyām uccāritāyām prāpnuvanti . iṣyate ca vyākaraṇe yā ṣaṣṭhī sā sthāneyogā eva syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti ṣaṣṭhyāḥ sthāneyogavacanam niyamārtham . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . avayavaṣaṣṭhyādiṣu atiprasaṅgaḥ śāsaḥ gohaḥ iti . avayavaṣaṣṭhyādayaḥ tu na sidhyanti . tatra kaḥ doṣaḥ . śāsaḥ it aṅhaloḥ iti śāseḥ ca antyasya syāt upadhāmātrasya ca . ūt upadhāyāḥ gohaḥ iti gohaḥ ca antyasya syāt upadhāmātrasya ca . avayavaṣaṣṭhyādīnām ca aprāptiḥ yogasya asandigdhatvāt . avayavaṣaṣṭhyādīnām ca niyamasya aprāptiḥ . kim kāraṇam . yogasya asandigdhatvāt . sandehe niyamaḥ na ca avayavaṣaṣṭhyādiṣu sandehaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate. laukikaḥ ayam dṛṣṭāṇtaḥ . tat yathā loke : kam cit kaḥ cit pṛcchati : grāmāntaram gamiṣyāmi panthānam me bhavān upadiśatu iti . saḥ tasmai ācaṣṭe . amuṣmin avakāśe hastadakṣiṇaḥ grahītavyaḥ amuṣmin avakāśe hastavāmaḥ iti . yaḥ tu atra tiryakpathaḥ bhavati na tasmin sandehaḥ iti kṛtvā na asau upadiśyate . evam iha api sandehe niyamaḥ na ca avayavaṣaṣṭhyādiṣu sandehaḥ . atha vā sthāne ayogā sthāneyogā kim idam ayogā iti . avyaktayogā ayogā . atha vā yogavatī yogā . kā punaḥ yogavatī . yasyāḥ bahavaḥ yogāḥ . kutaḥ etat . bhūmni hi matup bhavati . viśiṣṭā vā ṣaṣṭhī sthāneyogā . atha vā kim cid liṅgam āsajya vakṣyāmi : itthaṃliṅgā ṣaṣṭhī sthāneyogā bhavati iti . na tat liṅgam avayavaṣaṣṭhyādiṣu kariṣyate . yadi evam śāsaḥ it aṅhaloḥ śā hau śāsigrahaṇam kartavyam sthāneyogārtham liṅgam āsaṅkṣyāmi iti . na kartavyam . yat eva adaḥ purastāt avayavaṣaṣṭhyartham prakṛtam etat uttaratra anuvṛttam sat sthāneyogārtham bhaviṣyati . katham . adhikāraḥ nāma triprakāraḥ . kaḥ cit ekadeśasthaḥ sarvam śāstram abhijvalayati yathā pradīpaḥ supravijvalitaḥ sarvam veśma abhijvalayati . aparaḥ adhikāraḥ yathā rajjvā ayasā vā baddham kāṣṭham anukṛṣyate tadvat anukṛṣyate cakāreṇa . aparaḥ adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate . tat yadā eṣaḥ pakṣaḥ adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti tadā hi yat eva adaḥ purastāt avayavaṣaṣṭhyartham prakaṛtam etat uttaratra anuvṛttam sat sthāneyogārtham bhaviṣyati . sampratyayamātram etat bhavati . na hi anuccārya śabdam liṅgam śakyam āsaṅktum . evam tarhi ādeśe tat liṅgam kariṣyate tat prakṛtim āskantsyati . yadi niyamaḥ kriyate yatra ekā ṣaṣṭhī anekam ca viśeṣyam tatra na sidhyati : aṅgasya , halaḥ , aṇaḥ , samprasāraṇasya iti . hal api viśeṣyaḥ aṇ api viśeṣyaḥ samprasāraṇam api viśeṣyam . asati punaḥ niyame kāmacāraḥ ekayā ṣaṣthyā anekam viśeṣayitum . tat yathā . devadattasya putraḥ pāṇiḥ kambalaḥ iti . tasmāt na arthaḥ niyamena . nanu ca uktam ekaśatam ṣaṣṭhyarthāḥ yāvantaḥ vā te sarve ṣaṣṭhyām uccāritāyām prāpnuvanti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yadi api loke bahavaḥ abhisambandhāḥ ārthāḥ yaunāḥ maukhāḥ srauvāḥ ca śabdasya tu śabdena kaḥ anyaḥ abhisambandhaḥ bhavitum arhati anyat ataḥ sthānāt . śabdasya api śabdena anantarādayaḥ abhisambandhāḥ . asteḥ bhūḥ bhavati iti sandehaḥ : sthāne anantare samīpe iti . sandehamātram etat bhavati . sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate : vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . sthāne iti vyākhyāsyāmaḥ . na tarhi idānīm ayam yogaḥ vaktavyaḥ . vaktavyaḥ ca . kim prayojanam . ṣaṣṭhyantam sthānena yathā yujyeta yataḥ ṣaṣṭhī uccāritā . kim kṛtam bhavati . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti eṣā paribhāṣā na kartavyā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.49