क्अ इ,३२६।१९-१९-३२७।२१ रो इइ,३८७-३९२ ध्रुवम् इति किमर्थम् । ग्रामात् आगच्छति शकटेन । न एतत् अस्ति । करणसञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति । इदम् तर्हि ग्रामात् आगच्छन् कंसपात्र्याम् पाणिना ओदनम् भुङ्क्ते इति । अत्र अपि अधिकरणसञ्ज्ञा बाधिका भविष्यति । इदम् तर्हि वृक्षस्य पर्णम् पतति । कुड्यस्य पिण्डः पतिति इति । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम् उपसम्ख्यानम् । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम् उपसम्ख्यानम् कर्तव्यम् । जुगुप्सा । अधर्मात् जुगुप्सते। अधर्मात् बीभत्सते । विराम । धर्मात् विरमति। धर्मात् निवर्तते । प्रमाद । धर्मात् प्रमाद्यति । धर्मात् मुह्यति । इह च उपसम्ख्यानम् कर्तव्यम् । साम्काश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रकाः अभिरूपतराः इति । तत् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह तावत् अधर्मात् जुगुप्सते अधर्मात् बीभत्सते इति । यः एषः मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति सः पश्यति दुःखः अधर्मः न अनेन कृत्यम् अस्ति इति । सः बुद्ध्या सम्प्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये अपादानम् इति एव सिद्धम् । इह च धर्मात् विरमति धर्मात् निवर्तते इति धर्मात् प्रमाद्यति धर्मात् मुह्यति इति । यः एषः मनुष्यः सम्भिन्नबुद्धिः भवति सः पश्यति न इदम् किम् चित् धर्मः नाम न एनम् करिष्यामि इति । सः बुद्ध्या सम्प्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये अपादानम् इति एव सिद्धम् । इह च साम्काश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रकाः अभिरूपतराः इति । यः तैः साम्यम् गतवान् भवति सः एतत्प्रयुङ्क्ते । गतियुक्तेषु अपादानसञ्ज्ञा न पपद्यते अध्रुवत्वात् । गतियुक्तेषु अपादानसञ्ज्ञा न उपपद्यते । अश्वात् त्रस्तात् पतितः । रथात् प्रवीतात् पतितः । सार्थात् गच्छतः हीनः इति । किम् कारणम् । अध्रुवत्वात् । न वा अध्रौव्यस्य अविविक्षितत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अध्रौव्यस्य अविवक्षितत्वात् । न अत्र अध्रौव्यम् विवक्षितम् । किम् तर्हि । ध्रौव्यम् । इह तावत् अश्वात् त्रस्तात् पतितः इति । यत् तदश्वे अश्वत्वम् आशुगामित्वम् तत् ध्रुवम् तत् च विवक्षितम् । रथात् प्रवीतात् पतितः इति यत् तत् रथे रथत्वम् रमन्ते अस्मिन् रथः इति तत् ध्रुवम् तत् च विवक्षितम् । सार्थात् गच्छतः हीनः इति यत् तत्सार्थे सार्थत्वम् सहार्थीभावः तत् ध्रुवम् तत् च विवक्षिक्तम् । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् ये तु एते अत्यन्तगतियुक्ताः तत्र कथम् । धावतः पतितः । त्वरमाणात् पतितः इति । अत्र अपि न वा अध्रौव्यस्य अविवक्षितत्वात् इति एव सिद्धम् । कथम् पुनः सतः नाम अविवक्षा स्यात् । सतः अपि अविवक्षा भवति । तत् यथा अलोमिका एडका । अनुदरा कन्य इति । असतः च विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यः वर्धितकम् इति ।
KA I,326.19-19-327.21 Ro II,387-392 dhruvam iti kimartham . grāmāt āgacchati śakaṭena . na etat asti . karaṇasañjñā atra bādhikā bhaviṣyati . idam tarhi grāmāt āgacchan kaṃsapātryām pāṇinā odanam bhuṅkte iti . atra api adhikaraṇasañjñā bādhikā bhaviṣyati . idam tarhi vṛkṣasya parṇam patati . kuḍyasya piṇḍaḥ patiti iti . jugupsāvirāmapramādārthānām upasamkhyānam . jugupsāvirāmapramādārthānām upasamkhyānam kartavyam . jugupsā . adharmāt jugupsate. adharmāt bībhatsate . virāma | dharmāt viramati. dharmāt nivartate . pramāda . dharmāt pramādyati . dharmāt muhyati . iha ca upasamkhyānam kartavyam . sāmkāśyakebhyaḥ pāṭaliputrakāḥ abhirūpatarāḥ iti . tat tarhi idam vaktavyam . na vaktavyam . iha tāvat adharmāt jugupsate adharmāt bībhatsate iti . yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī bhavati saḥ paśyati duḥkhaḥ adharmaḥ na anena kṛtyam asti iti . saḥ buddhyā samprāpya nivartate . tatra dhruvamapāye apādānam iti eva siddham . iha ca dharmāt viramati dharmāt nivartate iti dharmāt pramādyati dharmāt muhyati iti . yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ sambhinnabuddhiḥ bhavati saḥ paśyati na idam kim cit dharmaḥ nāma na enam kariṣyāmi iti . saḥ buddhyā samprāpya nivartate . tatra dhruvamapāye apādānam iti eva siddham . iha ca sāmkāśyakebhyaḥ pāṭaliputrakāḥ abhirūpatarāḥ iti . yaḥ taiḥ sāmyam gatavān bhavati saḥ etatprayuṅkte . gatiyukteṣu apādānasañjñā na papadyate adhruvatvāt . gatiyukteṣu apādānasañjñā na upapadyate . aśvāt trastāt patitaḥ . rathāt pravītāt patitaḥ . sārthāt gacchataḥ hīnaḥ iti . kim kāraṇam . adhruvatvāt . na vā adhrauvyasya avivikṣitatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . adhrauvyasya avivakṣitatvāt . na atra adhrauvyam vivakṣitam . kim tarhi . dhrauvyam . iha tāvat aśvāt trastāt patitaḥ iti . yat tadaśve aśvatvam āśugāmitvam tat dhruvam tat ca vivakṣitam . rathāt pravītāt patitaḥ iti yat tat rathe rathatvam ramante asmin rathaḥ iti tat dhruvam tat ca vivakṣitam . sārthāt gacchataḥ hīnaḥ iti yat tatsārthe sārthatvam sahārthībhāvaḥ tat dhruvam tat ca vivakṣiktam . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum ye tu ete atyantagatiyuktāḥ tatra katham . dhāvataḥ patitaḥ . tvaramāṇāt patitaḥ iti . atra api na vā adhrauvyasya avivakṣitatvāt iti eva siddham . katham punaḥ sataḥ nāma avivakṣā syāt . sataḥ api avivakṣā bhavati . tat yathā alomikā eḍakā . anudarā kanya iti . asataḥ ca vivakṣā bhavati . samudraḥ kuṇḍikā . vindhyaḥ vardhitakam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.