P 1.4.60 — Patanjali: Vyakaranamahabhasya

P 1.4.60.2

क्अ इ,३४२।७-३४३।८ रो इइ,४४६-४४८ गत्युपसर्गसञ्ज्ञाः क्रियायोगे यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति इति वचनम् । गत्युपसर्गसञ्ज्ञाः क्रियायोगे यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञाः भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् घञ् षट्वणत्वे । घञ् । प्रवृद्धः भावः प्रभावः । अनुपसर्गे इति प्रतिषेधः मा भूत् । षत्वम् । विगताः सेचकाः अस्मात् ग्रामात् विसेचकः ग्रामः । उपसर्गात् इति षत्वम् मा भूत् । णत्वम् । प्रगताः नायकाः अस्मात् ग्रामात् प्रनायकः ग्रामः । उपसर्गादिति णत्वम् मा भूत् । वृद्धिविधौ च धातुग्रहणानर्थक्यम् । वृद्धिविधौ च धातुग्रहणम् अनर्थकम् । उपसर्गात् ऋति धातौ इति । तत्र धातुग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् इह मा भूत् प्रर्षभम् वनम् इति । क्रियमाणे च अपि धातुग्रहणे प्रर्च्छक इति अत्र प्राप्नोति । यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति इति वचनात् न भवति । वद्विध्नभावाबीत्त्वस्वाङ्गादिस्वरणत्वेषु दोषः भवति । वद्विधि। यत् उद्वतः निवतः यासि बप्सत् । वद्विधि । नस्भाव । प्रणसम् मुखम् उन्नसम् मुखम् । नस्भाव । अबीत्त्व ।प्रेपम् परेपम् । अबित्त्व । स्वाङ्गादिस्वर । प्रस्फिक् प्रोदरः । स्वाङ्गादिस्वर । णत्व । प्र णः शूद्रः प्र णः आचार्यः प्र णः राजा प्र णः वृत्रहा । उपसर्गात् इति एते विधयः न प्राप्नुवन्ति । वद्विधिनस्भावबीत्त्वस्वाङ्गदिस्वरणत्वेषु वचनप्रामाण्यात् सिद्धम् । अनवकाशाः एते विधयः । ते वचनप्रामाण्यात् भविष्यन्ति । सुदुरोः प्रतिषेधः नुम्विधितत्वषत्वणत्वेषु । सुदुरोः प्रतिषेधः नुम्विधितत्वषत्वणत्वेषु वक्तव्यः । नुम्विधि : सुलभम् दुर्लभम् । उपसर्गात् इति नुम् मा भूत् इति । न सुदुर्भ्याम् केवलाभ्याम् । इति एतत् न वक्तव्यम् भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । क्रियते एतत् न्यासे एव । तत्वम् । सुदत्तम् । अचः उपसर्गात् तः इति तत्वम् मा भूत् इति । षत्वम् । सुसिक्तम् घटशतेन सुस्तुतम् श्लोकशतेन । उपसर्गात् इति षत्वम् मा भूतिति । सुः पूजायाम् इति एतत् न वक्तव्यम् भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । क्रियत एतत् न्यासे एव । णत्वम् । दुर्नयम् दुर्नीतमिति । उपसर्गात् इति णत्वम् मा भूत् इति ।

KA I,342.7-343.8 Ro II,446-448 gatyupasargasañjñāḥ kriyāyoge yatkriyāyuktāḥ tam prati iti vacanam . gatyupasargasañjñāḥ kriyāyoge yatkriyāyuktāḥ tam prati gatyupasargasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . prayojanam ghañ ṣaṭvaṇatve . ghañ . pravṛddhaḥ bhāvaḥ prabhāvaḥ . anupasarge iti pratiṣedhaḥ mā bhūt . ṣatvam . vigatāḥ secakāḥ asmāt grāmāt visecakaḥ grāmaḥ . upasargāt iti ṣatvam mā bhūt . ṇatvam . pragatāḥ nāyakāḥ asmāt grāmāt pranāyakaḥ grāmaḥ . upasargāditi ṇatvam mā bhūt . vṛddhividhau ca dhātugrahaṇānarthakyam . vṛddhividhau ca dhātugrahaṇam anarthakam . upasargāt ṛti dhātau iti . tatra dhātugrahaṇasya etat prayojanam iha mā bhūt prarṣabham vanam iti . kriyamāṇe ca api dhātugrahaṇe prarcchaka iti atra prāpnoti . yatkriyāyuktāḥ tam prati iti vacanāt na bhavati . vadvidhnabhāvābīttvasvāṅgādisvaraṇatveṣu doṣaḥ bhavati . vadvidhi. yat udvataḥ nivataḥ yāsi bapsat . vadvidhi . nasbhāva . praṇasam mukham unnasam mukham . nasbhāva . abīttva .prepam parepam . abittva . svāṅgādisvara . prasphik prodaraḥ . svāṅgādisvara . ṇatva . pra ṇaḥ śūdraḥ pra ṇaḥ ācāryaḥ pra ṇaḥ rājā pra ṇaḥ vṛtrahā . upasargāt iti ete vidhayaḥ na prāpnuvanti . vadvidhinasbhāvabīttvasvāṅgadisvaraṇatveṣu vacanaprāmāṇyāt siddham . anavakāśāḥ ete vidhayaḥ . te vacanaprāmāṇyāt bhaviṣyanti . suduroḥ pratiṣedhaḥ numvidhitatvaṣatvaṇatveṣu . suduroḥ pratiṣedhaḥ numvidhitatvaṣatvaṇatveṣu vaktavyaḥ . numvidhi : sulabham durlabham . upasargāt iti num mā bhūt iti . na sudurbhyām kevalābhyām . iti etat na vaktavyam bhavati . na etat asti prayojanam . kriyate etat nyāse eva . tatvam . sudattam . acaḥ upasargāt taḥ iti tatvam mā bhūt iti . ṣatvam . susiktam ghaṭaśatena sustutam ślokaśatena . upasargāt iti ṣatvam mā bhūtiti . suḥ pūjāyām iti etat na vaktavyam bhavati . na etat asti prayojanam . kriyata etat nyāse eva . ṇatvam . durnayam durnītamiti . upasargāt iti ṇatvam mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.4.60