क्अ इइ।३५५।२-३५७।८ रो इव्।४६-५६ इमे विंशत्यादयः सप्रकृतिकाः सप्रत्ययकाः निपात्यन्ते । तत्र न ज्ञायते का प्रकृतिः कः प्रत्ययः कः प्रत्ययार्थः इति । तत्र वक्तव्यम् इयम् प्रकृतिः अयम् प्रत्ययः अयम् प्रत्ययार्थः इति । इमे ब्रूमः द्विशब्दात् अयम् दशदर्थाभिदाहिनः स्वार्थे शतिच्प्रत्ययः निपात्यते विन्भावः च । द्वौ दशतौ विंशतिः । विंशत्यादयः दशात् चेत् समासवचनानुपपत्तिः । विंशत्यादयः दशात् चेत् समासः न उपपद्यते । विंशतिगवम् इति । किम् कारणम् । द्रव्यम् अनभिहितम् । तस्य अनभिहितत्वात् षष्ठी प्राप्नोति । षष्ठ्यन्तम् च समासे पूर्वम् निपतति । तत्र गोविंशतिः इति प्राप्नोति । न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च विंशतिगवम् तु न सिध्यति । इह च त्रिंशत्पूली चत्वारिंशत्पूली समानाधिकरणलक्षणः समासः न प्राप्नोति । वचनम् च विधेयम् । विंशतिः । द्वित्वात् दशतोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि परिमाणिनि विंशत्यादयः भविष्यन्ति । परिमाणिनि चेत् पुनः स्वार्थे प्रत्ययविधानम् । परिमाणिनि चेत् पुनः स्वार्थे प्रत्ययः विधेयः । विंशकः सङ्घः । षष्ठीवचनविधिः च । षष्ठी च विधेया । गवाम् विंशतिः । द्रव्यम् अभिहितम् । तस्य अभिहितत्वात् षष्ठी न प्राप्नोति । एकवचनम् च विधेयम् । विंशतिः गावः । गोभिः सामानाधिकरण्यात् बहुषु बहुवचनम् इति बहुवचनम् प्राप्नोति । अनारम्भः वा प्रातिपदिकविज्ञानात् यथा सहस्रादिषु । अनारम्भः वा पुनः विंशत्यादीनाम् न्याय्यः । कथम् सिध्यति । प्रातिपदिकविज्ञानात् । कथम् प्रातिपदिकविज्ञानम् । विंशत्यादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि यथा सहस्रादिषु । तत् यथा सहस्रम् अयुतम् अर्बुदम् इति न च अनुगमः क्रियते भवति च अभिधानम् । यथा सहस्रादिषु इति उच्यते । अथ सहस्रादिषु अपि कथम् भवितव्यम् । सहस्रम् गवाम् । सहस्रम् गावः । सहस्रगवम् । गोसहस्रम् इति । यावता अत्र अपि सन्देहः न असूया कर्तव्या यत्र अनुगमः क्रियते । ननु च उक्तम् विंशत्यादयः दशात् चेत् समासवचनानुपपत्तिः । परिमाणिनि चेत् पुनः स्वार्थे प्रत्ययविधानम् । षष्ठीवचनविधिः च इति । न एषः दोषः । समुदाये विंशत्यादयः भविष्यन्ति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । सङ्घः इति वर्तते । सङ्घः समूहः समुदायः इति अनर्थान्तरम् । ते एते विंशत्यादयः समुदाये सन्तः भाववचनाः भवन्ति भाववचनाः सन्तः गुणवचनाः भवन्ति गुणवचनाः सन्तः अविशिष्टाः भवन्ति अन्यैः गुणवचनैः । अन्येषु च गुणवचनेषु कदा चित् गुणः गुणिविशेषकः भवति । तत् यथा शुक्लः पटः इति । कदा चित् गुणिना गुणः व्यपदिश्यते : पटस्य शुक्लः इति । तत् यदा तावत् उच्यते विंशत्यादयः दशात् चेत् समासवचनानुपपत्तिः इति सामानाधिकरण्यम् तदा गुणगुणिनोः । वचनपरिहारः तिष्ठतु तावत् । परिमाणिनि चेत् पुनः स्वार्थे प्रत्ययविधानम् इति संहनने वृत्तः संहनने वर्तिष्यते । सङ्ख्यासंहनने वृत्तः द्रव्यसंहनने वर्तिष्यते । अथ षष्ठी तदा गुणिना गुणः विशेष्यते । वचनपरिहारः उभयोः अपि । यदि तर्हि इमे विंशत्यादयः गुणवचनाः स्युः सधर्मभिः अन्यैः गुणवचनैः भवितव्यम् । अन्ये च गुणवचनाः द्रव्यस्य लिङ्गसङ्ख्ये अनुवर्तन्ते । तत् यथा । शुक्लम् वस्त्रम् । शुक्ला शाटी । शुक्लः कम्बलः । शुक्लौ कम्बलौ । शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति । विंशत्यादयः पुनः न अनुवर्तन्ते । अन्ये अपि वै गुणवचनाः न अवश्यम् द्रव्यस्य लिङ्गसङ्ख्ये अनुवर्तन्ते । तत् यथा । गावः धनम् । पुत्रा अपत्यम् । इन्द्राग्नी देवता । विश्वेदेवाः देवता । यावन्तः ते वाशिताम् अनुयन्ति सर्वे ते दक्षिणा समृद्ध्यै इति । अथ अत्र अननुवृत्तौ हेतुः शक्यः वक्तुम् । बाढम् शक्यः वक्तुम् । कामम् तर्हि उच्यताम् । इह कदा चित् गुणः प्राधान्येन विवक्षितः भवति । तत् यथा : पञ्च उडुपशतानि तीर्णानि । पञ्च फलकशतानि तीर्णानि । अश्वैः युद्धम् । असिभिः युद्धम् इति । न च असयः युध्यन्ते ।
KA II.355.2-357.8 Ro IV.46-56 ime viṃśatyādayaḥ saprakṛtikāḥ sapratyayakāḥ nipātyante . tatra na jñāyate kā prakṛtiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ pratyayārthaḥ iti . tatra vaktavyam iyam prakṛtiḥ ayam pratyayaḥ ayam pratyayārthaḥ iti . ime brūmaḥ dviśabdāt ayam daśadarthābhidāhinaḥ svārthe śaticpratyayaḥ nipātyate vinbhāvaḥ ca . dvau daśatau viṃśatiḥ . viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ . viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsaḥ na upapadyate . viṃśatigavam iti . kim kāraṇam . dravyam anabhihitam . tasya anabhihitatvāt ṣaṣṭhī prāpnoti . ṣaṣṭhyantam ca samāse pūrvam nipatati . tatra goviṃśatiḥ iti prāpnoti . na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca viṃśatigavam tu na sidhyati . iha ca triṃśatpūlī catvāriṃśatpūlī samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ samāsaḥ na prāpnoti . vacanam ca vidheyam . viṃśatiḥ . dvitvāt daśatoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti . evam tarhi parimāṇini viṃśatyādayaḥ bhaviṣyanti . parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam . parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayaḥ vidheyaḥ . viṃśakaḥ saṅghaḥ . ṣaṣṭhīvacanavidhiḥ ca . ṣaṣṭhī ca vidheyā . gavām viṃśatiḥ . dravyam abhihitam . tasya abhihitatvāt ṣaṣṭhī na prāpnoti . ekavacanam ca vidheyam . viṃśatiḥ gāvaḥ . gobhiḥ sāmānādhikaraṇyāt bahuṣu bahuvacanam iti bahuvacanam prāpnoti . anārambhaḥ vā prātipadikavijñānāt yathā sahasrādiṣu . anārambhaḥ vā punaḥ viṃśatyādīnām nyāyyaḥ . katham sidhyati . prātipadikavijñānāt . katham prātipadikavijñānam . viṃśatyādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni yathā sahasrādiṣu . tat yathā sahasram ayutam arbudam iti na ca anugamaḥ kriyate bhavati ca abhidhānam . yathā sahasrādiṣu iti ucyate . atha sahasrādiṣu api katham bhavitavyam . sahasram gavām . sahasram gāvaḥ . sahasragavam . gosahasram iti . yāvatā atra api sandehaḥ na asūyā kartavyā yatra anugamaḥ kriyate . nanu ca uktam viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ . parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam . ṣaṣṭhīvacanavidhiḥ ca iti . na eṣaḥ doṣaḥ . samudāye viṃśatyādayaḥ bhaviṣyanti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . saṅghaḥ iti vartate . saṅghaḥ samūhaḥ samudāyaḥ iti anarthāntaram . te ete viṃśatyādayaḥ samudāye santaḥ bhāvavacanāḥ bhavanti bhāvavacanāḥ santaḥ guṇavacanāḥ bhavanti guṇavacanāḥ santaḥ aviśiṣṭāḥ bhavanti anyaiḥ guṇavacanaiḥ . anyeṣu ca guṇavacaneṣu kadā cit guṇaḥ guṇiviśeṣakaḥ bhavati . tat yathā śuklaḥ paṭaḥ iti . kadā cit guṇinā guṇaḥ vyapadiśyate : paṭasya śuklaḥ iti . tat yadā tāvat ucyate viṃśatyādayaḥ daśāt cet samāsavacanānupapattiḥ iti sāmānādhikaraṇyam tadā guṇaguṇinoḥ . vacanaparihāraḥ tiṣṭhatu tāvat . parimāṇini cet punaḥ svārthe pratyayavidhānam iti saṃhanane vṛttaḥ saṃhanane vartiṣyate . saṅkhyāsaṃhanane vṛttaḥ dravyasaṃhanane vartiṣyate . atha ṣaṣṭhī tadā guṇinā guṇaḥ viśeṣyate . vacanaparihāraḥ ubhayoḥ api . yadi tarhi ime viṃśatyādayaḥ guṇavacanāḥ syuḥ sadharmabhiḥ anyaiḥ guṇavacanaiḥ bhavitavyam . anye ca guṇavacanāḥ dravyasya liṅgasaṅkhye anuvartante . tat yathā . śuklam vastram . śuklā śāṭī . śuklaḥ kambalaḥ . śuklau kambalau . śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati . viṃśatyādayaḥ punaḥ na anuvartante . anye api vai guṇavacanāḥ na avaśyam dravyasya liṅgasaṅkhye anuvartante . tat yathā . gāvaḥ dhanam . putrā apatyam . indrāgnī devatā . viśvedevāḥ devatā . yāvantaḥ te vāśitām anuyanti sarve te dakṣiṇā samṛddhyai iti . atha atra ananuvṛttau hetuḥ śakyaḥ vaktum . bāḍham śakyaḥ vaktum . kāmam tarhi ucyatām . iha kadā cit guṇaḥ prādhānyena vivakṣitaḥ bhavati . tat yathā : pañca uḍupaśatāni tīrṇāni . pañca phalakaśatāni tīrṇāni . aśvaiḥ yuddham . asibhiḥ yuddham iti . na ca asayaḥ yudhyante .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.