क्अ इइ,२३९।९-२४०।६ रो इइइ,५५४-५५६ द्विगोः लुकि तन्निमित्तग्रहणम् । द्विगोः लुकि तन्निमित्तग्रहणम् कर्तव्यम् । द्विगुनिमित्तम् यः तद्धितः तस्य लुक् भवति इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । पञ्चकपालस्य इदम् खण्डम् पाञ्चकपालम् इति । अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि । अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः । पन्चकपाल्याम् संस्क्र्तः इति अपि विगृह्य पञ्चकपालः इति एव यथा स्यात् । अथ क्रियमाणे अपि तन्निमित्तग्रहणे कथम् इदम् विज्ञायते । तस्य निमित्तम् तन्निमित्तम् तन्निमित्तात् इति आहोस्वित् सः निमित्तम् अस्य सः अयम् तन्निमित्तः तन्निमित्तात् इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते तस्य निमित्तम् तन्निमित्तम् तन्निमित्तात् इति क्रियमाणे अपि तन्निमित्तग्रहणे अत्र प्राप्नोति पञ्चकपालस्य इदम् खण्डम् इति । अथ विज्ञायते सः निमित्तम् अस्य सः अयम् तन्निमित्तः तन्निमित्तात् इति न दोषः भवति । यथ न दोषः तथा अस्तु । सः निमित्तम् अस्य सः अयम् तन्निमित्तः तन्निमित्तात् इति विज्ञायते । कुतः एतत् । यत् अयम् आह अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि इति । तत् तर्हि तन्निमित्तग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । द्विगोः इति न एषा पञ्चमी । का तर्हि । सम्बन्धषष्ठी । द्विगोः तद्धितस्य लुक् भवति । किम् च द्विगोः तद्धितः । निमित्तम् । यस्मिन् द्विगुः इति एतत् भवति । कस्मिन् च एतत् भवति । प्रत्यये । इदम् तर्हि वक्तव्यम् अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि इति । एतत् च न वक्तव्यम् । इह अस्माभिः त्रैशब्द्यम् साध्यम् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपाल्याम् संस्कृतः पञ्चकपालः दशकपालः इति । तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोः एकेन विग्रहः अपरस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति अविरविकन्यायेन । तत् यथा । अवेः मांसम् इति विगृह्य अविकशब्दात् उत्पत्तिः भवति । एवम् पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः इति विगृह्य पञ्चकपालः इति भविष्यति । पञ्चकपाल्याम् संस्कृतः इति विगृह्य वाक्यम् एव । त्रैशब्द्यम् च इह साध्यम् । तत् च एवम् सति सिद्धम् भवति ।
KA II,239.9-240.6 Ro III,554-556 dvigoḥ luki tannimittagrahaṇam . dvigoḥ luki tannimittagrahaṇam kartavyam . dvigunimittam yaḥ taddhitaḥ tasya luk bhavati iti vaktavyam . iha mā bhūt . pañcakapālasya idam khaṇḍam pāñcakapālam iti . arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api . arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti vaktavyam . kim prayojanam . pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ pañcakapālaḥ . pancakapālyām saṃskrtaḥ iti api vigṛhya pañcakapālaḥ iti eva yathā syāt . atha kriyamāṇe api tannimittagrahaṇe katham idam vijñāyate . tasya nimittam tannimittam tannimittāt iti āhosvit saḥ nimittam asya saḥ ayam tannimittaḥ tannimittāt iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate tasya nimittam tannimittam tannimittāt iti kriyamāṇe api tannimittagrahaṇe atra prāpnoti pañcakapālasya idam khaṇḍam iti . atha vijñāyate saḥ nimittam asya saḥ ayam tannimittaḥ tannimittāt iti na doṣaḥ bhavati . yatha na doṣaḥ tathā astu . saḥ nimittam asya saḥ ayam tannimittaḥ tannimittāt iti vijñāyate . kutaḥ etat . yat ayam āha arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti . tat tarhi tannimittagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . dvigoḥ iti na eṣā pañcamī . kā tarhi . sambandhaṣaṣṭhī . dvigoḥ taddhitasya luk bhavati . kim ca dvigoḥ taddhitaḥ . nimittam . yasmin dviguḥ iti etat bhavati . kasmin ca etat bhavati . pratyaye . idam tarhi vaktavyam arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti . etat ca na vaktavyam . iha asmābhiḥ traiśabdyam sādhyam . pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ pañcakapālyām saṃskṛtaḥ pañcakapālaḥ daśakapālaḥ iti . tatra dvayoḥ śabdayoḥ samānārthayoḥ ekena vigrahaḥ aparasmāt utpattiḥ bhaviṣyati aviravikanyāyena . tat yathā . aveḥ māṃsam iti vigṛhya avikaśabdāt utpattiḥ bhavati . evam pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ iti vigṛhya pañcakapālaḥ iti bhaviṣyati . pañcakapālyām saṃskṛtaḥ iti vigṛhya vākyam eva . traiśabdyam ca iha sādhyam . tat ca evam sati siddham bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.