Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.2

क्अ इ,१९१।२-१९२।१२ रो इइ,३-७ ङित्किद्वचने तयोः अभावात् अप्रसिद्धिः । ङित्किद्वचने तयोः अभावात् , ङकारककारयोः अभावात् , ङित्त्वकित्त्वयोः अप्रसिद्धिः । सता हि अभिसम्बन्धः शक्यते कर्तुम् न च अत्र ङकारककारौ इतौ पश्यामः । तत् यथा चित्रगुः देवदत्तः इति : यस्य ताः गावः सन्ति सः एव ताभ्याम् शब्दाभ्याम् शक्यते अभिसम्बन्धुम् । भाव्येते तर्हि अनेन । गाङ्कुटादिभ्यः अञ्णित् ङित् भवति इति । असंयोगात् लिट् कित् भवति इति । भवति इति चेत् आदेशप्रतिषेधः । भवति इति चेत् आदेशस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । ङकारककारौ इतौ आदेशौ प्राप्नुतः । कथम् पुनः इत्सञ्ज्ञः नाम आदेशः स्यात् । किम् हि वचनात् न भवति । एवम् तर्हि षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । गाङ्कुटादिभ्यः इति एषा पञ्चमी अञ्णित् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति । सञ्ज्ञाकरणम् तर्हि इदम् । गाङ्कुटादिभ्यः अञ्णित् ङित्सञ्ज्ञः भवति इति । असंयोगात् लिट् कित्सञ्ज्ञः भवति इति । सञ्ज्ञाकरणे क्ङिद्ग्रहणे असम्प्रत्ययः शब्दभेदात् । सञ्ज्ञाकरणे क्ङिद्ग्रहणे असम्प्रत्ययः स्यात् । किम् कारणम् । शब्दभेदात् । अन्यः हि शब्दः क्ङिति इति अन्यः किति इति ङिति इति च । तथा किद्ग्रहणेषु ङिद्ग्रहणेषु च अनयोः एव सम्प्रत्ययः स्यात् । तद्वदतिदेशः तर्हि अयम् : गाङ्कुटादिभ्यः अञ्णित् ङिद्वत् भवति इति । असंयोगात् लिट् किद्वत् भवति इति । सः तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यः । न हि अन्तरेण वतिम् अतिदेशः गम्यते । अन्तरेण अपि वतिम् अतिदेशः गम्यते । तत् यथा : एषः ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह । ते मन्यामहे ब्रह्मदत्तवत् अयम् भवति इति । एवम् इह अपि अङितम् ङित् इति आह । ङिद्वत् इति गम्यते । अकितम् कित् इति आह । किद्वत् इति गम्यते । तद्वदतिदेशे अकिद्विधिप्रसङ्गः । तद्वदतिदेशे अकिद्विधिः अपि प्राप्नोति । सृजिदृशोः झलि अम् अकिति : सिसृक्षति दिदृक्षते : अकिल्लक्षणः अमागमः प्राप्नोति । सिद्धम् तु प्रसज्यप्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः क्रियते : किति न इति । सर्वत्र सनन्तात् आत्मनेपदप्रतिषेधः । सर्वेषु पक्षेषु सनन्तात् आत्मनेपदम् प्राप्नोति । उच्चुकुटिषति निचुकुटिषति : ङिति इति आत्मनेपदम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । सिद्धम् तु पूर्वस्य कार्यातिदेशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । पूर्वस्य यत् कार्यम् तत् अतिदिश्यते । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । सप्तम्यर्थे अपि वतिः भवति । तत् यथा : मथुरायाम् इव मथुरावत् पाटलिपुत्रे इव पाटलिपुत्रवत् एवम् ङिति इव ङिद्वत् ।

KA I,191.2-192.12 Ro II,3-7 ṅitkidvacane tayoḥ abhāvāt aprasiddhiḥ . ṅitkidvacane tayoḥ abhāvāt , ṅakārakakārayoḥ abhāvāt , ṅittvakittvayoḥ aprasiddhiḥ . satā hi abhisambandhaḥ śakyate kartum na ca atra ṅakārakakārau itau paśyāmaḥ . tat yathā citraguḥ devadattaḥ iti : yasya tāḥ gāvaḥ santi saḥ eva tābhyām śabdābhyām śakyate abhisambandhum . bhāvyete tarhi anena . gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅit bhavati iti . asaṃyogāt liṭ kit bhavati iti . bhavati iti cet ādeśapratiṣedhaḥ . bhavati iti cet ādeśasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ṅakārakakārau itau ādeśau prāpnutaḥ . katham punaḥ itsañjñaḥ nāma ādeśaḥ syāt . kim hi vacanāt na bhavati . evam tarhi ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . gāṅkuṭādibhyaḥ iti eṣā pañcamī añṇit iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti . sañjñākaraṇam tarhi idam . gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅitsañjñaḥ bhavati iti . asaṃyogāt liṭ kitsañjñaḥ bhavati iti . sañjñākaraṇe kṅidgrahaṇe asampratyayaḥ śabdabhedāt . sañjñākaraṇe kṅidgrahaṇe asampratyayaḥ syāt . kim kāraṇam . śabdabhedāt . anyaḥ hi śabdaḥ kṅiti iti anyaḥ kiti iti ṅiti iti ca . tathā kidgrahaṇeṣu ṅidgrahaṇeṣu ca anayoḥ eva sampratyayaḥ syāt . tadvadatideśaḥ tarhi ayam : gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅidvat bhavati iti . asaṃyogāt liṭ kidvat bhavati iti . saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ . na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate . antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate . tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ . abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha . te manyāmahe brahmadattavat ayam bhavati iti . evam iha api aṅitam ṅit iti āha . ṅidvat iti gamyate . akitam kit iti āha . kidvat iti gamyate . tadvadatideśe akidvidhiprasaṅgaḥ . tadvadatideśe akidvidhiḥ api prāpnoti . sṛjidṛśoḥ jhali am akiti : sisṛkṣati didṛkṣate : akillakṣaṇaḥ amāgamaḥ prāpnoti . siddham tu prasajyapratiṣedhāt . siddham etat . katham . prasajya ayam pratiṣedhaḥ kriyate : kiti na iti . sarvatra sanantāt ātmanepadapratiṣedhaḥ . sarveṣu pakṣeṣu sanantāt ātmanepadam prāpnoti . uccukuṭiṣati nicukuṭiṣati : ṅiti iti ātmanepadam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . siddham tu pūrvasya kāryātideśāt . siddham etat . katham . pūrvasya yat kāryam tat atidiśyate . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . saptamyarthe api vatiḥ bhavati . tat yathā : mathurāyām iva mathurāvat pāṭaliputre iva pāṭaliputravat evam ṅiti iva ṅidvat .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९२।१३-१९३।१३ रो इइ,७-१० अथ किमर्थम् पृथक् ङित्कितौ क्रियेते न सर्वम् कित् एव वा स्यात् ङित् एव वा । पृथगनुबन्धत्वे प्रयोजनम् वचिस्वपियजादीनाम् असम्प्रसारणम् सार्वधातुकचङादिषु । पृथगनुबन्धत्वे प्रयोजनम् वचिस्वपियजादीनाम् असम्प्रसारणम् सार्वधातुके चङादिषु च। सार्वधातुके प्रयोजनम् : यथा इह भवति सुप्तः , सुप्तवान् इति एवम् स्वपितः , स्वपिथः : अत्र अपि प्राप्नोति । चङादिषु प्रयोजनम् । के पुनः चङादयः । चङङ्नजिङ्ङ्वनिबथङ्नङः । चङ् : यथा इह भवति शूनः , शूनवान् इति एवम् अशिश्वियत् : अत्र अपि प्राप्नोति । अङ् : यथा इह भवति शूनः , उक्तः इति एवम् अश्वत् , अवोचत् : अत्र अपि प्राप्नोति । नजिङ् : यथा इह भवति सुप्तः इति एवम् स्वप्नक् : अत्र अपि प्राप्नोति । ङ्वनिप् : यथा इह भवति इष्टः इति एवम् यज्वा : अत्र अपि प्राप्नोति । अथङ् : यथा इह भवति उषितः इति एवम् आवसथः : अत्र अपि प्राप्नोति । नङ् : यथा इह भवति इष्टम् एवम् यज्ञः : अत्र अपि प्राप्नोति । जाग्रः अगुणविधिः । जागर्तेः अगुणविधिः प्रयोजनम् । यथा इह भवति जागृतः , जागृथः इति अङिति इति पर्युदासः एवम् जागरितः, जागरितवान् इति अत्र अपि प्राप्नोति । अपरः आह : जाग्रः गुणविधिः । जागर्तेः गुणविधिः प्रयोजनम् । यथा इह भवति जागरितः , जागरितवान् एवम् जागृतः जागृथः इति अत्र अपि प्राप्नोति । कुटादीनाम् इट्प्रतिषेधः । कुटादीनाम् इट्प्रतिषेधः प्रयोजनम् । यथा इह भवति लूत्वा पूत्वा श्र्युकः किति इति इट्प्रतिषेधः एवम् नुविता धुविता : अत्र अपि प्राप्नोति । क्त्वायाम् कित्प्रतिषेधः च । क्त्वायाम् कित्प्रतिषेधः च प्रयोजनम् । किम् च । इट्प्रतिषेधः च । न इति आह । अदेशे अयम् चः पठितः । क्त्वायाम् च कित्प्रतिषेधः इति । यथा इह भवति देवित्वा सेवित्वा न क्त्वा सेट् इति प्रतिषेधः एवम् कुटित्वा पुटित्वा : अत्र अपि प्राप्नोति । अथ वा देशे एव अयम् चः पठितः । क्त्वायाम् कित्प्रतिषेधः च इट्प्रतिषेधः च । इट्प्रतिषेधः : यथा इह भवति लूत्वा पूत्वा श्र्युकः किति इति इट्प्रतिषेधः एवम् नुवित्वा धुवित्वा : अत्र अपि प्राप्नोति । स्यात् एतत् प्रयोजनम् यदि अत्र नियोगतः आतिदेशिकेन ङित्त्वेन औपदेशिकम् कित्त्वम् बाध्येत । सति अपि तु ङित्त्वे कित् एव एषः । तस्मात् नूत्वा धूत्वा इति एव भवितव्यम् ।

KA I,192.13-193.13 Ro II,7-10 atha kimartham pṛthak ṅitkitau kriyete na sarvam kit eva vā syāt ṅit eva vā . pṛthaganubandhatve prayojanam vacisvapiyajādīnām asamprasāraṇam sārvadhātukacaṅādiṣu . pṛthaganubandhatve prayojanam vacisvapiyajādīnām asamprasāraṇam sārvadhātuke caṅādiṣu ca. sārvadhātuke prayojanam : yathā iha bhavati suptaḥ , suptavān iti evam svapitaḥ , svapithaḥ : atra api prāpnoti . caṅādiṣu prayojanam . ke punaḥ caṅādayaḥ . caṅaṅnajiṅṅvanibathaṅnaṅaḥ . caṅ : yathā iha bhavati śūnaḥ , śūnavān iti evam aśiśviyat : atra api prāpnoti . aṅ : yathā iha bhavati śūnaḥ , uktaḥ iti evam aśvat , avocat : atra api prāpnoti . najiṅ : yathā iha bhavati suptaḥ iti evam svapnak : atra api prāpnoti . ṅvanip : yathā iha bhavati iṣṭaḥ iti evam yajvā : atra api prāpnoti . athaṅ : yathā iha bhavati uṣitaḥ iti evam āvasathaḥ : atra api prāpnoti . naṅ : yathā iha bhavati iṣṭam evam yajñaḥ : atra api prāpnoti . jāgraḥ aguṇavidhiḥ . jāgarteḥ aguṇavidhiḥ prayojanam . yathā iha bhavati jāgṛtaḥ , jāgṛthaḥ iti aṅiti iti paryudāsaḥ evam jāgaritaḥ, jāgaritavān iti atra api prāpnoti . aparaḥ āha : jāgraḥ guṇavidhiḥ . jāgarteḥ guṇavidhiḥ prayojanam . yathā iha bhavati jāgaritaḥ , jāgaritavān evam jāgṛtaḥ jāgṛthaḥ iti atra api prāpnoti . kuṭādīnām iṭpratiṣedhaḥ . kuṭādīnām iṭpratiṣedhaḥ prayojanam . yathā iha bhavati lūtvā pūtvā śryukaḥ kiti iti iṭpratiṣedhaḥ evam nuvitā dhuvitā : atra api prāpnoti . ktvāyām kitpratiṣedhaḥ ca . ktvāyām kitpratiṣedhaḥ ca prayojanam . kim ca . iṭpratiṣedhaḥ ca . na iti āha . adeśe ayam caḥ paṭhitaḥ . ktvāyām ca kitpratiṣedhaḥ iti . yathā iha bhavati devitvā sevitvā na ktvā seṭ iti pratiṣedhaḥ evam kuṭitvā puṭitvā : atra api prāpnoti . atha vā deśe eva ayam caḥ paṭhitaḥ . ktvāyām kitpratiṣedhaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ ca . iṭpratiṣedhaḥ : yathā iha bhavati lūtvā pūtvā śryukaḥ kiti iti iṭpratiṣedhaḥ evam nuvitvā dhuvitvā : atra api prāpnoti . syāt etat prayojanam yadi atra niyogataḥ ātideśikena ṅittvena aupadeśikam kittvam bādhyeta . sati api tu ṅittve kit eva eṣaḥ . tasmāt nūtvā dhūtvā iti eva bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९३।१५-२२ रो इइ,१०-११ सार्वधातुकग्रहणम् किमर्थम् । अपित् इति इयति उच्यमाने आर्धधातुकस्य अपि अपितः ङित्त्वम् प्रसज्येत : कर्ता हर्ता । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनेन आर्धधातुकस्य ङित्त्वम् भवति इति यत् अयम् आर्धधातुकीयान् कान् चित् ङितः करोति : चङङ्नजिङ्ङ्वनिबथङ्नङः । सार्वधातुके अपि एतत् ज्ञापकम् स्यात् । न इति आह । तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् । कः च तुल्यजातीयः । यथाजातीयकाः चङङ्नजिङ्ङ्वनिबथङ्नङः । कथञ्जातीयकाः च एते । आर्धधातुकाः । यदि एतत् अस्ति तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् इति चङङौ लुङ्विकरणानम् ज्ञापकौ स्याताम् नजिङ् वर्तमानकालानाम् ङ्वनिप् भूतकालानाम् अथङ्शब्दः औणादिकानाम् नङ्शब्दः घञर्थानाम् । तस्मात् सार्वधातुकग्रहणम् कर्तव्यम् ।

KA I,193.15-22 Ro II,10-11 sārvadhātukagrahaṇam kimartham . apit iti iyati ucyamāne ārdhadhātukasya api apitaḥ ṅittvam prasajyeta : kartā hartā . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anena ārdhadhātukasya ṅittvam bhavati iti yat ayam ārdhadhātukīyān kān cit ṅitaḥ karoti : caṅaṅnajiṅṅvanibathaṅnaṅaḥ . sārvadhātuke api etat jñāpakam syāt . na iti āha . tulyajātīyasya jñāpakam . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yathājātīyakāḥ caṅaṅnajiṅṅvanibathaṅnaṅaḥ . kathañjātīyakāḥ ca ete . ārdhadhātukāḥ . yadi etat asti tulyajātīyasya jñāpakam iti caṅaṅau luṅvikaraṇānam jñāpakau syātām najiṅ vartamānakālānām ṅvanip bhūtakālānām athaṅśabdaḥ auṇādikānām naṅśabdaḥ ghañarthānām . tasmāt sārvadhātukagrahaṇam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९३।२३-१९४।७ रो इइ,११-१२ किम् पुनः अयम् पर्युदासः : यत् अन्यत् पितः , आहोस्वित् प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः : पित् न इति । कः च अत्र विशेषः । अपित् ङित् इति चेत् शब्देकादेशप्रतिषेधः आदिवत्त्वात् । अपित् ङित् इति चेत् शब्देकादेशे प्रतिषेधः वक्तव्यः : च्यवन्ते प्लवन्ते । किम् कारणम् । आदिवत्त्वात् । पिदपितोः एकादेशः अपितः आदिवत् स्यात् । अस्ति अन्यत् पितः इति कृत्वा ङित्त्वम् प्राप्नोति । अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः : पित् न इति । न पित् ङित् इति चेत् उत्तमैकादेशप्रतिषेधः । पित् न इति चेत् उत्तमैकादेशे प्रतिषेधः प्राप्नोति : तुदानि लिखानि । किम् कारणम् । आदिवत्त्वात् एव । पिदपितोः एकादेशः पितः आदिवत् स्यात् । तत्र पित् न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । यथा इच्छसि तथा अस्तु । ननु च उक्तम् उभयथा अपि दोषः इति । उभयथा अपि न दोषः । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् ।

KA I,193.23-194.7 Ro II,11-12 kim punaḥ ayam paryudāsaḥ : yat anyat pitaḥ , āhosvit prasajya ayam pratiṣedhaḥ : pit na iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . apit ṅit iti cet śabdekādeśapratiṣedhaḥ ādivattvāt . apit ṅit iti cet śabdekādeśe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : cyavante plavante . kim kāraṇam . ādivattvāt . pidapitoḥ ekādeśaḥ apitaḥ ādivat syāt . asti anyat pitaḥ iti kṛtvā ṅittvam prāpnoti . astu tarhi prasajyapratiṣedhaḥ : pit na iti . na pit ṅit iti cet uttamaikādeśapratiṣedhaḥ . pit na iti cet uttamaikādeśe pratiṣedhaḥ prāpnoti : tudāni likhāni . kim kāraṇam . ādivattvāt eva . pidapitoḥ ekādeśaḥ pitaḥ ādivat syāt . tatra pit na iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . yathā icchasi tathā astu . nanu ca uktam ubhayathā api doṣaḥ iti . ubhayathā api na doṣaḥ . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९४।९-१६ रो इइ,१२-१३ ऋदुपधेभ्यः लिटः कित्त्वम् गुणात् विप्रतिषेधेन । ऋदुपधेभ्यः लिटः कित्त्वम् गुणात् भवति विप्रतिषेधेन : ववृते ववृधे । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । न वा क्सस्य अनवकाशत्वात् अपवादः गुणस्य इति । विषमः उपन्यासः । युक्तम् तत्र यत् अनवकाशम् कित्करणम् गुणम् बाधते । इह पुनः उभयम् सावकाशम् । कित्करणस्य अवकाशः: ईजतुः ईजुः । गुणस्य अवकाशः : वर्तित्वा वर्धित्वा । इह उभयम् प्राप्नोति : ववृते ववृधे । परत्वात् गुणः प्राप्नोति । इदम् तर्हि उक्तम् : इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति इति ।

KA I,194.9-16 Ro II,12-13 ṛdupadhebhyaḥ liṭaḥ kittvam guṇāt vipratiṣedhena . ṛdupadhebhyaḥ liṭaḥ kittvam guṇāt bhavati vipratiṣedhena : vavṛte vavṛdhe . uktam vā . kim uktam . na vā ksasya anavakāśatvāt apavādaḥ guṇasya iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . yuktam tatra yat anavakāśam kitkaraṇam guṇam bādhate . iha punaḥ ubhayam sāvakāśam . kitkaraṇasya avakāśaḥ: ījatuḥ ījuḥ . guṇasya avakāśaḥ : vartitvā vardhitvā . iha ubhayam prāpnoti : vavṛte vavṛdhe . paratvāt guṇaḥ prāpnoti . idam tarhi uktam : iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati itI .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९४।१८-१९५।२ रो इइ,१४ किमर्थम् इदम् उच्यते । इन्धेः सम्योगार्थम् वचनम् भवतेः पिदर्थम् । अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् । इन्धेः छन्दोविषयत्वात् भुवः वुकः नित्यत्वात् ताभ्याम् किद्वचनानर्थक्यम् । इन्धेः छन्दोविषयः लिट् । न हि अन्तरेण छन्दः इन्धेः अनन्तरः लिट् लभ्यः । आमा भाषायाम् भवितव्यम् । भुवः वुकः नित्यत्वात् । भवतेः अपि नित्यः वुक् । कृते अपि प्राप्नोति अकृते अपि । ताभ्याम् किद्वचनानर्थक्यम् । ताभ्याम् इन्धिभवितिभ्याम् किद्वचनम् अनर्थकम् ।

KA I,194.18-195.2 Ro II,14 kimartham idam ucyate . indheḥ samyogārtham vacanam bhavateḥ pidartham . ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham . indheḥ chandoviṣayatvāt bhuvaḥ vukaḥ nityatvāt tābhyām kidvacanānarthakyam . indheḥ chandoviṣayaḥ liṭ . na hi antareṇa chandaḥ indheḥ anantaraḥ liṭ labhyaḥ . āmā bhāṣāyām bhavitavyam . bhuvaḥ vukaḥ nityatvāt . bhavateḥ api nityaḥ vuk . kṛte api prāpnoti akṛte api . tābhyām kidvacanānarthakyam . tābhyām indhibhavitibhyām kidvacanam anarthakam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९५।४-१२ रो इइ,१५ किमर्थम् मृडादिभ्यः परस्य क्त्वः कित्त्वम् उच्यते । कित् एव हि क्त्वा । न क्त्वा सेट् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति तद्बाधनार्थम् । यदि तर्हि मृडादिभ्यः परस्य क्त्वः कित्त्वम् उच्यते न अर्थः न क्त्वा सेट् इति अनेन कित्त्वप्रतिषेधेन । इदम् नियमार्थम् भविष्यति : मृडादिभ्यः एव परस्य क्त्वः कित्त्वम् भवति न अन्येभ्यः इति । यदि नियमः क्रियते इह अपि तर्हि नियमान् न प्राप्नोति : लूत्वा पूत्वा । अत्र अपि अकित्त्वम् प्राप्नोति । तुल्यजातीयस्य नियमः । कः च तुल्यजातीयः । यथाजातीयकः मृडादिभ्यः परः क्त्वा । कथञ्जातीयकः मृडादिभ्यः परः क्त्वा । सेट् । एवम् अपि अस्ति अत्र कः चित् विभाषितेट् । सः अनिटाम् नियामकः स्यात् । अस्तु तावत् ये सेटः तेषाम् ग्रहणम् नियमाऋथम् । यः इदानीम् विभाषितेट् तस्य ग्रहणम् विध्यर्थम् भविष्यति ।

KA I,195.4-12 Ro II,15 kimartham mṛḍādibhyaḥ parasya ktvaḥ kittvam ucyate . kit eva hi ktvā . na ktvā seṭ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti tadbādhanārtham . yadi tarhi mṛḍādibhyaḥ parasya ktvaḥ kittvam ucyate na arthaḥ na ktvā seṭ iti anena kittvapratiṣedhena . idam niyamārtham bhaviṣyati : mṛḍādibhyaḥ eva parasya ktvaḥ kittvam bhavati na anyebhyaḥ iti . yadi niyamaḥ kriyate iha api tarhi niyamān na prāpnoti : lūtvā pūtvā . atra api akittvam prāpnoti . tulyajātīyasya niyamaḥ . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yathājātīyakaḥ mṛḍādibhyaḥ paraḥ ktvā . kathañjātīyakaḥ mṛḍādibhyaḥ paraḥ ktvā . seṭ . evam api asti atra kaḥ cit vibhāṣiteṭ . saḥ aniṭām niyāmakaḥ syāt . astu tāvat ye seṭaḥ teṣām grahaṇam niyamāṛtham . yaḥ idānīm vibhāṣiteṭ tasya grahaṇam vidhyartham bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९५।१४ रो इइ,१६ स्वपिप्रच्छ्योः सनर्थम् ग्रहणम् कित् एव हि क्त्वा ।

KA I,195.14 Ro II,16 svapipracchyoḥ sanartham grahaṇam kit eva hi ktvā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९५।१६-१९७।११ रो इइ,१६-२१ किमर्थम् इकः परस्य सनः कित्त्वम् उच्यते । इकः कित्त्वम् गुणः मा भूत् । इकः कित्त्वम् उच्यते गुणः मा भूत् इति : चिचीषति तुष्टूषति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । दीर्घारम्भात् । दीर्घत्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति । कृते भवेत् । कृते खलु दीर्घत्वे गुणः प्राप्नोति । अनर्थकम् तु । अनर्थकम् एवम् सति दीर्घत्वम् स्यात् । न अनर्थकम् । ह्रस्वार्थम् । ह्रस्वानाम् दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न भविष्यति । भवेत् ह्रस्वानाम् दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न स्यात् । दीर्घाणाम् तु प्रसज्यते । दीर्घाणाम् तु खलु गुणः प्राप्नोति । ननु च दीर्घाणाम् अपि दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न भविष्यति । न दीर्घाणाम् दीर्घाः प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । न हि भुक्तवान् पुनः भुङ्क्ते न च कृतश्मश्रुः पुनः श्मश्रूनि कारयति । ननु च पुनः प्रवृत्तिः अपि दृष्टा । भुक्तवान् च पुनः भुङ्क्ते कृतश्मश्रुः च पुनः श्मश्रूनि कारयति । सामर्थ्यात् हि पुनः भाव्यम् । सामर्थ्यात् तत्र पुनः प्रवृत्तिः भवति भोजनविशेषात् शिल्पिविशेषात् वा । दीर्घाणाम् पुनः दीर्घत्ववचने न किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति । अकृतकारि खलु अपि शास्त्रम् अग्निवत् । तत् यथा अग्निः यद् अदग्धम् तत् दहति । दीर्घाणाम् अपि दीर्घवचने एतत् प्रयोजनम् गुणः मा भूत् इति । कृतकारि खलु अपि शास्त्रम् पर्जन्यवत् । तत् यथा पर्जन्यः यावत् ऊनम् पूर्णम् च सर्वम् अभिवर्षति । यथा एव तर्हि दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न भवति एवम् ॠदित्त्वम् अपि न प्राप्नोति : चिकीर्षति जिहीर्षति इति। ॠदित्त्वम् दीर्घसंश्रयम् । न अकृते दीर्घे ॠदित्त्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । ॠतः इति उच्यते । भवेत् ह्रस्वानाम् न अकृते दीर्घे ॠदित्त्वम् स्यात् दीर्घाणाम् तु खलु अकृते अपि दीर्घत्वे ॠदित्त्वम् प्राप्नोति । दीर्घाणाम् न अकृते दीर्घे । दीर्घाणाम् अपि न अकृते दीर्घे ॠदित्त्वम् प्राप्नोति । यदा दीर्घत्वेन गुणः बाधितः ततः उत्तरकालम् ॠदित्त्वम् भवति । णिलोपः तु प्रयोजनम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : णिलोपः यथा स्यात् इति : ज्ञीप्सति । क्व अस्ताः क्व निपतिताः क्व कित्त्वम् क्व णिलोपः । कः वा अभिसम्बन्धः यत् सति कित्त्वे णिलोपः स्यात् असति न स्यात् । एषः अभिसम्बन्धः यत् सति कित्त्वे सावकाशम् दीर्घत्वम् परत्वात् णिलोपः बाधते । असति पुनः कित्त्वे अनवकाशम् दीर्घत्वम् यथा एव गुणम् बाधते एवम् णिलोपम् अपि बाधेत । तत्र णिलोपस्य अवकाशः : कारणा हारणा । दीर्घत्वस्य अवकाशः : चिचीषति तुष्टूषति । इह उभयम् प्राप्नोति : ज्ञीप्सति । परत्वात् णिलोपः । असति अपि कित्त्वे सावकाशम् दीर्घत्वम् । कः अवकाशः । इस्भावः । निमित्सति प्रमित्सति । मीनातिमिनोत्योः दीर्घत्वे कृते मीग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् । यथा एव तर्हि असति कित्त्वे सावकाशम् दीर्घत्वम् परत्वात् णिलोपः बाधते एवम् गुणः अपि बाधेत । तस्मात् कित्त्वम् वक्तव्यम् । इकः कित्त्वम् गुणः मा भूत् दीर्घारम्भात् कृते भवेत् । अनर्थकम् तु ह्रस्वार्थम् दीर्घाणाम् तु प्रसज्यते ॥ सामर्थ्यात् हि पुनः भाव्यम् ॠदित्त्वम् दीर्घसंश्रयम् दीर्घाणाम् न अकृते दीर्घे णिलोपः तु प्रयोजनम् ।

KA I,195.16-197.11 Ro II,16-21 kimartham ikaḥ parasya sanaḥ kittvam ucyate . ikaḥ kittvam guṇaḥ mā bhūt . ikaḥ kittvam ucyate guṇaḥ mā bhūt iti : cicīṣati tuṣṭūṣati . na etat asti prayojanam . dīrghārambhāt . dīrghatvam atra bādhakam bhaviṣyati . kṛte bhavet . kṛte khalu dīrghatve guṇaḥ prāpnoti . anarthakam tu . anarthakam evam sati dīrghatvam syāt . na anarthakam . hrasvārtham . hrasvānām dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhaviṣyati . bhavet hrasvānām dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na syāt . dīrghāṇām tu prasajyate . dīrghāṇām tu khalu guṇaḥ prāpnoti . nanu ca dīrghāṇām api dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhaviṣyati . na dīrghāṇām dīrghāḥ prāpnuvanti . kim kāraṇam . na hi bhuktavān punaḥ bhuṅkte na ca kṛtaśmaśruḥ punaḥ śmaśrūni kārayati . nanu ca punaḥ pravṛttiḥ api dṛṣṭā . bhuktavān ca punaḥ bhuṅkte kṛtaśmaśruḥ ca punaḥ śmaśrūni kārayati . sāmarthyāt hi punaḥ bhāvyam . sāmarthyāt tatra punaḥ pravṛttiḥ bhavati bhojanaviśeṣāt śilpiviśeṣāt vā . dīrghāṇām punaḥ dīrghatvavacane na kim cit prayojanam asti . akṛtakāri khalu api śāstram agnivat . tat yathā agniḥ yad adagdham tat dahati . dīrghāṇām api dīrghavacane etat prayojanam guṇaḥ mā bhūt iti . kṛtakāri khalu api śāstram parjanyavat . tat yathā parjanyaḥ yāvat ūnam pūrṇam ca sarvam abhivarṣati . yathā eva tarhi dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhavati evam ṝdittvam api na prāpnoti : cikīrṣati jihīrṣati iti. ṝdittvam dīrghasaṃśrayam . na akṛte dīrghe ṝdittvam prāpnoti . kim kāraṇam . ṝtaḥ iti ucyate . bhavet hrasvānām na akṛte dīrghe ṝdittvam syāt dīrghāṇām tu khalu akṛte api dīrghatve ṝdittvam prāpnoti . dīrghāṇām na akṛte dīrghe . dīrghāṇām api na akṛte dīrghe ṝdittvam prāpnoti . yadā dīrghatvena guṇaḥ bādhitaḥ tataḥ uttarakālam ṝdittvam bhavati . ṇilopaḥ tu prayojanam . idam tarhi prayojanam : ṇilopaḥ yathā syāt iti : jñīpsati . kva astāḥ kva nipatitāḥ kva kittvam kva ṇilopaḥ . kaḥ vā abhisambandhaḥ yat sati kittve ṇilopaḥ syāt asati na syāt . eṣaḥ abhisambandhaḥ yat sati kittve sāvakāśam dīrghatvam paratvāt ṇilopaḥ bādhate . asati punaḥ kittve anavakāśam dīrghatvam yathā eva guṇam bādhate evam ṇilopam api bādheta . tatra ṇilopasya avakāśaḥ : kāraṇā hāraṇā . dīrghatvasya avakāśaḥ : cicīṣati tuṣṭūṣati . iha ubhayam prāpnoti : jñīpsati . paratvāt ṇilopaḥ . asati api kittve sāvakāśam dīrghatvam . kaḥ avakāśaḥ . isbhāvaḥ . nimitsati pramitsati . mīnātiminotyoḥ dīrghatve kṛte mīgrahaṇena grahaṇam yathā syāt . yathā eva tarhi asati kittve sāvakāśam dīrghatvam paratvāt ṇilopaḥ bādhate evam guṇaḥ api bādheta . tasmāt kittvam vaktavyam . ikaḥ kittvam guṇaḥ mā bhūt dīrghārambhāt kṛte bhavet | anarthakam tu hrasvārtham dīrghāṇām tu prasajyate || sāmarthyāt hi punaḥ bhāvyam ṝdittvam dīrghasaṃśrayam dīrghāṇām na akṛte dīrghe ṇilopaḥ tu prayojanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९७।१३-२२ रो इइ,२२-२३ अयुक्तः अयम् निर्देशः । कथम् हि इकः नाम हल् अन्तः स्यात् अन्यस्य अन्यः । कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । इग्वतः हलः इति । यदि एवम् यियक्षति अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि इगुपधात् हलन्तात् इति वक्ष्यामि । एवम् अपि दम्भेः न प्राप्नोति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् अयुक्तः अयम् निर्देशः इति । न अयुक्तः । अन्तशब्दः अयम् अस्ति एव अवयववाची । तत् यथा वस्त्रान्तः , वसनान्तः : वस्त्रावयवः , वसनावयवः इति गम्यते । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तत् यथा उदकान्तम् गतः इति । उदकसमीपम् गतः इति गम्यते । तत् यः सामीप्ये वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् । एवम् अपि दम्भेः न सिध्यति । यः अत्र इक्समीपे हल् न तस्मात् उत्तरः सन् । यस्मात् उत्तरः सन् न असौ इक्समीपे हल् । एवम् तर्हि दम्भेः हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात् सिद्धम् । हल्जातिः निर्दिश्यते : इकः उत्तरा या हल्जातिः इति ।

KA I,197.13-22 Ro II,22-23 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . katham hi ikaḥ nāma hal antaḥ syāt anyasya anyaḥ . katham tarhi nirdeśaḥ kartavyaḥ . igvataḥ halaḥ iti . yadi evam yiyakṣati atra api prāpnoti . evam tarhi igupadhāt halantāt iti vakṣyāmi . evam api dambheḥ na prāpnoti . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ iti . na ayuktaḥ . antaśabdaḥ ayam asti eva avayavavācī . tat yathā vastrāntaḥ , vasanāntaḥ : vastrāvayavaḥ , vasanāvayavaḥ iti gamyate . asti sāmīpye vartate . tat yathā udakāntam gataḥ iti . udakasamīpam gataḥ iti gamyate . tat yaḥ sāmīpye vartate tasya idam grahaṇam . evam api dambheḥ na sidhyati . yaḥ atra iksamīpe hal na tasmāt uttaraḥ san . yasmāt uttaraḥ san na asau iksamīpe hal . evam tarhi dambheḥ halgrahaṇasya jātivācakatvāt siddham . haljātiḥ nirdiśyate : ikaḥ uttarā yā haljātiḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९७।२४-१९८।१६ रो इइ,२४-२५ कथम् इदम् विज्ञायते : आत्मनेपदम् यौ लिङ्सिचौ इति आहोस्वित् आत्मनेपदेषु परतः यौ लिङ्सिचौ इति । किम् च अतः। यदि विज्ञायते आत्मनेपदम् यौ लिङ्सिचौ इति लिङ् विशेषितः सिच् अविशेषितः । अथ विज्ञायते आत्मनेपदेषु परतः यौ लिङ्सिचौ इति सिच् विशेषितः लिङ् अविशेषितः । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् आत्मनेपदम् यौ लिङ्सिचौ इति । ननु च उक्तम् । लिङ् विशेषितः सिच् अविशेषितः इति । सिच् च विशेषितः । कथम् । आत्मनेपदम् सिच् न अस्ति इति कृत्वा आत्मनेपदपरे सिचि कार्यम् विज्ञास्यते । अथ वा पुनः अस्तु आत्मनेपदेषु परतः यौ लिङ्सिचौ इति । ननु च उक्तम् सिच् विशेषितः लिङ् अविशेषितः इति । लिङ् च विशेषितः । कथम् । आत्मनेपदेषु परतः लिङ् न अस्ति इति कृत्वा आत्मनेपदे लिङि कार्यम् विज्ञास्यते । न एव वा पुनः अर्थः लिङ्विशेषणेन आत्मनेपदग्रहणेन । किम् कारणम् । झल् इति वर्तते । आत्मनेपदेषु च एव लिङ् झलादिः न परस्मैपदेषु । तत् एतत् सिज्विशेषणम् आत्मनेपदग्रहणम् । अथ सिज्विशेषणे आत्मनेपदग्रहणे सति किम् प्रयोजनम् । इह मा भूत् : अयाक्षीत् , अवात्सीत् । न एतत् अस्ति । इकः इति वर्तते । एवम् अपि अनैषीत् , अचैषीत् : अत्र अपि प्राप्नोति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । हलन्तात् इति वर्तते । एवम् अपि अकोषीत् , अमोषीत् : अत्र अपि प्राप्नोति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । झल् इति वर्तते । एवम् अपि अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् : अत्र अपि प्राप्नोति । न एतत् अस्ति । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः न च एषा इग्लक्षणा वृद्धिः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : इह मा भूत् : अद्राक्षीत् , अस्राक्षीत् । किम् च स्यात् । अकिल्लक्षणः अमागमः न स्यात् ।

KA I,197.24-198.16 Ro II,24-25 katham idam vijñāyate : ātmanepadam yau liṅsicau iti āhosvit ātmanepadeṣu parataḥ yau liṅsicau iti . kim ca ataḥ. yadi vijñāyate ātmanepadam yau liṅsicau iti liṅ viśeṣitaḥ sic aviśeṣitaḥ . atha vijñāyate ātmanepadeṣu parataḥ yau liṅsicau iti sic viśeṣitaḥ liṅ aviśeṣitaḥ . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat ātmanepadam yau liṅsicau iti . nanu ca uktam . liṅ viśeṣitaḥ sic aviśeṣitaḥ iti . sic ca viśeṣitaḥ . katham . ātmanepadam sic na asti iti kṛtvā ātmanepadapare sici kāryam vijñāsyate . atha vā punaḥ astu ātmanepadeṣu parataḥ yau liṅsicau iti . nanu ca uktam sic viśeṣitaḥ liṅ aviśeṣitaḥ iti . liṅ ca viśeṣitaḥ . katham . ātmanepadeṣu parataḥ liṅ na asti iti kṛtvā ātmanepade liṅi kāryam vijñāsyate . na eva vā punaḥ arthaḥ liṅviśeṣaṇena ātmanepadagrahaṇena . kim kāraṇam . jhal iti vartate . ātmanepadeṣu ca eva liṅ jhalādiḥ na parasmaipadeṣu . tat etat sijviśeṣaṇam ātmanepadagrahaṇam . atha sijviśeṣaṇe ātmanepadagrahaṇe sati kim prayojanam . iha mā bhūt : ayākṣīt , avātsīt . na etat asti . ikaḥ iti vartate . evam api anaiṣīt , acaiṣīt : atra api prāpnoti . etat api na asti prayojanam . halantāt iti vartate . evam api akoṣīt , amoṣīt : atra api prāpnoti . na etat asti prayojanam . jhal iti vartate . evam api abhaitsīt , acchaitsīt : atra api prāpnoti . na etat asti . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca eṣā iglakṣaṇā vṛddhiḥ . idam tarhi prayojanam : iha mā bhūt : adrākṣīt , asrākṣīt . kim ca syāt . akillakṣaṇaḥ amāgamaḥ na syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९८।१८-१९९।४ रो इइ,२५-२७ इत् च कस्य तकारेत्त्वम् । कस्य हेतोः इकारः तपरः क्रियते । दीर्घः मा भूत् । दीर्घः मा भूत् इति । ऋते अपि सः । अन्तरेण अपि आरम्भम् सिद्धः अत्र दीर्घः : घुमास्थागापाजहाति इति । अनन्तरे प्लुतः मा भूत् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : अनन्तरे प्लुतः मा भूत् इति । कुतः नु खलु एतत् अनन्तरार्थे आरम्भे ह्रस्वः भविष्यति न पुनः प्लुतः इति । प्लुतः च विषये स्मृतः । विषये खलु प्लुतः उच्यते । यदा च सः विषयः भवितव्यम् एव तदा प्लुतेन । इत् च कस्य तकारेत्त्वम् दीर्घः मा भूत् ऋते अपि सः । अनन्तरे प्लुतः मा भूत् प्लुतः च विषये स्मृतः

KA I,198.18-199.4 Ro II,25-27 it ca kasya takārettvam . kasya hetoḥ ikāraḥ taparaḥ kriyate . dīrghaḥ mā bhūt . dīrghaḥ mā bhūt iti . ṛte api saḥ . antareṇa api ārambham siddhaḥ atra dīrghaḥ : ghumāsthāgāpājahāti iti . anantare plutaḥ mā bhūt . idam tarhi prayojanam : anantare plutaḥ mā bhūt iti . kutaḥ nu khalu etat anantarārthe ārambhe hrasvaḥ bhaviṣyati na punaḥ plutaḥ iti . plutaḥ ca viṣaye smṛtaḥ . viṣaye khalu plutaḥ ucyate . yadā ca saḥ viṣayaḥ bhavitavyam eva tadā plutena . it ca kasya takārettvam dīrghaḥ mā bhūt ṛte api saḥ | anantare plutaḥ mā bhūt plutaḥ ca viṣaye smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१९९।६-२००।२४ रो इइ,२७-३१ न सेट् इति कृते अकित्त्वे । न सेट् इति एव सिद्धम् । न अर्थः क्त्वाग्रहणेन । निष्ठायम् अपि तर्हि प्राप्नोति : गुधितः गुधितवान् इति । निष्ठायाम् अवधारणात् । निष्ठायाम् अवधारणात् न भविष्यति । किम् अवधारणम् । निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः इति । परोक्षायाम् तर्हि प्राप्नोति । किम् च स्यात् । पपिव पपिम : क्ङिति इति आकारलोपः न स्यात् । मा भूत् एवम् । इटि इति एवम् भविष्यति । इदम् तर्हि : जग्मिव जघ्निव । क्ङिति इति उपधालोपः न स्यात् । ज्ञापकात् न परोक्षायाम् । ज्ञापकात् परोक्षायाम् न भविष्यति । किम् ज्ञापकम् । सनि झल्ग्रहणम् विदुः । यत् अयम् इकः झल् इति झल्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः औपदेशिकस्य कित्त्वस्य प्रतिषेधः न आतिदेशिकस्य इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । झल्ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् : इह मा भूत् : शिशयिषते इति । यदि च अत्र आतिदेशिकस्य कित्त्वस्य प्रतिषेधः स्यात् झल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । अस्तु अत्र कित्त्वम् । न सेट् इति प्रतिषेधः भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः औपदेशिकस्य कित्त्वस्य प्रतिषेधः न आतिदेशिकस्य इति । ततः झल्ग्रहणम् करोति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उत्तरार्थम् एतत् स्यात् । स्थाघ्वोः इत् च झलादौ यथा स्यात् । इह मा भूत् : उपास्थायिषाताम् उपास्थायिषत । इत्त्वम् कित्सन्नियोगेन । कित्सन्नियोगेन इत्त्वम् उच्यते । तेन असति कित्त्वे इत्त्वम् न भविष्यति । रेण तुल्यम् सुधीवनि । तत् यथा सुधीवा सुपीवा : ङीप्सन्नियोगेन रः उच्यमानः असति ङीपि न भवति । अथ वा अस्तु अत्र इत्त्वम् । का रूपसिद्धिः । वृद्धौ कृतायाम् आयादेशः भविष्यति । वस्वर्थम् । वस्वर्थम् तर्हि क्त्वाग्रहणम् कर्तव्यम् । वसौ हि औपदेशिकम् कित्त्वम् । किम् च स्यात् । पपिवान् पपिमान् : क्ङिति इति आकारलोपः न स्यात् । मा भूत् एवम् । इटि इति एवम् भविष्यति । इदम् तर्हि : जग्मिवान् , जघ्निवान् : क्ङिति इति उपधालोपः न स्यात् । किदतीदेशात् । अस्तु अत्र औपदेशिकस्य कित्त्वस्य प्रतिषेधः । आतिदेशिकस्य कित्त्वम् भविष्यति । यत्र तर्हि तत् प्रतिषिध्यते : अञ्जेः आजिवान् इति । एवम् तर्हि छान्दस्ः क्वसुः लिट् च छन्दसि सार्वधातुकम् अपि भवति । तत्र सार्वधातुकम् अपित् ङित् भवति इति ङिति उपधालोपः भविष्यति । निगृहीतिः । निगृहीतिः प्रयोजनम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : इह मा भूत् : निगृहीतिः , उपसन्निहितिः , निकुचितिः । तत् तर्हि क्त्वाग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्त्वा च विग्रहात् । उपरिष्टात् योगविभागः करिष्यते : न सेट् निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः । मृषः तितिक्षायाम् । उदुपधात् भावादिकर्मणोः अन्यतरस्याम् । ततः पूङः । पूङः निष्ठा सेट् न कित् भवति । ततः क्त्वा । क्त्वा च सेट् न कित् भवति । पूङ् इति निवृत्तम् । न सेट् इति कृते अकित्त्वे निष्ठायाम् अवधारणात् । ज्ञापकात् न परोक्षायाम् सनि झल्ग्रहणम् विदुः ॥ इत्त्वम् कित्सन्नियोगेन रेण तुल्यम् सुधीवनि । वस्वर्थम् किदतीदेशात् निगृहीतिः क्त्वा च विग्रहात् ॥

KA I,199.6-200.24 Ro II,27-31 na seṭ iti kṛte akittve . na seṭ iti eva siddham . na arthaḥ ktvāgrahaṇena . niṣṭhāyam api tarhi prāpnoti : gudhitaḥ gudhitavān iti . niṣṭhāyām avadhāraṇāt . niṣṭhāyām avadhāraṇāt na bhaviṣyati . kim avadhāraṇam . niṣṭhā śīṅsvidimidikṣvididhṛṣaḥ iti . parokṣāyām tarhi prāpnoti . kim ca syāt . papiva papima : kṅiti iti ākāralopaḥ na syāt . mā bhūt evam . iṭi iti evam bhaviṣyati . idam tarhi : jagmiva jaghniva . kṅiti iti upadhālopaḥ na syāt . jñāpakāt na parokṣāyām . jñāpakāt parokṣāyām na bhaviṣyati . kim jñāpakam . sani jhalgrahaṇam viduḥ . yat ayam ikaḥ jhal iti jhalgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ aupadeśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ na ātideśikasya iti . katham kṛtvā jñāpakam . jhalgrahaṇasya etat prayojanam : iha mā bhūt : śiśayiṣate iti . yadi ca atra ātideśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ syāt jhalgrahaṇam anarthakam syāt . astu atra kittvam . na seṭ iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ aupadeśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ na ātideśikasya iti . tataḥ jhalgrahaṇam karoti . na etat asti prayojanam . uttarārtham etat syāt . sthāghvoḥ it ca jhalādau yathā syāt . iha mā bhūt : upāsthāyiṣātām upāsthāyiṣata . ittvam kitsanniyogena . kitsanniyogena ittvam ucyate . tena asati kittve ittvam na bhaviṣyati . reṇa tulyam sudhīvani . tat yathā sudhīvā supīvā : ṅīpsanniyogena raḥ ucyamānaḥ asati ṅīpi na bhavati . atha vā astu atra ittvam . kā rūpasiddhiḥ . vṛddhau kṛtāyām āyādeśaḥ bhaviṣyati . vasvartham . vasvartham tarhi ktvāgrahaṇam kartavyam . vasau hi aupadeśikam kittvam . kim ca syāt . papivān papimān : kṅiti iti ākāralopaḥ na syāt . mā bhūt evam . iṭi iti evam bhaviṣyati . idam tarhi : jagmivān , jaghnivān : kṅiti iti upadhālopaḥ na syāt . kidatīdeśāt . astu atra aupadeśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ . ātideśikasya kittvam bhaviṣyati . yatra tarhi tat pratiṣidhyate : añjeḥ ājivān iti . evam tarhi chāndasḥ kvasuḥ liṭ ca chandasi sārvadhātukam api bhavati . tatra sārvadhātukam apit ṅit bhavati iti ṅiti upadhālopaḥ bhaviṣyati . nigṛhītiḥ . nigṛhītiḥ prayojanam . idam tarhi prayojanam : iha mā bhūt : nigṛhītiḥ , upasannihitiḥ , nikucitiḥ . tat tarhi ktvāgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . ktvā ca vigrahāt . upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate : na seṭ niṣṭhā śīṅsvidimidikṣvididhṛṣaḥ . mṛṣaḥ titikṣāyām . udupadhāt bhāvādikarmaṇoḥ anyatarasyām . tataḥ pūṅaḥ . pūṅaḥ niṣṭhā seṭ na kit bhavati . tataḥ ktvā . ktvā ca seṭ na kit bhavati . pūṅ iti nivṛttam . na seṭ iti kṛte akittve niṣṭhāyām avadhāraṇāt | jñāpakāt na parokṣāyām sani jhalgrahaṇam viduḥ || ittvam kitsanniyogena reṇa tulyam sudhīvani | vasvartham kidatīdeśāt nigṛhītiḥ ktvā ca vigrahāt ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०१।२-४ रो इइ,३१ इह कस्मात् न भवति । गुधितः गुधितवान् इति । उदुपधात् शपः । शब्विकरणेभ्यः इष्यते ।

KA I,201.2-4 Ro II,31 iha kasmāt na bhavati . gudhitaḥ gudhitavān iti . udupadhāt śapaḥ . śabvikaraṇebhyaḥ iṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०१।६-१९ रो इइ,३१-३२ पूङः क्त्वानिष्ठयोः इटि वाप्रसङ्गः सेट्प्रकरणात् । पूङः क्त्वानिष्ठयोः इटि विभाषा प्राप्नोति । किम् कारणम् । सेट्प्रकरणात् । सेट् इति वर्तते । न वा सेट्त्वस्य अकिदाश्रयत्वात् अनिटि वा कित्त्वम् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । सेट्त्वस्य अकिदाश्रयत्वात् । अकिदाश्रयम् सेट्त्वम् । यदा अकित्त्वम् तदा इटा भवितव्यम् । सेट्त्वस्य अकिदाश्रयत्वात् अनिटि एव विभाषा कित्त्वम् भविष्यति । इड्विधौ पूङः ग्रहणम् क्रियते । तेन वचनात् इट् सेट्प्रकरणात् च इटि एव विभाषा कित्त्वम् प्राप्नोति । इड्विधौ हि अग्रहणम् । इड्विधौ हि पूङः ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । भारद्वाजीयाः पठन्ति : नित्यम् अकित्त्वम् इडाद्योः । क्त्वाग्रहणम् उत्तरार्थम् । नित्यम् अकित्त्वम् इडाद्योः सिद्धम् । कथम्। विभाषामध्ये अयम् योगः क्रियते । विभाषामध्ये च ये विधयः ते नित्याः भवन्ति । किमर्थम् तर्हि क्त्वाग्रहणम् । क्त्वाग्रहणम् उत्तरार्थम् । उत्तरार्थम् क्त्वाग्रहणम् क्रियते : नोपधात् थपान्तात् वा वञ्चिलुञ्च्यृतः च इति ।

KA I,201.6-19 Ro II,31-32 pūṅaḥ ktvāniṣṭhayoḥ iṭi vāprasaṅgaḥ seṭprakaraṇāt . pūṅaḥ ktvāniṣṭhayoḥ iṭi vibhāṣā prāpnoti . kim kāraṇam . seṭprakaraṇāt . seṭ iti vartate . na vā seṭtvasya akidāśrayatvāt aniṭi vā kittvam . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . seṭtvasya akidāśrayatvāt . akidāśrayam seṭtvam . yadā akittvam tadā iṭā bhavitavyam . seṭtvasya akidāśrayatvāt aniṭi eva vibhāṣā kittvam bhaviṣyati . iḍvidhau pūṅaḥ grahaṇam kriyate . tena vacanāt iṭ seṭprakaraṇāt ca iṭi eva vibhāṣā kittvam prāpnoti . iḍvidhau hi agrahaṇam . iḍvidhau hi pūṅaḥ grahaṇam na kartavyam bhavati . bhāradvājīyāḥ paṭhanti : nityam akittvam iḍādyoḥ . ktvāgrahaṇam uttarārtham . nityam akittvam iḍādyoḥ siddham . katham. vibhāṣāmadhye ayam yogaḥ kriyate . vibhāṣāmadhye ca ye vidhayaḥ te nityāḥ bhavanti . kimartham tarhi ktvāgrahaṇam . ktvāgrahaṇam uttarārtham . uttarārtham ktvāgrahaṇam kriyate : nopadhāt thapāntāt vā vañciluñcyṛtaḥ ca iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०१।२१ रो इइ,३३ काश्यपग्रहणम् किमर्थम्। काश्यपग्रहणम् पूजार्थम् । वा इति एव हि वर्तते ।

KA I,201.21 Ro II,33 kāśyapagrahaṇam kimartham. kāśyapagrahaṇam pūjārtham . vā iti eva hi vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०२।२-७ रो इइ,३३ किम् इदम् रलः क्त्वासनोः कित्त्वम् विधीयते आहोस्वित् प्रतिषिध्यते । किम् च अतः । यदि विधीयते क्त्वाग्रहणम् अनर्थकम् । कित् एव हि क्त्वा । अथ प्रतिषिध्यते सन्ग्रहणम् अनर्थकम् । अकित् एव हि सन् । अतः उत्तरम् पठति : रलः क्त्वासनोः कित्त्वम् । रलः क्त्वासनोः कित्त्वम् विधीयते । ननु च उक्तम् : क्त्वाग्रहणम् अनर्थकम् । कित् एव हि क्त्वा इति । न अनर्थकम् । न क्त्वा सेट् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । तद्बाधनार्थम् ।

KA I,202.2-7 Ro II,33 kim idam ralaḥ ktvāsanoḥ kittvam vidhīyate āhosvit pratiṣidhyate . kim ca ataḥ . yadi vidhīyate ktvāgrahaṇam anarthakam . kit eva hi ktvā . atha pratiṣidhyate sangrahaṇam anarthakam . akit eva hi san . ataḥ uttaram paṭhati : ralaḥ ktvāsanoḥ kittvam . ralaḥ ktvāsanoḥ kittvam vidhīyate . nanu ca uktam : ktvāgrahaṇam anarthakam . kit eva hi ktvā iti . na anarthakam . na ktvā seṭ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . tadbādhanārtham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०२।९-१५ रो इइ,३४ अयुक्तः अयम् निर्देशः । ऊ इति अनेन कालः प्रतिनिर्दिश्यते ऊ इति अयम् च वर्णः । तत्र अयुक्तम् वर्णस्य कालेन सह सामनाधिकरण्यम् । कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । ऊकालकालस्य इति । किम् इदम् ऊकालकालस्य इति । ऊ इति एतस्य कालः ऊकालः । ऊकालः कालः अस्य ऊकालकालः इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा उष्ट्रमुखम् मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः , खरमुखः एवम् ऊकालकालः ऊकालः इति । अथ वा साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । कालसहचरितः वर्णः अपि कालः एव ।

KA I,202.9-15 Ro II,34 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . ū iti anena kālaḥ pratinirdiśyate ū iti ayam ca varṇaḥ . tatra ayuktam varṇasya kālena saha sāmanādhikaraṇyam . katham tarhi nirdeśaḥ kartavyaḥ . ūkālakālasya iti . kim idam ūkālakālasya iti . ū iti etasya kālaḥ ūkālaḥ . ūkālaḥ kālaḥ asya ūkālakālaḥ iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā uṣṭramukham mukham asya uṣṭramukhaḥ , kharamukhaḥ evam ūkālakālaḥ ūkālaḥ iti . atha vā sāhacaryāt tācchabdyam bhaviṣyati . kālasahacaritaḥ varṇaḥ api kālaḥ eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०२।१६-२०४।२४ रो इइ,३४-४० ह्रस्वादिषु समसङ्ख्याप्रसिद्धिः निर्देशवैषम्यात् । ह्रस्वादिषु समसङ्ख्यत्वस्य अप्रसिद्धिः । किम् कारणम् । निर्देशवैषम्यात् । तिस्रः सञ्ज्ञाः एका सञ्ज्ञी । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । सिद्धम् तु समस्ङ्ख्यत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समसङ्ख्यत्वात् । कथम् समसङ्ख्यत्वम् । त्रयाणाम् हि विकारनिर्देशः । त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः । कथम् पुनः ज्ञायते त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः इति । तिसृणाम् सञ्ज्ञानाम् करणसामर्थ्यात् । यदि अपि तावत् तिसृणाम् सञ्ज्ञानाम् करणसामर्थ्यात् ज्ञायते त्रयाणाम् अयम् प्रश्लिष्टनिर्देशः इति कुतः तु एतत् : एतेन आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानाम् सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति इति । आदौ मात्रिकः ततः द्विमात्रः ततः त्रिमात्रः इति । न पुनः मात्रिकः मध्ये वा अन्ते वा स्यात् तथा द्विमात्रः आदौ वा अन्ते वा स्यात् तथा त्रिमात्रः आदौ वा मध्ये वा स्यात् । अयम् तावत् त्रिमात्रः अशक्यः आदौ वा मध्ये वा कर्तुम् । कुतः । प्लुताश्रयः हि प्रकृतिभावः प्रसज्येत । मात्रिकद्विमात्रिकयोः अपि घ्यन्तम् पूर्वम् निपतति इति मात्रिकस्य पूर्वनिपातः भविष्यति । यत् तावत् उच्यते अयम् तावत् त्रिमात्रः अशक्यः आदौ वा मध्ये वा कर्तुम् । प्लुताश्रयः हि प्रकृतिभावः प्रसज्येत इति । प्लुताश्रयः प्रकृतिभावः प्लुतसञ्ज्ञा च अनेन एव । यदि च त्रिमात्रः आदौ वा मध्ये वा स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा एव अस्य न स्यात् कुतः प्रत्कृतिभावः । यत् अपि उच्यते मात्रिकद्विमात्रिकयोः अपि घ्यन्तम् पूर्वम् निपतति इति मात्रिकस्य पूर्वनिपातः भविष्यति इति । ह्रस्वाश्रया हि घिसञ्ज्ञा ह्रस्वसञ्ज्ञा च अनेन एव। यदि च मात्रिकः मध्ये वा अन्ते वा स्यात् ह्रस्वसञ्ज्ञा एव अस्य न स्यात् कुतः घिसञ्ज्ञा कुतः पूर्वनिपातः । एवम् एषा व्यवस्था न प्रकल्पते । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न मात्रिकः अन्ते भवति इति यत् अयम् विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः इति मात्रिकस्य प्लुतम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यः अन्ते सः प्लुतसञ्ज्ञकः । यदि च मात्रिकः अन्ते स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा अस्य स्यात्। तत्र मात्राकालस्य मात्राकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् । मध्ये तर्हि स्यात् इति । अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न मात्रिकः मध्ये भवति इति यत् अयम् अतः दीर्घः यञि सुपि च इत् दीर्घत्वम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यः मध्ये सः दीर्घसञ्ज्ञकः । यदि च मात्रिकः मध्ये स्यात् दीर्घसञ्ज्ञा अस्य स्यात् । तत्र मात्राकालस्य मात्राकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् । द्विमात्रः तर्हि अन्ते स्यात् । अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न द्विमात्रः अन्ते भवति इति यत् अयम् ओम् अभ्यादाने इति द्विमात्रिकस्य प्लुतम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यः अन्ते सः प्लुतसञ्ज्ञकः । यदि च द्विमात्रिकः अन्ते स्यात् प्लुतसञ्ज्ञा अस्य स्यात् । तत्र द्विमात्रकालस्य द्विमात्रकालवचनम् अनर्थकम् स्यात् । मात्रिकेण च अस्य पूर्वनिपातः बाधितः इति कृत्वा क्व अन्यत्र उत्सहते भवितुम् अन्यत् अतः मध्यात् । एवम् एषा व्यवस्था प्रकॢप्ता । भवेत् व्यवस्था प्रकॢप्ता । दीर्घप्लुतयोः तु पूर्वसञ्ज्ञाप्रसङ्गः । दीर्घप्लुतयोः अपि पूर्वसञ्ज्ञा प्राप्नोति । का । ह्रस्वसञ्ज्ञा । किम् कारणम् । अण् सवर्णान् गृह्णाति इति । सिद्धम् तु तपरनिर्देशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तपरनिर्देशः कर्तव्यः : उदूकालः इति । यदि एवम् द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कालभेदात् । द्रुतादिषु च उक्तम् । किम् उत्क्तम् । सिद्धम् तु । अवस्थिताः वर्णाः वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते इति । सः तर्हि तपरनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इह कालग्रहणम् क्रियते । यावत् च तपरकरणम् तावत् कालग्रहणम् । प्रत्येकम् च कालशब्दः परिसमाप्यते : उकालः ऊकालः ऊ३कालः इति । अथ वा एकसञ्ज्ञाधिकारे अयम् योगः कर्तव्यः । तत्र एका सञ्ज्ञा भवति या परा अनवकाशा च इति एवम् हि दीर्घप्लुतयोः पूर्वसञ्ज्ञा न भविष्यति । अथ वा स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा इति अयम् योगः प्रत्याख्यायते । तत्र यत् एतत् अशब्दसञ्ज्ञा इति एतत् यया विभक्त्या निर्दिश्यमानम् अर्थवत् भवति तया निर्दिष्टम् अनुवर्तिष्यते : अणुदित् सवर्णस्य च अप्रत्ययः अशब्दसञ्ज्ञायाम् इति । अथ वा ह्रस्वसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् दीर्घप्लुतयोः पूर्वसञ्ज्ञा न भविष्यति । ननु च इदम् प्रयोजनम् स्यात् : सञ्ज्ञया विधाने नियमम् वक्ष्यामि इति । ह्रस्वसञ्ज्ञया यत् उच्यते तत् अचः स्थाने यथा स्यात् इति । स्यात् एतत् प्रयोजनम् यदि किञ्चित्कराणि ह्रस्वशासनानि स्युः । यतः तु खलु यावत् अज्ग्रहणम् तावत् ह्रस्वग्रहणम् अतः अकिञ्चित्कराणि

KA I,202.16-204.24 Ro II,34-40 hrasvādiṣu samasaṅkhyāprasiddhiḥ nirdeśavaiṣamyāt . hrasvādiṣu samasaṅkhyatvasya aprasiddhiḥ . kim kāraṇam . nirdeśavaiṣamyāt . tisraḥ sañjñāḥ ekā sañjñī . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . siddham tu samasṅkhyatvāt . siddham etat . katham . samasaṅkhyatvāt . katham samasaṅkhyatvam . trayāṇām hi vikāranirdeśaḥ . trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ . katham punaḥ jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti . tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt . yadi api tāvat tisṛṇām sañjñānām karaṇasāmarthyāt jñāyate trayāṇām ayam praśliṣṭanirdeśaḥ iti kutaḥ tu etat : etena ānupūrvyeṇa sanniviṣṭānām sañjñāḥ bhaviṣyanti iti . ādau mātrikaḥ tataḥ dvimātraḥ tataḥ trimātraḥ iti . na punaḥ mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt tathā dvimātraḥ ādau vā ante vā syāt tathā trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt . ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum . kutaḥ . plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta . mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati . yat tāvat ucyate ayam tāvat trimātraḥ aśakyaḥ ādau vā madhye vā kartum . plutāśrayaḥ hi prakṛtibhāvaḥ prasajyeta iti . plutāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ plutasañjñā ca anena eva . yadi ca trimātraḥ ādau vā madhye vā syāt plutasañjñā eva asya na syāt kutaḥ pratkṛtibhāvaḥ . yat api ucyate mātrikadvimātrikayoḥ api ghyantam pūrvam nipatati iti mātrikasya pūrvanipātaḥ bhaviṣyati iti . hrasvāśrayā hi ghisañjñā hrasvasañjñā ca anena eva. yadi ca mātrikaḥ madhye vā ante vā syāt hrasvasañjñā eva asya na syāt kutaḥ ghisañjñā kutaḥ pūrvanipātaḥ . evam eṣā vyavasthā na prakalpate . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ ante bhavati iti yat ayam vibhāṣā pṛṣṭaprativacane heḥ iti mātrikasya plutam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ . yadi ca mātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt. tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt . madhye tarhi syāt iti . atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na mātrikaḥ madhye bhavati iti yat ayam ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca it dīrghatvam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yaḥ madhye saḥ dīrghasañjñakaḥ . yadi ca mātrikaḥ madhye syāt dīrghasañjñā asya syāt . tatra mātrākālasya mātrākālavacanam anarthakam syāt . dvimātraḥ tarhi ante syāt . atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dvimātraḥ ante bhavati iti yat ayam om abhyādāne iti dvimātrikasya plutam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yaḥ ante saḥ plutasañjñakaḥ . yadi ca dvimātrikaḥ ante syāt plutasañjñā asya syāt . tatra dvimātrakālasya dvimātrakālavacanam anarthakam syāt . mātrikeṇa ca asya pūrvanipātaḥ bādhitaḥ iti kṛtvā kva anyatra utsahate bhavitum anyat ataḥ madhyāt . evam eṣā vyavasthā prakḷptā . bhavet vyavasthā prakḷptā . dīrghaplutayoḥ tu pūrvasañjñāprasaṅgaḥ . dīrghaplutayoḥ api pūrvasañjñā prāpnoti . kā . hrasvasañjñā . kim kāraṇam . aṇ savarṇān gṛhṇāti iti . siddham tu taparanirdeśāt . siddham etat . katham . taparanirdeśaḥ kartavyaḥ : udūkālaḥ iti . yadi evam drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt . drutādiṣu ca uktam . kim utktam . siddham tu . avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante iti . saḥ tarhi taparanirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . iha kālagrahaṇam kriyate . yāvat ca taparakaraṇam tāvat kālagrahaṇam . pratyekam ca kālaśabdaḥ parisamāpyate : ukālaḥ ūkālaḥ ū3kālaḥ iti . atha vā ekasañjñādhikāre ayam yogaḥ kartavyaḥ . tatra ekā sañjñā bhavati yā parā anavakāśā ca iti evam hi dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati . atha vā svam rūpam śabdasya aśabdasañjñā iti ayam yogaḥ pratyākhyāyate . tatra yat etat aśabdasañjñā iti etat yayā vibhaktyā nirdiśyamānam arthavat bhavati tayā nirdiṣṭam anuvartiṣyate : aṇudit savarṇasya ca apratyayaḥ aśabdasañjñāyām iti . atha vā hrasvasañjñāvacanasāmarthyāt dīrghaplutayoḥ pūrvasañjñā na bhaviṣyati . nanu ca idam prayojanam syāt : sañjñayā vidhāne niyamam vakṣyāmi iti . hrasvasañjñayā yat ucyate tat acaḥ sthāne yathā syāt iti . syāt etat prayojanam yadi kiñcitkarāṇi hrasvaśāsanāni syuḥ . yataḥ tu khalu yāvat ajgrahaṇam tāvat hrasvagrahaṇam ataḥ akiñcitkarāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०४।२६-२०६।२ रो इइ,४०-४१ किम् अयम् अलोन्त्यशेषः आहोस्वित् अलोन्त्यापवादः । कथम् च अयम् तच्छेषः स्यात् कथम् वा तदपवादः । यदि एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च : अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति अचः ह्रस्वदीर्घप्लुताः अन्त्यस्य इति ततः अयम् तच्छेशः । अथ नाना वाक्यम् : अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति , अचः ह्रस्वदीर्घप्लुताः अन्त्यस्य अनन्त्यस्य च इति ततः अयम् तदपवादः । कः च अत्र विशेषः । ह्रस्वादिविधिः अलः अन्त्यस्य इति चेत् वचिप्रच्छिशमादिप्रभृतिहनिगमिदीर्घेषु अज्ग्रहणम् । ह्रस्वादिविधिः अलः अन्त्यस्य इति चेत् वचिप्रच्छिशमादिप्रभृतिहनिगमिदीर्घेषु अज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । वचिप्रच्छ्योः दीर्घः अचः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् न प्राप्नोति । शमादीनाम् दीर्घः अचः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् न प्राप्नोति । हनिगम्योः दीर्घः अचः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि तदपवादः । अचः चेत् नपुंसकह्रस्वाकृत्सार्वधातुकनामिदीर्घेषु अनन्त्यप्रतिषेधः । अचः चेत् नपुंसकह्रस्वाकृत्सार्वधातुकनामिदीर्घेषु अनन्त्यप्रतिषेधः वक्तव्यः । ह्रस्वः नपुंसके प्रातिपदिकस्य : यथा इह भवति : रै : अतिरि नौ : अतिनौ एवम् सुवाक् ब्राह्मणकुलम् इति अत्र अपि प्राप्नोति । अकृत्सार्वधातुकयोः दीर्घः : यथा इह भवति : चीयते स्तूयते एवम् भिद्यते अत्र अपि प्राप्नोति । नामि दीर्घः : यथा इह भवति : अग्नीनाम् , वायूनाम् एवम् अत्र अपि प्राप्नोति : षण्णाम् । न एषः दोषः । नोपध्यायाः इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति । प्रकृतस्य एषः नियमः स्यात्। किम् च प्रकृतम् । नामि इति । तेन भवेत् इह नियमात् न स्यात् : षण्णाम् । अन्यते तन्यते अत्र अपि प्राप्नोति । अथ अपि एवम् नियमः स्यात् : नोपधायाः नामि एव इति एवम् अपि भवेत् इह नियमात् न स्यात् : अन्यते तन्यते । षण्णाम् इति अत्र प्राप्नोति । अथ अपि उभयतः नियमः स्यात् : नोपधायाः एव नामि नामि एव नोपदध्यायाः इति एवम् अपि भिद्यते सुवाक् ब्राह्मणकुलम् इत अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति यत्र ब्रूयात् अचः इति एतत् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् । किम् कृतम् भवति । द्वितीया षष्ठी प्रादुः भाव्यते । तत्र कामचारः : गृह्यमाणेन वा अचम् विशेषयितुम् अचा वा गृह्यमाणः । यावता कामचारः इह तावत् वचिप्रच्छिशमादिप्रभृतिहनिगमिदीर्घेषु गृह्यमाणेन अचम् विशेषयिष्यामः : एषाम् अचः दीर्घः भवति इति । इह इदानीम् नपुंसकह्रस्वाकृत्सार्वधातुकनामिदीर्घेषु अचा गृह्यमाणम् विशेषयिष्यामः : नपुंसकस्य ह्रस्वः भवति अचः । अजन्तस्य इति । अकृत्सार्वधातुकयोः दीर्घः अचः । अजन्तस्य इति । नामि दीर्घः भवति अचः । अजन्तस्य इति ।

KA I,204.26-206.2 Ro II,40-41 kim ayam alontyaśeṣaḥ āhosvit alontyāpavādaḥ . katham ca ayam taccheṣaḥ syāt katham vā tadapavādaḥ . yadi ekam vākyam tat ca idam ca : alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti acaḥ hrasvadīrghaplutāḥ antyasya iti tataḥ ayam taccheśaḥ . atha nānā vākyam : alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti , acaḥ hrasvadīrghaplutāḥ antyasya anantyasya ca iti tataḥ ayam tadapavādaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . hrasvādividhiḥ alaḥ antyasya iti cet vacipracchiśamādiprabhṛtihanigamidīrgheṣu ajgrahaṇam . hrasvādividhiḥ alaḥ antyasya iti cet vacipracchiśamādiprabhṛtihanigamidīrgheṣu ajgrahaṇam kartavyam . vacipracchyoḥ dīrghaḥ acaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt na prāpnoti . śamādīnām dīrghaḥ acaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt na prāpnoti . hanigamyoḥ dīrghaḥ acaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt na prāpnoti . astu tarhi tadapavādaḥ . acaḥ cet napuṃsakahrasvākṛtsārvadhātukanāmidīrgheṣu anantyapratiṣedhaḥ . acaḥ cet napuṃsakahrasvākṛtsārvadhātukanāmidīrgheṣu anantyapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . hrasvaḥ napuṃsake prātipadikasya : yathā iha bhavati : rai : atiri nau : atinau evam suvāk brāhmaṇakulam iti atra api prāpnoti . akṛtsārvadhātukayoḥ dīrghaḥ : yathā iha bhavati : cīyate stūyate evam bhidyate atra api prāpnoti . nāmi dīrghaḥ : yathā iha bhavati : agnīnām , vāyūnām evam atra api prāpnoti : ṣaṇṇām . na eṣaḥ doṣaḥ . nopadhyāyāḥ iti etat niyamārtham bhaviṣyati . prakṛtasya eṣaḥ niyamaḥ syāt. kim ca prakṛtam . nāmi iti . tena bhavet iha niyamāt na syāt : ṣaṇṇām . anyate tanyate atra api prāpnoti . atha api evam niyamaḥ syāt : nopadhāyāḥ nāmi eva iti evam api bhavet iha niyamāt na syāt : anyate tanyate . ṣaṇṇām iti atra prāpnoti . atha api ubhayataḥ niyamaḥ syāt : nopadhāyāḥ eva nāmi nāmi eva nopadadhyāyāḥ iti evam api bhidyate suvāk brāhmaṇakulam ita atra api prāpnoti . evam tarhi hrasvaḥ dīrghaḥ plutaḥ iti yatra brūyāt acaḥ iti etat tatra upasthitam draṣṭavyam . kim kṛtam bhavati . dvitīyā ṣaṣṭhī prāduḥ bhāvyate . tatra kāmacāraḥ : gṛhyamāṇena vā acam viśeṣayitum acā vā gṛhyamāṇaḥ . yāvatā kāmacāraḥ iha tāvat vacipracchiśamādiprabhṛtihanigamidīrgheṣu gṛhyamāṇena acam viśeṣayiṣyāmaḥ : eṣām acaḥ dīrghaḥ bhavati iti . iha idānīm napuṃsakahrasvākṛtsārvadhātukanāmidīrgheṣu acā gṛhyamāṇam viśeṣayiṣyāmaḥ : napuṃsakasya hrasvaḥ bhavati acaḥ . ajantasya iti . akṛtsārvadhātukayoḥ dīrghaḥ acaḥ . ajantasya iti . nāmi dīrghaḥ bhavati acaḥ . ajantasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०६।३-१२ रो इइ,४१-४३ इह कस्मात् न भवति : द्यौः , पन्थाः , सः इति । सञ्ज्ञया विधाने नियमः । सञ्ज्ञया ये विधीयन्ते तेषु नियमः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । अच् इति वर्तते । तत्र एवम् अभिसम्बन्धः करिष्यते : अचः अच् भवति ह्रस्वः दीर्घः प्लुतः इति एवम् भाव्यमनः इति । अथ पूर्वस्मिन् योगे अज्ग्रहणे सति किम् प्रयोजनम् । अज्ग्रहणम् संयोगाच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् । अज्ग्रहणम् क्रियते संयोग्निवृत्त्यर्थम् अच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् च । संयोग्निवृत्त्यर्थम् तावत् : प्रतक्ष्य प्ररक्ष्य । ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् इति तुक् मा भूत् इति । अच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् : तितौच्छत्रम् , तितौच्छाया । दीर्घात् पदान्तात् वा इति विभाषा मा भूत् ।

KA I,206.3-12 Ro II,41-43 iha kasmāt na bhavati : dyauḥ , panthāḥ , saḥ iti . sañjñayā vidhāne niyamaḥ . sañjñayā ye vidhīyante teṣu niyamaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ac iti vartate . tatra evam abhisambandhaḥ kariṣyate : acaḥ ac bhavati hrasvaḥ dīrghaḥ plutaḥ iti evam bhāvyamanaḥ iti . atha pūrvasmin yoge ajgrahaṇe sati kim prayojanam . ajgrahaṇam saṃyogācsamudāyanivṛttyartham . ajgrahaṇam kriyate saṃyognivṛttyartham acsamudāyanivṛttyartham ca . saṃyognivṛttyartham tāvat : pratakṣya prarakṣya . hrasvasya piti kṛti tuk iti tuk mā bhūt iti . acsamudāyanivṛttyartham : titaucchatram , titaucchāyā . dīrghāt padāntāt vā iti vibhāṣā mā bhūt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०७।१६-२०८।९ रो इइ,४६-४८ समाहारः स्वरितः इति उच्यते । कस्य समाहारः स्वरितसञ्ज्ञः भवति । अचोः इति आह । समाहारः अचोः चेत् न अभावात् । समाहारः अचोः चेत् तत् न । किम् कारणम् । अभावात् । न हि अचोः समाहारः अस्ति । ननु अयम् अस्ति गाङ्गेनूपे इति । न एषः अचोः समाहारः । अन्यः अयम् उदात्तानुदात्तयोः स्थाने एकः आदिश्यते । एवम् तर्हि गुणयोः । गुणयोः चेत् न अच्प्रकरणात् । गुणयोः समहारः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अच्प्रकरणात् । अच् इति वर्तते । सिद्धम् तु अच्समुदायस्य अभावात् तद्गुणे सम्प्रत्ययः । सिद्धम् एतत् । कथम् । अच्समुदायः न अस्ति इति कृत्वा तद्गुणस्य अचः समाहारगुणस्य सम्प्रत्ययः भविष्यति । कथम् पुनः समाहारः इति अनेन अच् शक्यः प्रतिनिर्देष्टुम् । मतुब्लोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा पुष्पकाः एषाम् ते पुष्पकाः , कालकाः एषाम् ते कालकाः इति एवम् समाहारवान् समाहारः । अथ वा अकारः मत्वर्थीयः । तत् यथा तुन्दः , घाटः इति । यदि एवम् त्रैस्वर्यम् न प्रकल्पते । तत्र कः दोषः । त्रैस्वर्यम् अधीमहे इति एतत् न उपपद्यते । न एतत् गुणापेक्षम् । किम् तर्हि । अजपेक्षम् । त्रैस्वर्यम् अधीमहे : त्रिप्रकारैः अज्भिः अधीमहे कैः चित् उदात्तगुणैः कैः चित् अनुदात्तगुणैः कैः चित् उभयगुणैः । तत् यथा : शुक्लगुणः शुक्लः कृष्णगुणः कृष्णः । यः इदानीम् उभयगुणः सः तृतीयाम् आख्याम् लभते कल्माषः इति वा सारङ्गः इति वा । एवम् इह अपि उदात्तगुणः उदात्तः अनुदात्तगुणः अनुदात्तः । यः इदानीम् उभयवान् स तृतीयाम् आख्याम् लभते स्वरितः इति ।

KA I,207.16-208.9 Ro II,46-48 samāhāraḥ svaritaḥ iti ucyate . kasya samāhāraḥ svaritasañjñaḥ bhavati . acoḥ iti āha . samāhāraḥ acoḥ cet na abhāvāt . samāhāraḥ acoḥ cet tat na . kim kāraṇam . abhāvāt . na hi acoḥ samāhāraḥ asti . nanu ayam asti gāṅgenūpe iti . na eṣaḥ acoḥ samāhāraḥ . anyaḥ ayam udāttānudāttayoḥ sthāne ekaḥ ādiśyate . evam tarhi guṇayoḥ . guṇayoḥ cet na acprakaraṇāt . guṇayoḥ samahāraḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . acprakaraṇāt . ac iti vartate . siddham tu acsamudāyasya abhāvāt tadguṇe sampratyayaḥ . siddham etat . katham . acsamudāyaḥ na asti iti kṛtvā tadguṇasya acaḥ samāhāraguṇasya sampratyayaḥ bhaviṣyati . katham punaḥ samāhāraḥ iti anena ac śakyaḥ pratinirdeṣṭum . matublopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā puṣpakāḥ eṣām te puṣpakāḥ , kālakāḥ eṣām te kālakāḥ iti evam samāhāravān samāhāraḥ . atha vā akāraḥ matvarthīyaḥ . tat yathā tundaḥ , ghāṭaḥ iti . yadi evam traisvaryam na prakalpate . tatra kaḥ doṣaḥ . traisvaryam adhīmahe iti etat na upapadyate . na etat guṇāpekṣam . kim tarhi . ajapekṣam . traisvaryam adhīmahe : triprakāraiḥ ajbhiḥ adhīmahe kaiḥ cit udāttaguṇaiḥ kaiḥ cit anudāttaguṇaiḥ kaiḥ cit ubhayaguṇaiḥ . tat yathā : śuklaguṇaḥ śuklaḥ kṛṣṇaguṇaḥ kṛṣṇaḥ . yaḥ idānīm ubhayaguṇaḥ saḥ tṛtīyām ākhyām labhate kalmāṣaḥ iti vā sāraṅgaḥ iti vā . evam iha api udāttaguṇaḥ udāttaḥ anudāttaguṇaḥ anudāttaḥ . yaḥ idānīm ubhayavān sa tṛtīyām ākhyām labhate svaritaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०८।११-२०९।४ रो इइ,४८-५० अर्धह्रस्वम् इति उच्यते । तत्र दीर्घप्लुतयोः न प्राप्नोति । कन्या शक्तिके३ शक्तिके । न एषः दोषः । मात्रचः अत्र लोपः द्रष्टव्यः । अर्धह्रस्वमात्रम् अर्धह्रस्वम् इति । किमर्थम् इदम् उच्यते । आमिश्रीभूतम् इव इदम् भवति । तत् यथा : क्षीरोदके सम्पृक्ते* आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् क्षीरम् कियत् उदकम् कस्मिन् अवकाशे क्षीरम् कस्मिन् अवकाशे उदकम् इति । एवम् इह अपि आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् उदात्तम् कियत् अनुदात्तम् कस्मिन् अवकाशे उदात्तम् कस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे : इयत् उदात्तम् इयत् अनुदात्तम् अस्मिन् अवकाशे उदात्तम् अस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति । यदि अयम् एवम् सुहृत् किम् अन्यानि अपि एवञ्जातीयकानि न उपदिशति । कानि पुनः तानि । स्थानकरणानुप्रदानानि । व्याकरणम् नाम इयम् उत्तरा विद्या । सः असौ छन्दःशास्त्रेषु अभिविनीतः उपलब्ध्या अवगन्तुम् उत्सहते । यदि एवम् न अर्थः अनेन । इदम् अपि उपलब्ध्या गमिष्यति । सञ्ज्ञाकरणम् तर्हि इदम् : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्वम् उदात्तसञ्ज्ञम् इति । किम् कृतम् भवति । त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः , उदात्तस्वरितयोः यणः स्वरितः अनुदात्तस्य न उदात्तस्वरितोदयम् इति । सञ्ज्ञाकरणम् हि नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । लघीयः च त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न पुनः सञ्ज्ञाकरणम् । त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणे नव अक्षराणि सञ्ज्ञाकरणे पुनः एकादश । एवम् तर्हि उभयम् अनेन क्रियते अन्वाख्यानम् च सञ्ज्ञा च । कथम् पुनः एकेन यत्नेन उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । अन्वर्थग्रहणम् विज्ञास्यते : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्व्रम् उदात्तसञ्ज्ञम् भवति इति । ऊर्ध्वम् आत्तम् इति च अतः उदात्तम् । यदि तर्हि सञ्ज्ञाकरणम् उदात्तादेः यत् उच्यते तत् स्वरितादेः अपि प्राप्नोति । अन्वाख्यानम् एव तर्हि इदम् मन्दबुद्धेः ।

KA I,208.11-209.4 Ro II,48-50 ardhahrasvam iti ucyate . tatra dīrghaplutayoḥ na prāpnoti . kanyā śaktike3 śaktike . na eṣaḥ doṣaḥ . mātracaḥ atra lopaḥ draṣṭavyaḥ . ardhahrasvamātram ardhahrasvam iti . kimartham idam ucyate . āmiśrībhūtam iva idam bhavati . tat yathā : kṣīrodake sampṛkte* āmiśrībhūtatvāt na jñāyate : kiyat kṣīram kiyat udakam kasmin avakāśe kṣīram kasmin avakāśe udakam iti . evam iha api āmiśrībhūtatvāt na jñāyate : kiyat udāttam kiyat anudāttam kasmin avakāśe udāttam kasmin avakāśe anudāttam iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe : iyat udāttam iyat anudāttam asmin avakāśe udāttam asmin avakāśe anudāttam iti . yadi ayam evam suhṛt kim anyāni api evañjātīyakāni na upadiśati . kāni punaḥ tāni . sthānakaraṇānupradānāni . vyākaraṇam nāma iyam uttarā vidyā . saḥ asau chandaḥśāstreṣu abhivinītaḥ upalabdhyā avagantum utsahate . yadi evam na arthaḥ anena . idam api upalabdhyā gamiṣyati . sañjñākaraṇam tarhi idam : tasya svaritasya āditaḥ ardhahrasvam udāttasañjñam iti . kim kṛtam bhavati . triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇam na kartavyam bhavati : udāttasvaritaparasya sannataraḥ , udāttasvaritayoḥ yaṇaḥ svaritaḥ anudāttasya na udāttasvaritodayam iti . sañjñākaraṇam hi nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . laghīyaḥ ca triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇam na punaḥ sañjñākaraṇam . triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇe nava akṣarāṇi sañjñākaraṇe punaḥ ekādaśa . evam tarhi ubhayam anena kriyate anvākhyānam ca sañjñā ca . katham punaḥ ekena yatnena ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . anvarthagrahaṇam vijñāsyate : tasya svaritasya āditaḥ ardhahrasvram udāttasañjñam bhavati iti . ūrdhvam āttam iti ca ataḥ udāttam . yadi tarhi sañjñākaraṇam udāttādeḥ yat ucyate tat svaritādeḥ api prāpnoti . anvākhyānam eva tarhi idam mandabuddheḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०९।५-२५ रो इइ,५०-५२ स्वरितस्यार्धह्रस्वोदात्तात् आ उदात्तस्वरितपरस्यसन्नतरात् ऊर्ध्वम् उदात्तादनुदात्तस्यस्वरितात् कार्यम् स्वरितात् इति सिद्ध्यर्थम् । स्वरितस्यार्धह्रस्वोदात्तात् आ उदात्तस्वरितपरस्यसन्नतरः इति एतस्मात् सूत्रात् इदम् सूत्रकाण्डम् ऊर्ध्वम् उदात्तात् अनुदात्तस्य स्वरितः इति अतः कार्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरितात् इति सिद्ध्यर्थम् । स्वरितात् इति सिद्धिः यथा स्यात् । स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति : इमम् मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि । क्व तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः : कार्यम् देवदत्तयज्ञदत्तौ । स्वरितोदात्तार्थम् च । स्वरितोदात्तार्थम् च तत्र एव कर्तव्यम् । न सुब्रह्मण्यायाम् स्वरितस्य तु उदात्तः : इन्द्र अगच्छ । क्व तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः : सुब्रह्मण्योम् इन्द्र अगच्छ । स्वरितोदात्तात् च अस्वरितार्थम् । स्वरितोदात्तात् च अस्वरितार्थम् तत्र एव कर्तव्यम् । इन्द्र अगच्छ हरिवः अगच्छ । स्वरितपरसन्नतरार्थम् च । स्वरितपरसन्नतरार्थम् च तत्र एव कर्तव्यम् । उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः : मणवक जटिलकाध्यापक न्यङ् । क्व तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः : मणवक जटिलकाभिरूपक क्व । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् स्वरितात् इति सिद्धत्वस्य । देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् सिद्धः इह स्वरितः इति । यदि एतत् ज्ञाप्यते स्वरितोदात्तपरस्य अनुदात्तस्य स्वरितत्वम् प्राप्नोति । न ब्रूमः देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् सिद्धः इह स्वरितः इति । किम् तर्हि । परम् एतत् काण्डम् इति ।

KA I,209.5-25 Ro II,50-52 svaritasyārdhahrasvodāttāt ā udāttasvaritaparasyasannatarāt ūrdhvam udāttādanudāttasyasvaritāt kāryam svaritāt iti siddhyartham . svaritasyārdhahrasvodāttāt ā udāttasvaritaparasyasannataraḥ iti etasmāt sūtrāt idam sūtrakāṇḍam ūrdhvam udāttāt anudāttasya svaritaḥ iti ataḥ kāryam . kim prayojanam . svaritāt iti siddhyartham . svaritāt iti siddhiḥ yathā syāt . svaritāt saṃhitāyām anudāttānām iti : imam me gaṅge yamune sarasvati śutudri . kva tarhi syāt . yaḥ siddhaḥ svaritaḥ : kāryam devadattayajñadattau . svaritodāttārtham ca . svaritodāttārtham ca tatra eva kartavyam . na subrahmaṇyāyām svaritasya tu udāttaḥ : indra agaccha . kva tarhi syāt . yaḥ siddhaḥ svaritaḥ : subrahmaṇyom indra agaccha . svaritodāttāt ca asvaritārtham . svaritodāttāt ca asvaritārtham tatra eva kartavyam . indra agaccha harivaḥ agaccha . svaritaparasannatarārtham ca . svaritaparasannatarārtham ca tatra eva kartavyam . udāttasvaritaparasya sannataraḥ : maṇavaka jaṭilakādhyāpaka nyaṅ . kva tarhi syāt . yaḥ siddhaḥ svaritaḥ : maṇavaka jaṭilakābhirūpaka kva . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . devabrahmaṇoḥ anudāttavacanam jñāpakam svaritāt iti siddhatvasya . devabrahmaṇoḥ anudāttavacanam jñāpakam siddhaḥ iha svaritaḥ iti . yadi etat jñāpyate svaritodāttaparasya anudāttasya svaritatvam prāpnoti . na brūmaḥ devabrahmaṇoḥ anudāttavacanam jñāpakam siddhaḥ iha svaritaḥ iti . kim tarhi . param etat kāṇḍam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१०।२-४ रो इइ,५३ किम् इदम् पारिभाषिक्याः सम्बुद्धेः ग्रहणम् : एकवचनम् सम्बुद्धिः आहोस्वित् अन्वर्थग्रहणम् : सम्बोधनम् सम्बुद्धिः इति । किम् च अतः । यदि पारिभाषिक्याः देवाः ब्रह्माणः इति अत्र न प्राप्नोति । अथ अन्वर्थग्रहणम् न दोषः । यथा न दोषः तथा अस्तु ।

KA I,210.2-4 Ro II,53 kim idam pāribhāṣikyāḥ sambuddheḥ grahaṇam : ekavacanam sambuddhiḥ āhosvit anvarthagrahaṇam : sambodhanam sambuddhiḥ iti . kim ca ataḥ . yadi pāribhāṣikyāḥ devāḥ brahmāṇaḥ iti atra na prāpnoti . atha anvarthagrahaṇam na doṣaḥ . yathā na doṣaḥ tathā astu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१०।५-१७ रो इइ,५३-५४ किम् पुनः इयम् एकश्रुतिः उदात्ता आहोस्वित् अनुदात्ता । न उदात्ता । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् उच्चैस्तराम् वा वषट्कारः इति आह । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । अतन्त्रम् तरनिर्देशः । यावत् उच्चैः तावत् उच्चैस्तराम् इति । यदि तर्हि न उदात्ता अनुदात्ता । अनुदात्ता च न । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः इति आह । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । अतन्त्रम् तरनिर्देशः । यावत् सन्नः तावत् सन्नतरः इति । सा एषा ज्ञापकाभ्याम् उदात्तानुदात्तयोः मध्यम् एकश्रुतिः अन्तरालम् ह्रियते । अपरः आह : किम् पुनः इयम् एकश्रुतिः उदात्ता उत अनुदात्ता । उदात्ता । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् उच्चैस्तराम् वा वषट्कारः इति आह । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । तन्त्रम् तरनिर्देशः । उच्चैः दृष्ट्वा उच्चैस्तराम् इति एतत् भवति । यदि तर्हि उदात्ता न अनुदात्ता । अनुदात्ता च । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः इति आह । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । तन्त्रम् तरनिर्देशः । सन्नम् दृष्ट्वा सन्नतरः इति एतत् भवति । ते एते तन्त्रे तरनिर्देशे सप्त स्वराः भवन्ति : उदात्तः , उदात्ततरः , अनुदात्तः , अनुदात्तरः , स्वरितः , स्वरिते यः उदात्तः सः अन्येन विशिष्तः , एकश्रुतिः सप्तमः ।

KA I,210.5-17 Ro II,53-54 kim punaḥ iyam ekaśrutiḥ udāttā āhosvit anudāttā . na udāttā . katham jñāyate . yat ayam uccaistarām vā vaṣaṭkāraḥ iti āha . katham kṛtvā jñāpakam . atantram taranirdeśaḥ . yāvat uccaiḥ tāvat uccaistarām iti . yadi tarhi na udāttā anudāttā . anudāttā ca na . katham jñāyate . yat ayam udāttasvaritaparasya sannataraḥ iti āha . katham kṛtvā jñāpakam . atantram taranirdeśaḥ . yāvat sannaḥ tāvat sannataraḥ iti . sā eṣā jñāpakābhyām udāttānudāttayoḥ madhyam ekaśrutiḥ antarālam hriyate . aparaḥ āha : kim punaḥ iyam ekaśrutiḥ udāttā uta anudāttā . udāttā . katham jñāyate . yat ayam uccaistarām vā vaṣaṭkāraḥ iti āha . katham kṛtvā jñāpakam . tantram taranirdeśaḥ . uccaiḥ dṛṣṭvā uccaistarām iti etat bhavati . yadi tarhi udāttā na anudāttā . anudāttā ca . katham jñāyate . yat ayam udāttasvaritaparasya sannataraḥ iti āha . katham kṛtvā jñāpakam . tantram taranirdeśaḥ . sannam dṛṣṭvā sannataraḥ iti etat bhavati . te ete tantre taranirdeśe sapta svarāḥ bhavanti : udāttaḥ , udāttataraḥ , anudāttaḥ , anudāttaraḥ , svaritaḥ , svarite yaḥ udāttaḥ saḥ anyena viśiṣtaḥ , ekaśrutiḥ saptamaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१०।१९-२११।१४ रो इइ,५५-५६ सुब्रह्मण्यायम् ओकारः उदात्तः । सुब्रह्मण्यायम् ओकारः उदात्तः भवति : सुब्रह्मण्योम् । आकारः आख्याते परादिः च । आकारः आख्याते परादिः च उदात्तः भवति : इन्द्र अगच्छ । हरिवः अगच्छ । वाक्यादौ च द्वे द्वे । वाक्यादौ च द्वे द्वे उदात्ते भवतः : इन्द्र अगच्छ । हरिवः अगच्छ । मघवन्वर्जम् । अगच्छ मघवन् । सुत्यापराणाम् अन्तः । सुत्यापराणाम् अन्तः उदात्तः भवति : द्व्यहे सुत्यम् । त्र्यहे सुत्यम् । असौ इति अन्तः । असौ इति अन्तः उदात्तः भवति : गार्ग्यः यजते । वात्स्यः यजते । अमुष्य इति अन्तः । अमुष्य इति अन्तः : दाक्षेः पित यजते । स्यान्तस्य उपोत्तमम् च । स्यान्तस्य उपोत्तमम् उदात्तम् भवति अन्तः च । गार्ग्यस्य पित यजते । वात्स्यस्य पित यजते । वा नामधेयस्य । वा नामधेयस्य स्यान्तस्य उपोत्तमम् उदात्तम् भवति : देवदत्तस्य पित यजते । देवदत्तस्य पित यजते ।

KA I,210.19-211.14 Ro II,55-56 subrahmaṇyāyam okāraḥ udāttaḥ . subrahmaṇyāyam okāraḥ udāttaḥ bhavati : subrahmaṇyom . ākāraḥ ākhyāte parādiḥ ca . ākāraḥ ākhyāte parādiḥ ca udāttaḥ bhavati : indra agaccha . harivaḥ agaccha . vākyādau ca dve dve . vākyādau ca dve dve udātte bhavataḥ : indra agaccha . harivaḥ agaccha . maghavanvarjam . agaccha maghavan . sutyāparāṇām antaḥ . sutyāparāṇām antaḥ udāttaḥ bhavati : dvyahe sutyam . tryahe sutyam . asau iti antaḥ . asau iti antaḥ udāttaḥ bhavati : gārgyaḥ yajate . vātsyaḥ yajate . amuṣya iti antaḥ . amuṣya iti antaḥ : dākṣeḥ pita yajate . syāntasya upottamam ca . syāntasya upottamam udāttam bhavati antaḥ ca . gārgyasya pita yajate . vātsyasya pita yajate . vā nāmadheyasya . vā nāmadheyasya syāntasya upottamam udāttam bhavati : devadattasya pita yajate . devadattasya pita yajate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२११।१६-१७ रो इइ,५६-५७ देवब्रह्मणोः अनुदात्तत्वम् एके । देवब्रह्मणोः अनुदात्तत्वम् एके इच्छन्ति : देवाः ब्रह्माणः । देवाः ब्रह्माणः ।

KA I,211.16-17 Ro II,56-57 devabrahmaṇoḥ anudāttatvam eke . devabrahmaṇoḥ anudāttatvam eke icchanti : devāḥ brahmāṇaḥ . devāḥ brahmāṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२११।१९-२१२।१७ रो इइ,५७-५९ स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति चेत् द्व्येकयोः ऐकश्रुत्यवचनम् । स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति चेत् द्व्येकयोः ऐकश्रुत्यम् वक्तव्यम् : अग्निवेश्यः पचति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । बहुवचनेन निर्देशः क्रियते । तेन बहूनाम् ऐकश्रुत्यम् स्यात् द्व्येकयोः न स्यात् । न एषः दोषः । न अत्र निर्देशः तन्त्रम् । कथम् पुनः तेन एव निर्देशः क्रियते तत् च अतन्त्रम् स्यात् । तत्कारी च भवान् तद्द्वेषी च । नान्तरीयकत्वात् अत्र बहुवचनेन निर्देशः क्रियते : अवश्यम् कया चित् विभक्त्या केन चित् वचनेन निर्देशः कर्तव्यः इति । तत् यथा : कः चित् अन्नार्थी शालिकलापम् सपलालम् सतुषम् आहरति नान्तयीयकत्वात् । सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय तुषपलालानि उत्सृजति । तथा कः चित् मांसार्थी मत्स्यान् सकण्टकान् सशकलान् आहरति नान्तयीयकत्वात् । सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय शकलकण्टकान् उत्सृजति । एवम् इह अपि नान्तरीयकत्वात् बहुवचनेन निर्देशः क्रियते । अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् । अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् इति चेत् व्यवहितानाम् अप्रसिद्धिः । अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् इति चेत् व्यवहितानाम् ऐकश्रुत्यम् न प्राप्नोति : इमम् मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि । अनेकम् अपि इति तु वचनात् सिद्धम् । अनेकम् अपि एकम् अपि स्वरितात् परम् संहितायाम् एकश्रुति भवति इति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् : स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति चेत् द्व्येकयोः ऐकश्रुत्यवचनम् । अविशेषेण ऐकश्रुत्यम् व्यवहितानाम् अप्रसिद्धिः इति । न एषः दोषः । कथम् । एकशेषनिर्देशः अयम् अनुदात्तस्य च : अनुदात्तयोः च अनुदात्तानाम् च अनुदात्तानाम् इति । एवम् अपि षट्प्रभृतीनाम् एव प्राप्नोति । षट्प्रभृतिषु एकशेषः परिसमाप्यते । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा इति द्व्येकयोः अपि भविष्यति ।

KA I,211.19-212.17 Ro II,57-59 svaritāt saṃhitāyām anudāttānām iti cet dvyekayoḥ aikaśrutyavacanam . svaritāt saṃhitāyām anudāttānām iti cet dvyekayoḥ aikaśrutyam vaktavyam : agniveśyaḥ pacati . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . bahuvacanena nirdeśaḥ kriyate . tena bahūnām aikaśrutyam syāt dvyekayoḥ na syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . na atra nirdeśaḥ tantram . katham punaḥ tena eva nirdeśaḥ kriyate tat ca atantram syāt . tatkārī ca bhavān taddveṣī ca . nāntarīyakatvāt atra bahuvacanena nirdeśaḥ kriyate : avaśyam kayā cit vibhaktyā kena cit vacanena nirdeśaḥ kartavyaḥ iti . tat yathā : kaḥ cit annārthī śālikalāpam sapalālam satuṣam āharati nāntayīyakatvāt . saḥ yāvat ādeyam tāvat ādāya tuṣapalālāni utsṛjati . tathā kaḥ cit māṃsārthī matsyān sakaṇṭakān saśakalān āharati nāntayīyakatvāt . saḥ yāvat ādeyam tāvat ādāya śakalakaṇṭakān utsṛjati . evam iha api nāntarīyakatvāt bahuvacanena nirdeśaḥ kriyate . aviśeṣeṇa aikaśrutyam . aviśeṣeṇa aikaśrutyam iti cet vyavahitānām aprasiddhiḥ . aviśeṣeṇa aikaśrutyam iti cet vyavahitānām aikaśrutyam na prāpnoti : imam me gaṅge yamune sarasvati śutudri . anekam api iti tu vacanāt siddham . anekam api ekam api svaritāt param saṃhitāyām ekaśruti bhavati iti vaktavyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam : svaritāt saṃhitāyām anudāttānām iti cet dvyekayoḥ aikaśrutyavacanam . aviśeṣeṇa aikaśrutyam vyavahitānām aprasiddhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . katham . ekaśeṣanirdeśaḥ ayam anudāttasya ca : anudāttayoḥ ca anudāttānām ca anudāttānām iti . evam api ṣaṭprabhṛtīnām eva prāpnoti . ṣaṭprabhṛtiṣu ekaśeṣaḥ parisamāpyate . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā iti dvyekayoḥ api bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१२।१९-२१३।२४ रो इइ,५९-६२ अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् स्वादिलोपे हलः अग्रहणार्थम् । अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । एकहल् प्रत्ययः अपृक्तसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वादिलोपे हलः अग्रहणार्थम् । स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : हल्ङ्याब्भ्यः दीर्घात् सुतिसि अपृक्तम् हल् इति अपृक्तस्य इति एव सिद्धम् । अणिञोः लुगर्थम् अल्ग्रहणम् । अणिञोः लुगर्थम् अल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । अणिञोः लुकि ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : ण्यक्षत्रियार्षञितः यूनि लुक् अणिञोः इति अपृक्तस्य इति एव सिद्धम् । अणिञोः लुगर्थम् इति चेत् णे अतिप्रसङ्गः । अणिञोः लुगर्थम् इति चेत् णे अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति : फाण्टाहृतेः अपत्यम् माणवकः प्ःआण्टाहृतः इति । णवचनसामार्थ्यात् न भविष्यति । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् फग्निवृत्त्यर्थम् वचनम् । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् फग्निवृत्त्यर्थम् एतत् स्यात् : फक् अतः मा भूत् इति । पैलादिषु वचनात् सिद्धम् । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् पैलादिषु एव पाठम् कुर्वीत । तत्र पाठात् अन्येषाम् अपि फकः निवृत्तिः भवति । एवम् सिद्धे सति यत् अयम् णम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अस्य लुक् भवति इति । तानि एतानि त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् न कर्तव्यम् । अणिञोः लुकि ग्रहणम् कर्तव्यम् । अल्ग्रहणे अपि वै क्रियमाणे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । अपृक्तसञ्ज्ञायाम् अल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् कर्तव्यम् । अणिञोः लुकि ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । अपृक्तग्रहणम् कर्तव्यम् । तत्र न अस्ति लाघवकृतः विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः : अल्ग्रहणे क्रियमाणे एकग्रहणम् न करिष्यते । कस्मात् न भवति दर्विः , जागृविः । अल् एव यः प्रत्ययः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । अल्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदि यः अल् च अन्यः च तत्र स्यात् अल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । हल्ग्रहणे अपि क्रियमाणे एकग्रहणम् न करिष्यते । कस्मात् न भवति दर्विः जागृविः । हल् एव यः प्रत्ययः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । हल्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदि यः हल् च अन्यः च तत्र स्यात् हल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । अस्ति अन्यत् हल्ग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । हलन्तस्य यथा स्यात् अलन्तस्य मा भूत् इति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अल्ग्रहणे क्रियमाणे एकग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । दम्भेः हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात् सिद्धम् इति उक्तम् । तत् उपपन्नम् भवति ।

KA I,212.19-213.24 Ro II,59-62 apṛktasañjñāyām halgrahaṇam svādilope halaḥ agrahaṇārtham . apṛktasañjñāyām halgrahaṇam kartavyam . ekahal pratyayaḥ apṛktasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . svādilope halaḥ agrahaṇārtham . svādilope halaḥ grahaṇam na kartavyam bhavati : halṅyābbhyaḥ dīrghāt sutisi apṛktam hal iti apṛktasya iti eva siddham . aṇiñoḥ lugartham algrahaṇam . aṇiñoḥ lugartham algrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . aṇiñoḥ luki grahaṇam na kartavyam bhavati : ṇyakṣatriyārṣañitaḥ yūni luk aṇiñoḥ iti apṛktasya iti eva siddham . aṇiñoḥ lugartham iti cet ṇe atiprasaṅgaḥ . aṇiñoḥ lugartham iti cet ṇe atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti : phāṇṭāhṛteḥ apatyam māṇavakaḥ pḥāṇṭāhṛtaḥ iti . ṇavacanasāmārthyāt na bhaviṣyati . vacanaprāmāṇyāt iti cet phagnivṛttyartham vacanam . vacanaprāmāṇyāt iti cet phagnivṛttyartham etat syāt : phak ataḥ mā bhūt iti . pailādiṣu vacanāt siddham . yadi etāvat prayojanam syāt pailādiṣu eva pāṭham kurvīta . tatra pāṭhāt anyeṣām api phakaḥ nivṛttiḥ bhavati . evam siddhe sati yat ayam ṇam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na asya luk bhavati iti . tāni etāni trīṇi grahaṇāni bhavanti . apṛktasañjñāyām halgrahaṇam kartavyam . svādilope halaḥ grahaṇam na kartavyam . aṇiñoḥ luki grahaṇam kartavyam . algrahaṇe api vai kriyamāṇe tāni eva trīṇi grahaṇāni bhavanti . apṛktasañjñāyām algrahaṇam kartavyam . svādilope halaḥ grahaṇam kartavyam . aṇiñoḥ luki grahaṇam na kartavyam bhavati . apṛktagrahaṇam kartavyam . tatra na asti lāghavakṛtaḥ viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ : algrahaṇe kriyamāṇe ekagrahaṇam na kariṣyate . kasmāt na bhavati darviḥ , jāgṛviḥ . al eva yaḥ pratyayaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . algrahaṇasāmarthyāt . yadi yaḥ al ca anyaḥ ca tatra syāt algrahaṇam anarthakam syāt . halgrahaṇe api kriyamāṇe ekagrahaṇam na kariṣyate . kasmāt na bhavati darviḥ jāgṛviḥ . hal eva yaḥ pratyayaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . halgrahaṇasāmarthyāt . yadi yaḥ hal ca anyaḥ ca tatra syāt halgrahaṇam anarthakam syāt . asti anyat halgrahaṇasya prayojanam . kim . halantasya yathā syāt alantasya mā bhūt iti . evam tarhi siddhe sati yat algrahaṇe kriyamāṇe ekagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ anyatra varṇagrahaṇe jātigrahaṇam bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . dambheḥ halgrahaṇasya jātivācakatvāt siddham iti uktam . tat upapannam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१४।२-११ रो इइ,६२-६३ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति चेत् समासैकार्थत्वात् अप्रसिद्धिः । तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति चेत् समासस्य एकार्थत्वात् सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः । एकः अयम् अर्थः तत्पुरुषः नाम अनेकार्थाश्रयम् च सामानाधिकरण्यम् । सिद्धम् तु पदसामानाधिकरण्यात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तत्पुरुषः समानाधिकरणपदः कर्मधारयसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति चेत् समासैकार्थत्वात् अप्रसिद्धिः इति । न एषः दोषः । अयम् तत्पुरुषः अस्ति प्राथमकल्पिकः यस्मिन् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यम् एकविभक्तिकत्वम् च । अस्ति तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् ; तत्पुरुषार्थानि पदानि तत्पुरुषः इति । तत् यः तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् तस्य इह ग्रहणम् ।

KA I,214.2-11 Ro II,62-63 tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ iti cet samāsaikārthatvāt aprasiddhiḥ . tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ iti cet samāsasya ekārthatvāt sañjñāyāḥ aprasiddhiḥ . ekaḥ ayam arthaḥ tatpuruṣaḥ nāma anekārthāśrayam ca sāmānādhikaraṇyam . siddham tu padasāmānādhikaraṇyāt . siddham etat . katham . tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇapadaḥ karmadhārayasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ iti cet samāsaikārthatvāt aprasiddhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam tatpuruṣaḥ asti prāthamakalpikaḥ yasmin aikapadyam aikasvaryam ekavibhaktikatvam ca . asti tādarthyāt tācchabdyam ; tatpuruṣārthāni padāni tatpuruṣaḥ iti . tat yaḥ tādarthyāt tācchabdyam tasya iha grahaṇam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१४।१३-२२ रो इइ,६३-६४ प्रथमानिर्दिष्टम् समासे उपसजनम् इति चेत् अनिर्देशात् प्रथमायाः समासे सञ्ज्ञाप्रसिद्धिः ।प्रथमानिर्दिष्टम् समासे उपसजनम् इति चेत् अनिर्देशात् प्रथमायाः समासे सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः । न हि कष्टादीनाम् समासे प्रथमाम् पश्यामः । सिद्धम् तु समासविधाने वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समासविधाने प्रथमानिर्दिष्टम् उपसर्जनसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वा तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भवति। समासार्थम् शास्त्रम् समासः इति ।

KA I,214.13-22 Ro II,63-64 prathamānirdiṣṭam samāse upasajanam iti cet anirdeśāt prathamāyāḥ samāse sañjñāprasiddhiḥ .prathamānirdiṣṭam samāse upasajanam iti cet anirdeśāt prathamāyāḥ samāse sañjñāyāḥ aprasiddhiḥ . na hi kaṣṭādīnām samāse prathamām paśyāmaḥ . siddham tu samāsavidhāne vacanāt . siddham etat . katham . samāsavidhāne prathamānirdiṣṭam upasarjanasañjñam bhavati iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vā tādarthyāt tācchabdyam . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . tādarthyāt tācchabdyam bhavati. samāsārtham śāstram samāsaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१५।१-२१ रो इइ,६४-६७ यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः ततः अन्यत्र अपि उपसर्जनसञ्ज्ञाप्रसङ्गः । यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः क्रियते ततः अन्यत्र अपि तस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति : रज्ञः कुमारीम् राजकुमारीम् श्रितः । श्रितादिसमासे द्वितीयान्तम् प्रथमानिर्दिष्टम् । तस्य षष्ठीसमासे अपि उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति । सिद्धम् तु यस्य विधौ तम् प्रति इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । यस्य विधौ यत् प्रथमानिर्दिष्टम् तम् प्रति तत् उपसर्जनसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उपसर्जनम् इति महती सञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत । अप्रधानम् उपसर्जनम् इति । प्रधानम् उपसर्जनम् इति च सम्बन्धिशब्दौ एतौ । तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् : यम् प्रति यत् अप्रधानम् तम् प्रति तत् उपसर्जनस्ञ्ज्ञम् भवति इति । अथ यत्र द्वे षष्ठ्यन्ते कस्मात् तत्र प्रधानस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा न भवति : राज्ञः पुरुषस्य राजपुरुषस्य इति । षष्ठ्यन्तयोः उपसर्जनत्वे उक्तम् । किम् उक्तम् । षष्ठ्यन्तयोः समासे अर्थाभेदात् प्रधानस्य अपूर्वनिपातः इति । एवम् न च इदम् अकृतम् भवेत् उप्सर्जनम् पूर्वम् इति अर्थः च अभिन्नः इति कृत्वा प्रधानस्य पूर्वनिपातः न भविष्यति । यदि अपि तावत् एतत् उपसर्जनकार्यम् परिहृतम् इदम् अपरम् प्राप्नोति । राज्ञः कुमार्याः राजकुमार्याः । गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ इति । तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् । आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति ।

KA I,215.1-21 Ro II,64-67 yasya vidhau prathamānirdeśaḥ tataḥ anyatra api upasarjanasañjñāprasaṅgaḥ . yasya vidhau prathamānirdeśaḥ kriyate tataḥ anyatra api tasya upasarjanasañjñā prāpnoti : rajñaḥ kumārīm rājakumārīm śritaḥ . śritādisamāse dvitīyāntam prathamānirdiṣṭam . tasya ṣaṣṭhīsamāse api upasarjanasañjñā prāpnoti . siddham tu yasya vidhau tam prati iti vacanāt . siddham etat . katham . yasya vidhau yat prathamānirdiṣṭam tam prati tat upasarjanasañjñam bhavati iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . upasarjanam iti mahatī sañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta . apradhānam upasarjanam iti . pradhānam upasarjanam iti ca sambandhiśabdau etau . tatra sambandhāt etat gantavyam : yam prati yat apradhānam tam prati tat upasarjanasñjñam bhavati iti . atha yatra dve ṣaṣṭhyante kasmāt tatra pradhānasya upasarjanasañjñā na bhavati : rājñaḥ puruṣasya rājapuruṣasya iti . ṣaṣṭhyantayoḥ upasarjanatve uktam . kim uktam . ṣaṣṭhyantayoḥ samāse arthābhedāt pradhānasya apūrvanipātaḥ iti . evam na ca idam akṛtam bhavet upsarjanam pūrvam iti arthaḥ ca abhinnaḥ iti kṛtvā pradhānasya pūrvanipātaḥ na bhaviṣyati . yadi api tāvat etat upasarjanakāryam parihṛtam idam aparam prāpnoti . rājñaḥ kumāryāḥ rājakumāryāḥ . gostriyoḥ upasarjanasya iti hrasvatvam prāpnoti . uktam vā . kim uktam . paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau iti . tatra aupadeśikasya hrasvatvam . ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१५ २३-२१६।५ रो इइ,६७-६८ द्वितीयादीनाम् अपि अनेन उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र अपूर्वनिपाते इति प्रतिषेधः प्रसज्येत । न अप्रतिषेधात् । न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः : पूर्वनिपाते न इति । किम् तर्हि । पर्युदासः अयम् : यत् अन्यत् पूर्वनिपातात् इति । पूर्वनिपाते अव्यापारः । यदि केन चित् प्राप्नोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्राप्नोति । तेन भविष्यति । अप्राप्तेः वा । अथ वा अनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति ।

KA I,215 23-216.5 Ro II,67-68 dvitīyādīnām api anena upasarjanasañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra apūrvanipāte iti pratiṣedhaḥ prasajyeta . na apratiṣedhāt . na ayam prasajyapratiṣedhaḥ : pūrvanipāte na iti . kim tarhi . paryudāsaḥ ayam : yat anyat pūrvanipātāt iti . pūrvanipāte avyāpāraḥ . yadi kena cit prāpnoti tena bhaviṣyati . pūrveṇa ca prāpnoti . tena bhaviṣyati . aprāpteḥ vā . atha vā anantarā yā prāptiḥ sā pratiṣidhyate . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१६।६-११ रो इइ,६८ एकविभक्तौ अषष्ठ्यन्तवचनम् । एकविभक्तौ अषष्ठ्यन्तानाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : अर्धम् पिप्पल्याः अर्धपिप्पली इति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । परवत् लिङ्गम् इति शब्दशर्दार्थौ इति । तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् । आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति ।

KA I,216.6-11 Ro II,68 ekavibhaktau aṣaṣṭhyantavacanam . ekavibhaktau aṣaṣṭhyantānām iti vaktavyam . iha mā bhūt : ardham pippalyāḥ ardhapippalī iti . uktam vā . kim uktam . paravat liṅgam iti śabdaśardārthau iti . tatra aupadeśikasya hrasvatvam . ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१६।१२-१६ रो इइ,६८ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनम् द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वोपसर्गाः क्तार्थे । द्विगुः : पञ्चभिः गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । प्राप्तापन्न : प्राप्तः जिविकाम् प्राप्तजीविकः । आपन्नः जीविकाम् आपन्नजीविकः । अलम्पूर्व : अलम् कुमार्यै अलङ्कुमारिः । उपसर्गाः क्तार्थे : निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः ।

KA I,216.12-16 Ro II,68 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . prayojanam dviguprāptāpannālampūrvopasargāḥ ktārthe . dviguḥ : pañcabhiḥ gobhiḥ krītaḥ pañcaguḥ . prāptāpanna : prāptaḥ jivikām prāptajīvikaḥ . āpannaḥ jīvikām āpannajīvikaḥ . alampūrva : alam kumāryai alaṅkumāriḥ . upasargāḥ ktārthe : niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१७।२-१० रो इइ,६९-७१ अर्थवत् इति व्यपदेशाय : वर्णानाम् च मा भूत् इति । किम् च स्यात् । वनम् , धनम् इति नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः प्रसज्येत । अधातुः इति किमर्थम् । अहन् वृत्रम् इति । अधातुः इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति अहन् वृत्रम् इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न धातोः प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति धातुग्रहणम् करोति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । प्रतिषिद्धार्थम् एतत् स्यात् : अपि काकः श्येनायते इति । अप्रत्ययः इति किमर्थम् । काण्डे कुड्ये । अप्रत्ययः इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति काण्डे कुड्ये* इति । कृत्तद्धितग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति : कृत्तद्धितान्तस्य एव प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भवति न अन्यस्य इति ।

KA I,217.2-10 Ro II,69-71 arthavat iti vyapadeśāya : varṇānām ca mā bhūt iti . kim ca syāt . vanam , dhanam iti nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ prasajyeta . adhātuḥ iti kimartham . ahan vṛtram iti . adhātuḥ iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati ahan vṛtram iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dhātoḥ prātipadikasañjñā bhavati iti yat ayam supaḥ dhātuprātipadikayoḥ iti dhātugrahaṇam karoti . na etat asti jñāpakam . pratiṣiddhārtham etat syāt : api kākaḥ śyenāyate iti . apratyayaḥ iti kimartham . kāṇḍe kuḍye . apratyayaḥ iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati kāṇḍe kuḍye* iti . kṛttaddhitagrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati : kṛttaddhitāntasya eva pratyayāntasya prātipadikasañjñā bhavati na anyasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१७।११-२१९।९ रो इइ,७१-७७ अर्थवति अनेकपदप्रसङ्गः । अर्थवति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् अनेकस्य अपि पदस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति : दश दाडिमानि षट् अपूपाः कुण्डम् अजाजिनम् पललपिण्डः अधोरुकम् एतत् कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीनः इति । समुदायः अनर्थकः । समुदायः अनर्थकः इति चेत् अवयवार्थवत्त्वात् समुदायार्थवत्त्वम् यथा लोके । समुदायः अनर्थकः इति चेत् अवयवैः अर्थवद्भिः समुदायाः अपि अर्थवन्तः भवन्ति यथा लोके । तत् यथा लोके आढ्यम् इदम् नगरम् , गोमत् इदम् नगरम् इति उच्यते न च तत्र सर्वे आढ्याः भवन्ति सर्वे वा गोमन्तः । यथा लोके इति उच्यते लोके च अवयवाः एव अर्थवन्तः न समुदायः । आतः च अवयवाः एव अर्थवन्तः न समुदायः । यस्य हि तत् द्रव्यम् भवति सः तेन कार्यम् करोति यस्य च गावः सन्ति सः तासाम् क्षीरम् घृतम् च उपभुङ्क्ते । अन्यैः एतत् द्रष्टुम् अपि अशक्यम् । का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः : आढ्यम् इदम् नगरम् , गोमत् इदम् इति । एषा एषा वाचोयुक्तिः : इह तावत् आढ्यम् इदम् नगरम् इति अकारः मत्वर्थीयः : आढ्याः अस्मिन् सन्ति इति तत् इदम् आढ्यम् इति । गोमत् इदम् इति मत्वन्तात् मत्वर्थीयः लुप्यते । एवम् अपि वाक्यप्रतिषेधः अर्थवत्त्वात् । वाक्यस्य प्रातिपदिकस्ञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः वक्तव्यः : देवदत्त गाम् अभ्याज शुक्लाम् । देवदत्त गाम् अभ्याज कृष्णाम् इति । किम् कारणम् । अर्थवत्त्वात् । अर्थवत् हि एतत् वाक्यम् भवति । न वै पदार्थात् अन्यस्य अर्थस्य उपलब्धिः भवति वाक्ये । पदार्थात् अन्यस्य अनुपलब्धिः इति चेत् पदार्थाभिसम्बन्धस्य उपलब्धिः । पदार्थात् अन्यस्य अनुपलब्धिः इति चेत् एवम् उच्यते : पदार्थाभिसम्बन्धस्य उपलब्धिः भवति वाक्ये । इह देवदत्त इति उक्ते कर्ता निर्दिष्टः कर्म क्रियागुणौ च अनिर्दिष्टौ । गाम् इति उक्ते कर्म निर्दिष्टम् कर्ता क्रियागुणौ च अनिर्दिष्टौ । अभ्याज इति उक्ते क्रिया निर्दिष्टा कर्तृकर्मणी गुणः च अनिर्दिष्टः । शुक्लाम् इति उक्ते गुणः निर्दिष्टः कर्तृकर्मणी क्रिया च अनिर्दिष्टा । इह इदानीम् देवदत्त गाम् अभ्याज शुक्लाम् इति उक्ते सर्वम् निर्दिष्टम् भवति : देवदत्तः एव कर्ता न अन्यः । गौः एव कर्म न अन्यत् । अभ्याजिः एव क्रिया न अन्या । शुक्लाम् एव न कृष्णाम् इति । एतेषाम् पदानाम् सामान्ये वर्तमानानाम् यद्विशेषे अवस्थानम् सः वाक्यार्थः । तस्मात् प्रतिषेधः । तस्मात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् । अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति : समासः एव अर्थवताम् समुदायायानाम् प्रातिपदिकसञ्ज्ञः भवति न अन्यः इति । यदि नियमः क्रियते प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा न प्राप्नोति : बहुपटवः , उच्चकैः इति । किम् पुनः अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञया प्रार्थ्यते । प्रातिपदिकात् इति स्वाद्युत्पत्तिः यथा स्यात् । न एषः दोषः । यथा एव अत्र अप्रातिपदिकत्वात् स्वाद्युत्पत्तिः न भवति एवम् लुक् अपि न भविष्यति । तत्र या एव अन्तर्वर्तिनी विभक्तिः तस्याः एव श्रवणम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । स्वरे हि दोषः स्यात् । बहुपटवः इति एवम् स्वरः प्रसज्येत बहुपटवः इति च इष्यते । पठिष्यति हि आचार्यः : चितः सप्रकृतेः बह्वकजर्थम् इति । तस्याम् पुनः लुप्तायम् या अन्या विभक्तिः उत्पद्यते तस्याः प्रकृत्यनेकदेशत्वात् अन्तोदात्तत्वम् न भविष्यति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा इति यत् अयम् अप्रययः इति प्रतिषेधम् शास्ति । सः च तदन्तप्रतिषेधः । सः तर्हि ज्ञापकार्थः प्रत्ययप्रतिषेधः वक्तव्यः । ननु च अयम् प्राप्त्यर्थः अपि वक्तव्यः । न अर्थः प्राप्त्यर्थेन । कृत्तद्धितग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति : कृत्तद्धितान्तस्य एव प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति न अन्यस्य प्रत्ययान्तस्य इति । सः एषः अनन्यार्थः प्रत्ययप्रतिषेधः वक्तव्यः प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य वा प्रातिपदिकसञ्ज्ञा वक्तव्या । उभयम् न वक्तव्यम् । तुल्यजातीयस्य नियमः । कः च तुल्यजातीयः । यथाजातीयकानाम् समासः । कथञ्जातीयकानाम् समासः । सुबन्तानाम् । सुप्तिङ्समुदायस्य तर्हि प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति । सुप्तिङ्समुदायस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा आरभ्यते : जहि कर्मणा बहुलम् आभीक्ष्ण्ये कर्तारम् च अभिदधाति इति । तत् नियमार्थम्

KA I,217.11-219.9 Ro II,71-77 arthavati anekapadaprasaṅgaḥ . arthavati prātipadikasañjñāyām anekasya api padasya prātipadikasañjñā prāpnoti : daśa dāḍimāni ṣaṭ apūpāḥ kuṇḍam ajājinam palalapiṇḍaḥ adhorukam etat kumāryāḥ sphaiyakṛtasya pitā pratiśīnaḥ iti . samudāyaḥ anarthakaḥ . samudāyaḥ anarthakaḥ iti cet avayavārthavattvāt samudāyārthavattvam yathā loke . samudāyaḥ anarthakaḥ iti cet avayavaiḥ arthavadbhiḥ samudāyāḥ api arthavantaḥ bhavanti yathā loke . tat yathā loke āḍhyam idam nagaram , gomat idam nagaram iti ucyate na ca tatra sarve āḍhyāḥ bhavanti sarve vā gomantaḥ . yathā loke iti ucyate loke ca avayavāḥ eva arthavantaḥ na samudāyaḥ . ātaḥ ca avayavāḥ eva arthavantaḥ na samudāyaḥ . yasya hi tat dravyam bhavati saḥ tena kāryam karoti yasya ca gāvaḥ santi saḥ tāsām kṣīram ghṛtam ca upabhuṅkte . anyaiḥ etat draṣṭum api aśakyam . kā tarhi iyam vācoyuktiḥ : āḍhyam idam nagaram , gomat idam iti . eṣā eṣā vācoyuktiḥ : iha tāvat āḍhyam idam nagaram iti akāraḥ matvarthīyaḥ : āḍhyāḥ asmin santi iti tat idam āḍhyam iti . gomat idam iti matvantāt matvarthīyaḥ lupyate . evam api vākyapratiṣedhaḥ arthavattvāt . vākyasya prātipadikasñjñāyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : devadatta gām abhyāja śuklām . devadatta gām abhyāja kṛṣṇām iti . kim kāraṇam . arthavattvāt . arthavat hi etat vākyam bhavati . na vai padārthāt anyasya arthasya upalabdhiḥ bhavati vākye . padārthāt anyasya anupalabdhiḥ iti cet padārthābhisambandhasya upalabdhiḥ . padārthāt anyasya anupalabdhiḥ iti cet evam ucyate : padārthābhisambandhasya upalabdhiḥ bhavati vākye . iha devadatta iti ukte kartā nirdiṣṭaḥ karma kriyāguṇau ca anirdiṣṭau . gām iti ukte karma nirdiṣṭam kartā kriyāguṇau ca anirdiṣṭau . abhyāja iti ukte kriyā nirdiṣṭā kartṛkarmaṇī guṇaḥ ca anirdiṣṭaḥ . śuklām iti ukte guṇaḥ nirdiṣṭaḥ kartṛkarmaṇī kriyā ca anirdiṣṭā . iha idānīm devadatta gām abhyāja śuklām iti ukte sarvam nirdiṣṭam bhavati : devadattaḥ eva kartā na anyaḥ . gauḥ eva karma na anyat . abhyājiḥ eva kriyā na anyā . śuklām eva na kṛṣṇām iti . eteṣām padānām sāmānye vartamānānām yadviśeṣe avasthānam saḥ vākyārthaḥ . tasmāt pratiṣedhaḥ . tasmāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . arthavatsamudāyānām samāsagrahaṇam niyamārtham . arthavatsamudāyānām samāsagrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati : samāsaḥ eva arthavatām samudāyāyānām prātipadikasañjñaḥ bhavati na anyaḥ iti . yadi niyamaḥ kriyate prakṛtipratyayasamudāyasya prātipadikasañjñā na prāpnoti : bahupaṭavaḥ , uccakaiḥ iti . kim punaḥ atra prātipadikasañjñayā prārthyate . prātipadikāt iti svādyutpattiḥ yathā syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva atra aprātipadikatvāt svādyutpattiḥ na bhavati evam luk api na bhaviṣyati . tatra yā eva antarvartinī vibhaktiḥ tasyāḥ eva śravaṇam bhaviṣyati . na evam śakyam . svare hi doṣaḥ syāt . bahupaṭavaḥ iti evam svaraḥ prasajyeta bahupaṭavaḥ iti ca iṣyate . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : citaḥ saprakṛteḥ bahvakajartham iti . tasyām punaḥ luptāyam yā anyā vibhaktiḥ utpadyate tasyāḥ prakṛtyanekadeśatvāt antodāttatvam na bhaviṣyati . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati prakṛtipratyayasamudāyasya prātipadikasañjñā iti yat ayam aprayayaḥ iti pratiṣedham śāsti . saḥ ca tadantapratiṣedhaḥ . saḥ tarhi jñāpakārthaḥ pratyayapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nanu ca ayam prāptyarthaḥ api vaktavyaḥ . na arthaḥ prāptyarthena . kṛttaddhitagrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati : kṛttaddhitāntasya eva pratyayāntasya prātipadikasañjñā bhaviṣyati na anyasya pratyayāntasya iti . saḥ eṣaḥ ananyārthaḥ pratyayapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ prakṛtipratyayasamudāyasya vā prātipadikasañjñā vaktavyā . ubhayam na vaktavyam . tulyajātīyasya niyamaḥ . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yathājātīyakānām samāsaḥ . kathañjātīyakānām samāsaḥ . subantānām . suptiṅsamudāyasya tarhi prātipadikasañjñā prāpnoti . suptiṅsamudāyasya prātipadikasañjñā ārabhyate : jahi karmaṇā bahulam ābhīkṣṇye kartāram ca abhidadhāti iti . tat niyamārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२१९।१०-२२०।८ रो इइ,७७-७९ अर्थवत्ता न उपपद्यते केवलेन अवचनात् । अर्थवत्ता न उपपद्यते वृक्षशब्दस्य । किम् कारणम् । केवलेन अवचनात् । न केवलेन वृक्षशब्देन अर्थः गम्यते । केन तर्हि । सप्रत्ययकेन । न वा प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् केवलस्य अप्रयोगः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् । नित्यसम्बन्धौ एतौ अर्थौ प्रकृतिः प्रत्ययः इति । प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् केवलस्य अप्रयोगः न भविष्यति । अन्यत् भवान् पृष्टः अन्यत् आचष्टे । आम्रान् पृष्टः कोविदारान् आचष्टे । अर्थवत्ता न उपपद्यते केवलेन अवचनात् इति भवान् अस्माभिः चोदितः केवलस्य अप्रयोगे हेतुम् आह । एवम् च किल नाम कृत्वा चोद्यते : समुदायस्य अर्थे प्रयोगात् अवयवानाम् अप्रसिद्धिः इति । सिद्धम् तु अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अन्वयात् व्यतिरेकात् च । कः असौ अन्वयः व्यतिरेकः वा । इह वृक्षः इति उक्ते कः चित् शब्दः श्रूयते : वृक्षशब्दः अकारान्तः सकारान्तः च प्रत्ययः । अर्थः अपि कः चित् गम्यते : मूलस्कन्धफलपलाशवान् एकत्वम् च । वृक्षौ इति उक्ते कः चित् शब्दः हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : सकारः हीयते , औकारः उपजायते वृक्षशब्दः अकारान्तः अन्वयी । अर्थः अपि कः चित् हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : एकत्वम् हीयते द्वित्वम् उपजायते मूलस्कन्धफलपलाशवान् अन्वयी । ते मन्यामहे : यः शब्दः हीयते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः हीयते । यः शब्दः उपजायते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः उपजायते । यः शब्दः अन्वयी तस्य असौ अर्थः यः अर्थः अन्वयी। विषमः उपन्यासः । बहवः हि शब्दाः एकार्थाः भवन्ति । तत् यथा : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः , कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । एकः च शब्दः बह्वर्थः । तत् यथा : अक्षाः पादाः माषाः इति । अतः किम् न साधीयः अर्थवत्ता सिद्धा भवति । न ब्रूमः अर्थवत्ता न सिध्यति इति ।वर्णिता अर्थवत्ता अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् एव । तत्र कुतः एतत् : अयम् प्रकृत्यर्थः अयम् प्रत्ययार्थः इति न पुनः प्रकृतिः एव उभौ अर्थौ ब्रूयात् प्रत्ययः एव वा । सामान्यशब्दाः एते एवम् स्युः । सामान्यशब्दाः च न अन्तरेण विशेषम् प्रकरणम् वा विशेषेषु अवतिष्ठन्ते । यतः तु नियोगतः वृक्षः इति उक्ते स्वभावतः कस्मिन् चिद् अर्थे प्रतीतिः उपजायते अतः मन्यामहे न इमे सामान्यशब्दाः इति । न चेत् सामान्यशब्दाः प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययः प्रत्ययार्थे ।

KA I,219.10-220.8 Ro II,77-79 arthavattā na upapadyate kevalena avacanāt . arthavattā na upapadyate vṛkṣaśabdasya . kim kāraṇam . kevalena avacanāt . na kevalena vṛkṣaśabdena arthaḥ gamyate . kena tarhi . sapratyayakena . na vā pratyayena nityasambandhāt kevalasya aprayogaḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . pratyayena nityasambandhāt . nityasambandhau etau arthau prakṛtiḥ pratyayaḥ iti . pratyayena nityasambandhāt kevalasya aprayogaḥ na bhaviṣyati . anyat bhavān pṛṣṭaḥ anyat ācaṣṭe . āmrān pṛṣṭaḥ kovidārān ācaṣṭe . arthavattā na upapadyate kevalena avacanāt iti bhavān asmābhiḥ coditaḥ kevalasya aprayoge hetum āha . evam ca kila nāma kṛtvā codyate : samudāyasya arthe prayogāt avayavānām aprasiddhiḥ iti . siddham tu anvayavyatirekābhyām . siddham etat . katham . anvayāt vyatirekāt ca . kaḥ asau anvayaḥ vyatirekaḥ vā . iha vṛkṣaḥ iti ukte kaḥ cit śabdaḥ śrūyate : vṛkṣaśabdaḥ akārāntaḥ sakārāntaḥ ca pratyayaḥ . arthaḥ api kaḥ cit gamyate : mūlaskandhaphalapalāśavān ekatvam ca . vṛkṣau iti ukte kaḥ cit śabdaḥ hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : sakāraḥ hīyate , aukāraḥ upajāyate vṛkṣaśabdaḥ akārāntaḥ anvayī . arthaḥ api kaḥ cit hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : ekatvam hīyate dvitvam upajāyate mūlaskandhaphalapalāśavān anvayī . te manyāmahe : yaḥ śabdaḥ hīyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ hīyate . yaḥ śabdaḥ upajāyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ upajāyate . yaḥ śabdaḥ anvayī tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ anvayī. viṣamaḥ upanyāsaḥ . bahavaḥ hi śabdāḥ ekārthāḥ bhavanti . tat yathā : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ , kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . ekaḥ ca śabdaḥ bahvarthaḥ . tat yathā : akṣāḥ pādāḥ māṣāḥ iti . ataḥ kim na sādhīyaḥ arthavattā siddhā bhavati . na brūmaḥ arthavattā na sidhyati iti .varṇitā arthavattā anvayavyatirekābhyām eva . tatra kutaḥ etat : ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti na punaḥ prakṛtiḥ eva ubhau arthau brūyāt pratyayaḥ eva vā . sāmānyaśabdāḥ ete evam syuḥ . sāmānyaśabdāḥ ca na antareṇa viśeṣam prakaraṇam vā viśeṣeṣu avatiṣṭhante . yataḥ tu niyogataḥ vṛkṣaḥ iti ukte svabhāvataḥ kasmin cid arthe pratītiḥ upajāyate ataḥ manyāmahe na ime sāmānyaśabdāḥ iti . na cet sāmānyaśabdāḥ prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate pratyayaḥ pratyayārthe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२०।९-२४ रो इइ,७९-८० किम् पुनः इमे वर्णाः अर्थवन्तः आहोस्वित् अनर्थकाः । वर्णस्य अर्थवदनर्थकत्वे उक्तम् । किम् उक्तम् । अर्थवन्तः वर्णाः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् एकवर्णानाम् अर्थदर्शनात् । वर्णव्यत्यये च अर्थान्तरगमनात् । वर्णानुपलब्धौ च अनर्थगतेः । सङ्घातार्थवत्त्वात् च । सङ्घातस्य ऐकार्थ्यात् सुबभावः वर्णात् । अनर्थकाः तु प्रतिवर्णम् अर्थानुपलब्धेः । वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेषु अर्थदर्शनात् इति । तत्र इदम् अपरिहृतम् : सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति । तस्य परिहारः । सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति चेत् दृष्टः हिअतदर्थेन गुणेन गुणिनः अर्थभावः । सङ्घातार्थवत्त्वात् च इति चेत् दृश्यते हि पुनः अतदर्थेन गुणेन गुणिनः अर्थभावः । तत् यथा । एकः तन्तुः त्वक्त्राणे असमर्थः तत्समुदायः च कम्बलः समर्थः । एकः तण्डुलः क्षुत्प्रतिघाते असमर्थः तत्समुदायः च वर्धतिकम् समर्थः । एकः च बल्वजः बन्धने असमर्थः तत्समुदायः च रज्जुः समर्था भवति । विषमः उपन्यासः । भवति हि तत्र या च यावती च अर्थमात्रा । भवति हि किम् चित् प्रति एकः तन्तुः त्वक्त्राणे समर्थः एकः च तण्डुलः क्षुत्प्रतिघाते समर्थः एकः च बल्वजः बन्धने समर्थः । इमे पुनः वर्णाः अत्यन्ताय एव अनर्थकाः । यथा तर्हि रथाङ्गानि विहृतानि प्रत्येकम् व्रजिक्रियाम् प्रति असमर्थानि भवन्ति तत्समुदायः च रथः समर्थः एवम् एषाम् वर्णानाम् समुदायाः अर्थवन्तः अवयवाः अनर्थकाः इति ।

KA I,220.9-24 Ro II,79-80 kim punaḥ ime varṇāḥ arthavantaḥ āhosvit anarthakāḥ . varṇasya arthavadanarthakatve uktam . kim uktam . arthavantaḥ varṇāḥ dhātuprātipadikapratyayanipātānām ekavarṇānām arthadarśanāt . varṇavyatyaye ca arthāntaragamanāt . varṇānupalabdhau ca anarthagateḥ . saṅghātārthavattvāt ca . saṅghātasya aikārthyāt subabhāvaḥ varṇāt . anarthakāḥ tu prativarṇam arthānupalabdheḥ . varṇavyatyayāpāyopajanavikāreṣu arthadarśanāt iti . tatra idam aparihṛtam : saṅghātārthavattvāt ca iti . tasya parihāraḥ . saṅghātārthavattvāt ca iti cet dṛṣṭaḥ hiatadarthena guṇena guṇinaḥ arthabhāvaḥ . saṅghātārthavattvāt ca iti cet dṛśyate hi punaḥ atadarthena guṇena guṇinaḥ arthabhāvaḥ . tat yathā . ekaḥ tantuḥ tvaktrāṇe asamarthaḥ tatsamudāyaḥ ca kambalaḥ samarthaḥ . ekaḥ taṇḍulaḥ kṣutpratighāte asamarthaḥ tatsamudāyaḥ ca vardhatikam samarthaḥ . ekaḥ ca balvajaḥ bandhane asamarthaḥ tatsamudāyaḥ ca rajjuḥ samarthā bhavati . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bhavati hi tatra yā ca yāvatī ca arthamātrā . bhavati hi kim cit prati ekaḥ tantuḥ tvaktrāṇe samarthaḥ ekaḥ ca taṇḍulaḥ kṣutpratighāte samarthaḥ ekaḥ ca balvajaḥ bandhane samarthaḥ . ime punaḥ varṇāḥ atyantāya eva anarthakāḥ . yathā tarhi rathāṅgāni vihṛtāni pratyekam vrajikriyām prati asamarthāni bhavanti tatsamudāyaḥ ca rathaḥ samarthaḥ evam eṣām varṇānām samudāyāḥ arthavantaḥ avayavāḥ anarthakāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२०।२५-२२१।१० रो इइ,८१-८२ निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् । निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा वक्तव्या । खञ्जति निखञ्जति लम्बते प्रलम्बते । किम् पुनः अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञया प्रार्थ्यते । प्रातिपदिकात् इति स्वाद्युत्पत्तिः , सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा , पदस्य पदात् इति निघातः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सत्याम् अपि प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् स्वाद्युत्पत्तिः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । न हि प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाम् एव स्वाद्युत्पत्तिः प्रतिबद्धा । किम् तर्हि । एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते न च एषाम् एकत्वादयः सन्ति । न एषः दोषः । अविशेषेण उत्पद्यन्ते । उत्पन्नानाम् नियमः क्रियते । अथ वा प्रकृतार्थान् अपेक्ष्य नियमः । के च प्रकृताः । एकत्वादयः । एकस्मिन् एव अर्थे एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु । द्वयोः एव द्विवचनम् न एकस्मिन् न बहुषु । बहुषु एव अर्थेषु बहुवचनम् न एकस्मिन् न द्वयोः इति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अनर्थकानाम् अपि एतेषाम् भवति अर्थवत्कृतम् इति यत् अयम् अधिपरी* अनर्थकौ इति अनर्थकयोः गत्युपसर्गसञ्जाबाधिकाम् कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञाम् शास्ति ।

KA I,220.25-221.10 Ro II,81-82 nipātasya anarthakasya prātipadikatvam . nipātasya anarthakasya prātipadikasañjñā vaktavyā . khañjati nikhañjati lambate pralambate . kim punaḥ atra prātipadikasañjñayā prārthyate . prātipadikāt iti svādyutpattiḥ , subantam padam iti padasañjñā , padasya padāt iti nighātaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . satyām api prātipadikasañjñāyām svādyutpattiḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . na hi prātipadikasañjñāyām eva svādyutpattiḥ pratibaddhā . kim tarhi . ekatvādiṣu artheṣu svādayaḥ vidhīyante na ca eṣām ekatvādayaḥ santi . na eṣaḥ doṣaḥ . aviśeṣeṇa utpadyante . utpannānām niyamaḥ kriyate . atha vā prakṛtārthān apekṣya niyamaḥ . ke ca prakṛtāḥ . ekatvādayaḥ . ekasmin eva arthe ekavacanam na dvayoḥ na bahuṣu . dvayoḥ eva dvivacanam na ekasmin na bahuṣu . bahuṣu eva artheṣu bahuvacanam na ekasmin na dvayoḥ iti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati anarthakānām api eteṣām bhavati arthavatkṛtam iti yat ayam adhiparī* anarthakau iti anarthakayoḥ gatyupasargasañjābādhikām karmapravacanīyasañjñām śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२१।११-२२२।७ रो इइ,८२-८५ किम् पुनः अयम् पर्युदासः : यत् अन्यत् प्रत्ययात् आहोस्वित् प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः : प्रत्ययः न इति । कः च अत्र विशेषः । अप्रत्ययः इति चेत् तिबेकादेशे प्रतिषेधः अन्तवत्त्वात् । अप्रत्ययः इति चेत् तिबेकादेशे प्रतिषेधः वक्तव्यः : काण्डे कुड्ये । किम् कारणम् । अन्तवत्त्वात् । तिबतिपोः एकादेशः अतिपः अन्तवत् स्यात् । अस्ति अन्यत् तिपः इति कृत्वा प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति । अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः : प्रत्ययः न इति । न प्रत्ययः इति चेत् ऊङेकादेशे प्रतिषेधः आदिवत्त्वात् । न प्रत्ययः इति चेत् ऊङेकादेशे प्रतिषेधः प्राप्नोति : ब्रह्मबन्धूः । किम् कारणम् । आदिवत्त्वात् । प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य आदिवत् स्यात् । तत्र प्रत्ययः न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति उत्पद्यन्ते ऊङन्तात् स्वादयः इति यत् अयम् न ऊङ्धात्वोः इति विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधम् शाश्ति । अथ वा द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे : अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि । तत्र अवयवस्य या प्रातिपदिकसञ्ज्ञा तया अन्तवद्भावात् स्वाद्युत्पत्तिः भविष्यति । सुब्लोपे च प्रत्ययलक्षणत्वात् । सुब्लोपे च प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधः प्राप्नोति : राजा तक्षा । प्रत्ययलक्षणेन प्रत्ययः न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधः भवति इति यत् अयम् न ङिसम्बुद्ध्योः इति प्रतिषेधम् शास्ति । अथ वा पुनः अस्तु पर्युदासः । ननु च उक्तम् : अप्रत्ययः इति चेत् तिबेकादेशे प्रतिषेधः अन्तवत्त्वात् इति । प्रसज्यप्रतिषेधे अपि एषः दोषः । द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे : अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि । गृह्यते च प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एकादेशः प्रातिपदिकग्रहणेन । तस्मात् उभाभ्याम् अपि वक्तव्यम् स्यात् : ह्रस्वः नपुंसके यत् तस्य इति । किम् च नपुंसके । नपुंसकम् यस्य गुणः । कस्य च नपुंसकम् गुणः । प्रातिपदिकस्य ।

KA I,221.11-222.7 Ro II,82-85 kim punaḥ ayam paryudāsaḥ : yat anyat pratyayāt āhosvit prasajya ayam pratiṣedhaḥ : pratyayaḥ na iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . apratyayaḥ iti cet tibekādeśe pratiṣedhaḥ antavattvāt . apratyayaḥ iti cet tibekādeśe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : kāṇḍe kuḍye . kim kāraṇam . antavattvāt . tibatipoḥ ekādeśaḥ atipaḥ antavat syāt . asti anyat tipaḥ iti kṛtvā prātipadikasañjñā prāpnoti . astu tarhi prasajyapratiṣedhaḥ : pratyayaḥ na iti . na pratyayaḥ iti cet ūṅekādeśe pratiṣedhaḥ ādivattvāt . na pratyayaḥ iti cet ūṅekādeśe pratiṣedhaḥ prāpnoti : brahmabandhūḥ . kim kāraṇam . ādivattvāt . pratyayāpratyayayoḥ pratyayasya ādivat syāt . tatra pratyayaḥ na iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati utpadyante ūṅantāt svādayaḥ iti yat ayam na ūṅdhātvoḥ iti vibhaktisvarasya pratiṣedham śāśti . atha vā dve hi atra prātipadikasañjñe : avayavasya api samudāyasya api . tatra avayavasya yā prātipadikasañjñā tayā antavadbhāvāt svādyutpattiḥ bhaviṣyati . sublope ca pratyayalakṣaṇatvāt . sublope ca pratyayalakṣaṇena pratiṣedhaḥ prāpnoti : rājā takṣā . pratyayalakṣaṇena pratyayaḥ na iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na pratyayalakṣaṇena pratiṣedhaḥ bhavati iti yat ayam na ṅisambuddhyoḥ iti pratiṣedham śāsti . atha vā punaḥ astu paryudāsaḥ . nanu ca uktam : apratyayaḥ iti cet tibekādeśe pratiṣedhaḥ antavattvāt iti . prasajyapratiṣedhe api eṣaḥ doṣaḥ . dve hi atra prātipadikasañjñe : avayavasya api samudāyasya api . gṛhyate ca prātipadikāprātipadikayoḥ ekādeśaḥ prātipadikagrahaṇena . tasmāt ubhābhyām api vaktavyam syāt : hrasvaḥ napuṃsake yat tasya iti . kim ca napuṃsake . napuṃsakam yasya guṇaḥ . kasya ca napuṃsakam guṇaḥ . prātipadikasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२२।९-११ रो इइ,८५ समासग्रहणम् किमर्थम् । समासग्रहणे उक्तम् । किम् उक्तम् । अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति ।

KA I,222.9-11 Ro II,85 samāsagrahaṇam kimartham . samāsagrahaṇe uktam . kim uktam . arthavatsamudāyānām samāsagrahaṇam niyamārtham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२२।१३-२२३।११ रो इइ,८५-८८ प्रातिपदिकग्रहणम् किमर्थम् । नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणम् तिब्निवृत्त्यर्थम् । नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणम् क्रियते तिब्निवृत्त्यर्थम् । तिबन्तस्य ह्रस्वत्वम् मा भूत् : काण्डे कुड्ये । रमते ब्राह्मणकुलम् । अव्ययप्रतिषेधः । अव्ययानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : दोषा ब्राह्मणकुलम् दिवा ब्राह्मणकुलम् इति । सः तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । न अत्र अव्ययम् नपुंसके वर्तते । किम् तर्हि । अधिकरणम् अत्र अव्ययम् नपुंसकस्य । इह तर्हि प्राप्नोति : काण्डीभूतम् वृषलकुलम् , कुड्यीभूतम् वृषलकुलम् इति । न वा लिङ्गाभावात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिङ्गम् अव्ययम् । किम् पुनः अयम् अव्ययस्य एव परिहारः आहोस्वित् तिबन्तस्य अपि । तिबन्तस्य अपि इति आह । कथम् । अव्ययम् हि किम् चित् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् । उच्चैः, नीचैः इति विभक्त्यर्थप्रधानम् , हिरुक् पृथक् इति क्रियाप्रधानम् । तिबन्तम् च अपि किम् चित् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् । काण्डे कुड्ये* इति विभक्तर्थ्यप्रधानम् , रमते ब्राह्मणकुलम् इति क्रियाप्रधानम् । न च एतयोः अर्थयोः लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । क्रियमाणे अपि हि प्रातिपदिकग्रहणे इह प्रसज्येत : काण्डे कुड्ये । द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि । गृह्यते च प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एकादेशः प्रातिपदिकग्रहणेन । तस्मात् उभाभ्याम् अपि वक्तव्यम् स्यात् : ह्रस्वः नपुंसके यत् तस्य इति । किम् च नपुंसके । नपुंसकम् यस्य गुणः । कस्य च नपुंसकम् गुणः । प्रातिपदिकस्य ।

KA I,222.13-223.11 Ro II,85-88 prātipadikagrahaṇam kimartham . napuṃsakahrasvatve prātipadikagrahaṇam tibnivṛttyartham . napuṃsakahrasvatve prātipadikagrahaṇam kriyate tibnivṛttyartham . tibantasya hrasvatvam mā bhūt : kāṇḍe kuḍye . ramate brāhmaṇakulam . avyayapratiṣedhaḥ . avyayānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : doṣā brāhmaṇakulam divā brāhmaṇakulam iti . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . na atra avyayam napuṃsake vartate . kim tarhi . adhikaraṇam atra avyayam napuṃsakasya . iha tarhi prāpnoti : kāṇḍībhūtam vṛṣalakulam , kuḍyībhūtam vṛṣalakulam iti . na vā liṅgābhāvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . liṅgābhāvāt . aliṅgam avyayam . kim punaḥ ayam avyayasya eva parihāraḥ āhosvit tibantasya api . tibantasya api iti āha . katham . avyayam hi kim cit vibhaktyarthapradhānam kim cit kriyāpradhānam . uccaiḥ, nīcaiḥ iti vibhaktyarthapradhānam , hiruk pṛthak iti kriyāpradhānam . tibantam ca api kim cit vibhaktyarthapradhānam kim cit kriyāpradhānam . kāṇḍe kuḍye* iti vibhaktarthyapradhānam , ramate brāhmaṇakulam iti kriyāpradhānam . na ca etayoḥ arthayoḥ liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ asti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . kriyamāṇe api hi prātipadikagrahaṇe iha prasajyeta : kāṇḍe kuḍye . dve hi atra prātipadikasañjñe avayavasya api samudāyasya api . gṛhyate ca prātipadikāprātipadikayoḥ ekādeśaḥ prātipadikagrahaṇena . tasmāt ubhābhyām api vaktavyam syāt : hrasvaḥ napuṃsake yat tasya iti . kim ca napuṃsake . napuṃsakam yasya guṇaḥ . kasya ca napuṃsakam guṇaḥ . prātipadikasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२३।१२-१६ रो इइ,८८ यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः । यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः : युगवरत्राय युगवरत्रार्थम् , युगवरत्रेभ्यः । यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् । बहिरङ्गाः एते विधयः । अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA I,223.12-16 Ro II,88 yañekādeśadīrghaittveṣu pratiṣedhaḥ . yañekādeśadīrghaittveṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : yugavaratrāya yugavaratrārtham , yugavaratrebhyaḥ . yañekādeśadīrghaittveṣu bahiraṅgalakṣaṇatvāt siddham . bahiraṅgāḥ ete vidhayaḥ . antaraṅgam hrasvatvam . asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२३।१८-२१ रो इइ,८८-८९ उपसर्जनह्रस्वत्वे च । उपसर्जनह्रस्वत्वे च । किम् । यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः : अतिखट्वाय अतिखट्वार्थम् अतिखट्वेभ्यः । उपसर्जनह्रस्वत्वे च । किम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् इति एव । बहिरङ्गाः एते विधयः । अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA I,223.18-21 Ro II,88-89 upasarjanahrasvatve ca . upasarjanahrasvatve ca . kim . yañekādeśadīrghaittveṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : atikhaṭvāya atikhaṭvārtham atikhaṭvebhyaḥ . upasarjanahrasvatve ca . kim . bahiraṅgalakṣaṇatvāt siddham iti eva . bahiraṅgāḥ ete vidhayaḥ . antaraṅgam hrasvatvam . asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२३।२२-२२५।१४ रो इइ,८९-९४ गोटाङ्ग्रहणम् कृन्निवृत्त्यर्थम् । गोटाङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् इदम् टाङ् इति । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः । टापः प्रभृति आ ष्यङः ङकारात् । किम् प्रयोजनम् । कृन्निवृत्त्यर्थम् । कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाः च ह्रस्वत्वम् मा भूत् इति : अतितन्त्रीः , अतिश्रीः , अतिलक्ष्मीः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । स्त्रीग्रहणम् स्वर्यते । तत्र स्वरितेन अधिकारगतिः भवति । स्त्रियाम् इति एवम् प्रकृत्य ये विहिताः तेषाम् ग्रहणम् विज्ञास्यते । स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति न दोषः भवति । यदि एवम् प्रत्ययग्रहणम् इदम् भवति । तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति इह न प्राप्नोति : अतिराजकुमारिः , अतिसेनानीकुमारिः इति । अस्त्रीप्रत्ययेन इति एवम् तत् । ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्वचनम् । ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्भावः वक्तव्यः । बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी विद्यमानश्रेयसी । पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः गोसमासनिवृत्त्यर्थम् । पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । गोसमासनिवृत्त्यर्थम् । गोनिवृत्त्यर्थम् समासनिवृत्त्यर्थम् च । गोनिवृत्त्यर्थम् तावत् : गोकुलम् , गोक्षीरम् , गोपालकः इति । समासनिवृत्त्यर्थम् : राजकुमारीपुत्रः , सेनानीकुमारीपुत्रः इति । किम् उच्यते समासनिवृत्त्यर्थम् इति न पुनः असमासः अपि किम् चित् पूर्वपदम् यदर्थः प्रतिषेधः स्यात् । स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते न च अन्तरेण समासम् स्त्र्यन्तम् प्रातिपदिकम् उपसर्जनम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति : खट्वापादः , मालापादः इति । एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्राप्नोति । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । गोनिवृत्त्यर्थेन तावत् न अर्थः । गोन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते न च एतत् गोन्तम् । ननु च एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन गोन्तम् । व्यपदेशिवद्भावः अप्रातिपदिकेन । समासनिवृत्त्यर्थेन च अपि न अर्थः । स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते । प्रधानम् उपसर्जनम् इति च सम्बन्धिशब्दौ एतौ । तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् : यम् प्रति यत् अप्रधानम् तस्य चेत् सः अन्तः भवति इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । उच्यमाने अपि हि प्रतिषेधे इह प्रसज्येत : पञ्च कुमार्यः प्रियाः अस्य पञ्चकुमारीप्रियः , दशकुमारीप्रियः इति । कपि च । कपि च प्रतिषेधः वक्तव्यः : बहुकुमारीकः , बहुवृषलीकः । द्वन्द्वे च । द्वन्द्वे च प्रतिषेधः वक्तव्यः : कुक्कुटमयूर्यौ । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । कपि तावत् उक्तम् : न कपि इति प्रतिषेधः इति । न एतत् अस्ति उक्तम् । के अणः इति या ह्रस्वप्राप्तिः तस्याः प्रतिषेधः । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्यते या च यावतीच ह्रस्वप्राप्तिः तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः इति इह अपि तस्य प्रतिषेधः प्रसज्येत : प्रियम् ग्रामणि ब्राह्मणकुलम् अस्य प्रियग्रामणिकः । इदम् तर्हि उक्तम् : कपि कृते अनन्त्यत्वात् ह्रस्वत्वम् न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : कप् क्रियताम् ह्रस्वत्वम् इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् कप् । अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् । अन्तरङ्गतरः कप् । ननु च अयम् कप् समासान्तः इचि उच्यते । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । येषाम् पदानाम् समासः न तावत् तेषाम् अन्यत् भवति । कपम् तावत् प्रतीक्षते । द्वन्द्वे अपि उक्तम् । किम् उक्तम् । परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ इति । तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति ।

KA I,223.22-225.14 Ro II,89-94 goṭāṅgrahaṇam kṛnnivṛttyartham . goṭāṅgrahaṇam kartavyam . kim idam ṭāṅ iti . pratyāhāragrahaṇam . kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ . ṭāpaḥ prabhṛti ā ṣyaṅaḥ ṅakārāt . kim prayojanam . kṛnnivṛttyartham . kṛtstriyāḥ dhātustriyāḥ ca hrasvatvam mā bhūt iti : atitantrīḥ , atiśrīḥ , atilakṣmīḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . strīgrahaṇam svaryate . tatra svaritena adhikāragatiḥ bhavati . striyām iti evam prakṛtya ye vihitāḥ teṣām grahaṇam vijñāsyate . svaritena adhikāragatiḥ bhavati iti na doṣaḥ bhavati . yadi evam pratyayagrahaṇam idam bhavati . tatra pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti iha na prāpnoti : atirājakumāriḥ , atisenānīkumāriḥ iti . astrīpratyayena iti evam tat . īyasaḥ bahuvrīhau puṃvadvacanam . īyasaḥ bahuvrīhau puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ . bahvyaḥ śreyasyaḥ asya bahuśreyasī vidyamānaśreyasī . pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ gosamāsanivṛttyartham . pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . gosamāsanivṛttyartham . gonivṛttyartham samāsanivṛttyartham ca . gonivṛttyartham tāvat : gokulam , gokṣīram , gopālakaḥ iti . samāsanivṛttyartham : rājakumārīputraḥ , senānīkumārīputraḥ iti . kim ucyate samāsanivṛttyartham iti na punaḥ asamāsaḥ api kim cit pūrvapadam yadarthaḥ pratiṣedhaḥ syāt . stryantasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate na ca antareṇa samāsam stryantam prātipadikam upasarjanam asti . nanu ca idam asti : khaṭvāpādaḥ , mālāpādaḥ iti . ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt prāpnoti . ubhayataḥ āśraye na antādivat . gonivṛttyarthena tāvat na arthaḥ . gontasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate na ca etat gontam . nanu ca etat api vyapadeśivadbhāvena gontam . vyapadeśivadbhāvaḥ aprātipadikena . samāsanivṛttyarthena ca api na arthaḥ . stryantasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate . pradhānam upasarjanam iti ca sambandhiśabdau etau . tatra sambandhāt etat gantavyam : yam prati yat apradhānam tasya cet saḥ antaḥ bhavati iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . ucyamāne api hi pratiṣedhe iha prasajyeta : pañca kumāryaḥ priyāḥ asya pañcakumārīpriyaḥ , daśakumārīpriyaḥ iti . kapi ca . kapi ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : bahukumārīkaḥ , bahuvṛṣalīkaḥ . dvandve ca . dvandve ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : kukkuṭamayūryau . uktam vā . kim uktam . kapi tāvat uktam : na kapi iti pratiṣedhaḥ iti . na etat asti uktam . ke aṇaḥ iti yā hrasvaprāptiḥ tasyāḥ pratiṣedhaḥ . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyate yā ca yāvatīca hrasvaprāptiḥ tasyāḥ sarvasyāḥ pratiṣedhaḥ iti iha api tasya pratiṣedhaḥ prasajyeta : priyam grāmaṇi brāhmaṇakulam asya priyagrāmaṇikaḥ . idam tarhi uktam : kapi kṛte anantyatvāt hrasvatvam na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam : kap kriyatām hrasvatvam iti . kim atra kartavyam . paratvāt kap . antaraṅgam hrasvatvam . antaraṅgataraḥ kap . nanu ca ayam kap samāsāntaḥ ici ucyate . tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati . yeṣām padānām samāsaḥ na tāvat teṣām anyat bhavati . kapam tāvat pratīkṣate . dvandve api uktam . kim uktam . paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau iti . tatra aupadeśikasya hrasvatvam ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२५।१६-२३ रो इइ,९५ तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् प्रतिषेधः । तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : अवन्ती कुन्ती कुरूः । तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् अप्रतिषेधः अलुक्परत्वात् । तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । लुक् कस्मात् न भवति । अलुक्परत्वात् । लुकि इति उच्यते । न च अत्र लुकम् पश्यामः । लुकि इति न एषा परसप्तमी शक्या विज्ञातुम् । न हि लुका पौर्वापर्यम् अस्ति । का तर्हि । सत्सप्तमी : लुकि सति इति । सत्सप्तमी चेत् प्राप्नोति । एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति । किम् । उपसर्जनस्य इति वर्तते । न च जातिः उपसर्जनम् ।

KA I,225.16-23 Ro II,95 taddhitaluki avantyādīnām pratiṣedhaḥ . taddhitaluki avantyādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : avantī kuntī kurūḥ . taddhitaluki avantyādīnām apratiṣedhaḥ alukparatvāt . taddhitaluki avantyādīnām apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . luk kasmāt na bhavati . alukparatvāt . luki iti ucyate . na ca atra lukam paśyāmaḥ . luki iti na eṣā parasaptamī śakyā vijñātum . na hi lukā paurvāparyam asti . kā tarhi . satsaptamī : luki sati iti . satsaptamī cet prāpnoti . evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati . kim . upasarjanasya iti vartate . na ca jātiḥ upasarjanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२६।२-१८ रो इइ,९६-९८ इत् गोण्याः न इति वक्तव्यम् । गोण्याः न इति एव वक्तव्यम् । न अर्थः इत्त्वेन । का रूपसिद्धिः : पञ्चगोणिः , दशगोणिः । ह्रस्वता हि विधीयते । ह्रस्वत्वम् अत्र विधीयते : गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति । इति वा वचने तावत् । इत् इति वा उच्येत न इति वा कः नु अत्र विशेषः । मात्रार्थम् वा कृतम् भवेत् । अथ वा मात्रार्थम् इदम् वक्तव्यम् : गोणीमात्रम् इदम् गोणिः । अपरः आह : गोण्याः इत्त्वम् प्रकरणात् । अशिष्यम् गोण्याः इत्त्वम् । किम् कारणम् । प्रकरणात् । प्रकृतम् ह्रस्वत्वम् । ह्रस्वः इति वर्तते । ननु सूच्याः । सूच्याद्यर्थम् अथ अपि वा । सूच्याद्यर्थम् इदम् द्रष्टव्यम् : पञ्चसूचिः , दशसूचीः । इत् गोण्याः न इति वक्तव्यम् ह्रस्वता हि विधीयते । इति वा वचने तावत् । मात्रार्थम् वा कृतम् भवेत् ॥ गोण्याः इत्त्वम् प्रकरणात् । सूच्याद्यर्थम् अथ अपि वा ।

KA I,226.2-18 Ro II,96-98 it goṇyāḥ na iti vaktavyam . goṇyāḥ na iti eva vaktavyam . na arthaḥ ittvena . kā rūpasiddhiḥ : pañcagoṇiḥ , daśagoṇiḥ . hrasvatā hi vidhīyate . hrasvatvam atra vidhīyate : gostriyoḥ upasarjanasya iti . iti vā vacane tāvat . it iti vā ucyeta na iti vā kaḥ nu atra viśeṣaḥ . mātrārtham vā kṛtam bhavet . atha vā mātrārtham idam vaktavyam : goṇīmātram idam goṇiḥ . aparaḥ āha : goṇyāḥ ittvam prakaraṇāt . aśiṣyam goṇyāḥ ittvam . kim kāraṇam . prakaraṇāt . prakṛtam hrasvatvam . hrasvaḥ iti vartate . nanu sūcyāḥ . sūcyādyartham atha api vā . sūcyādyartham idam draṣṭavyam : pañcasūciḥ , daśasūcīḥ . it goṇyāḥ na iti vaktavyam hrasvatā hi vidhīyate | iti vā vacane tāvat . mātrārtham vā kṛtam bhavet || goṇyāḥ ittvam prakaraṇāt . sūcyādyartham atha api vā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२६।२०-२२७।१० रो इइ,९८-१०० व्यक्तिवचने इति किमर्थम् । शिरीषाणाम् अदूरभवः ग्रामः शिरीषाः । तस्य ग्रामस्य वनम् शिरीषवनम् । किम् च स्यात् । विभाषा ओषधिवनस्पतिभ्यः इति णत्वम् प्रसज्येत । अपरः आह : कटुबदर्याः अदूरभवः ग्रामः कटुबदरी । षष्ठी युक्तवद्भावेन मा भूत् इति । अथ व्यक्तिवचने इति अपि उच्यमाने कस्मात् एव अत्र न भवति । षष्ठी अपि हि वचनम् । न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् : उच्यते वचनम् इति । एवम् अपि षष्ठी प्राप्नोति । षष्ठी अपि हि उच्यते । लुपा उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । आतिदेशिकी तर्हि प्राप्नोति । एवम् तर्हि प्राक् अपि वृत्तेः युक्तम् वृत्तम् च अपि । इह यावता युक्तम् वक्तुः च कामचारः प्राक् वृत्तेः लिङ्गसङ्ख्ये ये । प्राक् अपि वृत्तेः युक्तम् वनस्पतिभिः नगरम् वृत्तम् च अपि युक्तम् वनस्पतिभिः नगरम् । वृत्ते च युक्तवद्भावः विधीयते । कामचारः च प्रयोक्तुः प्राक् वृत्तेः ये लिङ्गसङ्ख्ये ते* अतिदेष्टुम् वृत्तस्य वा ये लिङ्गसङ्ख्ये । यावता कार्मचारः वृत्तस्य ये लिङ्गसङ्ख्ये ते* अतिदिश्येते न प्राक् वृत्तेः ये ।

KA I,226.20-227.10 Ro II,98-100 vyaktivacane iti kimartham . śirīṣāṇām adūrabhavaḥ grāmaḥ śirīṣāḥ . tasya grāmasya vanam śirīṣavanam . kim ca syāt . vibhāṣā oṣadhivanaspatibhyaḥ iti ṇatvam prasajyeta . aparaḥ āha : kaṭubadaryāḥ adūrabhavaḥ grāmaḥ kaṭubadarī . ṣaṣṭhī yuktavadbhāvena mā bhūt iti . atha vyaktivacane iti api ucyamāne kasmāt eva atra na bhavati . ṣaṣṭhī api hi vacanam . na idam pāribhāṣikasya vacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam : ucyate vacanam iti . evam api ṣaṣṭhī prāpnoti . ṣaṣṭhī api hi ucyate . lupā uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti . ātideśikī tarhi prāpnoti . evam tarhi prāk api vṛtteḥ yuktam vṛttam ca api . iha yāvatā yuktam vaktuḥ ca kāmacāraḥ prāk vṛtteḥ liṅgasaṅkhye ye . prāk api vṛtteḥ yuktam vanaspatibhiḥ nagaram vṛttam ca api yuktam vanaspatibhiḥ nagaram . vṛtte ca yuktavadbhāvaḥ vidhīyate . kāmacāraḥ ca prayoktuḥ prāk vṛtteḥ ye liṅgasaṅkhye te* atideṣṭum vṛttasya vā ye liṅgasaṅkhye . yāvatā kārmacāraḥ vṛttasya ye liṅgasaṅkhye te* atidiśyete na prāk vṛtteḥ ye .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२७।११-२६ रो इइ,१००-१०२ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । अन्यत्र अभिधेयव्यक्तिवचनभावात् लुपि युक्तवदनुदेशः । अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति । क्व अन्यत्र । लुकि : लवणः सुपः , लवणा यवागुः , लवणम् शाकम् इति । अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति लुकि। इह अपि अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि प्राप्नुवन्ति । इष्यन्ते च अभिधानवत् स्युः इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति लुपि युक्तवदनुदेशः । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । लुपः अदर्शनसञ्ज्ञित्वात् अर्थगतिः न उपपद्यते । लुप् नाम इयम् अदर्शनस्य सञ्ज्ञा क्रियते । न च अदर्शनस्य लिङ्गसङ्ख्ये शक्येते* अतिदेष्टुम् । लुपः अदर्शनसञ्ज्ञित्वात् अर्थगतिः न उपपद्यते । न वा अदर्शनस्य अशक्यत्वात् अर्थगतिः साहचर्यात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अदर्शनस्य अशक्यत्वात् । अदर्शनस्य लिङ्गसङ्ख्ये* अशक्ये* अतिदेष्टुम् इति कृत्वा अदर्शनसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात् । योगाभावात् च अन्यस्य । अदर्शनेन च योगः न अस्ति इति कृत्वा अदर्शनसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात् ।

KA I,227.11-26 Ro II,100-102 kimartham punaḥ idam ucyate . anyatra abhidheyavyaktivacanabhāvāt lupi yuktavadanudeśaḥ . anyatra abhidheyavat liṅgavacanāni bhavanti . kva anyatra . luki : lavaṇaḥ supaḥ , lavaṇā yavāguḥ , lavaṇam śākam iti . anyatra abhidheyavat liṅgavacanāni bhavanti luki. iha api anyatra abhidheyavat liṅgavacanāni prāpnuvanti . iṣyante ca abhidhānavat syuḥ iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti lupi yuktavadanudeśaḥ . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . lupaḥ adarśanasañjñitvāt arthagatiḥ na upapadyate . lup nāma iyam adarśanasya sañjñā kriyate . na ca adarśanasya liṅgasaṅkhye śakyete* atideṣṭum . lupaḥ adarśanasañjñitvāt arthagatiḥ na upapadyate . na vā adarśanasya aśakyatvāt arthagatiḥ sāhacaryāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . adarśanasya aśakyatvāt . adarśanasya liṅgasaṅkhye* aśakye* atideṣṭum iti kṛtvā adarśanasahacaritaḥ yaḥ arthaḥ tasya gatiḥ bhaviṣyati sāhacaryāt . yogābhāvāt ca anyasya . adarśanena ca yogaḥ na asti iti kṛtvā adarśanasahacaritaḥ yaḥ arthaḥ tasya gatiḥ bhaviṣyati sāhacaryāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२८।१-३ रो इइ,१०२ समासे उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः । समासे उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः युक्तवद्भावः वक्तव्यः : मधुरापञ्चालाः । किम् प्रयोजनम् । नियमार्थम् । समासे उत्तरपदस्य एव । क्व मा भूत् । पञ्चालमधुरे* इति ।

KA I,228.1-3 Ro II,102 samāse uttarapadasya bahuvacanasya lupaḥ . samāse uttarapadasya bahuvacanasya lupaḥ yuktavadbhāvaḥ vaktavyaḥ : madhurāpañcālāḥ . kim prayojanam . niyamārtham . samāse uttarapadasya eva . kva mā bhūt . pañcālamadhure* iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२८।५-१० रो इइ,१०२-१०३ कथम् इदम् विज्ञायते : जातिः यत् विशेषणम् इति आहोस्वित् जातेः यानि विशेषणानि इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति सिद्धम् पञ्चालाः जनपदः इति । सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः बहुमाल्यफलः इति न सिध्यति । अथ विज्ञायते जातेः यानि विशेषणानि इति सिद्धम् सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः बहुमाल्यफलः इति । पञ्चालाः जनपदः इति न सिध्यति । एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति न अपि जातेः यानि विशेषणानि इति । कथम् तर्हि । विशेषणानाम् युक्तवद्भावः भवति आ जातिप्रयोगात् ।

KA I,228.5-10 Ro II,102-103 katham idam vijñāyate : jātiḥ yat viśeṣaṇam iti āhosvit jāteḥ yāni viśeṣaṇāni iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate jātiḥ yat viśeṣaṇam iti siddham pañcālāḥ janapadaḥ iti . subhikṣaḥ sampannapānīyaḥ bahumālyaphalaḥ iti na sidhyati . atha vijñāyate jāteḥ yāni viśeṣaṇāni iti siddham subhikṣaḥ sampannapānīyaḥ bahumālyaphalaḥ iti . pañcālāḥ janapadaḥ iti na sidhyati . evam tarhi na evam vijñāyate jātiḥ yat viśeṣaṇam iti na api jāteḥ yāni viśeṣaṇāni iti . katham tarhi . viśeṣaṇānām yuktavadbhāvaḥ bhavati ā jātiprayogāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२८।११-२१ रो इइ,१०३-१०४ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । विशेषणानाम् वचनम् जातिनिवृत्त्यर्थम् । जातिनिवृत्त्यर्थः अयम् आरम्भः । किम् उच्यते जातिनिवृत्त्यर्थः इति न पुनः विशेषणानाम् अपि युक्तवद्भावः यथा स्यात् इति । समानाधिकरणत्वात् सिद्धम् । समानाधिकरणत्वात् विशेषणानाम् युक्तवद्भावः भविष्यति । यदि एवम् न अर्थः अनेन । लुपः अन्यत्र अपि जातेः युक्तवद्भावः न भवति । क्व अन्यत्र । बदरी सूक्ष्मकण्टका मधुरा वृक्षः इति । किम् पुनः कारणम् अन्यत्र अपि जातेः युक्तवद्भावः न भवति । आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् न तत् लिङ्गम् जहाति । न तर्हि इदानीम् अयम् योगः वक्तव्यः । वक्तव्यः च । किम् प्रयोजनम् । इदम् तत्र तत्र उच्यते गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति इति । तत् अनेन क्रियते ।

KA I,228.11-21 Ro II,103-104 kimartham punaḥ idam ucyate . viśeṣaṇānām vacanam jātinivṛttyartham . jātinivṛttyarthaḥ ayam ārambhaḥ . kim ucyate jātinivṛttyarthaḥ iti na punaḥ viśeṣaṇānām api yuktavadbhāvaḥ yathā syāt iti . samānādhikaraṇatvāt siddham . samānādhikaraṇatvāt viśeṣaṇānām yuktavadbhāvaḥ bhaviṣyati . yadi evam na arthaḥ anena . lupaḥ anyatra api jāteḥ yuktavadbhāvaḥ na bhavati . kva anyatra . badarī sūkṣmakaṇṭakā madhurā vṛkṣaḥ iti . kim punaḥ kāraṇam anyatra api jāteḥ yuktavadbhāvaḥ na bhavati . āviṣṭaliṅgā jātiḥ yat liṅgam upādāya pravartate utpattiprabhṛti ā vināśāt na tat liṅgam jahāti . na tarhi idānīm ayam yogaḥ vaktavyaḥ . vaktavyaḥ ca . kim prayojanam . idam tatra tatra ucyate guṇavacanānām śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti iti . tat anena kriyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२८।२२-२२९।५ रो इइ,१०४-१०५ हरीतक्यादिषु व्यक्तिः । हरीतक्यादिषु व्यक्तिः भवति युक्तवद्भावेन : हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः फलानि । खलतिकादिषु वचनम् । खलतिकादिषु वचनम् भवति युक्तवद्भावेन : खलतिकस्य पर्वतस्य अदूरभवानि वनानि खलतिकम् वनानि । मनुष्यलुपि प्रतिषेधः । मनुष्यलुपि प्रतिषेधः वक्तव्यः : चञ्चा अभिरूपः , वध्रिका दर्शनीयः ।

KA I,228.22-229.5 Ro II,104-105 harītakyādiṣu vyaktiḥ . harītakyādiṣu vyaktiḥ bhavati yuktavadbhāvena : harītakyāḥ phalāni harītakyaḥ phalāni . khalatikādiṣu vacanam . khalatikādiṣu vacanam bhavati yuktavadbhāvena : khalatikasya parvatasya adūrabhavāni vanāni khalatikam vanāni . manuṣyalupi pratiṣedhaḥ . manuṣyalupi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : cañcā abhirūpaḥ , vadhrikā darśanīyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२९।७-८ रो इइ,१०६ किम् याः एताः कृत्रिमाः टिघुभादिसञ्ज्ञाः तत्प्रामाण्यात् अशिष्यम् । न इति आह । सञ्ज्ञानम् सञ्ज्ञा ।

KA I,229.7-8 Ro II,106 kim yāḥ etāḥ kṛtrimāḥ ṭighubhādisañjñāḥ tatprāmāṇyāt aśiṣyam . na iti āha . sañjñānam sañjñā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२२९।१०-२३०।२१ रो इइ,१०६-१०९ इदम् अयुक्तम् वर्तते । किम् अत्र अयुक्तम् । बहवः ते अर्थाः । तत्र युक्तम् बहुवचनम् । तत् यत् एकवचने शासितव्ये बहुवचनम् शिष्यते एतत् अयुक्तम् । बहुषु एकवचनम् इति नाम वक्तव्यम् । अतः उत्तरम् पठति : जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् । जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् भविष्यति । यत् तत् व्रीहौ व्रीहित्वम् यवे यवत्वम् गार्ग्ये गार्ग्यत्वम् तत् एकम् तच् च विवक्षितम् । तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति । इष्यते च बहुवचनम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति जात्याख्यायम् एकस्मिन् बहुवचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र एकवचनादेशे उक्तम् । किम् उक्तम् । व्रीहिभ्यः आगतः इति अत्र घेः ङिति इति गुणः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अर्थातिदेशात् सिद्धम् । अर्थातिदेशः अयम् । न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् : उच्यते वचनम् । बहूनाम् अर्थानाम् वचनम् बहुवचनम् इति । यावत् ब्रूयात् एकः अर्थः बहुवत् भवति इति तावत् एकस्मिन् बहुवचनम् इति । सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः । सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः वक्तव्यः । एकः व्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षम् करोति । अस्मदः नामयुवप्रत्यययोः च । अस्मदः नामप्रयोगे युवप्रत्ययप्रयोगे च प्रतिषेधः वक्तव्यः । नामप्रयोगे : अहम् देवदत्तः ब्रवीमि । अहम् यज्ञदत्तः ब्रवीमि । युवप्रत्ययप्रयोगे : अहं गार्ग्यायणः ब्रवीमि । अहम् वात्स्यायनः ब्रवीमि । युवग्रहणेन नार्थः । अस्मदः नामप्रत्ययप्रयोगे न इति एव । इदम् अपि सिद्धम् भवति : अहम् गार्ग्यः ब्रवीमि । अहम् वात्स्यः ब्रवीमि । अपरः आह : अस्मदः सविशेषणस्य प्रयोगे न इति एव । इदम् अपि सिद्धम् भवति : अहम् पटुः ब्रवीमि । अहम् पण्डितः ब्रवीमि । अशिष्यम् वा बहुवत् पृथक्त्त्वाभिधानात् । अशिष्यः वा बहुवद्भावः । किम् कारणम् । पृथक्त्वाभिधानात् । पृथक्त्वेन हि द्रव्याणि अभिधीयन्ते । बहवः ते अर्थाः । तत्र युक्तम् बहुवचनम् । किम् उच्यते पृथक्त्वाभिधानात् इति यावता इदानीम् एव उक्तम् : जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् इति । जातिशब्देन हि द्रव्याभिधानम् । जातिशब्देन हि द्रव्यम् अपि अभिधीयते जातिः अपि । कथम् पुनः ज्ञायते जातिशब्देन द्रव्यम् अपि अभिधीयते इति । एवम् हि कः चित् महति गोमण्डले गोपालकम् आसीनम् पृच्छति : अस्ति अत्र काम् चिद् गाम् पश्यसि इति । सः पश्यति : पश्यति च अयम् गाः पृच्छति च काम् चिद् अत्र गाम् पश्यसि इति । नूनम् अस्य द्रव्यम् विवक्षितम् इति । तत् यदा द्रव्याभिधानम् तदा बहुवचनम् भविष्यति । यदा सामान्याभिधानम् तदा एकवचनम् भविष्यति ।

KA I,229.10-230.21 Ro II,106-109 idam ayuktam vartate . kim atra ayuktam . bahavaḥ te arthāḥ . tatra yuktam bahuvacanam . tat yat ekavacane śāsitavye bahuvacanam śiṣyate etat ayuktam . bahuṣu ekavacanam iti nāma vaktavyam . ataḥ uttaram paṭhati : jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam . jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam bhaviṣyati . yat tat vrīhau vrīhitvam yave yavatvam gārgye gārgyatvam tat ekam tac ca vivakṣitam . tasya ekatvāt ekavacanam eva prāpnoti . iṣyate ca bahuvacanam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti jātyākhyāyam ekasmin bahuvacanam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra ekavacanādeśe uktam . kim uktam . vrīhibhyaḥ āgataḥ iti atra gheḥ ṅiti iti guṇaḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . arthātideśāt siddham . arthātideśaḥ ayam . na idam pāribhāṣikasya vacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam : ucyate vacanam . bahūnām arthānām vacanam bahuvacanam iti . yāvat brūyāt ekaḥ arthaḥ bahuvat bhavati iti tāvat ekasmin bahuvacanam iti . saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ . saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ekaḥ vrīhiḥ sampannaḥ subhikṣam karoti . asmadaḥ nāmayuvapratyayayoḥ ca . asmadaḥ nāmaprayoge yuvapratyayaprayoge ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nāmaprayoge : aham devadattaḥ bravīmi . aham yajñadattaḥ bravīmi . yuvapratyayaprayoge : ahaṃ gārgyāyaṇaḥ bravīmi . aham vātsyāyanaḥ bravīmi . yuvagrahaṇena nārthaḥ . asmadaḥ nāmapratyayaprayoge na iti eva . idam api siddham bhavati : aham gārgyaḥ bravīmi . aham vātsyaḥ bravīmi . aparaḥ āha : asmadaḥ saviśeṣaṇasya prayoge na iti eva . idam api siddham bhavati : aham paṭuḥ bravīmi . aham paṇḍitaḥ bravīmi . aśiṣyam vā bahuvat pṛthakttvābhidhānāt . aśiṣyaḥ vā bahuvadbhāvaḥ . kim kāraṇam . pṛthaktvābhidhānāt . pṛthaktvena hi dravyāṇi abhidhīyante . bahavaḥ te arthāḥ . tatra yuktam bahuvacanam . kim ucyate pṛthaktvābhidhānāt iti yāvatā idānīm eva uktam : jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam iti . jātiśabdena hi dravyābhidhānam . jātiśabdena hi dravyam api abhidhīyate jātiḥ api . katham punaḥ jñāyate jātiśabdena dravyam api abhidhīyate iti . evam hi kaḥ cit mahati gomaṇḍale gopālakam āsīnam pṛcchati : asti atra kām cid gām paśyasi iti . saḥ paśyati : paśyati ca ayam gāḥ pṛcchati ca kām cid atra gām paśyasi iti . nūnam asya dravyam vivakṣitam iti . tat yadā dravyābhidhānam tadā bahuvacanam bhaviṣyati . yadā sāmānyābhidhānam tadā ekavacanam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३०।२३-२३१।२ रो इइ,१०९-११० अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् अहम् ब्रवीमि , आवाम् ब्रूवः , वयम् ब्रूमः । इमानि इन्द्रियाणि कदा चित् स्वातन्त्र्येण विवक्षितानि भवन्ति । तत् यथा : इदम् मे अक्षि सुष्ठु पश्यति । अयम् मे कर्णः सुष्ठु शृणोति इति । कदा चित् पारतन्त्र्येण अनेन अक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि । अनेन कर्णेन सुष्ठु शृणोमि इति । तत् यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षा तदा बहुवचनम् भविष्यति । यदा पारतन्त्र्येण तदा एकवचनद्विवचने भविष्यतः ।

KA I,230.23-231.2 Ro II,109-110 ayam api yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham aham bravīmi , āvām brūvaḥ , vayam brūmaḥ . imāni indriyāṇi kadā cit svātantryeṇa vivakṣitāni bhavanti . tat yathā : idam me akṣi suṣṭhu paśyati . ayam me karṇaḥ suṣṭhu śṛṇoti iti . kadā cit pāratantryeṇa anena akṣṇā suṣṭhu paśyāmi . anena karṇena suṣṭhu śṛṇomi iti . tat yadā svātantryeṇa vivakṣā tadā bahuvacanam bhaviṣyati . yadā pāratantryeṇa tadā ekavacanadvivacane bhaviṣyataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३१।४-७ रो इइ,११० अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् उदिते पूर्वे फल्गुन्यौ , उदिताः पूर्वाः फल्गुन्यः , उदिते पूर्वे प्रोष्ठपदे , उदिताः पूर्वाः प्रोष्ठपदाः । फल्गुनीसम्पीपगते चन्द्रमसि फल्गुनीशब्दः वर्तते । बहवः ते अर्थाः । तत्र युक्तम् बहुवचनम् । यदा तयोः एव अभिधानम् तदा द्विवचनम् भविष्यति ।

KA I,231.4-7 Ro II,110 ayam api yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham udite pūrve phalgunyau , uditāḥ pūrvāḥ phalgunyaḥ , udite pūrve proṣṭhapade , uditāḥ pūrvāḥ proṣṭhapadāḥ . phalgunīsampīpagate candramasi phalgunīśabdaḥ vartate . bahavaḥ te arthāḥ . tatra yuktam bahuvacanam . yadā tayoḥ eva abhidhānam tadā dvivacanam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३१।१०-१२ रो इइ,११० इमौ अपि योगौ शक्यौ अवक्तुम् । कथम् । पुनर्वसुविशाखयोः सुपाम् सुलुक्पूर्वसवर्ण इति सिद्धम् । पुनर्वसुविशाखयोः सुपाम् सुलुक्पूर्वसवर्ण इति एव सिद्धम् ।

KA I,231.10-12 Ro II,110 imau api yogau śakyau avaktum . katham . punarvasuviśākhayoḥ supām sulukpūrvasavarṇa iti siddham . punarvasuviśākhayoḥ supām sulukpūrvasavarṇa iti eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३१।१४-२३२।७ रो ११०-११३ तिष्यपुनर्वस्वोः इति किमर्थम् । कृत्तिकारोहिण्यः । नक्षत्र इति किमर्थम् । तिष्यः च माणवकः पुनर्वसू मणवकौ तिष्यपुनर्वसवः । अथ नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्रग्रहणम् किमर्थम् । अयम् तिष्यपुनर्वसुशब्दः अस्ति एव ज्योतिषि वर्तते । अस्ति च कालवाची । तत् यथा : बहवः तिष्यपुनर्वसवः अतिक्रान्ताः । कतरेण तिष्येण गतः इति । तत् यः ज्योतिषि वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् । अथ वा नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्रग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् : विदेशस्थम् अपि तिष्यपुनर्वस्वोः कार्यम् तत् अपि नक्षत्रस्य एव यथा स्यात् : तिष्यपुष्ययोः नक्षत्राणि यलोपः वक्तव्यः इति नक्षत्रग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । अथ वा अथ वा नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्र ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् : तिष्यपुनर्वसुपर्यायवाचिनाम् अपि यथा स्यात् : पुष्यपुनर्वसू सिध्यपुनर्वसू । अथ द्वन्द्वे इति किमर्थम् । यः तिष्यः तौ पुनर्वसू येषाम् ते इमे तिष्यपुनर्वसवः उन्मुग्धाः । बहुवचनस्य इति किमर्थम् । उदितम् तिष्यपुनर्वसू । कथम् च अत्र एकवचनम् । जातिद्वन्द्वः एकवत् भवति इति । अप्राणिनाम् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् बहुवचनग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः : सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । बाभ्रवशालङ्कायनम् बाभ्रवशालङ्कायनाः इति एतत् सिद्धम् भवति । अथ वा न अत्र भवन्तः प्राणिनाः । प्राणाः एव अत्र भवन्तः ।

KA I,231.14-232.7 Ro 110-113 tiṣyapunarvasvoḥ iti kimartham . kṛttikārohiṇyaḥ . nakṣatra iti kimartham . tiṣyaḥ ca māṇavakaḥ punarvasū maṇavakau tiṣyapunarvasavaḥ . atha nakṣatre iti vartamāne punaḥ nakṣatragrahaṇam kimartham . ayam tiṣyapunarvasuśabdaḥ asti eva jyotiṣi vartate . asti ca kālavācī . tat yathā : bahavaḥ tiṣyapunarvasavaḥ atikrāntāḥ . katareṇa tiṣyeṇa gataḥ iti . tat yaḥ jyotiṣi vartate tasya idam grahaṇam . atha vā nakṣatre iti vartamāne punaḥ nakṣatragrahaṇasya etat prayojanam : videśastham api tiṣyapunarvasvoḥ kāryam tat api nakṣatrasya eva yathā syāt : tiṣyapuṣyayoḥ nakṣatrāṇi yalopaḥ vaktavyaḥ iti nakṣatragrahaṇam na kartavyam bhavati . atha vā atha vā nakṣatre iti vartamāne punaḥ nakṣatra grahaṇasya etat prayojanam : tiṣyapunarvasuparyāyavācinām api yathā syāt : puṣyapunarvasū sidhyapunarvasū . atha dvandve iti kimartham . yaḥ tiṣyaḥ tau punarvasū yeṣām te ime tiṣyapunarvasavaḥ unmugdhāḥ . bahuvacanasya iti kimartham . uditam tiṣyapunarvasū . katham ca atra ekavacanam . jātidvandvaḥ ekavat bhavati iti . aprāṇinām iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . evam tarhi siddhe sati yat bahuvacanagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ : sarvaḥ dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . bābhravaśālaṅkāyanam bābhravaśālaṅkāyanāḥ iti etat siddham bhavati . atha vā na atra bhavantaḥ prāṇināḥ . prāṇāḥ eva atra bhavantaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३३।२-१४ रो इइ,११४-११६ रूपग्रहणम् किमर्थम् । समानानाम् एकशेष एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने यत्र एव सर्वम् समानम् शब्दः अर्थः च तत्र एव स्यात् : वृक्षाः , प्लक्षाः इति । इह न स्यात् : अक्षाः ,। पादाः , माषाः इति । रूपग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । रूपम् निमित्तत्वेन आश्रीयते श्रुतौ च रूपग्रहणम् । अथ एकग्रहणम् किमर्थम् । सरूपाणाम् शेषः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने द्विबह्वोः अपि शेषः प्रसज्येत । एकग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । अथ शेषग्रहणम् किमर्थम् । सरूपाणाम् एकः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने आदेशः अयम् विज्ञायेत । तत्र कः दोषः । अश्वः च अस्वः च अश्वौ : आन्तर्यतः द्व्युदात्तवतः स्थानिनः द्व्युदात्तवान् आदेशः प्रसज्येत । लोप्यलोपिता च न प्रकल्पेत । तत्र कः दोषः । गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात्। : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । एकविभक्तौ इति किमर्थम् । पयः पयः जरयति । वासः वासः छादयति । ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि इति ।

KA I,233.2-14 Ro II,114-116 rūpagrahaṇam kimartham . samānānām ekaśeṣa ekavibhaktau iti iyati ucyamāne yatra eva sarvam samānam śabdaḥ arthaḥ ca tatra eva syāt : vṛkṣāḥ , plakṣāḥ iti . iha na syāt : akṣāḥ ,. pādāḥ , māṣāḥ iti . rūpagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . rūpam nimittatvena āśrīyate śrutau ca rūpagrahaṇam . atha ekagrahaṇam kimartham . sarūpāṇām śeṣaḥ ekavibhaktau iti iyati ucyamāne dvibahvoḥ api śeṣaḥ prasajyeta . ekagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . atha śeṣagrahaṇam kimartham . sarūpāṇām ekaḥ ekavibhaktau iti iyati ucyamāne ādeśaḥ ayam vijñāyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . aśvaḥ ca asvaḥ ca aśvau : āntaryataḥ dvyudāttavataḥ sthāninaḥ dvyudāttavān ādeśaḥ prasajyeta . lopyalopitā ca na prakalpeta . tatra kaḥ doṣaḥ . gargāḥ , vatsāḥ , bidāḥ , urvāḥ . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt. : kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . ekavibhaktau iti kimartham . payaḥ payaḥ jarayati . vāsaḥ vāsaḥ chādayati . brāhmaṇābhyām ca kṛtam brāhmaṇābhyām ca dehi iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३३।१५-२३४।५ रो इइ,११७-११९ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् । प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते । किम् इदम् प्रत्यर्थम् इति । अर्थम् अर्थम् प्रति प्रत्यर्थम् । प्रत्यर्थम् शाब्दनिवेशात् एतस्मात् कारणात् न एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् । तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् प्राप्नोति । इष्यते च एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति । तस्मात् एकशेषः । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । किम् इदम् प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिवेशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय सरूपाणाम् एकशेषः आरभ्यते न पुनः अप्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय विरूपाणाम् अनेकशेषः आरभ्यते । तत्र एतत् स्यात् : लघीयसी सरूपनिवृत्तिर्ः गरीयसी विरूपप्रतिपत्तिः इति । तत् च न । लघीयसी विरूपप्रतिपत्तिः । किम् कारणम् । यत्र हि बहूनाम् सरूपाणाम् एकः शिष्यते तत्र अवरतः द्वयोः सरूपयोः निवृत्तिः वक्तव्या स्यात् । एवम् अपि एतस्मिन् सति किम् चित् आचार्यः सुकरतरकम् मन्यते । सुकरतरकम् च एकशेषारम्भम् मन्यते ।

KA I,233.15-234.5 Ro II,117-119 kimartham punaḥ idam ucyate . pratyartham śabdaniveśāt na ekena anekasya abhidhānam . pratyartham śabdāḥ abhiniviśante . kim idam pratyartham iti . artham artham prati pratyartham . pratyartham śābdaniveśāt etasmāt kāraṇāt na ekena śabdena anekasya arthasya abhidhānam prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra anekārthābhidhāne anekaśabdatvam . tatra anekārthābhidhāne anekaśabdatvam prāpnoti . iṣyate ca ekena api anekasya abhidhānam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati . tasmāt ekaśeṣaḥ . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . kim idam pratyartham śabdāḥ abhiniveśante iti etam dṛṣṭāntam āsthāya sarūpāṇām ekaśeṣaḥ ārabhyate na punaḥ apratyartham śabdāḥ abhiniviśante iti etam dṛṣṭāntam āsthāya virūpāṇām anekaśeṣaḥ ārabhyate . tatra etat syāt : laghīyasī sarūpanivṛttirḥ garīyasī virūpapratipattiḥ iti . tat ca na . laghīyasī virūpapratipattiḥ . kim kāraṇam . yatra hi bahūnām sarūpāṇām ekaḥ śiṣyate tatra avarataḥ dvayoḥ sarūpayoḥ nivṛttiḥ vaktavyā syāt . evam api etasmin sati kim cit ācāryaḥ sukaratarakam manyate . sukaratarakam ca ekaśeṣārambham manyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३४।६-२३८।१७ रो इइ,११९-१३३ किम् पुनः अयम् एकविभक्तौ एकशेषः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । एकविभक्तौ इति चेत् न अभावाद् विभक्तेः । एकविभक्तौ इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अभावात् विभक्तेः । न हि समुदायात् परा विभक्तिः अस्ति । किम् कारणम् । अप्रातिपदिकत्वात् । ननु च अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति । नियमात् न प्राप्नोति । अर्थवत्समुदयानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति । यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्तिपराणाम् एकशेषः उच्येत । पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः तदाश्रयत्वात् । पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः प्राप्नोति । किम् उच्यते एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः इति यावता समयः कृतः : न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति । तदाश्रयत्वात् प्राप्नोति । यत्र हि प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययनिवृत्तिः तत्र अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः भवति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा । यत्र च प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिवृत्तिः तत्र अप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति अधुना , इयान् इति यथा । अस्तु संयोगान्तलोपेन सिद्धम् । कुतः नु खलु एतत् परयोः वृक्षशब्दयोः निवृत्तिः भविष्यति न पुनः पूर्वयोः इति । तत्र एतत् स्यात् : पूर्वनिवृत्तव् अपि सत्याम् संयोगादिलोपेन सिद्धम् इति । न सिध्यति । तत्र अवरतः द्वयोः सकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत। यत्र च संयोगान्तलोपः न अस्ति तत्र च न सिध्यति । क्व च संयोगान्तलोपः न अस्ति । द्विवचनबहुवचनयोः । यदि पुनः समासे एकशेषः उच्येत । किम् कृतम् भवति । कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति । तत् तर्हि समासग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति । समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः । समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः भवति । स्वर : अश्वः च अश्वः च अश्वौ। समासान्तोदात्तत्वे कृते एकशेषः प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तोदात्तत्त्वम् क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् समासान्तोदात्तत्वम् । समासान्तोदात्तत्वे च दोषः भवति । स्वर । समासान्त : ऋक् च ऋक् च ऋचौ । समासान्ते कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तः क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् समासान्तः । समासान्ते च दोषः भवति । अङ्गाश्रये च एकशेषवचनम् । अङ्गाश्रये च कार्ये एकशेषः वक्तव्यः । स्वसा च स्वसारौ च स्वसारः । अङ्गाश्रये कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अङ्गाश्रयम् क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अङ्गाश्रयम् । तिङ्समासे तिङ्समासवचनम् । तिङ्समासे तिङ्समासः वक्तव्यः । एकम् तिङ्ग्रहणम् अनर्थकम् । समासे तिङ्समासः इति एव सिद्धम् । न अनर्थकम् । तिङ्समासे प्रकृते तिङ्समासः वक्तव्यः । तिङ्विधिप्रतिषेधः च । तिङ् च कः चित् विधेयः कः चित् प्रतिषेध्यः । पचति च पचति च पचतः : तःशब्दः विधेयः तिशब्दः प्रतिषेध्यः । यदि पुनः असमासे एकशेषः उच्येत । असमासे वचनलोपः । यदि असमासे वचनलोपः वक्तव्यः । ननु च उत्पतता एव वचनलोपम् चोदिताः स्मः । द्विवचनबहुवचनविधिम् द्वन्द्वप्रतिषेधम् च वक्ष्यति तदर्थम् पुनः चोद्यते । द्विवचनबहुवचनविधिः । द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति । द्वन्द्वप्रतिषेधः च । द्वन्द्वस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति । चार्थे द्वन्द्वः इति द्वन्द्वः प्राप्नोति । न एषः दोषः । अनवकाशः एकशेषः द्वन्द्वम् बाधिष्यते । सावकाशः एकशेषः । कः अवकाशः । तिङन्तानि अवकाशः । यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः उच्येत । किम् कृतम् भवति । कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति । विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एव तु निवृत्तिः भवति । एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् । एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् । पृथग्विभक्त्यन्तानाम् मा भूत् : ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि ।

KA I,234.6-238.17 Ro II,119-133 kim punaḥ ayam ekavibhaktau ekaśeṣaḥ bhavati . evam bhavitum arhati . ekavibhaktau iti cet na abhāvād vibhakteḥ . ekavibhaktau iti cet tat na . kim kāraṇam . abhāvāt vibhakteḥ . na hi samudāyāt parā vibhaktiḥ asti . kim kāraṇam . aprātipadikatvāt . nanu ca arthavat prātipadikam iti prātipadikasañjñā bhaviṣyati . niyamāt na prāpnoti . arthavatsamudayānām samāsagrahaṇam niyamārtham iti . yadi punaḥ pṛthak sarveṣām vibhaktiparāṇām ekaśeṣaḥ ucyeta . pṛthak sarveṣām iti cet ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ tadāśrayatvāt . pṛthak sarveṣām iti cet ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ prāpnoti . kim ucyate ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ iti yāvatā samayaḥ kṛtaḥ : na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā na kevalaḥ pratyayaḥ iti . tadāśrayatvāt prāpnoti . yatra hi prakṛtinimittā pratyayanivṛttiḥ tatra apratyayikāyāḥ prakṛteḥ prayogaḥ bhavati agnicit somasut iti yathā . yatra ca pratyayanimittā prakṛtinivṛttiḥ tatra aprakṛtikasya pratyayasya prayogaḥ bhavati adhunā , iyān iti yathā . astu saṃyogāntalopena siddham . kutaḥ nu khalu etat parayoḥ vṛkṣaśabdayoḥ nivṛttiḥ bhaviṣyati na punaḥ pūrvayoḥ iti . tatra etat syāt : pūrvanivṛttav api satyām saṃyogādilopena siddham iti . na sidhyati . tatra avarataḥ dvayoḥ sakārayoḥ śravaṇam prasajyeta. yatra ca saṃyogāntalopaḥ na asti tatra ca na sidhyati . kva ca saṃyogāntalopaḥ na asti . dvivacanabahuvacanayoḥ . yadi punaḥ samāse ekaśeṣaḥ ucyeta . kim kṛtam bhavati . kaḥ cit vacanalopaḥ parihṛtaḥ bhavati . tat tarhi samāsagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . tiṣyapunarvasvoḥ nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanam nityam iti . samāse iti cet svarasamāsānteṣu doṣaḥ . samāse iti cet svarasamāsānteṣu doṣaḥ bhavati . svara : aśvaḥ ca aśvaḥ ca aśvau. samāsāntodāttatve kṛte ekaśeṣaḥ prāpnoti . idam iha sampradhāryam : samāsāntodāttattvam kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt samāsāntodāttatvam . samāsāntodāttatve ca doṣaḥ bhavati . svara . samāsānta : ṛk ca ṛk ca ṛcau . samāsānte kṛte asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : samāsāntaḥ kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt samāsāntaḥ . samāsānte ca doṣaḥ bhavati . aṅgāśraye ca ekaśeṣavacanam . aṅgāśraye ca kārye ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ . svasā ca svasārau ca svasāraḥ . aṅgāśraye kṛte asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : aṅgāśrayam kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt aṅgāśrayam . tiṅsamāse tiṅsamāsavacanam . tiṅsamāse tiṅsamāsaḥ vaktavyaḥ . ekam tiṅgrahaṇam anarthakam . samāse tiṅsamāsaḥ iti eva siddham . na anarthakam . tiṅsamāse prakṛte tiṅsamāsaḥ vaktavyaḥ . tiṅvidhipratiṣedhaḥ ca . tiṅ ca kaḥ cit vidheyaḥ kaḥ cit pratiṣedhyaḥ . pacati ca pacati ca pacataḥ : taḥśabdaḥ vidheyaḥ tiśabdaḥ pratiṣedhyaḥ . yadi punaḥ asamāse ekaśeṣaḥ ucyeta . asamāse vacanalopaḥ . yadi asamāse vacanalopaḥ vaktavyaḥ . nanu ca utpatatā eva vacanalopam coditāḥ smaḥ . dvivacanabahuvacanavidhim dvandvapratiṣedham ca vakṣyati tadartham punaḥ codyate . dvivacanabahuvacanavidhiḥ . dvivacanabahuvacanāni vidheyāni : vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣau , vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣāḥ iti . dvandvapratiṣedhaḥ ca . dvandvasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣau , vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣāḥ iti . cārthe dvandvaḥ iti dvandvaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśaḥ ekaśeṣaḥ dvandvam bādhiṣyate . sāvakāśaḥ ekaśeṣaḥ . kaḥ avakāśaḥ . tiṅantāni avakāśaḥ . yadi punaḥ pṛthak sarveṣām vibhaktyantānām ekaśeṣaḥ ucyeta . kim kṛtam bhavati . kaḥ cit vacanalopaḥ parihṛtaḥ bhavati . vibhaktyantānām ekaśeṣe vibhaktyantānām ekaśeṣe vibhaktyantānām eva tu nivṛttiḥ bhavati . ekavibhaktyantānām iti tu pṛthagvibhaktipratiṣedhārtham . ekavibhaktyantānām iti tu vaktavyam . kim prayojanam . pṛthagvibhaktipratiṣedhārtham . pṛthagvibhaktyantānām mā bhūt : brāhmaṇābhyām ca kṛtam brāhmaṇābhyām ca dehi .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३८।१८-२३९।११ रो इइ,१३३-१३६ सर्वत्र अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् । सर्वेषु पक्षेषु अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : भिक्षाणाम् समूहः भैक्षम् इति । सर्वत्र इति उच्यते प्रातिपदिकाणाम् च एकशेषे सिद्धम् । अपत्यादिषु इति उच्यते बहवः च अपत्यादयः : गर्गस्य अपत्यम् बहवः गर्गाः । एका प्रकृतिः बहवः च यञः । असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । ननु च यथा एव बहवः यञः एवम् प्रकृतयः अपि बह्व्यः स्युः । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः इति । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । ननु च उक्तम् : न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न एषः दोषः । लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् । अथ वा पुनः अस्तु एका प्रकृतिः बहवः च यञः । ननु च उक्तम् : असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति इति । सिद्धम् तु समानार्थानाम् एकशेषवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समानार्थानाम् एकशेषः भवति इति वक्तव्यम् । यदि समानार्थानाम् एकशेषः उच्यते कथम् अक्षाः , पादाः , माषाः इति । नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् । नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् एकशेष्ः वक्तव्यः । एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् । एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् एकशेषः वक्तव्यः : वक्रदण्डः च कुटिलदण्डः च वक्रदण्डौ कुटिलदण्डाउ इति वा । स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः । स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः तस्य एकशेषः वक्तव्यः । अक्षः च अक्षः च अक्षौ , मीमंसकः च मीमांसकः च मीमंसकौ ।

KA I,238.18-239.11 Ro II,133-136 sarvatra apatyādiṣu upasaṅkhyānam . sarveṣu pakṣeṣu apatyādiṣu upasaṅkhyānam kartavyam : bhikṣāṇām samūhaḥ bhaikṣam iti . sarvatra iti ucyate prātipadikāṇām ca ekaśeṣe siddham . apatyādiṣu iti ucyate bahavaḥ ca apatyādayaḥ : gargasya apatyam bahavaḥ gargāḥ . ekā prakṛtiḥ bahavaḥ ca yañaḥ . asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . nanu ca yathā eva bahavaḥ yañaḥ evam prakṛtayaḥ api bahvyaḥ syuḥ . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : gargāḥ , vatsāḥ , bidāḥ , urvāḥ iti . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . nanu ca uktam : na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . laukikasya tatra gotrasya grahaṇam na ca etat laukikam gotram . atha vā punaḥ astu ekā prakṛtiḥ bahavaḥ ca yañaḥ . nanu ca uktam : asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti iti . siddham tu samānārthānām ekaśeṣavacanāt . siddham etat . katham . samānārthānām ekaśeṣaḥ bhavati iti vaktavyam . yadi samānārthānām ekaśeṣaḥ ucyate katham akṣāḥ , pādāḥ , māṣāḥ iti . nānārthānām api sarūpāṇām . nānārthānām api sarūpāṇām ekaśeṣḥ vaktavyaḥ . ekārthānām api virūpāṇām . ekārthānām api virūpāṇām ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : vakradaṇḍaḥ ca kuṭiladaṇḍaḥ ca vakradaṇḍau kuṭiladaṇḍāu iti vā . svarabhinnānām yasya uttarasvaravidhiḥ . svarabhinnānām yasya uttarasvaravidhiḥ tasya ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ . akṣaḥ ca akṣaḥ ca akṣau , mīmaṃsakaḥ ca mīmāṃsakaḥ ca mīmaṃsakau .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३९।१२-२४०।११ रो इइ,१३६-१३९ इह कस्मात् न भवति : एकः च एकः च , द्वौ च द्वौ च इति । सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च अनेकशेषः । सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् एकशेषः न भविष्यति । न हि एकौ इति अनेन अर्थः गम्यते । अन्यपदार्थत्वात् च सङ्ख्यायाः एकशेषः न भविष्यति । एकः च एकः च इति अस्य द्वौ इति अर्थः । द्वौ च द्वौ च इति अस्य चत्वारः इति अर्थः । न एतौ स्तः परिहारौ । यत् तावत् उच्यते सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् इति । अर्थासम्प्रत्यये अपि एकशेषः भवति । तत् यथा । गार्ग्यः च गार्ग्यायणः च गार्ग्यौ । न च उच्यते वृद्धयुवानौ इति भवति च एकशेषः । यत् अपि उच्यते : अन्यपदार्थत्वात् च इति । अन्यपदार्थे अपि एकशेषः भवति । तत् यथा : विंशतिः च विंशतिः च विंशती इति । तयोः चत्वारिंशत् इति अर्थः । एवम् तर्हि न इमौ पृथक् परिहारौ । एकपरिहारः अयम् : सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च इति । यत्र हि अर्थासम्प्रत्ययः एव वा अन्यपदार्थता एव वा भवति तत्र एकशेषः गार्ग्यौ विंशती इति यथा । अथ वा न इमे एकशेषशब्दाः । यदि तर्हि न इमे एकशेषशब्दाः समुदायशब्दाः तर्हि भवन्ति । तत्र कः दोषः । एकवचनम् प्राप्नोति । एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति । तत् यथा यूथम् , शतम् , वनम् इति । सन्तु तर्हि एकशेषशब्दाः । किङ्कृतम् सारूप्यम् । अन्योन्यकृतम् सारूप्यम् । सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृतः भावः । सन्ति इति आह । तद् यथा माता पिता भ्राता इति । विषमः उपन्यासः । सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते । इह पुनः एकेन अपि अपाये न भवति चत्वारः इति । अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति । यत् तु भवान् अस्मान् चोदयति सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृत्ः भावः इति तत्र एते अस्माभिः उपन्यस्ताः । तत्र एतत् भवान् आह सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति । एतत् च वार्त्तम् । एकैकः न उद्यन्तुम् भारम् शक्नोति यत् कथम् तत्र । एकैकः कर्ता स्यात् सर्वे वा स्युः कथम् युक्तम् ॥ कारणम् उद्यमनम् चेत् न उद्यच्छति च अन्तरेण तत् तुल्यम् । तस्मात् पृथक् पृथक् ते कर्तारः सव्यपेक्षाः तु ॥

KA I,239.12-240.11 Ro II,136-139 iha kasmāt na bhavati : ekaḥ ca ekaḥ ca , dvau ca dvau ca iti . saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca anekaśeṣaḥ . saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . na hi ekau iti anena arthaḥ gamyate . anyapadārthatvāt ca saṅkhyāyāḥ ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . ekaḥ ca ekaḥ ca iti asya dvau iti arthaḥ . dvau ca dvau ca iti asya catvāraḥ iti arthaḥ . na etau staḥ parihārau . yat tāvat ucyate saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt iti . arthāsampratyaye api ekaśeṣaḥ bhavati . tat yathā . gārgyaḥ ca gārgyāyaṇaḥ ca gārgyau . na ca ucyate vṛddhayuvānau iti bhavati ca ekaśeṣaḥ . yat api ucyate : anyapadārthatvāt ca iti . anyapadārthe api ekaśeṣaḥ bhavati . tat yathā : viṃśatiḥ ca viṃśatiḥ ca viṃśatī iti . tayoḥ catvāriṃśat iti arthaḥ . evam tarhi na imau pṛthak parihārau . ekaparihāraḥ ayam : saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca iti . yatra hi arthāsampratyayaḥ eva vā anyapadārthatā eva vā bhavati tatra ekaśeṣaḥ gārgyau viṃśatī iti yathā . atha vā na ime ekaśeṣaśabdāḥ . yadi tarhi na ime ekaśeṣaśabdāḥ samudāyaśabdāḥ tarhi bhavanti . tatra kaḥ doṣaḥ . ekavacanam prāpnoti . ekārthāḥ hi samudāyāḥ bhavanti . tat yathā yūtham , śatam , vanam iti . santu tarhi ekaśeṣaśabdāḥ . kiṅkṛtam sārūpyam . anyonyakṛtam sārūpyam . santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtaḥ bhāvaḥ . santi iti āha . tad yathā mātā pitā bhrātā iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante . iha punaḥ ekena api apāye na bhavati catvāraḥ iti . anyat idānīm etat ucyate sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti . yat tu bhavān asmān codayati santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtḥ bhāvaḥ iti tatra ete asmābhiḥ upanyastāḥ . tatra etat bhavān āha sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti . etat ca vārttam . ekaikaḥ na udyantum bhāram śaknoti yat katham tatra | ekaikaḥ kartā syāt sarve vā syuḥ katham yuktam || kāraṇam udyamanam cet na udyacchati ca antareṇa tat tulyam | tasmāt pṛthak pṛthak te kartāraḥ savyapekṣāḥ tu ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४०।१२-१५ रो इइ,१४० प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः सरूपत्वात् । प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः वक्तव्यः : पचति च पचसि च पचथः , पचसि च पचामि च पचावः , पचति च पचसि च पचामि च पचामः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असरूपत्वात् ।

KA I,240.12-15 Ro II,140 prathamamadhyamottamānām ekaśeṣaḥ sarūpatvāt . prathamamadhyamottamānām ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : pacati ca pacasi ca pacathaḥ , pacasi ca pacāmi ca pacāvaḥ , pacati ca pacasi ca pacāmi ca pacāmaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asarūpatvāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४०।१६-२४२।९ रो इइ,१४०-१४४ द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिः च एकार्थत्वात् । द्विवचनबहुवचनयोः च अप्रसिद्धिः । किम् कारणम् । एकार्थत्वात् । एकः अयम् अवशिष्यते । तेन अनेन तदर्थेन भवितव्यम् । किमर्थेन । यदर्थः एकः । किमर्थः च एकः । एकः एकार्थः । न ऐकार्थ्यम् । न अयम् एकार्थः । किम् तर्हि । द्व्यर्थः बह्वर्थः च । न ऐकार्थ्यम् इति चेत् आरम्भानर्थक्यम् । न ऐकार्थ्यम् इति चेत् एकशेषारम्भः अनर्थकः स्यात् । इह हि शब्दस्य स्वाभाविकी वा अनेकार्थता स्यात् वाचनिकी वा । तत् यदि तावत् स्वाभाविकी अशिष्यः एकशेषः एकेन उक्तत्वात् । अशिष्यः एकशेषः । किम् कारणम् । एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । अथ वाचनिकी तत् वक्तव्यम् : एकः अयम् अविशिष्यते सः च द्व्यर्थः भवति बह्वर्थः च इति । न वक्तव्यम् । सिद्धम् एकशेषः इति एव । कथम् पुनः एकः अयम् अविशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा शक्या लब्धुम् । तत् च एकशेषकृतम् । न हि अन्तरेण तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति । पश्यामः च पुनः अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति इति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा । ते मन्यामहे : लोपकृतम् एतत् येन अत्र अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवतिति । एवम् इह अपि एकशेषकृतम् एतत् येन अत्र एकः अयम् अवशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा भवति । उच्येत तर्हि न तु गम्येत । यः हि गाम् अश्वः इति ब्रूयात् अश्वम् वा गौः इति न जातु चित् सम्प्रत्ययः स्यात् । तेन अनेकार्थाभिधाने यत्नम् कुर्वता अवश्यम् लोकः पृष्ठतः अनुगन्तव्यः : केषु अर्थेषु लौकिकाः कान् शब्दान् प्रयुञ्जते इति । लोके च एकस्मिन् वृक्षः इति प्रयुञ्जते द्वयोः वृक्षौ इति बहुषु वृक्षाः इति । यदि तर्हि लोकः अवश्यम् शब्देषु प्रमाणम् किमर्थम् एकशेषः आरभ्यते । अथ किमर्थम् लोपः आरभ्यते । प्रत्ययलक्षणम् आचार्यः प्रार्थयमानः लोपम् आरभते । एकशेषारम्भे पुनः अस्य न किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति । ननु च उक्तम् : प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् इति । यदि च एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् स्यात् न प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशः कृतः स्यात् । प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्य अभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्याभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् एवम् उच्यते : यत् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । यत् अपि हि अर्थौ अर्थौ प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । यत् अपि हि अर्थान् अर्थान् प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः । यावताम् अर्थानाम् अभिधानम् भवति तावताम् शब्दानाम् प्रयोगः इति एषः पक्षः न्याय्यः । यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् । यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एवम् उच्यते : एषः अपि न्याय्यः एव यत् अपि एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति । यदि तर्हि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति प्लक्षन्यग्रोधौ : एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः । एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य अपरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः । एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थः इति कृत्वा न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते । कथम् अनुक्तः यावता इदानीम् एव उक्तम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति इति । सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न विरूपाणाम् । किम् पुनः कारणम् सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न पुनः विरूपाणाम् । अभिधानम् पुनः स्वाभाविकम् । स्वाभाविकम् अभिधानम् । उभयदर्शनात् च । उभयम् खलु अपि दृश्यते : विरूपाणाम् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति । तत् यथा : द्यवा ह क्षमा । द्यवा चित् अस्मै पृथिवी नमेते इति । विरूपाणाम् किल नाम एकेन अनेकस्य अभिधानम् स्यात् किम् पुनः सरूपाणाम् ।

KA I,240.16-242.9 Ro II,140-144 dvivacanabahuvacanāprasiddhiḥ ca ekārthatvāt . dvivacanabahuvacanayoḥ ca aprasiddhiḥ . kim kāraṇam . ekārthatvāt . ekaḥ ayam avaśiṣyate . tena anena tadarthena bhavitavyam . kimarthena . yadarthaḥ ekaḥ . kimarthaḥ ca ekaḥ . ekaḥ ekārthaḥ . na aikārthyam . na ayam ekārthaḥ . kim tarhi . dvyarthaḥ bahvarthaḥ ca . na aikārthyam iti cet ārambhānarthakyam . na aikārthyam iti cet ekaśeṣārambhaḥ anarthakaḥ syāt . iha hi śabdasya svābhāvikī vā anekārthatā syāt vācanikī vā . tat yadi tāvat svābhāvikī aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ ekena uktatvāt . aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ . kim kāraṇam . ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti . atha vācanikī tat vaktavyam : ekaḥ ayam aviśiṣyate saḥ ca dvyarthaḥ bhavati bahvarthaḥ ca iti . na vaktavyam . siddham ekaśeṣaḥ iti eva . katham punaḥ ekaḥ ayam aviśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā śakyā labdhum . tat ca ekaśeṣakṛtam . na hi antareṇa tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati . paśyāmaḥ ca punaḥ antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati iti agnicit somasut iti yathā . te manyāmahe : lopakṛtam etat yena atra antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavatiti . evam iha api ekaśeṣakṛtam etat yena atra ekaḥ ayam avaśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā bhavati . ucyeta tarhi na tu gamyeta . yaḥ hi gām aśvaḥ iti brūyāt aśvam vā gauḥ iti na jātu cit sampratyayaḥ syāt . tena anekārthābhidhāne yatnam kurvatā avaśyam lokaḥ pṛṣṭhataḥ anugantavyaḥ : keṣu artheṣu laukikāḥ kān śabdān prayuñjate iti . loke ca ekasmin vṛkṣaḥ iti prayuñjate dvayoḥ vṛkṣau iti bahuṣu vṛkṣāḥ iti . yadi tarhi lokaḥ avaśyam śabdeṣu pramāṇam kimartham ekaśeṣaḥ ārabhyate . atha kimartham lopaḥ ārabhyate . pratyayalakṣaṇam ācāryaḥ prārthayamānaḥ lopam ārabhate . ekaśeṣārambhe punaḥ asya na kim cit prayojanam asti . nanu ca uktam : pratyartham śabdaniveśāt na ekena anekasya abhidhānam iti . yadi ca ekena śabdena anekasya arthasya abhidhānam syāt na pratyartham śabdaniveśaḥ kṛtaḥ syāt . pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasya abhidhānāt apratyartham iti cet tat api pratyartham eva . pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasyābhidhānāt apratyartham iti cet evam ucyate : yat api ekena anekasya abhidhānam bhavati tat api pratyartham eva . yat api hi arthau arthau prati tat api pratyartham eva . yat api hi arthān arthān prati tat api pratyartham eva . yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ . yāvatām arthānām abhidhānam bhavati tāvatām śabdānām prayogaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ nyāyyaḥ . yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet ekena api anekasya abhidhānam . yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet evam ucyate : eṣaḥ api nyāyyaḥ eva yat api ekena api anekasya abhidhānam bhavati . yadi tarhi ekena anekasya abhidhānam bhavati plakṣanyagrodhau : ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ . ekena uktatvāt tasya arthasya aparasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktatvāt plakṣeṇa nyagrodhasya nyagrodhaprayogaḥ . ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktaḥ plakṣeṇa nyagrodhārthaḥ iti kṛtvā nyagrodhaśabdaḥ prayujyate . katham anuktaḥ yāvatā idānīm eva uktam ekena api anekasya abhidhānam bhavati iti . sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na virūpāṇām . kim punaḥ kāraṇam sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na punaḥ virūpāṇām . abhidhānam punaḥ svābhāvikam . svābhāvikam abhidhānam . ubhayadarśanāt ca . ubhayam khalu api dṛśyate : virūpāṇām api ekena anekasya abhidhānam bhavati . tat yathā : dyavā ha kṣamā . dyavā cit asmai pṛthivī namete iti . virūpāṇām kila nāma ekena anekasya abhidhānam syāt kim punaḥ sarūpāṇām .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४२।१०-२४४।७ रो इइ,१४४-१५० आकृत्यभिधानात् वा एकम् विभक्तौ वाजप्यायनः । आकृत्यभिधानात् वा एकम् शब्दम् विभक्तौ वाजप्यायनः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति । कथम् पुनः ज्ञायते एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति । प्रख्याविशेषात् । न हि गौः इति उक्ते विशेषः प्रख्यायते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति । यदि अपि तावत् प्रख्याविशेषात् ज्ञायते एका आकृतिः इति कुतः तु एतत् सा अभिधीयते इति । अव्यपवर्गगतेः च । अव्यपवर्गगतेः च मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति । न हि गौः इति उक्ते व्यपवर्गः गम्यते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति । ज्ञायते च एकोपदिष्टम् । ज्ञायते खलु अपि एकोपदिष्टम् । गौः अस्य कदा चित् उपदिष्टः भवति । सः तम् अन्यस्मिन् देशे अन्यस्मिन् काले अन्यस्याम् च वयोवस्थायाम् दृष्ट्वा जानाति अयम् गौः इति । कः पुनः अस्य विशेषः प्रख्याविशेषात् इति अतः । तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : प्रख्याविशेषात् ज्ञायते च एकोपदिष्टम् इति । धर्मशास्त्रम् च तथा । एवम् च कृत्वा धर्मशास्त्रम् प्रवृत्तम् : ब्राह्मणः न हन्तव्यः । सुरा न पेया इति । ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते । यदि द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् । कः पुनः अस्य विशेषः अव्यपवर्गगतेः च इति अतः । तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : अव्यपवर्गगतेः च धर्मशास्त्रम् च तथा इति । अस्ति च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् । अस्ति खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते । किम् । आदित्यः । तद् यथा एकः आदित्यः अनेकाधिकरणस्थः युगपत् उपलभ्यते । विषमः उपन्यासः । न एकः द्रष्टा आदित्यम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभते । एवम् तर्हि इतीन्द्रवत् विषयः । तत् यथा एकः इन्द्रः अनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतः युगपत् सर्वत्र भवति एवम् आकृतिः अपि युगपत् सर्वत्र भविष्यति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते इति। न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् इति चेत् तथा एकशेषे । यः हि मन्यते न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपद् उपलभ्यते इति एकशेषे तस्य दोषः स्यात् । एकशेषे अपि न एकः वृक्षशब्दः अनेकम् अर्थम् युगपत् अभिदधीत । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् आकृतिः अभिधीयते इति । द्रव्याभिधाने हि आकृत्यसम्प्रत्ययः । द्रव्याभिधाने सति आकृतेः असम्प्रत्ययः स्यात् । तत्र कः दोषः । तत्र असर्वद्रव्यगतिः । तत्र असर्वद्रव्यगतिः प्राप्नोति । असर्वद्रव्यगतौ कः दोषः । गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : एकः शास्त्रोक्तम् कुर्वीत अपरः अशास्त्रोक्तम् । अशास्त्रोक्ते च क्रियमाणे विगुणम् कर्म भवति । विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः । ननु च यस्य अपि आकृतिः पदार्थः तस्य अपि यदि अनवयवेन चोद्यते न च अनुबध्यते विगुणम् कर्म भवति । विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः । एका आकृतिः इति च प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । एवम् तर्हि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते यथा आदित्यः । ननु च यस्य अपि द्रव्यम् पदार्थः तस्य अपि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते । एकशेषः त्वया वक्तव्यः । त्वया अपि तर्हि द्विवचनबहुवचनानि साध्यानि । चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः । चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति । आग्नेयम् अष्टाकपालम् निर्वपेत् : एकम् निरुप्य द्वितीयस् तृतीयः च निरुप्यते । यदि च द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपणम् न प्रकल्पेत । कः पुनः एतयोः जातिचोदनयोः विशेषः । एका निर्वृत्तेन अपरा निर्वर्त्येन ।

KA I,242.10-244.7 Ro II,144-150 ākṛtyabhidhānāt vā ekam vibhaktau vājapyāyanaḥ . ākṛtyabhidhānāt vā ekam śabdam vibhaktau vājapyāyanaḥ ācāryaḥ nyāyyam manyate : ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti . katham punaḥ jñāyate ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti . prakhyāviśeṣāt . na hi gauḥ iti ukte viśeṣaḥ prakhyāyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti . yadi api tāvat prakhyāviśeṣāt jñāyate ekā ākṛtiḥ iti kutaḥ tu etat sā abhidhīyate iti . avyapavargagateḥ ca . avyapavargagateḥ ca manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti . na hi gauḥ iti ukte vyapavargaḥ gamyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti . jñāyate ca ekopadiṣṭam . jñāyate khalu api ekopadiṣṭam . gauḥ asya kadā cit upadiṣṭaḥ bhavati . saḥ tam anyasmin deśe anyasmin kāle anyasyām ca vayovasthāyām dṛṣṭvā jānāti ayam gauḥ iti . kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ prakhyāviśeṣāt iti ataḥ . tasya eva upodbalakam etat : prakhyāviśeṣāt jñāyate ca ekopadiṣṭam iti . dharmaśāstram ca tathā . evam ca kṛtvā dharmaśāstram pravṛttam : brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ . surā na peyā iti . brāhmaṇamātram na hanyate surāmātram ca na pīyate . yadi dravyam padārthaḥ syāt ekam brāhmaṇam ahatvā ekām ca surām apītvā anyatra kāmacāraḥ syāt . kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ avyapavargagateḥ ca iti ataḥ . tasya eva upodbalakam etat : avyapavargagateḥ ca dharmaśāstram ca tathā iti . asti ca ekam anekādhikaraṇastham yugapat . asti khalu api ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate . kim . ādityaḥ . tad yathā ekaḥ ādityaḥ anekādhikaraṇasthaḥ yugapat upalabhyate . viṣamaḥ upanyāsaḥ . na ekaḥ draṣṭā ādityam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhate . evam tarhi itīndravat viṣayaḥ . tat yathā ekaḥ indraḥ anekasmin kratuśate āhūtaḥ yugapat sarvatra bhavati evam ākṛtiḥ api yugapat sarvatra bhaviṣyati . avaśyam ca etat evam vijñeyam ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate iti. na ekam anekādhikaraṇastham yugapat iti cet tathā ekaśeṣe . yaḥ hi manyate na ekam anekādhikaraṇastham yugapad upalabhyate iti ekaśeṣe tasya doṣaḥ syāt . ekaśeṣe api na ekaḥ vṛkṣaśabdaḥ anekam artham yugapat abhidadhīta . avaśyam ca etat evam vijñeyam ākṛtiḥ abhidhīyate iti . dravyābhidhāne hi ākṛtyasampratyayaḥ . dravyābhidhāne sati ākṛteḥ asampratyayaḥ syāt . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra asarvadravyagatiḥ . tatra asarvadravyagatiḥ prāpnoti . asarvadravyagatau kaḥ doṣaḥ . gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti : ekaḥ śāstroktam kurvīta aparaḥ aśāstroktam . aśāstrokte ca kriyamāṇe viguṇam karma bhavati . viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ . nanu ca yasya api ākṛtiḥ padārthaḥ tasya api yadi anavayavena codyate na ca anubadhyate viguṇam karma bhavati . viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ . ekā ākṛtiḥ iti ca pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . evam tarhi anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate yathā ādityaḥ . nanu ca yasya api dravyam padārthaḥ tasya api anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate . ekaśeṣaḥ tvayā vaktavyaḥ . tvayā api tarhi dvivacanabahuvacanāni sādhyāni . codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ . codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti . āgneyam aṣṭākapālam nirvapet : ekam nirupya dvitīyas tṛtīyaḥ ca nirupyate . yadi ca dravyam padārthaḥ syāt ekam nirupya dvitīyasya tṛtīyasya ca nirvapaṇam na prakalpeta . kaḥ punaḥ etayoḥ jāticodanayoḥ viśeṣaḥ . ekā nirvṛttena aparā nirvartyena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४४।८-२४५।५ रो इइ,१५०-१५२ द्रव्याभिधानम् व्याडिः । द्रव्याभिधानम् व्याडिः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : द्रव्यम् अभिधीयते इति । तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः । एवम् च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति : ब्राह्मणी ब्राह्मणः , ब्राह्मणौ ब्राह्मणाः इति । चोदनासु च तस्य आरम्भात् । चोदनासु च तस्य आरम्भात् मन्यामहे द्रव्यम् अभिधीयते इति । गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते । न च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् । न खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते । न हि एकः देवदत्तः युगपत् स्रुघ्ने भवति मथुरायाम् च । विनाशे प्रादुर्भावे च सर्वम् तथा स्यात् । किम् । विनश्येत् च प्रादुः ष्यात् च । श्वा मृतः इति श्वा नाम लोके न प्रचरेत् । गौः जातः इति सर्वम् गोभूतम् अनवकाशम् स्यात् । अस्ति च वैरूप्यम् । अस्ति खलु अपि वैरूप्यम् : गौः च गौः च खण्डः मुण्डः इति । तथा च विग्रहः । एवम् च कृत्वा विग्रहः उपपन्नः भवति : गौः च गौः च इति । व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् । व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् भवति । आकृतौ अपि पदार्थे एकशेषः वक्तव्यः : अक्षाः , पादाः , माषाः इति ।

KA I,244.8-245.5 Ro II,150-152 dravyābhidhānam vyāḍiḥ . dravyābhidhānam vyāḍiḥ ācāryaḥ nyāyyam manyate : dravyam abhidhīyate iti . tathā ca liṅgavacanasiddhiḥ . evam ca kṛtvā liṅgavacanāni siddhāni bhavanti : brāhmaṇī brāhmaṇaḥ , brāhmaṇau brāhmaṇāḥ iti . codanāsu ca tasya ārambhāt . codanāsu ca tasya ārambhāt manyāmahe dravyam abhidhīyate iti . gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti : ākṛtau coditāyām dravye ārambhaṇālambhanaprokṣaṇaviśasanādīni kriyante . na ca ekam anekādhikaraṇastham yugapat . na khalu api ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate . na hi ekaḥ devadattaḥ yugapat srughne bhavati mathurāyām ca . vināśe prādurbhāve ca sarvam tathā syāt . kim . vinaśyet ca prāduḥ ṣyāt ca . śvā mṛtaḥ iti śvā nāma loke na pracaret . gauḥ jātaḥ iti sarvam gobhūtam anavakāśam syāt . asti ca vairūpyam . asti khalu api vairūpyam : gauḥ ca gauḥ ca khaṇḍaḥ muṇḍaḥ iti . tathā ca vigrahaḥ . evam ca kṛtvā vigrahaḥ upapannaḥ bhavati : gauḥ ca gauḥ ca iti . vyartheṣu ca muktasaṃśayam . vyartheṣu ca muktasaṃśayam bhavati . ākṛtau api padārthe ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : akṣāḥ , pādāḥ , māṣāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४५।६-२४७।१६ रो इइ,१५३-१५९ लिङ्गवचनसिद्धिः गुणस्य अनित्यत्वात् । लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । कुतः । गुणस्य अनित्यत्वात् । अनित्याः गुणाः अपायिनः उपायिनः च । किम् ये एते शुक्लादयः । न इति आह । स्त्रीपुंनपुंसकानि सत्त्वगुणाः एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च । कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदाचित् नपुंसकत्वेन । भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते । यदि हि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । एवम् तर्हि लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् । लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । कुतः । गुणविवक्षायाः अनित्यत्वात् । अनित्या गुणविवक्षा । कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदा चित् नपुंसकत्वेन । भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते । यदि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । लिङ्गपरिहारः च अपि न उपपद्यते । किम् कारणम् । आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् तत् लिङ्गम् न जहाति । तस्मात् न वैयाकरणैः शक्यम् लौकिकम् लिङ्गम् आस्थातुम् । अवश्यम् कः चित् स्वकृतान्तः आस्थेयः । कः असौ स्वकृतान्तः । संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् । संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् आस्थेयौ । किम् इदम् संस्त्यानप्रसवौ इति । संस्त्याने स्त्यायतेः ड्रट् : स्त्री । सूतेः सप् प्रसवे पुमान् । ननु च लोके अपि स्त्यायतेः एव स्त्री सूतेः च पुमान् । अधिकरणसाधना लोके स्त्री : स्त्यायति अस्याम् गर्भः इति । कर्तृसाधनः च पुमान् : सूते पुमान् इति । इह पुनः उभयम् भावसाधनम् : स्त्यानम् प्रवृत्तिः च । कस्य पुनः स्त्यानम् स्त्री प्रवृत्तिः वा पुमान् । गुणानाम् । केषाम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम् । सर्वाः च पुनः मूर्तयः एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः । यत्र अल्पीयांसः गुणाः तत्र अवरतः त्रयः : शब्दः स्पर्शः रूपम् इति । रसगन्धौ न सर्वत्र । प्रवृत्तिः खलु अपि नित्या । न हि इह कः चित् अपि स्वस्मिन् आत्मनि मुहूर्तम् अपि अवतिष्ठते । वर्धते यावत् अनेन वर्धितव्यम् अपचयेन वा युज्यते । तत् च उभयम् सर्वत्र । यदि उभयम् सर्वत्र कुतः व्यवस्था । विवक्षातः। संस्त्यानविवक्षायाम् स्त्री प्रसवविवक्षायाम् पुमान् उभयोः अपि अविवक्षायाम् नपुंसकम् । तत्र लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् इति लिङ्गपरिहारः उपपन्नः । वचनपरिहारः तु न उपपद्यते । वचनपरिहारः च अपि उपपन्नः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः : अथ यस्य द्रव्यम् पदार्थः कथम् तस्य एकवचनद्विवचनबहुवचनानि भवन्ति इति । एवम् सः वक्ष्यति : एकस्मिन् एकवचनम् द्वयोः द्विवचनम् बहुषु बहुवचनम् इति । यदि तस्य अपि वाचनिकानि न स्वाभाविकानि अहम् अपि एवम् वक्ष्यामि : एकस्मिन् एकवचनम् द्वयोः द्विवचनम् बहुषु बहुवचनम् इति । न हि आकृतिपदार्थिकस्य द्रव्यम् न पदार्थः द्वव्यपदार्थिकस्य वा आकृतिः न पदार्थः । उभयोः उभयम् पदार्थः । कस्य चित् तु किम् चित् प्रधानभूतम् किम् चित् गुणभूतम् । आकृतिपदार्थिकस्य आकृतिः प्रधानभूता द्रव्यम् गुणभूतम् । द्रव्यपदार्थिकस्य द्रव्यम् प्रधानभूतम् आकृतिः गुणभूता । गुणवचनवत् वा । गुणवचनवत् वा लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । तत् यथा गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति : शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति । एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रिता आकृतिः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् आकृतेः अपि भविष्यति । अधिकरणगतिः साहचर्यात् । आकृतौ आरम्भणादीनाम् सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा आकृतिसहचरिते द्रव्ये

KA I,245.6-247.16 Ro II,153-159 liṅgavacanasiddhiḥ guṇasya anityatvāt . liṅgavacanāni siddhāni bhavanti . kutaḥ . guṇasya anityatvāt . anityāḥ guṇāḥ apāyinaḥ upāyinaḥ ca . kim ye ete śuklādayaḥ . na iti āha . strīpuṃnapuṃsakāni sattvaguṇāḥ ekatvadvitvabahutvāni ca . kadā cit ākṛtiḥ ekatvena yujyate kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena kadā cit strītvena kadā cit puṃstvena kadācit napuṃsakatvena . bhavet liṅgaparihāraḥ upapannaḥ vacanaparihāraḥ tu na upapadyate . yadi hi kadā cit ākṛtiḥ ekatvena yujyate kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena ekā ākṛtiḥ iti pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam uktam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . evam tarhi liṅgavacanasiddhiḥ guṇavivakṣānityatvāt . liṅgavacanāni siddhāni bhavanti . kutaḥ . guṇavivakṣāyāḥ anityatvāt . anityā guṇavivakṣā . kadā cit ākṛtiḥ ekatvena vivakṣitā bhavati kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena kadā cit strītvena kadā cit puṃstvena kadā cit napuṃsakatvena . bhavet liṅgaparihāraḥ upapannaḥ vacanaparihāraḥ tu na upapadyate . yadi kadā cit ākṛtiḥ ekatvena vivakṣitā bhavati kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena ekā ākṛtiḥ iti pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam uktam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . liṅgaparihāraḥ ca api na upapadyate . kim kāraṇam . āviṣṭaliṅgā jātiḥ yat liṅgam upādāya pravartate utpattiprabhṛti ā vināśāt tat liṅgam na jahāti . tasmāt na vaiyākaraṇaiḥ śakyam laukikam liṅgam āsthātum . avaśyam kaḥ cit svakṛtāntaḥ āstheyaḥ . kaḥ asau svakṛtāntaḥ . saṃstyānaprasavau liṅgam . saṃstyānaprasavau liṅgam āstheyau . kim idam saṃstyānaprasavau iti . saṃstyāne styāyateḥ ḍraṭ : strī . sūteḥ sap prasave pumān . nanu ca loke api styāyateḥ eva strī sūteḥ ca pumān . adhikaraṇasādhanā loke strī : styāyati asyām garbhaḥ iti . kartṛsādhanaḥ ca pumān : sūte pumān iti . iha punaḥ ubhayam bhāvasādhanam : styānam pravṛttiḥ ca . kasya punaḥ styānam strī pravṛttiḥ vā pumān . guṇānām . keṣām . śabdasparśarūparasagandhānām . sarvāḥ ca punaḥ mūrtayaḥ evamātmikāḥ saṃstyānaprasavaguṇāḥ śabdasparśarūparasagandhavatyaḥ . yatra alpīyāṃsaḥ guṇāḥ tatra avarataḥ trayaḥ : śabdaḥ sparśaḥ rūpam iti . rasagandhau na sarvatra . pravṛttiḥ khalu api nityā . na hi iha kaḥ cit api svasmin ātmani muhūrtam api avatiṣṭhate . vardhate yāvat anena vardhitavyam apacayena vā yujyate . tat ca ubhayam sarvatra . yadi ubhayam sarvatra kutaḥ vyavasthā . vivakṣātaḥ. saṃstyānavivakṣāyām strī prasavavivakṣāyām pumān ubhayoḥ api avivakṣāyām napuṃsakam . tatra liṅgavacanasiddhiḥ guṇavivakṣānityatvāt iti liṅgaparihāraḥ upapannaḥ . vacanaparihāraḥ tu na upapadyate . vacanaparihāraḥ ca api upapannaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ : atha yasya dravyam padārthaḥ katham tasya ekavacanadvivacanabahuvacanāni bhavanti iti . evam saḥ vakṣyati : ekasmin ekavacanam dvayoḥ dvivacanam bahuṣu bahuvacanam iti . yadi tasya api vācanikāni na svābhāvikāni aham api evam vakṣyāmi : ekasmin ekavacanam dvayoḥ dvivacanam bahuṣu bahuvacanam iti . na hi ākṛtipadārthikasya dravyam na padārthaḥ dvavyapadārthikasya vā ākṛtiḥ na padārthaḥ . ubhayoḥ ubhayam padārthaḥ . kasya cit tu kim cit pradhānabhūtam kim cit guṇabhūtam . ākṛtipadārthikasya ākṛtiḥ pradhānabhūtā dravyam guṇabhūtam . dravyapadārthikasya dravyam pradhānabhūtam ākṛtiḥ guṇabhūtā . guṇavacanavat vā . guṇavacanavat vā liṅgavacanāni bhaviṣyanti . tat yathā guṇavacanānām śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti : śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ , śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati . evam iha api yat asau dravyam śritā ākṛtiḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat ākṛteḥ api bhaviṣyati . adhikaraṇagatiḥ sāhacaryāt . ākṛtau ārambhaṇādīnām sambhavaḥ na asti iti kṛtvā ākṛtisahacarite dravye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४७।१८-२० रो इइ,१६० इह कस्मात् न भवति : अजः च बर्करः च , अश्वः च किशोरः च , उष्ट्रः च करभः च इति । तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः । तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

KA I,247.18-20 Ro II,160 iha kasmāt na bhavati : ajaḥ ca barkaraḥ ca , aśvaḥ ca kiśoraḥ ca , uṣṭraḥ ca karabhaḥ ca iti . tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti ucyate na ca atra tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ . tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ yat samānāyām ākṛtau śabdabhedaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४७।२२-२४८।३ रो इइ,१६१ इदम् सर्वेषु स्त्रीग्रहणेषु विचार्यते : स्त्रीग्रहणे स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् वा स्यात् स्त्र्यर्थग्रहणम् वा स्त्रीशब्दग्रहणम् वा इति । किम् च अतः । यदि प्रत्ययग्रहणम् वा शब्दग्रहणम् वा गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः : केन यशब्दः न श्रूयेत । अस्त्रियाम् इति हि लुक् उच्यते । इह च गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गान् पश्य : तस्मात् शसः नः पुंसि इति नत्वम् न प्राप्नोति । अथ अर्थग्रहणम् न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु

KA I,247.22-248.3 Ro II,161 idam sarveṣu strīgrahaṇeṣu vicāryate : strīgrahaṇe strīpratyayagrahaṇam vā syāt stryarthagrahaṇam vā strīśabdagrahaṇam vā iti . kim ca ataḥ . yadi pratyayagrahaṇam vā śabdagrahaṇam vā gārgī ca gārgyāyaṇau ca gargāḥ : kena yaśabdaḥ na śrūyeta . astriyām iti hi luk ucyate . iha ca gārgī ca gārgyāyaṇau ca gargān paśya : tasmāt śasaḥ naḥ puṃsi iti natvam na prāpnoti . atha arthagrahaṇam na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४८।४-६ रो इइ,१६१ इह कस्मात् न भवति : अजा च बर्करः च , वडवा च किशोरः च , उष्ट्री च करभः च इति । तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते । न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः । तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

KA I,248.4-6 Ro II,161 iha kasmāt na bhavati : ajā ca barkaraḥ ca , vaḍavā ca kiśoraḥ ca , uṣṭrī ca karabhaḥ ca iti . tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti ucyate . na ca atra tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ . tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ yat samānāyām ākṛtau śabdabhedaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४८।८-१० रो इइ,१६२ इह कस्मात् न भवति : हंसः च वरटा च कच्छपः च डुली च , र्श्यः च रोहित् च इति । तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते । न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः । तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

KA I,248.8-10 Ro II,162 iha kasmāt na bhavati : haṃsaḥ ca varaṭā ca kacchapaḥ ca ḍulī ca , rśyaḥ ca rohit ca iti . tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti ucyate . na ca atra tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ . tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ yat samānāyām ākṛtau śabdabhedaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४८।१२-१८ रो इइ,१६२ किमर्थम् इदम् उच्यते न पुमान् स्त्रिया इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते । न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः । तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् इमम् योगम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः : यत्र ऊर्ध्वम् प्रकृतेः तल्लक्षणः एव विशेषः तत्र एकशेषः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । हंसः च वरटा च , कच्छपः च डुली च , र्श्यः च रोहित् च इति अत्र एकशेषः न भवति । पूर्वयोः योगयोः भूयान् परिहारः । यावत् ब्रूयात् गोत्रम् यूना इति तावत् वृद्धः यूना इति । पूर्वसूत्रे गोत्रस्य वृद्धम् इति सञ्ज्ञा क्रियते ।

KA I,248.12-18 Ro II,162 kimartham idam ucyate na pumān striyā iti eva siddham . na sidhyati . tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti ucyate . na ca atra tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ . tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ yat samānāyām ākṛtau śabdabhedaḥ . evam tarhi siddhe sati yat imam yogam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ : yatra ūrdhvam prakṛteḥ tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ tatra ekaśeṣaḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . haṃsaḥ ca varaṭā ca , kacchapaḥ ca ḍulī ca , rśyaḥ ca rohit ca iti atra ekaśeṣaḥ na bhavati . pūrvayoḥ yogayoḥ bhūyān parihāraḥ . yāvat brūyāt gotram yūnā iti tāvat vṛddhaḥ yūnā iti . pūrvasūtre gotrasya vṛddham iti sañjñā kriyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४८।१९-२४९।२० रो इइ,१६३-१६५ असरूपाणाम् युवस्थविरस्त्रीपुंसानाम् विशेषस्य अविवक्षितत्वात् सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सिद्धम् । असरूपाणाम् युवस्थविरस्त्रीपुंसानाम् विशेषः च अविवक्षितः सामान्यम् च विवक्षितम् । विशेषस्य अविवक्षितत्वात् सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति एव सिद्धम् । पुमान् स्त्रिया इह कस्मात् न भवति : ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सः च इति । ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोः विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वात् अनेकशेषः । ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोः लिङ्गस्य विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वात् एकशेषः न भविष्यति । यत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् तत्र एकशेषः भवति । न अत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् । यदि तर्हि यत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् तत्र एकशेषः भवति इह न प्राप्नोति : कारकः च कारिका च कारकौ । न हि अत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् । कथम् पुनः इदम् विज्ञायते : शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति आहोस्वित् अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति सिद्धम् कारकः च कारिका च कारकौ । इदम् तु न सिध्यति : गोमान् च गोमती च गोमन्तौ । अथ विज्ञायते अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति सिद्धम् गोमान् च गोमती च गोमन्तौ । इदम् तु न सिध्यति : कारकः च कारिका च कारकौ । उभयथा अपि पटुः च पट्वी च पटू* इति एतत् न सिध्यति । एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति न अपि अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति । कथम् तर्हि । शब्दार्थौ या स्त्री तत्सद्भावेन च तल्लक्षणः विशेषः आश्रीयते । एवम् च कृत्वा इह अपि प्राप्तिः : ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सः च इति । एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति । किम् । तत् इति अनुवर्तते । तत् इति अनेन प्रकृतौ स्त्रीपुंसौ प्रतिनिर्दिश्येते । कौ च प्रकृतौ । प्रधाने । प्रधानम् या शब्दस्त्री प्रधानम् या अर्थस्त्री इति ।

KA I,248.19-249.20 Ro II,163-165 asarūpāṇām yuvasthavirastrīpuṃsānām viśeṣasya avivakṣitatvāt sāmānyasya ca vivakṣitatvāt siddham . asarūpāṇām yuvasthavirastrīpuṃsānām viśeṣaḥ ca avivakṣitaḥ sāmānyam ca vivakṣitam . viśeṣasya avivakṣitatvāt sāmānyasya ca vivakṣitatvāt sarūpāṇām ekaśeṣaḥ ekavibhaktau iti eva siddham . pumān striyā iha kasmāt na bhavati : brāhmaṇavatsā ca brāhmaṇīvatsaḥ ca iti . brāhmaṇavatsābrāhmaṇīvatsayoḥ vibhaktiparasya viśeṣavācakatvāt anekaśeṣaḥ . brāhmaṇavatsābrāhmaṇīvatsayoḥ liṅgasya vibhaktiparasya viśeṣavācakatvāt ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . yatra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam tatra ekaśeṣaḥ bhavati . na atra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam . yadi tarhi yatra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam tatra ekaśeṣaḥ bhavati iha na prāpnoti : kārakaḥ ca kārikā ca kārakau . na hi atra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam . katham punaḥ idam vijñāyate : śabdaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti āhosvit arthaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate śabdaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti siddham kārakaḥ ca kārikā ca kārakau . idam tu na sidhyati : gomān ca gomatī ca gomantau . atha vijñāyate arthaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti siddham gomān ca gomatī ca gomantau . idam tu na sidhyati : kārakaḥ ca kārikā ca kārakau . ubhayathā api paṭuḥ ca paṭvī ca paṭū* iti etat na sidhyati . evam tarhi na evam vijñāyate śabdaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti na api arthaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti . katham tarhi . śabdārthau yā strī tatsadbhāvena ca tallakṣaṇaḥ viśeṣaḥ āśrīyate . evam ca kṛtvā iha api prāptiḥ : brāhmaṇavatsā ca brāhmaṇīvatsaḥ ca iti . evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati . kim . tat iti anuvartate . tat iti anena prakṛtau strīpuṃsau pratinirdiśyete . kau ca prakṛtau . pradhāne . pradhānam yā śabdastrī pradhānam yā arthastrī iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५०।१३-२५१।७ रो इइ,१६८-१६९ किमर्थम् इदम् उच्यते न पुमान् स्त्रिया इति एव सिद्धम् । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः भवति । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः इति चेत् तुल्यकारणत्वात् सिद्धम् । यदि तावत् बिभर्ति इति भ्राता स्वसरि अपि एतत् भवति । तथा यदि पुनाति प्रीणाति इति वा पुत्रः दुहितरि अपि एतत् भवति । तथा यदि पाति पालयति इति वा पिता मातरि अपि एतत् भवति । तथा यदि आशु आप्तव्यः श्वशुरः श्वश्र्वाम् अपि एतत् भवति । दर्शनम् वै हेतुः । न हि स्वसरि भ्रातृशब्दः दृश्यते । दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् । दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् एतत् भवति । स्वसरि अपि भ्रातृशब्दः दृश्यताम् । तुल्यम् हि कारणम् । न वै एषः लोके सम्प्रत्ययः । न हि लोके भ्राता आनीयताम् इति उक्ते स्वसा आनीयते । तद्विषयम् च । तद्विषयम् च एतत् द्रष्टव्यम् भवति : स्वसरि भ्रातृत्वम् । किंविषयम् । एकशेषविषयम् । युक्तम् पुनः यत् नियतविषयाः शब्दाः स्युः । बाढम् युक्तम् । अन्यत्र अपि तद्विषयदर्शनात् । अन्यत्र अपि तद्विषयाः शब्दाः दृश्यन्ते । तत् यथा : समाने रक्ते वर्णे गौः लोहितः इति भवति अश्वः शोणः इति । समाने च काले वर्णे गौः कृष्णः इति भवति अश्वः हेमः इति । समाने च शुक्ले वर्णे गौः श्वेतः इति भवति अश्वः कर्कः इति ।

KA I,250.13-251.7 Ro II,168-169 kimartham idam ucyate na pumān striyā iti eva siddham . bhrātṛputrapitṛśvaśurāṇām kāraṇāt dravye śabdaniveśaḥ . bhrātṛputrapitṛśvaśurāṇām kāraṇāt dravye śabdaniveśaḥ bhavati . bhrātṛputrapitṛśvaśurāṇām kāraṇād dravye śabdaniveśaḥ iti cet tulyakāraṇatvāt siddham . yadi tāvat bibharti iti bhrātā svasari api etat bhavati . tathā yadi punāti prīṇāti iti vā putraḥ duhitari api etat bhavati . tathā yadi pāti pālayati iti vā pitā mātari api etat bhavati . tathā yadi āśu āptavyaḥ śvaśuraḥ śvaśrvām api etat bhavati . darśanam vai hetuḥ . na hi svasari bhrātṛśabdaḥ dṛśyate . darśanam hetuḥ iti cet tulyam . darśanam hetuḥ iti cet tulyam etat bhavati . svasari api bhrātṛśabdaḥ dṛśyatām . tulyam hi kāraṇam . na vai eṣaḥ loke sampratyayaḥ . na hi loke bhrātā ānīyatām iti ukte svasā ānīyate . tadviṣayam ca . tadviṣayam ca etat draṣṭavyam bhavati : svasari bhrātṛtvam . kiṃviṣayam . ekaśeṣaviṣayam . yuktam punaḥ yat niyataviṣayāḥ śabdāḥ syuḥ . bāḍham yuktam . anyatra api tadviṣayadarśanāt . anyatra api tadviṣayāḥ śabdāḥ dṛśyante . tat yathā : samāne rakte varṇe gauḥ lohitaḥ iti bhavati aśvaḥ śoṇaḥ iti . samāne ca kāle varṇe gauḥ kṛṣṇaḥ iti bhavati aśvaḥ hemaḥ iti . samāne ca śukle varṇe gauḥ śvetaḥ iti bhavati aśvaḥ karkaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४९।२२-२५०।१० रो इइ,१६६-१६७ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् शुक्लः च कम्बलः शुक्लम् च वस्त्रम् तत् इदम् शुक्लम् , ते* इमे शुक्ले , शुक्लः च कम्बलः शुक्ला च बृहतिका शुक्लम् च वस्त्रम् तत् इदम् शुक्लम् , तानि इमनि शुक्लानि । प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् शेषः । प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् शेषः भविष्यति । किम् च प्रधानम् । नपुंसकम् । कथम् पुनः ज्ञायते नपुंसकम् प्रधानम् इति । एवम् हि दृश्यते लोके : अनिर्ज्ञाते अर्थे गुणसन्देहे च नपुंसकलिङ्गम् प्रयुज्यते । किम् जातम् इति उच्यते । द्वयम् च एव हि जायते स्त्री वा पुमान् वा । तथा विदूरे अव्यक्तम् आरूपम् दृष्ट्वा वक्तारः भवन्ति महिषीरूपम् इव ब्राह्मणीरूपम् इव । प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् नपुंसकस्य शेषः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : एकवत् च अस्य अन्यतरस्याम् इति वक्ष्यामि इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आकृतिवाचित्वात् एकवचनम् । आकृतिवाचित्वात् एकवचनम् भविष्यति । यदा द्रव्याभिधानम् तदा द्विवचनबहुवचने भविष्यतः ।

KA I,249.22-250.10 Ro II,166-167 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham śuklaḥ ca kambalaḥ śuklam ca vastram tat idam śuklam , te* ime śukle , śuklaḥ ca kambalaḥ śuklā ca bṛhatikā śuklam ca vastram tat idam śuklam , tāni imani śuklāni . pradhāne kāryasampratyayāt śeṣaḥ . pradhāne kāryasampratyayāt śeṣaḥ bhaviṣyati . kim ca pradhānam . napuṃsakam . katham punaḥ jñāyate napuṃsakam pradhānam iti . evam hi dṛśyate loke : anirjñāte arthe guṇasandehe ca napuṃsakaliṅgam prayujyate . kim jātam iti ucyate . dvayam ca eva hi jāyate strī vā pumān vā . tathā vidūre avyaktam ārūpam dṛṣṭvā vaktāraḥ bhavanti mahiṣīrūpam iva brāhmaṇīrūpam iva . pradhāne kāryasampratyayāt napuṃsakasya śeṣaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam : ekavat ca asya anyatarasyām iti vakṣyāmi iti . etat api na asti prayojanam . ākṛtivācitvāt ekavacanam . ākṛtivācitvāt ekavacanam bhaviṣyati . yadā dravyābhidhānam tadā dvivacanabahuvacane bhaviṣyataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५१।९-१४ रो इइ,१६९-१७० त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतः लिङ्गवचनानि । त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतः लिङ्गवचनानि भवन्ति । सा च देवदत्तः च तौ सा च कुण्डे च तानि । अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानाम् । अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सः च कुक्कुटः सा च मयूरी कुक्कुटमयूर्यौ ते । अर्धम् पिप्पल्याः तत् अर्धपिप्पली च सा अर्धपिप्पल्यौ ते ।

KA I,251.9-14 Ro II,169-170 tyadāditaḥ śeṣe punnapuṃsakataḥ liṅgavacanāni . tyadāditaḥ śeṣe punnapuṃsakataḥ liṅgavacanāni bhavanti . sā ca devadattaḥ ca tau sā ca kuṇḍe ca tāni . advandvatatpuruṣaviśeṣaṇānām . advandvatatpuruṣaviśeṣaṇānām iti vaktavyam . iha mā bhūt . saḥ ca kukkuṭaḥ sā ca mayūrī kukkuṭamayūryau te . ardham pippalyāḥ tat ardhapippalī ca sā ardhapippalyau te .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५१।१५-२५२।११ रो इइ,१७०-१७१ अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् । त्यदादीनाम् सामान्यार्थत्वात् । त्यदादीनाम् सामान्यम् अर्थः । आतः च सामान्यम् । देवदत्ते अपि हि सः इति एतत् भवति यज्ञदत्ते अपि । त्यदादीनाम् सामान्यार्थत्वात् शेषः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : परस्य शेषम् वक्ष्यामि इति । परस्य च उभयवाचित्वात् । उभयवाचि परम् । पूर्वशेषदर्शनात् च । पूर्वस्य खलु अपि शेषः दृश्यते : सः च यः च तौ आनय , यौ आनय इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् :द्वन्द्वः मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । सामान्यविशेषवाचिनोः च द्वन्द्वाभावात् सिद्धम् । सामान्यविशेषवाचिनोः च द्वन्द्वः न भवति इति वक्तव्यम् । यदि सामान्यविशेषवाचिनोः द्वन्द्वः न भवति इति उच्यते शूद्राभीरम् , गोबलीवर्दम् , तृणोलपम् इति न सिध्यति । न एषः दोषः । इह तावत् शूद्राभीरम् इति : आभीराः जात्यन्तराणि । गोबलीवर्दम् इति : गावः उत्कालितपुंस्काः वाहाय च विक्रयाय च । स्त्रियः एव अवशिष्यन्ते । तृणोलपम् इति : अपाम् उलपम् इति नामधेयम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । सामान्येन उक्तत्वात् विशेषस्य प्रयोगः न भविष्यति । सामान्येन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य विशेषस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : तम् ब्राह्मणम् आनय गार्ग्यम् इति । भवति यदा नियोगतः तस्य एव आनयनम् भवति । एवम् तर्हि येन एव खलु अपि हेतुना एतत् वाक्यम् भवति तम् ब्राह्मणम् आनय गार्ग्यम् इति तेन एव हेतुना वृत्तिः अपि प्राप्नोति । तस्मात् सामान्यविशेषवाचिनोः द्वन्द्वः न भवति इति वक्तव्यम् ।

KA I,251.15-252.11 Ro II,170-171 ayam api yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham . tyadādīnām sāmānyārthatvāt . tyadādīnām sāmānyam arthaḥ . ātaḥ ca sāmānyam . devadatte api hi saḥ iti etat bhavati yajñadatte api . tyadādīnām sāmānyārthatvāt śeṣaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam : parasya śeṣam vakṣyāmi iti . parasya ca ubhayavācitvāt . ubhayavāci param . pūrvaśeṣadarśanāt ca . pūrvasya khalu api śeṣaḥ dṛśyate : saḥ ca yaḥ ca tau ānaya , yau ānaya iti . idam tarhi prayojanam :dvandvaḥ mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . sāmānyaviśeṣavācinoḥ ca dvandvābhāvāt siddham . sāmānyaviśeṣavācinoḥ ca dvandvaḥ na bhavati iti vaktavyam . yadi sāmānyaviśeṣavācinoḥ dvandvaḥ na bhavati iti ucyate śūdrābhīram , gobalīvardam , tṛṇolapam iti na sidhyati . na eṣaḥ doṣaḥ . iha tāvat śūdrābhīram iti : ābhīrāḥ jātyantarāṇi . gobalīvardam iti : gāvaḥ utkālitapuṃskāḥ vāhāya ca vikrayāya ca . striyaḥ eva avaśiṣyante . tṛṇolapam iti : apām ulapam iti nāmadheyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . sāmānyena uktatvāt viśeṣasya prayogaḥ na bhaviṣyati . sāmānyena uktatvāt tasya arthasya viśeṣasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati : tam brāhmaṇam ānaya gārgyam iti . bhavati yadā niyogataḥ tasya eva ānayanam bhavati . evam tarhi yena eva khalu api hetunā etat vākyam bhavati tam brāhmaṇam ānaya gārgyam iti tena eva hetunā vṛttiḥ api prāpnoti . tasmāt sāmānyaviśeṣavācinoḥ dvandvaḥ na bhavati iti vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५२।१३-२३ रो इइ,१७२ अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् गावः इमाः चरन्ति , अजाः इमाः चरन्ति । गावः उत्कालितपुंस्काः वाहाय च विक्रयाय च । स्त्रियः एव अवशिष्यन्ते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : ग्राम्येषु इति वक्ष्यामि इति । इह मा भूत् : न्यङ्कवः इमे , शूकराः इमे इति । कः पुनः अर्हति अग्राम्याणाम् पुंसः उत्कालयितुम् ये ग्रहीतुम् अशक्याः । कुतः एव वाहाय च विक्रयाय च । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : पशुषु इति वक्ष्यामि इति । इह मा भूत् : ब्राह्मणाः इमे , वृषलाः इमे । कः पुनः अर्हति अपशूनाम् पुंसः उत्कालयितुम् ये अशक्याः वाहाय च विक्रयाय च । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : सङ्घेषु इति वक्ष्यामि इति । इह मा भूत् : एतौ गावः चरतः । कः पुनः अर्हति निर्ज्ञाते अर्थे अन्यथा प्रयोक्तुम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : अतरुणेषु इति वक्ष्यामि इति । इह मा भूत् : उरणकाः इमे , बर्कराः इमे इति । कः पुनः अर्हति तरुणानाम् पुंसः उत्कालयितुम् ये अशक्याः वाहाय च विक्रयाय च । अनेकशफेषु इति वक्तव्यम् इह मा भूत् : अश्वाः चरन्ति । गर्दभाः चरन्ति इति ।

KA I,252.13-23 Ro II,172 ayam api yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham gāvaḥ imāḥ caranti , ajāḥ imāḥ caranti . gāvaḥ utkālitapuṃskāḥ vāhāya ca vikrayāya ca . striyaḥ eva avaśiṣyante . idam tarhi prayojanam : grāmyeṣu iti vakṣyāmi iti . iha mā bhūt : nyaṅkavaḥ ime , śūkarāḥ ime iti . kaḥ punaḥ arhati agrāmyāṇām puṃsaḥ utkālayitum ye grahītum aśakyāḥ . kutaḥ eva vāhāya ca vikrayāya ca . idam tarhi prayojanam : paśuṣu iti vakṣyāmi iti . iha mā bhūt : brāhmaṇāḥ ime , vṛṣalāḥ ime . kaḥ punaḥ arhati apaśūnām puṃsaḥ utkālayitum ye aśakyāḥ vāhāya ca vikrayāya ca . idam tarhi prayojanam : saṅgheṣu iti vakṣyāmi iti . iha mā bhūt : etau gāvaḥ carataḥ . kaḥ punaḥ arhati nirjñāte arthe anyathā prayoktum . idam tarhi prayojanam : ataruṇeṣu iti vakṣyāmi iti . iha mā bhūt : uraṇakāḥ ime , barkarāḥ ime iti . kaḥ punaḥ arhati taruṇānām puṃsaḥ utkālayitum ye aśakyāḥ vāhāya ca vikrayāya ca . anekaśapheṣu iti vaktavyam iha mā bhūt : aśvāḥ caranti . gardabhāḥ caranti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.