Patanjali: Vyakaranamahabhasya 5.1.9

क्अ इइ।३३९।२०-३४०।१८ रो इव्।१२-१४ भोगोत्तरपदात् खविधाने अनिर्देशः पूर्वपदार्थहितत्वात् । भोगोत्तरपदात् खविधाने अनिर्देशः । अगमकः निर्देशः अनिर्देशः । किम् कारणम् । पूर्वपदार्थहितत्वात् । उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः पूर्वपदार्थप्रधाने च प्रत्ययः इष्यते । पितृभोगाय हिते प्राप्नोति पित्रे च एव हिते इष्यते । एवम् तर्हि भोगीनर्प्रत्ययः विज्ञास्यते । भोगीनर् इति चेत् वावचनम् । भोगीनर् इति यदि प्रत्ययः विधीयते वावचनम् कर्तव्यम् मात्रीयः पित्रीयः इति अपि यथा स्यात् । राजाचार्याभ्याम् नित्यम् । राजाचार्याभ्याम् नित्यम् इति वक्तव्यम् । राजभोगीनः । आचार्यात् अणत्वम् च । आचार्यभोगीनः । किम् भोगीनर्प्रत्ययः विधीयते इति अतः राजाचार्याभ्याम् नित्यम् इति वक्तव्यम् । न इति आह । सर्वथा राजाचार्याभ्याम् नित्यम् इति वक्तव्यम् । इह च ग्रामणिभोगीनः सेनानिभोगीनः इति उत्तरपदे इति ह्रस्वत्वम् न प्राप्नोति । इह च अब्भोगिनः इति अपः भि इति तत्वम् प्राप्नोति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् भोगोत्तरपदात् खविधाने अनिर्देशः पूर्वपदार्थहितत्वात् इति । न एषः दोषः । अयम् भोगशब्दः अस्ति एव द्रव्यपदार्थकः । तत् यथा भोगवान् अयम् देशः इति उच्यते यस्मिन् गावः सस्नानि च वर्तन्ते । अस्ति क्रियापदार्थकः । तत् यथा भोगवान् अयम् ब्राह्मणः इति उच्यते यः सम्यक् स्नानादीः क्रियाः अनुभवति । तत् यः क्रियापदार्थकः तस्य अयम् ग्रहणम् । यः च पितृस्थाभ्यः क्रियाभ्यः हितः सम्बन्धात् असौ पित्रे अपि हितः भवति । यदि सम्बन्धात् अस्तु द्रव्यपदार्थकस्य अपि ग्रहणम् । यः अपि हि पितृद्रव्याय हितः सम्बन्धात् असौ पित्रे हितः भवति । अथ वा भोगशब्दः शरीरवाची अपि द्र्श्यते । तत् यथा अहिः इव भोगैः पर्येति बाहुम् इति। अहिः इव शरीरैः इति गम्यते । एवम् पितृशरीराय हितः पितृभोगीणः इति ।

KA II.339.20-340.18 Ro IV.12-14 bhogottarapadāt khavidhāne anirdeśaḥ pūrvapadārthahitatvāt . bhogottarapadāt khavidhāne anirdeśaḥ . agamakaḥ nirdeśaḥ anirdeśaḥ . kim kāraṇam . pūrvapadārthahitatvāt . uttarapadārthapradhānaḥ tatpuruṣaḥ pūrvapadārthapradhāne ca pratyayaḥ iṣyate . pitṛbhogāya hite prāpnoti pitre ca eva hite iṣyate . evam tarhi bhogīnarpratyayaḥ vijñāsyate . bhogīnar iti cet vāvacanam . bhogīnar iti yadi pratyayaḥ vidhīyate vāvacanam kartavyam mātrīyaḥ pitrīyaḥ iti api yathā syāt . rājācāryābhyām nityam . rājācāryābhyām nityam iti vaktavyam . rājabhogīnaḥ . ācāryāt aṇatvam ca . ācāryabhogīnaḥ . kim bhogīnarpratyayaḥ vidhīyate iti ataḥ rājācāryābhyām nityam iti vaktavyam . na iti āha . sarvathā rājācāryābhyām nityam iti vaktavyam . iha ca grāmaṇibhogīnaḥ senānibhogīnaḥ iti uttarapade iti hrasvatvam na prāpnoti . iha ca abbhoginaḥ iti apaḥ bhi iti tatvam prāpnoti . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam bhogottarapadāt khavidhāne anirdeśaḥ pūrvapadārthahitatvāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam bhogaśabdaḥ asti eva dravyapadārthakaḥ . tat yathā bhogavān ayam deśaḥ iti ucyate yasmin gāvaḥ sasnāni ca vartante . asti kriyāpadārthakaḥ . tat yathā bhogavān ayam brāhmaṇaḥ iti ucyate yaḥ samyak snānādīḥ kriyāḥ anubhavati . tat yaḥ kriyāpadārthakaḥ tasya ayam grahaṇam . yaḥ ca pitṛsthābhyaḥ kriyābhyaḥ hitaḥ sambandhāt asau pitre api hitaḥ bhavati . yadi sambandhāt astu dravyapadārthakasya api grahaṇam . yaḥ api hi pitṛdravyāya hitaḥ sambandhāt asau pitre hitaḥ bhavati . atha vā bhogaśabdaḥ śarīravācī api drśyate . tat yathā ahiḥ iva bhogaiḥ paryeti bāhum iti. ahiḥ iva śarīraiḥ iti gamyate . evam pitṛśarīrāya hitaḥ pitṛbhogīṇaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ।३४०।१९-३४१।६ रो इव्।१४-१५ खविधाने पञ्चजनात् उपसङ्ख्यानम् । खविधाने पञ्चजनात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पञ्चजनाय हितः पञ्चजनीनः । समानाधिकरणे इति वक्तव्यम् । यः हि पञ्चानाम् जनाय हितः पञ्चजनीयः सः भवति । सर्वजनात् ठञ् च । सर्वजनात् ठञ् वक्तव्यः खः च । सर्वजनाय हितः सार्वजनिकः सार्वजनीनः । समानाधिकरणे इति च वक्तव्यम् । यः हि सर्वेषाम् जनाय हितः सर्वजनीयः सः । महाजनात् नित्यम् । महाजनात् नित्यम् ठञ् वक्तव्यः । महाजनाय हितः माहाजनिकः । तत्पुरुषे इति वक्तव्यम् बहुव्रीहौ मा भूत् इति । महान् जनः अस्य महाजनः महाजनाय हितः महाजनीयः । यदि तर्हि अतिप्रसङ्गाः सन्ति इति उपाधिः क्रियते आद्यन्यासे अपि उपाधिः कर्तव्यः । आत्मन्विश्वजने समानाधिकरणे इति वक्तव्यम् । यः हिस् विश्वेषाम् जनाय हितः विश्वजनीयः सः भवति । अथ मतम् एतत् अनभिधानात् आद्यन्यासे न भविष्यति इति इह अपि न अर्थः उपाधिग्रहणेन । इह अपि अनभिधानात् न भविष्यति ।

KA II.340.19-341.6 Ro IV.14-15 khavidhāne pañcajanāt upasaṅkhyānam . khavidhāne pañcajanāt upasaṅkhyānam kartavyam . pañcajanāya hitaḥ pañcajanīnaḥ . samānādhikaraṇe iti vaktavyam . yaḥ hi pañcānām janāya hitaḥ pañcajanīyaḥ saḥ bhavati . sarvajanāt ṭhañ ca . sarvajanāt ṭhañ vaktavyaḥ khaḥ ca . sarvajanāya hitaḥ sārvajanikaḥ sārvajanīnaḥ . samānādhikaraṇe iti ca vaktavyam . yaḥ hi sarveṣām janāya hitaḥ sarvajanīyaḥ saḥ . mahājanāt nityam . mahājanāt nityam ṭhañ vaktavyaḥ . mahājanāya hitaḥ māhājanikaḥ . tatpuruṣe iti vaktavyam bahuvrīhau mā bhūt iti . mahān janaḥ asya mahājanaḥ mahājanāya hitaḥ mahājanīyaḥ . yadi tarhi atiprasaṅgāḥ santi iti upādhiḥ kriyate ādyanyāse api upādhiḥ kartavyaḥ . ātmanviśvajane samānādhikaraṇe iti vaktavyam . yaḥ his viśveṣām janāya hitaḥ viśvajanīyaḥ saḥ bhavati . atha matam etat anabhidhānāt ādyanyāse na bhaviṣyati iti iha api na arthaḥ upādhigrahaṇena . iha api anabhidhānāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.