क्अ इ,२५९।१६-२३ रो इइ,१९८-१९९ उपदेशे इति किमर्थम् । अभ्रे आं अपः : उद्देशे यः अनुनासिकः तस्य मा भूत् इति । कः पुनः उद्देशोपदेशयोः विशेषः । प्रत्यक्षम् आख्यानम् उपदेशः , गुणैः प्रापणम् उद्देशः । प्रत्यक्षम् तावत् आख्यानम् उपदेशः । तत् यथा : अगोज्ञाय कः चित् गाम् सख्थनि कर्णे वा गृहीत्वा उपदिशति : अयम् गौः इति । सः प्रत्यक्षम् आख्यातम् आह : उपदिष्टः मे गौः इति । गुणैः प्रापणम् उद्देशः । तत् यथा : कः चित् कम् चित् आह : देवदत्तम् मे भवान् उद्दिशतु इति । सः इहस्थः पाटलिपुत्रस्थम् देवदत्तम् उद्दिशति : अङ्गदी कुण्डली किरीटी व्यूढोरस्कः वृत्तबाहुः लोहिताक्षः तुङ्गनासः चित्राभरणः ईदृशः देवदत्तः इति । सः गुणैः प्राप्यमाणम् आह : उद्दिष्टः मे देवदत्तः इति ।
KA I,259.16-23 Ro II,198-199 upadeśe iti kimartham . abhre āṃ apaḥ : uddeśe yaḥ anunāsikaḥ tasya mā bhūt iti . kaḥ punaḥ uddeśopadeśayoḥ viśeṣaḥ . pratyakṣam ākhyānam upadeśaḥ , guṇaiḥ prāpaṇam uddeśaḥ . pratyakṣam tāvat ākhyānam upadeśaḥ . tat yathā : agojñāya kaḥ cit gām sakhthani karṇe vā gṛhītvā upadiśati : ayam gauḥ iti . saḥ pratyakṣam ākhyātam āha : upadiṣṭaḥ me gauḥ iti . guṇaiḥ prāpaṇam uddeśaḥ . tat yathā : kaḥ cit kam cit āha : devadattam me bhavān uddiśatu iti . saḥ ihasthaḥ pāṭaliputrastham devadattam uddiśati : aṅgadī kuṇḍalī kirīṭī vyūḍhoraskaḥ vṛttabāhuḥ lohitākṣaḥ tuṅganāsaḥ citrābharaṇaḥ īdṛśaḥ devadattaḥ iti . saḥ guṇaiḥ prāpyamāṇam āha : uddiṣṭaḥ me devadattaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२५९।२४-२६१।३ रो इइ,१९९-२०२ इत्सञ्ज्ञायाम् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । इत्सञ्ज्ञायाम् सर्वप्रसङ्गः । सर्वस्य अनुनासिकस्य इत्सञ्ज्ञा प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति : अभ्रे आं अपः । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः : उपादीयते एवञ्जातीयकस्य अनुनासिकस्य इत्सञ्ज्ञा भवति इति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । किम् उच्यते अनुपादीयमाने विशेषे इति । कथम् न नाम उपादीयते यदा उपदेशे इति उच्यते । लक्षणेन हि उपदेशः । सङ्कीर्णौ उद्देशोपदेशौ । प्रत्यक्षम् आख्यानम् उद्देशः गुणैः च प्रापणम् उपदेशः । प्रत्यक्षम् तावत् आख्यानम् उद्देशः । तत् यथा : कः चित् कम् चित् आह : अनुवाकम् मे भवान् उद्दिशतु इति । सः तस्मै आचष्टे : इषेत्वकम् अधीष्व । शन्नोदेवीयम् अधीष्व इति । सः प्रत्यक्षम् आख्यातम् आह : उद्दिष्टः मे अनुवाकः । तम् अध्येष्ये इति । गुणैः च प्रापणम् उपदेशः । तत् यथा : कः चित् कम् चित् आह : ग्रामन्तरम् गमिष्यामि । पन्थानम् मे भवान् उपदिशतु इति । सः तस्मै आचष्टे : अमुष्मिन् अवकाशे हस्तदक्षिणः ग्रहीतव्यः , अमुष्मिन् हस्तवामः इति । सः गुणैः प्राप्यमाणम् आह : उपदिष्टः मे पन्थाः इति । एवम् एतौ सङ्कीर्णौ उद्देशोपदेशौ । एवम् तर्हि इत्कार्याभावात् इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । ननु च लोपः एव इत्कार्यम् स्यात् । अकार्यम् लोपः । इह हि शब्दस्य द्व्यर्थः उपदेशः । कार्यार्थः वा भवति उपदेशः श्रवणार्थः वा । कार्यम् च इह न अस्ति । कार्ये च असति यदि श्रवणम् अपि न स्यात् उपदेशः अनर्थकः स्यात् । इदम् अस्ति इत्कार्यम् : अभ्रे आं अटितः : अनन्तरलक्षणायाम् इत्सञ्ज्ञायाम् सत्याम् आदितः च इति इट्प्रतिषेधः प्रसज्येत । सिद्धम् तु उपदेशने अनुनासिकवचनात् । सिद्धम् एतत् कथम् । उपदेशने यः अनुनासिकः सः इत्सञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । किम् पुनः उपदेशनम् । शास्त्रम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् इत्सञ्ज्ञायाम् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् इति । न एषः दोषः । उपदेशः इति घञ् अयम् करणसाधनः । न सिध्यति । परत्वात् ल्युट् प्राप्नोति । न ब्रूमः अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम् इति । किम् तर्हि । हलः च इति । तत्र अपि सञ्ज्ञायाम् इति वर्तते । न च एषा सञ्ज्ञा । प्रायवचनात् असञ्ज्ञायाम् अपि भविष्यति । प्रायवचनात् सञ्ज्ञायाम् एव स्यात् वा न वा । न हि उपाधेः उपाधिः भवति विशेषणस्य वा विशेषणम् । यदि न उपाधेः उपाधिः भवति विशेषणस्य वा विशेषणम् कल्याण्यादीनाम् इनङ् कुलटायाः वा इनङ् विभाषा न प्राप्नोति । इनङ् एव अत्र प्रधानम् । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते । इह तर्हि : वाकिनादीनाम् कुक् च पुत्रात् अन्यतरस्याम् इति कुक् विभाषा न प्राप्नोति । अत्र अपि कुक् एव प्रधानम् । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते । एवम् न च इदम् अकृतम् भवति न उपाधेः उपाधिः भवति विशेषणस्य वा विशेषणम् इति न च कः चित् दोषः भवति । एवम् च कृत्वा घञ् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि कृत्यल्युटः बहुलम् इति एवम् अत्र घञ् भविष्यति ।
KA I,259.24-261.3 Ro II,199-202 itsañjñāyām sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . itsañjñāyām sarvaprasaṅgaḥ . sarvasya anunāsikasya itsañjñā prāpnoti . asya api prāpnoti : abhre āṃ apaḥ . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ : upādīyate evañjātīyakasya anunāsikasya itsañjñā bhavati iti . anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . kim ucyate anupādīyamāne viśeṣe iti . katham na nāma upādīyate yadā upadeśe iti ucyate . lakṣaṇena hi upadeśaḥ . saṅkīrṇau uddeśopadeśau . pratyakṣam ākhyānam uddeśaḥ guṇaiḥ ca prāpaṇam upadeśaḥ . pratyakṣam tāvat ākhyānam uddeśaḥ . tat yathā : kaḥ cit kam cit āha : anuvākam me bhavān uddiśatu iti . saḥ tasmai ācaṣṭe : iṣetvakam adhīṣva . śannodevīyam adhīṣva iti . saḥ pratyakṣam ākhyātam āha : uddiṣṭaḥ me anuvākaḥ . tam adhyeṣye iti . guṇaiḥ ca prāpaṇam upadeśaḥ . tat yathā : kaḥ cit kam cit āha : grāmantaram gamiṣyāmi . panthānam me bhavān upadiśatu iti . saḥ tasmai ācaṣṭe : amuṣmin avakāśe hastadakṣiṇaḥ grahītavyaḥ , amuṣmin hastavāmaḥ iti . saḥ guṇaiḥ prāpyamāṇam āha : upadiṣṭaḥ me panthāḥ iti . evam etau saṅkīrṇau uddeśopadeśau . evam tarhi itkāryābhāvāt itsañjñā na bhaviṣyati . nanu ca lopaḥ eva itkāryam syāt . akāryam lopaḥ . iha hi śabdasya dvyarthaḥ upadeśaḥ . kāryārthaḥ vā bhavati upadeśaḥ śravaṇārthaḥ vā . kāryam ca iha na asti . kārye ca asati yadi śravaṇam api na syāt upadeśaḥ anarthakaḥ syāt . idam asti itkāryam : abhre āṃ aṭitaḥ : anantaralakṣaṇāyām itsañjñāyām satyām āditaḥ ca iti iṭpratiṣedhaḥ prasajyeta . siddham tu upadeśane anunāsikavacanāt . siddham etat katham . upadeśane yaḥ anunāsikaḥ saḥ itsañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . kim punaḥ upadeśanam . śāstram . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam itsañjñāyām sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . upadeśaḥ iti ghañ ayam karaṇasādhanaḥ . na sidhyati . paratvāt lyuṭ prāpnoti . na brūmaḥ akartari ca kārake sañjñāyām iti . kim tarhi . halaḥ ca iti . tatra api sañjñāyām iti vartate . na ca eṣā sañjñā . prāyavacanāt asañjñāyām api bhaviṣyati . prāyavacanāt sañjñāyām eva syāt vā na vā . na hi upādheḥ upādhiḥ bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam . yadi na upādheḥ upādhiḥ bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam kalyāṇyādīnām inaṅ kulaṭāyāḥ vā inaṅ vibhāṣā na prāpnoti . inaṅ eva atra pradhānam . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate . iha tarhi : vākinādīnām kuk ca putrāt anyatarasyām iti kuk vibhāṣā na prāpnoti . atra api kuk eva pradhānam . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate . evam na ca idam akṛtam bhavati na upādheḥ upādhiḥ bhavati viśeṣaṇasya vā viśeṣaṇam iti na ca kaḥ cit doṣaḥ bhavati . evam ca kṛtvā ghañ na prāpnoti . evam tarhi kṛtyalyuṭaḥ bahulam iti evam atra ghañ bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.