क्अ इ,२०२।१६-२०४।२४ रो इइ,३४-४० ह्रस्वादिषु समसङ्ख्याप्रसिद्धिः निर्देशवैषम्यात् । ह्रस्वादिषु समसङ्ख्यत्वस्य अप्रसिद्धिः । किम् कारणम् । निर्देशवैषम्यात् । तिस्रः सञ्ज्ञाः एका सञ्ज्ञी । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । सिद्धम् तु समस्ङ्ख्यत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समसङ्ख्यत्वात् । कथम् समसङ्ख्यत्वम् । त्रयाणाम् हि विकारनिर्देशः । त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः । कथम् पुनः ज्ञायते त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः इति । तिसृणाम् सञ्ज्ञानाम् करणसामर्थ्यात् । यदि अपि तावत् तिसृणाम् सञ्ज्ञानाम् करणसामर्थ्यात् ज्ञायते त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः इति कुतः तु एतत् : एतेन आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानाम् सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति इति । आदौ मात्रिकः ततः द्विमात्रः ततः त्रिमात्रः इति । न पुनः मात्रिकः मध्ये वा अन्ते वा स्यात् तथा द्विमात्रः आदौ वा अन्ते वा स्यात् तथा त्रिमात्रः आदौ वा मध्ये वा स्यात् । अयम् तावत् त्रिमात्रः अशक्यः आदौ वा मध्ये वा कर्तुम् । कुतः । प्लुताश्रयः हि प्रकृतिभावः प्रसज्येत । मात्रिकद्विमात्रिकयोः अपि घ्यन्तम् पूर्वम् निपतति इति मात्रिकस्य पूर्वनिपातः भविष्यति । यत् तावत् उच्यते अयम् तावत् त्रिमात्रः अशक्यः आदौ वा मध्ये वा कर्तुम् । प्लुताश्रयः हि प्रकृतिभावः प्रसज्येत इति । प्लुताश्रयः प्रकृतिभावः प्लुतसञ्ज्ञा च अनेन एव । यदि च त्रिमात्रः आदौ वा मध्ये वा स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा एव अस्य न स्यात् कुतः प्रत्कृतिभावः । यत् अपि उच्यते मात्रिकद्विमात्रिकयोः अपि घ्यन्तम् पूर्वम् निपतति इति मात्रिकस्य पूर्वनिपातः भविष्यति इति । ह्रस्वाश्रया हि घिसञ्ज्ञा ह्रस्वसञ्ज्ञा च अनेन एव। यदि च मात्रिकः मध्ये वा अन्ते वा स्यात् ह्रस्वसञ्ज्ञा एव अस्य न स्यात् कुतः घिसञ्ज्ञा कुतः पूर्वनिपातः । एवम् एषा व्यवस्था न प्रकल्पते । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न मात्रिकः अन्ते भवति इति यत् अयम् विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः इति मात्रिकस्य प्लुतम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यः अन्ते सः प्लुतसञ्ज्ञकः । यदि च मात्रिकः अन्ते स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा अस्य स्यात्। तत्र मात्राकालस्य मात्राकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् । मध्ये तर्हि स्यात् इति । अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न मात्रिकः मध्ये भवति इति यत् अयम् अतः दीर्घः यञि सुपि च इत् दीर्घत्वम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यः मध्ये सः दीर्घसञ्ज्ञकः । यदि च मात्रिकः मध्ये स्यात् दीर्घसञ्ज्ञा अस्य स्यात् । तत्र मात्राकालस्य मात्राकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् । द्विमात्रः तर्हि अन्ते स्यात् । अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न द्विमात्रः अन्ते भवति इति यत् अयम् ओम् अभ्यादाने इति द्विमात्रिकस्य प्लुतम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यः अन्ते सः प्लुतसञ्ज्ञकः । यदि च द्विमात्रिकः अन्ते स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा अस्य स्यात् । तत्र द्विमात्रकालस्य द्विमात्रकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् । मात्रिकेण च अस्य पूर्वनिपातः बाधितः इति कृत्वा क्व अन्यत्र उत्सहते भवितुम् अन्यत् अतः मध्यात् । एवम् एषा व्यवस्था प्रकॢप्ता । भवेत् व्यवस्था प्रकॢप्ता । दीर्घप्लुतयोः तु पूर्वसञ्ज्ञाप्रसङ्गः । दीर्घप्लुतयोः अपि पूर्वसञ्ज्ञा प्राप्नोति । का । ह्रस्वसञ्ज्ञा । किम् कारणम् । अण् सवर्णान् गृह्णाति इति । सिद्धम् तु तपरनिर्देशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तपरनिर्देशः कर्तव्यः : उदूकालः इति । यदि एवम् द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कालभेदात् । द्रुतादिषु च उक्तम् । किम् उत्क्तम् । सिद्धम् तु । अवस्थिताः वर्णाः वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते इति । सः तर्हि तपरनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इह कालग्रहणम् क्रियते । यावत् च तपरकरणम् तावत् कालग्रहणम् । प्रत्येकम् च कालशब्दः परिसमाप्यते : उकालः ऊकालः ऊ३कालः इति । अथ वा एकसञ्ज्ञाधिकारे अयम् योगः कर्तव्यः । तत्र एका सञ्ज्ञा भवति या परा अनवकाशा च इति एवम् हि दीर्घप्लुतयोः पूर्वसञ्ज्ञा न भविष्यति । अथ वा स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा इति अयम् योगः प्रत्याख्यायते । तत्र यत् एतत् अशब्दसञ्ज्ञा इति एतत् यया विभक्त्या निर्दिश्यमानम् अर्थवत् भवति तया निर्दिष्टम् अनुवर्तिष्यते : अणुदित् सवर्णस्य च अप्रत्ययः अशब्दसञ्ज्ञायाम् इति । अथ वा ह्रस्वसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् दीर्घप्लुतयोः पूर्वसञ्ज्ञा न भविष्यति । ननु च इदम् प्रयोजनम् स्यात् : सञ्ज्ञया विधाने नियमम् वक्ष्यामि इति । ह्रस्वसञ्ज्ञया यत् उच्यते तत् अचः स्थाने यथा स्यात् इति । स्यात् एतत् प्रयोजनम् यदि किञ्चित्कराणि ह्रस्वशासनानि स्युः । यतः तु खलु यावत् अज्ग्रहणम् तावत् ह्रस्वग्रहणम् अतः अकिञ्चित्कराणि
KA I,202.16-204.24 Ro II,34-40 hrasvādiṣu samasaṅkhyāprasiddhiḥ nirdeśavaiṣamyāt . hrasvādiṣu samasaṅkhyatvasya aprasiddhiḥ . kim kāraṇam . nirdeśavaiṣamyāt . tisraḥ sañjñāḥ ekā sañjñī . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . siddham tu samasṅkhyatvāt . siddham etat . katham . samasaṅkhyatvāt . katham samasaṅkhyatvam . trayāṇām hi vikāranirdeśaḥ . trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ . katham punaḥ jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti . tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt . yadi api tāvat tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti kutaḥ tu etat : etena ānupūrvyeṇa sanniviṣṭānām sañjñāḥ bhaviṣyanti iti . ādau mātrikaḥ tataḥ dvimātraḥ tataḥ trimātraḥ iti . na punaḥ mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt tathā dvimātraḥ ādau vā ante vā syāt tathā trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt . ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum . kutaḥ . plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta . mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati . yat tāvat ucyate ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum . plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta iti . plutāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ plutasañjñā ca anena eva . yadi ca trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt plutasañjñā eva asya na syāt kutaḥ pratkṛtibhāvaḥ . yat api ucyate mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati iti . hrasvāśrayā hi ghisañjñā hrasvasañjñā ca anena eva. yadi ca mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt hrasvasañjñā eva asya na syāt kutaḥ ghisañjñā kutaḥ pūrvanipātaḥ . evam eṣā vyavasthā na prakalpate . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ ante bhavati iti yat ayam vibhāṣā pṛṣṭaprativacane heḥ iti mātrikasya plutam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ . yadi ca mātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt. tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt . madhye tarhi syāt iti . atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ madhye bhavati iti yat ayam ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca it dīrghatvam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yaḥ madhye saḥ dīrghasañjñakaḥ . yadi ca mātrikaḥ madhye syāt dīrghasañjñā asya syāt . tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt . dvimātraḥ tarhi ante syāt . atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dvimātraḥ ante bhavati iti yat ayam om abhyādāne iti dvimātrikasya plutam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ . yadi ca dvimātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt . tatra dvimātrakālasya dvimātrakālavacanam anarthakam syāt . mātrikeṇa ca asya pūrvanipātaḥ bādhitaḥ iti kṛtvā kva anyatra utsahate bhavitum anyat ataḥ madhyāt . evam eṣā vyavasthā prakḷptā . bhavet vyavasthā prakḷptā . dīrghaplutayoḥ tu pūrvasañjñāprasaṅgaḥ . dīrghaplutayoḥ api pūrvasañjñā prāpnoti . kā . hrasvasañjñā . kim kāraṇam . aṇ savarṇān gṛhṇāti iti . siddham tu taparanirdeśāt . siddham etat . katham . taparanirdeśaḥ kartavyaḥ : udūkālaḥ iti . yadi evam drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt . drutādiṣu ca uktam . kim utktam . siddham tu . avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante iti . saḥ tarhi taparanirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . iha kālagrahaṇam kriyate . yāvat ca taparakaraṇam tāvat kālagrahaṇam . pratyekam ca kālaśabdaḥ parisamāpyate : ukālaḥ ūkālaḥ ū3kālaḥ iti . atha vā ekasañjñādhikāre ayam yogaḥ kartavyaḥ . tatra ekā sañjñā bhavati yā parā anavakāśā ca iti evam hi dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati . atha vā svam rūpam śabdasya aśabdasañjñā iti ayam yogaḥ pratyākhyāyate . tatra yat etat aśabdasañjñā iti etat yayā vibhaktyā nirdiśyamānam arthavat bhavati tayā nirdiṣṭam anuvartiṣyate : aṇudit savarṇasya ca apratyayaḥ aśabdasañjñāyām iti . atha vā hrasvasañjñāvacanasāmarthyāt dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati . nanu ca idam prayojanam syāt : sañjñayā vidhāne niyamam vakṣyāmi iti . hrasvasañjñayā yat ucyate tat acaḥ sthāne yathā syāt iti . syāt etat prayojanam yadi kiñcitkarāṇi hrasvaśāsanāni syuḥ . yataḥ tu khalu yāvat ajgrahaṇam tāvat hrasvagrahaṇam ataḥ akiñcitkarāṇi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.