Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.4.21

क्अ इ,३२१।२-२७ रो इइ,३६८-३७२ बहुषु बहुवचनम् इति उच्यते । केषु बहुषु । अर्थेषु । यदि एवम् वृक्षः प्लक्षः अत्र अपि प्राप्नोति । बहवः ते अर्थाः मूलम् स्कन्धः फलम् पलाशम् इति । एवम् तर्हि एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनमिति शब्दसञ्ज्ञाः एताः । येषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते तेषु बहुषु । केषु च अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते । कर्मादिषु । न वै कर्मादयः विभक्त्यर्थाः । के तर्हि । एकत्वादयः । एकत्वादिषु अपि वै विभक्यर्थेषु अवश्यम् कर्मादयः निमित्तत्वेन उपादेयाः । कर्मणः एकत्वे कर्मणः द्वित्वे कर्मणः बहुत्वे इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न हि अन्तरेण भावप्रत्ययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः । इह च : इति एके मन्यन्ते , तत् एके मन्यन्ते इति परत्वात् एकवचनम् प्राप्नोति । बहुषु बहुवचनम् इति एषः योगः परः करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । इह च : बहुः ओदनः , बहुः सूपः इति परत्वात् बहुवचनम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते न हि अन्तरेण भावप्रययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः इति तन् न । अन्तरेण अपि भावप्रत्ययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः । कथम् । इह कदा चित् गुणः गुणिविशेषकः भवति । तत् यथा पटः शुक्लः इति । कदा चित् च गुणिना गुणः व्य्पदिश्यते । पठस्य शुक्लः इति । तत् यदा तावत् गुणः गुणिविशेषकः भवति पटः शुक्लः इति तदा सामानाधिकरण्यम् गुणगुणिनोः । तदा न अन्तरेण भावप्रत्ययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः । यदा तु गुणिना गुणः व्यपदिश्यते पटस्य शुक्लः इति स्वप्रधानः तदा गुणः भवति । तदा द्रव्ये षष्ठी । तदा अन्तरेण भावप्रत्ययम् गुअणप्रधानः भवति निर्देशः । न च इह वयम् एकत्वादिभिः कर्मादीन् विशेषयिष्यामः । किम् तर्हि । कर्मादिभिः एकत्वादीन् विशेषयिष्यामः । कथम् । एकस्मिन् एकवचनम् । कस्यैकस्मिन् । कर्मणः । द्वयोः द्विवचनम् । कयोः द्वयोः । कर्मणोः । बहुषु बहुवचनम् । केषाम् बहुषु । कर्मणाम् इति । कथम् बहुषु बहुवचनमिति । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः नानाधिकरणवाची यः बहुशब्दः तस्य इदम् ग्रहणम् न वैपुल्यवाचिनः इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । यत् उक्तम् बहुः ओदनः बहुः सूपः इति परत्वात् बहुवचनम् प्राप्नोति इति स दोषः न भवति । यत् अप्युच्यते इति एके मन्यन्ते तत् एके मन्यन्त इति परत्वात् एकवचनम् प्राप्नोति इति न एषः दोषः । एकशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव सम्ख्यावाची । तत् यथा एकः द्वौ बहवः इति । अस्ति असहायवाची । तत् यथा एकाग्नयः एकहलानि एकाकिभिः क्षुद्रकैः जितम् इति । अस्ति अन्यार्थे वर्तते । तत् यथा सधमादः द्युम्नः एकाः ताः । अन्याः इति अर्थः । तत् यः अन्यार्थे वर्तते तस्य एषः प्रयोगः ।

KA I,321.2-27 Ro II,368-372 bahuṣu bahuvacanam iti ucyate . keṣu bahuṣu . artheṣu . yadi evam vṛkṣaḥ plakṣaḥ atra api prāpnoti . bahavaḥ te arthāḥ mūlam skandhaḥ phalam palāśam iti . evam tarhi ekavacanam dvivacanam bahuvacanamiti śabdasañjñāḥ etāḥ . yeṣu artheṣu svādayaḥ vidhīyante teṣu bahuṣu . keṣu ca artheṣu svādayaḥ vidhīyante . karmādiṣu . na vai karmādayaḥ vibhaktyarthāḥ . ke tarhi . ekatvādayaḥ . ekatvādiṣu api vai vibhakyartheṣu avaśyam karmādayaḥ nimittatvena upādeyāḥ . karmaṇaḥ ekatve karmaṇaḥ dvitve karmaṇaḥ bahutve iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na hi antareṇa bhāvapratyayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ . iha ca : iti eke manyante , tat eke manyante iti paratvāt ekavacanam prāpnoti . bahuṣu bahuvacanam iti eṣaḥ yogaḥ paraḥ kariṣyate . sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . iha ca : bahuḥ odanaḥ , bahuḥ sūpaḥ iti paratvāt bahuvacanam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate na hi antareṇa bhāvaprayayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ iti tan na . antareṇa api bhāvapratyayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ . katham . iha kadā cit guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati . tat yathā paṭaḥ śuklaḥ iti . kadā cit ca guṇinā guṇaḥ vypadiśyate . paṭhasya śuklaḥ iti . tat yadā tāvat guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati paṭaḥ śuklaḥ iti tadā sāmānādhikaraṇyam guṇaguṇinoḥ . tadā na antareṇa bhāvapratyayam guṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ . yadā tu guṇinā guṇaḥ vyapadiśyate paṭasya śuklaḥ iti svapradhānaḥ tadā guṇaḥ bhavati . tadā dravye ṣaṣṭhī . tadā antareṇa bhāvapratyayam guaṇapradhānaḥ bhavati nirdeśaḥ . na ca iha vayam ekatvādibhiḥ karmādīn viśeṣayiṣyāmaḥ . kim tarhi . karmādibhiḥ ekatvādīn viśeṣayiṣyāmaḥ . katham . ekasmin ekavacanam . kasyaikasmin . karmaṇaḥ . dvayoḥ dvivacanam . kayoḥ dvayoḥ . karmaṇoḥ . bahuṣu bahuvacanam . keṣām bahuṣu . karmaṇām iti . katham bahuṣu bahuvacanamiti . etat eva jñāpayati ācāryaḥ nānādhikaraṇavācī yaḥ bahuśabdaḥ tasya idam grahaṇam na vaipulyavācinaḥ iti . kim etasya jñāpane prayojanam . yat uktam bahuḥ odanaḥ bahuḥ sūpaḥ iti paratvāt bahuvacanam prāpnoti iti sa doṣaḥ na bhavati . yat apyucyate iti eke manyante tat eke manyanta iti paratvāt ekavacanam prāpnoti iti na eṣaḥ doṣaḥ . ekaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva samkhyāvācī . tat yathā ekaḥ dvau bahavaḥ iti . asti asahāyavācī . tat yathā ekāgnayaḥ ekahalāni ekākibhiḥ kṣudrakaiḥ jitam iti . asti anyārthe vartate . tat yathā sadhamādaḥ dyumnaḥ ekāḥ tāḥ . anyāḥ iti arthaḥ . tat yaḥ anyārthe vartate tasya eṣaḥ prayogaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३२२।१-२५ रो इइ,३७२-३७५ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । सुप्तिङाम् अविशेषविधानात् दृष्तविप्रयोगत्वात् च नियमार्थम् वचनम् । सुपः अविशेषेण प्रातिपदिकमात्रात् विधीयन्ते । तिङः अविशेषेण धातुमात्रात् विधीयन्ते । तत्र एतत् स्यात् यदि अप्यविशेषेण विधीयन्ते न एव विप्रयोगः लक्ष्यते इति । दृष्टविप्रयोगत्वात् च । दृश्यते खलु अपि विप्रयोगः । तद्यथा : अक्षीणि मे दर्शनीयानि , पादाः मे सुकुमाराः इति । सुप्तिङोः अविशेषविधानात् दृष्टविप्रयोगत्वात् च व्यतिकरः प्राप्नोति । इष्यते च अव्यतिकरः स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति नियमार्थम् वचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अथ एतस्मिन् नियमार्थे सति किम् पुनः अयम् प्रत्ययनियमः : एकस्मिन् एव एकवचनम् , द्वयोः एव द्विवचनम् , बहुषु एव बहुवचनम् इति । आहोस्वित् अर्थनियमः : एकस्मिन् एकवचनम् एव , द्वयोः द्विवचनम् एव , बहुषु बहुवचनम् एव इति । कः च अत्र विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे अव्ययानाम् पदसञ्ज्ञाभावः असुबन्तत्वात् । तत्र प्रत्ययनियमे अव्ययानाम् पदसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । उच्चैः नीचैः इति । किम् कारणम् । असुबन्तत्वात् । अर्थनियमे सिद्धम् । अर्थनियमे सिद्धम् भवति । अस्तु अर्थनियमः । अथ वा पुनः अस्तु प्रत्ययनियमः । ननु च उक्तम् : तत्र प्रत्ययनियमे अव्ययानाम् पदसञ्ज्ञाभावः असुबन्तत्वात् इति । न एषः दोषः । सुपाम् कर्मादयः अपि अर्थाः सङ्ख्या च एव तथा तिङाम् । सुपाम् सङ्ख्या च एव अर्थः कर्मादयः च । तथा तिङाम् । प्रसिद्धः नियमः तत्र । प्रसिद्धः तत्र नियमः । नियमः प्रकृतेषु वा । अथ वा प्रकृतान् अर्थान् अपेक्ष्य नियमः । के च प्रकृताः । एकत्वादयः । एकस्मिन् एव एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु । द्वयोः एव द्विवचनम् नैकस्मिन् न बहुषु । बहुषु एव बहुवचनम् न द्वयोः न एकस्मिन् इति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति उत्पद्यन्ते अव्ययेभ्यः स्वादयः इति यत् अयम् अव्ययात् आप्सुपः इति अव्ययात् लुकम् शास्ति ।

KA I,322.1-25 Ro II,372-375 kimartham punaḥ idam ucyate . suptiṅām aviśeṣavidhānāt dṛṣtaviprayogatvāt ca niyamārtham vacanam . supaḥ aviśeṣeṇa prātipadikamātrāt vidhīyante . tiṅaḥ aviśeṣeṇa dhātumātrāt vidhīyante . tatra etat syāt yadi apyaviśeṣeṇa vidhīyante na eva viprayogaḥ lakṣyate iti . dṛṣṭaviprayogatvāt ca . dṛśyate khalu api viprayogaḥ . tadyathā : akṣīṇi me darśanīyāni , pādāḥ me sukumārāḥ iti . suptiṅoḥ aviśeṣavidhānāt dṛṣṭaviprayogatvāt ca vyatikaraḥ prāpnoti . iṣyate ca avyatikaraḥ syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti niyamārtham vacanam . evamartham idam ucyate . atha etasmin niyamārthe sati kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : ekasmin eva ekavacanam , dvayoḥ eva dvivacanam , bahuṣu eva bahuvacanam iti . āhosvit arthaniyamaḥ : ekasmin ekavacanam eva , dvayoḥ dvivacanam eva , bahuṣu bahuvacanam eva iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra pratyayaniyame avyayānām padasañjñābhāvaḥ asubantatvāt . tatra pratyayaniyame avyayānām padasañjñā na prāpnoti . uccaiḥ nīcaiḥ iti . kim kāraṇam . asubantatvāt . arthaniyame siddham . arthaniyame siddham bhavati . astu arthaniyamaḥ . atha vā punaḥ astu pratyayaniyamaḥ . nanu ca uktam : tatra pratyayaniyame avyayānām padasañjñābhāvaḥ asubantatvāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . supām karmādayaḥ api arthāḥ saṅkhyā ca eva tathā tiṅām . supām saṅkhyā ca eva arthaḥ karmādayaḥ ca . tathā tiṅām . prasiddhaḥ niyamaḥ tatra . prasiddhaḥ tatra niyamaḥ . niyamaḥ prakṛteṣu vā . atha vā prakṛtān arthān apekṣya niyamaḥ . ke ca prakṛtāḥ . ekatvādayaḥ . ekasmin eva ekavacanam na dvayoḥ na bahuṣu . dvayoḥ eva dvivacanam naikasmin na bahuṣu . bahuṣu eva bahuvacanam na dvayoḥ na ekasmin iti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati utpadyante avyayebhyaḥ svādayaḥ iti yat ayam avyayāt āpsupaḥ iti avyayāt lukam śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.