क्अ इइ,४४।२०-४६।९ रो इइइ,११५-११९ गुरुमतः आम्विधाने लिण्निमित्तात् प्रतिषेधः । गुरुमतः आम्विधाने लिण्निमित्तात् प्रतिषेधः वक्तव्यः । इयेष उवोष । गुणे कृते इजादेः च गुरुमतः अनृच्छः इति आम् प्राप्नोति । गुरुमद्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । गुरुमद्वचनम् किमर्थम् इति चेत् णलि उत्तमे यजादिप्रतिषेधाऋथम् । गुरुमद्वचनम् किमर्थम् इति चेत् णलि उत्तमे यजादीनाम् मा भूत् इति । इयज अहम् उवप अहम् । उपदेशवचनात् सिद्धम् । उपदेशे गुरुमतः इति वक्तव्यम् । यदि उपदेशग्रहणम् क्रियते उच्छेः आम् वक्तव्यः । व्युच्छाम् चकार इति । ऋच्छिप्रतिषेधः ज्ञापकः उच्छेः आम्भावस्य । यत् अयम् अनृच्छः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः तुग्निमित्ता यस्य गुरुमत्ता भवति तस्मात् आम् इति । स तर्हि ज्ञापकार्थः ऋच्छिप्रतिषेधः वक्तव्यः । ननु च अवश्यम् प्राप्त्यर्थः अपि वक्तव्यः । न अर्थः प्राप्त्यर्थेन । ऋच्छत्यॄताम् इति ऋच्छेः लिटि गुणवचनम् ज्ञापकम् न ऋच्छेः लिटि आम् भवति इति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अर्त्यर्थम् एतत् स्यात् । कथम् पुनः ऋच्छेः लिटि गुणः उच्यमानः अर्त्यर्थः शक्यः विज्ञातुम् । सामर्थ्यात् । ऋच्छिः लिटि न अस्ति इति कृत्वा प्रकृत्यर्थम् विज्ञायते । तत् यथा । तिष्ठतेः इत् जिघ्रतेः वा इति चङि तिष्ठतिजिघ्रती न स्तः इति कृत्वा प्रकृत्यर्थम् विज्ञायते । किम् पुनः अर्तेः गुणवचने प्रयोजनम् । आरतुः आरुः एतत् रूपम् यथा स्यात् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । द्विर्वचने कृते सवर्णदीर्घत्वे च यदि तावत् धातुग्रहणेन ग्रहणम् ॠकारान्तानाम् लिटि गुणः भवति इति गुणे कृते रपरते अरतुः अरुः इति एतत् रूपम् प्रसज्येत । अथ अभ्यासग्रहणेन ग्रहणम् उः अत्त्वम् रपरत्वम् हलादिशेषः अतः आदेः इति दीर्घत्वम् आतः लोपः इटि च इति आकारलोपः अतुः उः इति वचनम् एव श्रूयेत । गुण पुनः सति गुणे कृते रपरत्वे च द्विर्वचनम् अतः आदेः इति दीर्घत्वम् । ततः सिद्धम् भवति यथा आटतुः आटुः इति । किम् पुनः सवर्णदीर्घत्वम् तावत् भवति न पुनः उः अत्त्वम् । परत्वात् उः अत्त्वेन भवितव्यम् । अन्तरङ्गत्वात् । अन्तरङ्गम् सवर्णदीर्घत्वम् । बहिरङ्गम् उः अत्त्वम् । का अन्तरङ्गता । वर्णौ आश्रित्य सवर्णदीर्घत्वम् । अङ्गस्य उः अत्त्वम् । उः अत्त्वम् अपि अन्तरङ्गम् । कथम् । वक्ष्यति एतत् । प्राक् अभ्यासविकारेभ्यः अङ्गाधिकारः इति । उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् उः अत्त्वम् । उः अत्त्वे कृते रपरत्वम् हलादिशेषः अतः आदेः इति दीर्घत्वम् परस्य रूपस्य यणादेशः । सिद्धम् भवति आरतुः आरुः इति । अथ अपि कथम् चित् अर्तेः लिटि गुणेन अर्थः स्यात् । एवम् अपि न दोषः । ऋच्छत्यॄताम् इति ऋकारः अपि निर्दिश्यते । कथम् । अयम् । ऋच्छति ऋ ऋताम् ऋच्छत्यॄताम् इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । चक्रतुः चक्रुः इति । संयोगादिग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति । संयोगादेः एव अकेवलस्य न अन्यस्य अकेवलस्य इति । तत् एतत् अन्तरेण अर्तेः लिटि गुणवचनम् रूपम् सिद्धम् अन्तरेण च ऋच्छिग्रहणम् अर्तेः लिटि गुणः सिद्धः । सः एषः अनन्यार्थः ऋच्छिप्रतिषेधः वक्तव्यः उच्छेः वा आम् वक्तव्यः । उभयम् न वक्तव्यम् । उपदेशग्रहणम् न करिष्यते । कस्मात् न भवति इयेष उवोष । उक्तम् वा ।किम् उक्तम् । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति ।
KA II,44.20-46.9 Ro III,115-119 gurumataḥ āmvidhāne liṇnimittāt pratiṣedhaḥ . gurumataḥ āmvidhāne liṇnimittāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . iyeṣa uvoṣa . guṇe kṛte ijādeḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti ām prāpnoti . gurumadvacanam idānīm kimartham syāt . gurumadvacanam kimartham iti cet ṇali uttame yajādipratiṣedhāṛtham . gurumadvacanam kimartham iti cet ṇali uttame yajādīnām mā bhūt iti . iyaja aham uvapa aham . upadeśavacanāt siddham . upadeśe gurumataḥ iti vaktavyam . yadi upadeśagrahaṇam kriyate uccheḥ ām vaktavyaḥ . vyucchām cakāra iti . ṛcchipratiṣedhaḥ jñāpakaḥ uccheḥ āmbhāvasya . yat ayam anṛcchaḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ tugnimittā yasya gurumattā bhavati tasmāt ām iti . sa tarhi jñāpakārthaḥ ṛcchipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nanu ca avaśyam prāptyarthaḥ api vaktavyaḥ . na arthaḥ prāptyarthena . ṛcchatyṝtām iti ṛccheḥ liṭi guṇavacanam jñāpakam na ṛccheḥ liṭi ām bhavati iti . na etat asti jñāpakam . artyartham etat syāt . katham punaḥ ṛccheḥ liṭi guṇaḥ ucyamānaḥ artyarthaḥ śakyaḥ vijñātum . sāmarthyāt . ṛcchiḥ liṭi na asti iti kṛtvā prakṛtyartham vijñāyate . tat yathā . tiṣṭhateḥ it jighrateḥ vā iti caṅi tiṣṭhatijighratī na staḥ iti kṛtvā prakṛtyartham vijñāyate . kim punaḥ arteḥ guṇavacane prayojanam . āratuḥ āruḥ etat rūpam yathā syāt . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . dvirvacane kṛte savarṇadīrghatve ca yadi tāvat dhātugrahaṇena grahaṇam ṝkārāntānām liṭi guṇaḥ bhavati iti guṇe kṛte raparate aratuḥ aruḥ iti etat rūpam prasajyeta . atha abhyāsagrahaṇena grahaṇam uḥ attvam raparatvam halādiśeṣaḥ ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam ātaḥ lopaḥ iṭi ca iti ākāralopaḥ atuḥ uḥ iti vacanam eva śrūyeta . guṇa punaḥ sati guṇe kṛte raparatve ca dvirvacanam ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam . tataḥ siddham bhavati yathā āṭatuḥ āṭuḥ iti . kim punaḥ savarṇadīrghatvam tāvat bhavati na punaḥ uḥ attvam . paratvāt uḥ attvena bhavitavyam . antaraṅgatvāt . antaraṅgam savarṇadīrghatvam . bahiraṅgam uḥ attvam . kā antaraṅgatā . varṇau āśritya savarṇadīrghatvam . aṅgasya uḥ attvam . uḥ attvam api antaraṅgam . katham . vakṣyati etat . prāk abhyāsavikārebhyaḥ aṅgādhikāraḥ iti . ubhayoḥ antaraṅgayoḥ paratvāt uḥ attvam . uḥ attve kṛte raparatvam halādiśeṣaḥ ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam parasya rūpasya yaṇādeśaḥ . siddham bhavati āratuḥ āruḥ iti . atha api katham cit arteḥ liṭi guṇena arthaḥ syāt . evam api na doṣaḥ . ṛcchatyṝtām iti ṛkāraḥ api nirdiśyate . katham . ayam . ṛcchati ṛ ṛtām ṛcchatyṝtām iti . iha api tarhi prāpnoti . cakratuḥ cakruḥ iti . saṃyogādigrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati . saṃyogādeḥ eva akevalasya na anyasya akevalasya iti . tat etat antareṇa arteḥ liṭi guṇavacanam rūpam siddham antareṇa ca ṛcchigrahaṇam arteḥ liṭi guṇaḥ siddhaḥ . saḥ eṣaḥ ananyārthaḥ ṛcchipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ uccheḥ vā ām vaktavyaḥ . ubhayam na vaktavyam . upadeśagrahaṇam na kariṣyate . kasmāt na bhavati iyeṣa uvoṣa . uktam vā .kim uktam . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.