क्अ इ,२१५।१-२१ रो इइ,६४-६७ यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः ततः अन्यत्र अपि उपसर्जनसञ्ज्ञाप्रसङ्गः । यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः क्रियते ततः अन्यत्र अपि तस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति : रज्ञः कुमारीम् राजकुमारीम् श्रितः । श्रितादिसमासे द्वितीयान्तम् प्रथमानिर्दिष्टम् । तस्य षष्ठीसमासे अपि उपसर्जनसञ्ज्ञा प्राप्नोति । सिद्धम् तु यस्य विधौ तम् प्रति इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । यस्य विधौ यत् प्रथमानिर्दिष्टम् तम् प्रति तत् उपसर्जनसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उपसर्जनम् इति महती सञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत । अप्रधानम् उपसर्जनम् इति । प्रधानम् उपसर्जनम् इति च सम्बन्धिशब्दौ एतौ । तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् : यम् प्रति यत् अप्रधानम् तम् प्रति तत् उपसर्जनस्ञ्ज्ञम् भवति इति । अथ यत्र द्वे षष्ठ्यन्ते कस्मात् तत्र प्रधानस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा न भवति : राज्ञः पुरुषस्य राजपुरुषस्य इति । षष्ठ्यन्तयोः उपसर्जनत्वे उक्तम् । किम् उक्तम् । षष्ठ्यन्तयोः समासे अर्थाभेदात् प्रधानस्य अपूर्वनिपातः इति । एवम् न च इदम् अकृतम् भवेत् उप्सर्जनम् पूर्वम् इति अर्थः च अभिन्नः इति कृत्वा प्रधानस्य पूर्वनिपातः न भविष्यति । यदि अपि तावत् एतत् उपसर्जनकार्यम् परिहृतम् इदम् अपरम् प्राप्नोति । राज्ञः कुमार्याः राजकुमार्याः । गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ इति । तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् । आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति ।
KA I,215.1-21 Ro II,64-67 yasya vidhau prathamānirdeśaḥ tataḥ anyatra api upasarjanasañjñāprasaṅgaḥ . yasya vidhau prathamānirdeśaḥ kriyate tataḥ anyatra api tasya upasarjanasañjñā prāpnoti : rajñaḥ kumārīm rājakumārīm śritaḥ . śritādisamāse dvitīyāntam prathamānirdiṣṭam . tasya ṣaṣṭhīsamāse api upasarjanasañjñā prāpnoti . siddham tu yasya vidhau tam prati iti vacanāt . siddham etat . katham . yasya vidhau yat prathamānirdiṣṭam tam prati tat upasarjanasañjñam bhavati iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . upasarjanam iti mahatī sañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta . apradhānam upasarjanam iti . pradhānam upasarjanam iti ca sambandhiśabdau etau . tatra sambandhāt etat gantavyam : yam prati yat apradhānam tam prati tat upasarjanasñjñam bhavati iti . atha yatra dve ṣaṣṭhyante kasmāt tatra pradhānasya upasarjanasañjñā na bhavati : rājñaḥ puruṣasya rājapuruṣasya iti . ṣaṣṭhyantayoḥ upasarjanatve uktam . kim uktam . ṣaṣṭhyantayoḥ samāse arthābhedāt pradhānasya apūrvanipātaḥ iti . evam na ca idam akṛtam bhavet upsarjanam pūrvam iti arthaḥ ca abhinnaḥ iti kṛtvā pradhānasya pūrvanipātaḥ na bhaviṣyati . yadi api tāvat etat upasarjanakāryam parihṛtam idam aparam prāpnoti . rājñaḥ kumāryāḥ rājakumāryāḥ . gostriyoḥ upasarjanasya iti hrasvatvam prāpnoti . uktam vā . kim uktam . paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau iti . tatra aupadeśikasya hrasvatvam . ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.